·ॐ नमः शिवाय
शिवरहस्येतिहासान्तर्गतं स्कन्ददेवप्रोक्तं
श्रीरुद्रभाष्यम्
(शिवरहस्ये षड्विंशोऽध्यायः)
47806

·ॐ
श्रीस्कन्ददेवकृतं पद्यात्मकं
श्रीरुद्रभाष्यम्
(श्रीशिवरहस्येतिहासान्तर्गतम्)
काशीवासिभिः दिवंगतैः
श्री. के. पि. नारायण शास्त्रिभिः
संपादितम्
तच्छिष्यैः साहित्यशिरोमणि
साहित्य विशारद - एं ए. इत्यादि बिरुदाङ्कितैः
टि. के. रामचन्द्रायः
विरचितेनाङ्गलभाषानुवादेन,
भट्टभास्कर-सायणाचार्यादिभाष्येभ्यः
समुद्धतैः विवरणैः, टिप्पण्या च सहितम्
द्वितीयं संस्करणम्
संपादकः- टि. के. रामचन्द्रायः
१९९४

·SRI RUDRA BHASHYAM
OF
SKANDA DEVA (in verses)
Included in Chapters 26 to 33 of
SIVARAHASYA ITIHASA - Book. 12.
Edited by -
Kaśivasi Late K.P. Narayana Sastry,
Asthana Vidvan of Mysore State,
Retired Professor of Advaita Vedanta,
Chamarajendra Sanskrit College, Bangalore.
with
A free rendering in English, valuable extracts from the
Bhashyas of Bhatta Bhaskara and Sayanacharya and
also an Introduction and foot-notes.
by
Sahitya Siromani Sahitya Višarada
Prof. T.K. Ramachandra Aiyar, M.A.,
Retired Principal,
Government Sanskrit College,
Tripunithura, Kerala State.
Revised Second Edition.
Editor: T.K. Ramachandra Aiyar, M.A.
1994

·Second Edition.
1000 Copies 1994
Price - Rs. 35.
--
Copies can be had of - Messrs. R.S. VADHYAR & SONS,
Book-sellers and Publishers,
Kalpathy Post, Palakkad - 678 003
and
Swami Chitswarupananda Giri,
Sri Gnananda Niketan,
Thapovanam Post,
Thirukoilur - 605 756.
Laser Printed By -
VASANTHA PRINTERS,
No.9, Thiru-Vi-Ka Bridge Road,
Adyar, Madras - 20.
Phone : 4913971
Printed at -
RAJAN & COMPANY
No. 1, Goomes Street,
Madras - 1.

·hoy
WITORIN
21
THIS BOOK IS PUBLISHED WITH THE FINANCIAL
ASSISTANCE OF
TIRUMALA TIRUPATI DEVASTANAMS
UNDER THEIR SCHEME
“AID TO PUBLISH RELIGIOUS BOOKS."
1994 - 1995

·Dedicated to
MY VEDANTA GURU
KASIVASI LATE K.P.NARAYANA SASTRY
At whose direction and guidance this revised and corrected
edition of Skandadeva Bhashyam was prepared by me.

·. PREFACE TO THE PRESENT EDITION I went on a pilgrimage to Varanasi in the year 1976, where I got a chance to meet Pandit K.P. Narayana Sastrigal and study Prasthanatraya Śānkara Bhashya under him in that holy city on the bank of the sacred river Ganga. According to his wish, the first edition of Skanda Deva Bhashyam to Śri Rudram in Devanāgari script was hurriedly printed and published for free distribution. On the request of the donors who contributed liberally for printing that edition I provided a free rendering in English to the Bhashyam and also an Introduction. Sri Narayana Sastry was immensely pleased to see the book printed and distributed free to scholars and institutions during his life time. That edition based on a single manuscript in his possession had some errors in the reading of the Bhashya in a few places. So he sent a Pandit to the Saraswati Mahal Library, Tanjore, and got a list of different readings from the manuscript of that Library. That list was handed over to me and I was directed to prepare a corrected edition giving extracts from other commentaries wherever necessary. I got the manuscript as directed by him ready for printing in 1990, but, by that time, Śri Narayana Sastry and Śri P.Sivaramakrishna Sastry who was instrumental in collecting donations and getting the first edition printed, passed away. My efforts to secure financial assistance to print this revised and enlarged edition succeeded only now, when T.T. Devasthanams, TIRUPATI sanctioned financial assistance. It is not possible to express in words my gratitude to the authorities of the Devasthanam.

·ii
It was my desire to add Chamaka Praśna with extracts
from Sayanacharya's Bhashyam at the end of this work but,
circumstances beyond my control have made me drop that
idea in this edition.
My sincere thanks are due to Swami Sadasiva Giri of
Thapovanam for reading the proof carefully and correcting
mistakes and to Mr. S. Viramani who rendered great service
in supervising the printing work.
My thanks are due to M/s Rajan & Co, and Vasantha
Printers, for the neat execution of the printing work. I also
thank all those who helped me in my task of getting this
work printed and published in a short time.
Madras.
26.12.1994
T.K. Ramachandra Aiyar .
LIST of Abbreviations used :-
क
o
Reading of the first edition
Reading in the manuscript of the Tanjore Library.
Suggested correct readings are given within brackets.
भट्टभास्करभाष्यम्
सायणाचार्यभाष्यम्
9-4T
HT

·iii Introduction 3 741 Soz: श्रीरुद्रप्रश्न constitutes the fifth chapter (प्रपाठक) in the fourth book (काण्ड) of तैत्तिरीयकृष्णयजुःसंहिता. It is a very efficacious and popular Mantra recited along with चमकप्रश्न (प्रपाठक VII of the same काण्ड) during अभिषेक in the daily पञ्चायतनपूजा. श्रीरद्रं is also called नमक since the word 74: is repeated very often (183 times), just as chapter seven is called 940 on account of the repetition of the words at about 358 times. Yet another name of रुद्राध्याय is शतरुद्रीयं since रुद्र is extoled and saluted here in his hundreds of forms - "EST देवता अस्येति शतरुद्रीयमुच्यते" The word शतं is used here and elsewhere in the sense of many and not exactly 'one hundred'. रुद्रैकादशिनी, महारुद्र and अतिरुद्रं are elaborate rituals which are conducted to ward off evils and sufferings, to purify the soul (3777:Tut) and bestow happiness to the individual, to the family, to the society, to the country and to the whole world. Sri Rudram - An Upanishad Among the three divisions of the Vedas - Karma, Upasan and Jnana Kandas, Sri Rudram occurs in the Karma Kanda a the Mantra for Homa to be performed soon after the kindlinį ·iv 1 of the sacred fire for sacrifice. Yet it is considered as an 2. important Upanishad because it extoles the Supreme God in His universal aspect, beautifully bringing out His omnipresence. Description of the true nature of God and the ways of attaining Him are the subject matter of the Upanishads. The utilisation of Sri Rudram as a Mantra for Homa or Puja contributes to prosperity and welfare in this and in the other world, while the recital of the Mantra with no desire for fruit (निष्कामजप) and the meditation of Rudra in His universal form with an understanding of the meaning of the Mantra will lead to मोक्ष. It is said that तत्वज्ञानं, correct knowledge of the Real (5) is the means for Mukti, but there are three exceptions. They are - (1) Daily Rudra Japa. (2) A bath in the 4 - - (1) "रुद्रोवा एष यदग्निस्तस्यैते तनुवौ घोरान्या शिवान्या" इति, "शतरुद्रीय जुहोति" इत्यादि च ब्राह्मणम् । "रुद्राध्याये पञ्चमे तु चिताग्नौ होम उच्यते" (2) "कर्मप्रकरणे पाठात्कर्माङ्गत्वमिहेष्यते । ज्ञानहेतुत्वमप्यस्य तथोपनिषदितीरितम्"- सायणः "एकशतमध्वर्युशाखास्तासु सर्वासु चेयं रुद्रोपनिषदामायते"- भट्टभास्करः "अथ चैन ब्रह्मचारिण ऊचुः कि जप्येनामृतत्वमश्नुत इति, ब्रूहीति । स होवाच याज्ञवल्क्यः शतरुद्रीयेणेति - जाबालोपनिषत् । "पुनश्च जगतामीशः आत्मतत्वैकसङ्ग्रहम् । सर्वोपनिषदा सार रुद्राध्याय च दत्तवान् ॥ - ब्रह्मोत्तरखण्डः (3) "उप समीपे परब्रह्मणः निषीदन्ति वर्तन्त इत्युपनिषदो वेदान्ताः । अथवा उपनिपूर्वात् 'सद्ल' धातोः अवसादनकर्मणः क्विपि निष्पन्नः 'उपनिषद्' शब्दः साक्षात्संसारमूलाविद्यासादिनी ब्रहविद्यामाचष्टे" - अभिनवशङ्कराचार्याः । (4) "कि जप्येनामृतत्वमेति? शतरुद्रीयेणेति । एतानि हवा अमृतस्य नामधेयानि भवन्ति । एतेई वा अमृतो भवति" - जाबालोपनिषत् । "ब्रह्मचारी मिताहारो भस्मनिष्ठः समाहितः । जपेदामरणार्द्र स याति परमां गतिम् ॥ - कूर्मपुराणम् 11 ·V -- holy confluence of Ganga and Yamuna at Prayaga and (3) Death in Kaši. These three wash off the father and thus purify the soul and liberate it from the cycle of births and deaths. Necessity to know the meaning of Sri Rudram For the Vedic Mantras applied to rituals, the Sastras attach greater importance to the sound than to the sense. Jaimini goes to the extent of establishing the sound itself as देवता with no reference to the sense. Yet the performance of rituals with the knowledge of the meaning of Mantras has been accepted as productive of better results. In the case of Upanishads, the understanding of meaning is most important to acquire correct knowledge of Brahman. Śri Rudram being a Mantra and Upanishad, it is essential for any one who desires to derive the full benefit of Rudra Japa, Homa, Upasana or Dhyana, to learn and understand the meaning. Moreover, Rudra Japa is spoken as the most effective atonement (प्रायश्चित्तं) for even the greatest of sins. A clear knowledge of the meaning of the Mantra and its significance is essential in a YT4f4777. f for producing the desired psychological effect. - " - (1) समुद्रपन्योर्जलसन्निपाते पूतात्मना तत्र किलाभिषेकात् तत्वाबोधेन विनापि भूयस्तनुत्यजा नास्ति शरीरबन्धः कालिदासः 'अन्यत्र ज्ञानादेव मुक्तिः अत्र तु सानादेव मुक्तिः मल्लिनाथः "अत्र सानमात्रेण परिशुद्धान्तःकरणानां वेदान्तवाक्यात्परमात्मावधारणेन विनापि देहपातानन्तरं पुनः शरीरेण संबन्धो नास्ति । किलेति श्रुतिप्रसिद्धोऽयमर्थः नारायणः (2) "अत्र हि जन्तोः प्राणेषुत्क्रममाणेषु रुद्रस्तारकं ब्रह्म व्याचष्टें" -श्रुतिः । काया तु मरणान्मुक्तिरिति स्मृतिः । (3) "रोगवान् पापवाश्चैव रुद्र जप्त्वा जितेन्द्रियः रोगात्पापाद्विनिर्मुक्तोमतुलं सुखमनुते" - वायुपुराणम् "यः श्रद्धया युतो नित्यं शतरुद्रीयमभ्यसेत् । अग्निदाहात्सुरापानादकृत्याचरणात्तथा । मुच्यते ब्रह्महत्याया इति कैवल्यशाखिनः"- सूतसंहिता ·vi Sri Rudra Bhashyam There are a good number of Bhashyams (exhaustive and critical commentaries) available to Śri Rudram. The Bhashya of the great Vedic commentator HT4019Tf explains the Mantras as they are to be understood in their application to rituals. अभिनवशङ्कराचार्य mostly follows सायण in his interpretation of the Mantras but gives an elaborate introduction establishing the Upanishadic aspect of Sri Rudram. The exhaustive Bhashyam of Ett explains the Mantras as applicable to off and 34194T and also to fit in some places. It gives more than one meaning to most of the names and sentences and refers to the interpretations of others without mentioning their names. Almost all those interpretations are found in the game and hence it appears भट्टभास्कर had before him this भाष्य of स्कन्ददेव or vice versa. One farburant has given a purely philosophical interpretation to the whole of Sri Rudram in his 41074 | Skanda Deva's Bhashyam (which we have published for the first time in Devanagari script) is unique in the sense that it is in the form of verses and exhaustive in the interpretation of the Mantras like the Bhashya of YEYTEK. Both interpret each word and sentence in as many ways as possible and bring out the full significance of the Mantras in their religious and philosophical aspects. Both give Dhyana Slokas to the Mantras and point out the fruits obtained by meditating upon the Lord as described in the Dhyana śloka. (1) इह काङ्गता यावद्वर्णिता ब्राह्मणेन ताम् । बोर्बु शब्दार्थमात्रस्य विवृतिः क्रियते स्फुटा ।। - सायणः ·vii Merits of Skanda Deva Bhashyam One special feature of Fig day is, as already mentioned, the fact that it is in the form of verses while all other Bhashyas (mentioned above) are in prose. Verses are easy to study by heart and retain in memory than dry prose passages. Another significant feature of this Bhashyam is the repetition of the word 74: along with the names of the Lord in the Dative Case as often as possible at the beginning, end or on both sides of each line or verse as in the original Mantra. This makes the recitation of this Bhashyam as ! efficacious as Rudra Japa and, being in the form of verses, it is easy and delightful to recite the same. Women are not eligibe to recite Vedic Mantras but they can recite this Bhashyam in verses and obtain the fruit of Rudra Japa. The style of this Bhashyam is simple and graceful, though in some places it is highly involved with long compounds and epithets heaped on epithets. The metro शार्दूलविक्रीडितं in which the entire Bhashyam portion is composed has a majestic flow of its own and is particuarly suited for the subject matter dealt with, since alt is the predominant Rasa. There is excellent poetry in some verses as in the Bhashyam of the Mantras like "या ते रुद्र शिवा त" etc. No other 916 is so delightful to read and at the same time, so exhaustive in its interpretation of the Mantras. It is these merits that prompted us to take up the task of printing and publishing this Bhashyam. (1) Some of the concluding verses are composed in different metres at the end of the chapters which do not form part of the Bhashya. I have not corrected or translated those verses. Editor. 2 ·viii Sources of the Text The text of this Bhashyam is found included in the 12th Book (Amsa) of FCERI, an Itihasa of one hundred thousand verses divided into 12 books called Amsas. While the whole fra EBIHAETH was printed in Kannada script and published some years ago with a translation in Kannada, no edition of the complete Itihasa in care script has come to our notice. Recently the 3rd Amsa was published by the Saraswati Mahal Manuscripts Library, Thanjavoor, in Nagari script and the first two Amśas are said to have been published by the same Library some years ago. Our text of the Bhashyam is the one copied by Late Sri. K.P. Narayana Śastry from an old manuscript and compared with the printed Kannada-edition some years ago. With that only copy at our disposal, we dared to see that the Bhashyam in Nagari script was published when Mr. Sastri was alive, though we were not satisfied with certain readings in the text. Afterwards, Mr. Narayana Sastri himself got the printed text compared with the original manuscript in the Saraswati Mahal Library and the different readings noted. I have utilised that copy in which the variations have been noted in preparing the text for this second edition but, even then, I am not fully satisfied with certain readings and I have given my own suggestions in such places within brackets.

·ix English Rendering Originally it was our intention to print only the text of the Bhashyam with brief foot-notes provided by Sri. Narayana Śastry, but on the suggestion of some devotees who helped us in getting the book printed, we decided to provide an English rendering also for the benefit of those who do not know Sanskrit. We ourselves agreed to provide the same and finding that the concluding verses at the end of the Śivarahasyam chapters and Anuvakas have nothing to do with the understanding of the meaning of sites and some of them are rather clumsy, we decided to omit them from the scope of our English rendering. In the first edition we expressed a desire to provide explanatory foot-notes for certain words and sentences and we are glad to state that we have provided the same in this second edition. Authorship of the Bhashyam In Sivarahasya the authorship of the Bhashyam is attributed to Lord Skanda who taught this to Jaigishavya and other sages. It is also stated there that Skanda composed this just as he heard the meaning of Śri Rudram explained by Śiva to Parvati. This story only shows that the interpretation of Śri Rudram as given in this Bhashyam is the most authentic one. We do not propose to do any research to identify the author and fix his date but it will be interesting to find out whether this स्कन्ददेव is identical with the स्कन्दस्वामी who has written a Bhashya on Asian 1 One thing appears to be certain that this स्कन्ददेव is later than भट्टभास्कर from whose Bhashyam We have taken many extracts and given in the foot-notes of this edition.

·X Contents of Sri Rudram and Bhashyam Rudradhyaya consists of eleven sub-divisions called Anuvakas. In the first 37aart there are 15 Řks (stanzas) which are treated as 15 Mantras. The next eight Anuvakas in prose are treated as eight Mantras excluding a small portion at the end of the last अनुवाक beginning with "नमो वः foto:" which is treated as a separate | The 10th Anuvaka consists of 12 Řks, each treated as a separate Mantra and the eleventh Anuvaka contains eleven Mantras in prose (754). For each Mantra a ompetition is given in the Bhashyam describing a particular form of the deity to be contemplated with that Mantra and giving a list of the fruits derived by the Japa of that Mantra and meditation on that particular deity. Sometimes two or three Mantras are given a common ध्यानश्लोक. In the first अनुवाक, रुद्र the Supreme Lord who causes the final dissolution of the universe and who is the divine physician to cure the ailment of worldly existence (संसाररुक्) is propitiated and pacified in His form of नीलकण्ठ occupying the centre of the Sun and is prayed for protection. Even the weapons of the Lord with which He is said to destroy the evils are propitiated here. According to Sayana quoted in the foot-note on page 58 of the text, the forms assumed by the Lord for various sports are propitiated in the second Anuvaka; those assumed as thieves, bandits, dacoits, cheats, etc. are propitiated in the third; and His manifestations in the various low castes are extoled in the fourth Anuvaka. These forms in which to predominates are assumed by the Lord to render justice to the world by giving appropriate punishment to the sinners of various kinds and also to point out to the people the risks, misery and the ·xi worthlessness of worldly life and thus induceVairagya in their minds so that they may turn towards God and pray for liberation. Liberating the souls from the bondage of worldly life is the primary commitment of the Lord. To know the full significance of stress and the propriety in propitiating the above forms of the Lord as dacoits etc., one must understand शिवतत्वं which, according to सूतसंहिता is "अन्तःसत्व बहिस्तमः" . Inwardly Śiva is compassion personified, being predominantly hayot, but outwardly He projects an angry, terrible and merciless form, wearing the hide of elephant or tiger, garland of human skulls (94%) and ornaments of snakes in which yo predominates. It may be noted that in the above three and in the next five Anuvakas the Lord is propitiated in his countless forms spread over the whole universe, describing every object - small or big, high or low, movable or immovable, gross or subtle as His manifestations. The Lord's omnipresence is beautifully brought out in these Anuvakas which have a special significance in view of the many names of the Lord recited with a 74:976 attached before, after or on both sides of each यजुस् । नमः means absolute surrender to God in thought, speech and body (action) मनोवाक्कायैराराध्याधीनात्मत्वसंपादनं नमःशब्दार्थः:- and that is the best way to secure the favour of God. The Lord thus propitiated with thousands of prostrations to every one of his innumerable forms with a clear understanding of his universal aspect, is prayed for giving protection, happiness and freedom from fear in the 10th Anuvaka. In the eleventh the incarnations of , His creations, the Deva Ganas, and । (1) सर्वधर्मान् परित्यज्य मामेकं शरणं व्रज । अहं त्वा सर्वपापेभ्यो मोक्षयिष्यामि मा शुचः ॥- भगवद्रीता ।

·xii His followers are propitiated and prayed for bestowing welfare and happiness. Among the many things prayed for, freedom from fear (अभय) and the destruction of the enemies (अरयः or द्विषः) are the most prominent and repeated very often. Even the last line refers to the enemies being consigned into the mouth of the Lord for being chewed and swallowed. Passions, feelings and thoughts which disturb peace of mind, cloud the intellect and thus cause afflictions, are the main enemies referred to, in the Mantras though, in a restricted sense, the word 37 or Po may refer to external causes of injury and affliction to the body and its belongings. This restricted sense will apply only when रुद्रजप, पूजा or Homa are done for obtaining certain material benefits. In the same manner the words car and 3TERT: etc. have to be understood as good and bad aspects of the senses, mind and intellect. This is made clear in the Bhashya of the Mantra "नमो वः किरिकेभ्यः" etc. where.it is said that 339 Devas reside within the bodies of all living beings. Srimad Bhagavad Gita also speaks of काम and क्रोध (desire and anger) as the enemies residing within and also of salt and ry H (divine and demoniacal properties) born with man. (1) "प्रथमानुवाके भगवतो रुद्रस्य या प्रधानभूता तनुरिषुधनुहस्ता तो बहुधा प्रसाद्य तस्य ये लीलाविग्रहाः जगन्निहिहेतवः ते अष्टभिरनुवाकैः प्रसाधन्ते । तत्र त्रिष्वनुवाकेषु नमस्कारादिक नमस्कारान्तमेकैक यजुः । इतरेषु पञ्चस्वनुवाकेषु नमस्कारादिकमेकैक यजुः । पञ्चमानुवाकादारभ्य नवमान्तेष्वनुवाकेषु अन्यतरतो नमस्काराणि यजूंषि । तैः सर्वैःपरमेश्वरस्य सात्म्यिं प्रतिपादयितुं एकैकेन यजुषा स्थावर जङ्गम चैकैक रूपमभिहितम्" - सायणः "रुद्रो वा एष यदग्निस्तस्यैते तनुवौ धोरान्या शिवान्या ----" प्रथमेनानुवाकेन तादृशं रुद्र प्रसाद्य तस्योपसंहारकरणानि च नम इत्यादिभिर्नमस्कृत्य प्रसादयति । यैवास्य घोरा तनुस्ता तेन शमयति । यदसोर्धारा जुहोति यैवास्य शिवा तनुः तां तेन प्रीणाति । ततस्तामुपसंहार्य द्वितीयप्रभृतिभिरष्टभिरनुवाकैर्देवस्य वैश्वरूप्येण स्तुति नमस्कार च करोति । एवं च देवः सुतर्य प्रसीदति । ततो दशमैकादशाभ्यामभये याचते द्राप इति । देवेन सृष्टा देवतुल्या रुद्राः ब्रह्माण्डे नानारूपा अधिवसन्ति, त इदानी प्रसाद्यन्ते' - भट्टभास्करः ।

·xili Conclusion At the direction of our Guru, Pandit K.P. Narayana Śastry, we undertook the task of preparing this edition of Skanda Deva Bhashyam correcting and revising the text and the English rendering and also providing extracts from the Bhashyas of सायण and भट्टभास्कर purely as a service to God and with the ideas of sharing our joy derived by the study of this Bhashyam with other devotees. The pers in at whose direction we started this work is not alive to se, it completed and hence we are dedicating this work to him. With the grace of God and his blessing we hope this work will get printed and published ere long It was our desire to add the chaispent also at the end of this work with brief foot-notes since it is the Mantra for वसोर्धारा in रुद्रहोम । It is the Vedic prayer to the Lord propitiated by 1664 or ETH to bestow all good and necessary things to the devotees. Circumstances beyond our control have compelled us to publish this work without चमकम् । May Lord Rudra shower His blessings on all. सर्वे जनाः सुखिनो भवन्तु T.K. RAMACHANDRA AIYAR Swami Gnanananda- Thapovanam 5.12.1994 (1) Now it is getting printed and published with the financial aid granted by Tirupati Tirumala Devasthanam. (2) "अग्राविष्णू सजोषसा इति चतुर्गहीत हुत्वा वाजचमे प्रसवश्च मे " इति सन्तता वसोर्धारी जुहोति आमन्त्रसमापनात् (कल्प)। वसोधनस्य धारा सान्तन्या यया आहुत्या जायते सा वसोर्धारा सायणः ।

·ॐ नमः शिवाय शिवरहस्येतिहासान्तर्गतं स्कन्ददेवप्रोक्तं श्रीरुद्रभाष्यम् (शिवरहस्ये षड्विंशोऽध्यायः) - श्रीस्कन्द उवाच स्तौमि देवं सदा भक्तया साम्ब रुद्रार्थपद्यकैः । कृताञ्जलिरहं वन्दे भक्तयायुक्तस्तथा 'द्विज ॥१॥ ... Skanda said - 1 I always pray with devotion to the Supreme Lord associated with the universal Mother (Sakthi) through verses that convey the meaning of Sri Rudram. I also bow to the Lord with my hands folded with devotion. त मत्तः संस्तवं पुण्यं श्टणु सर्वार्थदायकम् । येन स्तवेन स्तुवतां देवो मुक्तिं प्रयच्छति ॥ २ ॥ रुद्रमन्त्रार्थबोधायं भक्तिदायप्रवर्तकम् । सहेभिः श्टणु विप्रेन्द्र जैगीषव्य महामते ॥ ३ ॥ O High - minded Jaigishavya! The best of Brahmins! Please hear from me, along with these men, the sacred Stotra that imparts knowledge of the substance of Śri Rudra Mantras and thereby enhances firm devotion and bestows all desires. The Lord gives salvation to those who praise him with this Stotra. 2-3 (1) This and the next two verses in 37184 do not appear to have been composed by Fantai Most probably they belong to the person who added स्कन्ददेवभाष्य to the इतिहास । Yet they have been translated and numbered since they contain मङ्गल and फलश्रुति ।

·2 पक पूर्णानन्दचिदात्मकोऽप्यपहतः स्वाविद्यया हृद्यया तल्लीलादिविलासमोहितमना विस्मृत्य रूपं निजम् । जीवत्वं समुपेत्य नित्यमनपायिन्या तया प्रेरितो यः शश्वन्नवदश्ववच्च गजवद् गोवच्च नानाविधान् ॥ ४ ॥ वेषानाकलयन् विधाय बहुधा कर्माणि तत्साधना न्यत्यन्तोन्नतनीचमार्गगमनः श्रान्तः पुरेष्वावसन् । कामिन्या कमनीययातिकमनः स्वाविद्यया संसरन् पुण्यापुण्यवशाच्चिरेण परमां विद्यां प्रियामाप सः ॥ ५ ॥ The Atman, though absolute blissful consciousness, drawn away by his own charming power known as Avidya and deluded by her charms, becomes unaware of his real nature and turns into a Jiva with limited powers and knowledge. Then, goaded by Avidya, the Jiva goes on performing actions of various kinds resulting in a regular cycle of births as man, horse, elephant, cow and various other creatures. Passing through these births along with his beloved Avidya, performing new actions and, after a long time, getting disgusted with his living in those wretched bodies, the Jiva ultimately acquires, as a result of his good and bad actions performed, the highest knowledge (परमां विद्या) that leads to liberation of the soul (मुक्ति) and hence dear to him. 4-5 श्रीरुद्राय नमःसमस्तजगदुत्पत्तिस्थितिध्वंसित (ध्वंसन-) क्रीडेच्छासमुपात्तदिव्यवपुषे धातुर्विधात्र हरेः । - (1) Here begins the work of Skanda Deva in the majestic proclasifsa metre briefly describing the nature of Paramalman, Jivatman and the path for liberation. (2) विधातुः क।

·3 2 रक्षित्रे नितरां हरस्य च पराहन्ताकृते स्वात्मनो भने भक्तजनस्य वाञ्छितसमस्ताभीष्टदात्रे सदा ॥ ६ ॥ My salutations to Sri Rudra who assumes divine forms for the sport of creation, sustenance and destruction, who is the creator of the creator, the protector of the protector and the one who causes the Supreme Ego of the destroyer (Hara). He is the master of his own self and the giver of all their desires to his devotees at all times. 6 एकः सन्नपि कार्यकारणचिदाकारैस्त्रिभिर्योऽष्टधा त्रेधा केवलमेकधा च निखिलं विश्वं चरं चाचरम् । स्वान्तः स्वेन बिभर्ति तस्य कुरुते जन्मादि सद् (तद्) भासय त्यन्ताप्य बहिश्च देव भवते साम्बाय तुभ्यं नमः ॥ ७ ॥ O Lord! My salutations to you who remain in the company of the universal Mother. You bear the entire universe, the movable and the immovable, by yourself within your own self, and you give it life and perceptibility by pervading it both within and without. Though one, you are said to be the support of the universe with your three forms of cayse, effect and pure consciousness, or with your eight forms (bodies), or with your one form that is free from attributes (केवलम्) 7 दुर्विज्ञेयतरश्चतुर्मुखमुखानामप्यनेकाकृतिः सर्वेशः स्वयमेवमादिचरितैर्यः सर्वतस्सर्वदा । (1) पराहन्ता - The Supreme Ego, the feeling that I am everything or everything belongs to me. (2) Rudra is here considered not as one of the Trimurtis but as the Turiya. (3) The eight bodies of Śiva with which he supports the universe are earth, water, fire, air, space (377479), the sun, moon and the sacrificer (2547:).

·4 - सर्व विश्वमवन् शिवः स्फुटतया सर्वात्मना उभ्यते व्यक्ताव्यक्ततराय ते भव नमस्तस्मै च विश्वात्मने ॥८॥ O Bhava! My salutations to you in your visible and extremely subtle forms, as well as in your universal form. You, in your manifold forms, cannot be easily comprehended even by the four-faced creator and other Gods. Your authority is absolute, everywhere and in all times and you are well understood (seen) as the auspicious God (fra) giving protection to the whole universe with such deeds as are described here. 8 उग्नं त्वां नमसा प्रसाद्य जगतां ते निग्रहानुग्रह व्यग्रस्योग्रतमास्तथा शिवतमा घोरा अघोरा तनूः । देव स्तौमि नमस्करोम्यभयमप्यद्यैव याचे विभो त्वत्तः कः शरणार्थिनां शरणदः श्रीरुद्र शम्भो प्रभो ॥९॥ Propitiating you, the formidable, with prostration, I extole your highly powerful and extremely auspicious, fierce as well as pleasing bodies that you assume in your eagerness to punish (the guilty) and bless the (good) people. I further salute you and beg you now itself to grant me freedom from fear as there is no one else who can give protection to those who seek refuge (from the miseries of worldly existence) 9. - (1) Note:- In six verses beginning with "पूर्णानन्दचिदात्मकोऽपि " (verse 4) and ending with "श्रीरुद्र शम्भो प्रभो " the author of the Bhashya, Skanda Deva speaks about the nature of the supreme Godhead, and offers his prayers to him. In these verses he has also briefly mentioned the अनुबन्धचतुष्टयम् The subject matter of the work, its aim or purpose, the competent person to study the work and attain the goal and their mutual relationship -विषयः, प्रयोजनम्, अधिकारी and संबन्धः । Explaining the full meaning and significance of श्रीरुद्रे is the fa: 1 A devotee seeking wealth, health, prosperity or Mukti is the अधिकारी. Worldly happiness and final liberation of the soul and becoming free from fear is the aim (प्रयोजनम् and प्रतिपाद्यप्रतिपादकभावः संबन्धः).

·5 अथ श्रीरुद्राध्याये प्रथमोऽनुवाकः ॐ नमो भगवते रुद्राय । 3 नमस्ते रुद्र मन्यव उतोत इषवे नमः । नमस्ते अस्तु धन्वने बाहुभ्यामुत ते नमः ॥ १॥ वागादि स्वयमेव बोधयति यः, सर्व च वाग्रूपया तत्याँ साधुजनं च वेदयति यः, श्रुत्या च धर्मादिकम् । भक्तानां, किल योगिनां (नो) नयति यो मन्त्रेण तारात्मना योऽसौ द्रावयति स्वयं द्रवति वा नादान्त एव प्रभुः कल्पान्तै भुवनानि रोदयति यः सर्वान् (सर्वा) रुजस्तस्य॑ ताः नित्यं द्रावयति स्वयं द्रवति वा रोरूयमाणोऽमरान (नरान्) शब्दब्रह्ममयीं करोति च रुतिं यः सर्ववेदान्तिकान् (वेदान्तिकाम्) धात्रे यश्च रुतिं ददाति भगवन् रुद्र प्रभो तस्य ते मन्युः क्रोध इति प्रपञ्चहरणे शक्तिः प्रसिद्धास्ति या तस्यै देव नमोऽस्तु तां प्रशमयन् त्रायस्व नः सन्नतान् सोमः शल्यमनीकमग्निरभवद्विष्णुः स्वयं तेजनं पर्णान्यप्पतिरास यस्य निगमरव्यातस्य तस्मै नमः ॥ १० - १२ ॥ 10 Note:- In verses 10 and 11, the word रुद्र is explained in ten ways. For this भट्टभास्कर has derived the word रुद्र as follows:- (1) रुति शब्द ददाति इति रुद्रः (प्राणः) । (2) रुत्या वायूपया वाच्य द्रावयति प्रापयति इति रुद्रः । (3) रुत्या वेदरूपया स्वात्मान प्रापयतीति रुद्रः । (4) हत्या प्रणवरूपया स्वात्मान प्रापयतीति रुद्रः । (5) रुतौ 'नादान्ते (सत्ये) द्रवति द्रावयति वा रुद्रः । (6) रोदयति सर्वमन्तकाले इति रुद्रः । (7) रुदं संसारदुःखं द्रावयतीति रुद्रः । (8) रुद्रो रौतीति सत्ये रोख्यमाणो द्रवति प्रविशति इति (त्रिधा बद्धो वृषभो रोरवीति महो देवो मा आविवेश) । (9) रुति शब्दब्रह्ममयी (उपनिषदात्मिका) करोतीति रुद्रः । (10) कल्पादौ रुति शब्द वेदात्मानं धात्रे ददातीति द । It may be noted that the above derivations are based on the roots "" to produce sound, to cry; "रुद्" to shed tears and "ढ" to flow, to run, to melt. (11) सर्वेषां व्यसनानां मन्युर्मूलमिति पूर्व तस्य नमस्कारः (भट्टभास्करः) ।

·6 Anuvaka - 1 Mantra - 1 Our salutations to you who kindle the faculty of speech from within, who provide the knowledge of everything to the people through a series of words (language), who give instruction on one's duties (Dharma) to the devotees through the Vedas, who lead the Yogins to their goal through the Tara Mantra (Pranava), who eradicate sins and yourself melt with compassion, who are the object of contemplation through the last sound of Omkara (AGI), who make the worlds cry at the great deluge (at the end of a Kalpa), who remove all afflictions of the people, who enter into the heart of the human beings (or Gods) in the form of eternal Nada Brahmam, who had imparted spiritual knowledge to the seekers of truth through the Upanishads, and who communicated the Vedas to the creator at the beginning of the Kalpa. 10-11 O God! We salute your power known as Manyu (anger) which is reputed to be the means for the destruction of the universe (withdrawal of creations). Having subdued that Manyu, save us who are devoted to you. Our salutation to you who are sung in the Vedas as having fire as your warrior, Soma, your shaft, Vishnu, the sharp tip of your arrow (or the sharpening stone) and Varuna, its feathers. 12 ते देवस्य महेषवेऽपि च फणीन्द्रज्यं सुमेर्वात्मक यद्धयन्यत् (यद्धन्व) प्रणवात्मकं त्रिपदया सज्यं यदन्यद्धनुः । 2 3 (1) 'त इर्षु संस्कुर्वताग्निरनीक सोमशल्य विष्णु तेजन' इत्येवरूपा वैदिकी देवस्येषुः । शाखान्तरे' च तस्याग्निरनीकमासीत्सोमः शल्यो विष्णुस्तेजनं वरुणः पर्णानि इति (भट्टभास्करः) (2) साक्षाद् व्यसनकारित्वान्मन्युसमनन्तरमिषुर्नमस्कृता । ततस्तदपादानभूताय धनुषे, ततस्तदुभयव्याप्तयोः बाह्मोनमस्कारः (TETET:) (3) कनकशैलो देवस्य धनुरिति पौराणिकाः । महाभारते तु - "स कृत्वा धनुरोङ्कार सावित्री ज्या महेश्वरः । हयाच चतुरो वेदान् सर्वदेवमये रथम्" इत्युक्तम् । (भ भा) (4) 444 999:- (9.) On the strength of this I have suggested the reading and in the neuter gender to agree with Yotsuet etc.

·7 तस्मै चास्तु नमस्तवापि च पुनर्बाणोद्यताभ्यां नमो बाहुभ्यामथवाखिलेभ्य इह ते बाहुभ्य एतन्नमः ॥ १३ ॥ Our salutations to your powerful arrow and the bow' which is Mount Mahameru with the king of serpents (Vasuki) as its string; and also to your other blessed bow of Pranava with Gayatri as its string. We also offer our salutations to your two hands which hold the bow and the arrow, or to all your innumerable hands. ध्यानम् - भक्तानां सुगमं महाघहरणं लोकाधिपत्यप्रदं राज्ञां चानमतां प्रसादसुमुखं श्रीकश्यपाराधितम् । योधाकारमुमासहायमचिरादाकर्णकृष्टे शरं चापे भास्वति सन्दधानमनिशं रुद्रं युवानं भजे ॥ १४ ॥ 13 Dhyana :- I constantly contemplate (worship) the youthful Rudra associated with Uma and presenting himself as a soldier with an arrow fixed on his shining bow drawn to the ear. The Lord contemplated (worshipped) in this form by the sage Kasyapa, appears with a pleasing face suggesting favourable disposition towards those who propitiate him, becomes easily accessible to the devotees, removes great sins and bestows the lordship of the whole world to the kings. 14 (2) At the end of the Bhashya of each Mantra, a Dhyana s'loka is given by both Skanda Deva and Bhatta Bhaskara which, though different in form, contain practically the same ideas. In certain cases, a single Dhyana s'loka is given for two or three Mantras. भट्टभास्कर also gives the ऋषि, छच्दस् and देवता of each up and detailed instructions about the way in which the lord should be propitiated with each to obtairi particular fruit.

·8 या त इषुः शिवतमा शिवं बभूव ते धनुः । शिवा शरव्या या तव तया नो रुद्र मृडय ॥ २ ॥ भक्तानां सुखदायिनी भवति या ख्याता तवेषुस्तया यश्चातीव शिवङ्करं तव धनुस्तेनापि या क्षेमदा । चक्राद्यायुधसंहतिस्तव सदा दिव्येषुधिर्या तया चास्मान् देव दयावशेन सुखय श्रीरुद्र शंभो प्रभो ॥ १५ ॥ Mantra - 2 O Auspicious Lord Rudra! Have mercy and make us happy by means of your famous arrow which gives comfort to the devotees, with your bow that is the doer of very auspicious things, with the discus and such other collection of weapons that bring welfare at all times and also with your divine quiver (that leads to prosperity). 15 A ध्यानम् आत्रेयार्चितमन्नदं प्रणमतां दुर्भिक्षदोषापहं शम्भुं स्यन्दनमध्यसंस्थमुमया साध ज्वलन्तं श्रिया । शूराकारमतीव सस्मितमुखं संस्तूयमानं सुरैः इष्वासेषुकरं प्रसन्नवदनं भक्तेष्टदं भावये ॥ १६ ॥ Dhyana :- I contemplate on Lord Sambhu accompanied by (mother) Uma, beaming with lustre, assuming the form of a brave (1) काद्या युधि सन्ति ये तव क| The word शरव्या in the mantra is interpreted in the Bhashya as चनाद्यायुधसंहतिः and इषुधिः | This is explained by भट्टभास्कर by deriving that word in two ways - श्टणातेहिंसाकर्मणः उप्रत्यये शाशब्देनायुधमुच्यते । ततः समुहे स्वार्थे वा यप्रत्ययः, तदन्त च क्षेपणीये चनादौ वर्तते । संज्ञाशब्दत्वात् त्रीलिङ्गता । यदा शरवः शराः, तेभ्यो हिता शख्या इषुधिः । पूर्ववत् स्रोलिङ्गता (म.मा) ·9 warrior, standing in the centre of the chariot armed with a bow and arrow, his face bearing a radiant smile and a favourable disposition, He, the bestower of the devotees' wishes and is praised by the Gods. The Lord worshipped by the sage Durvasas (son of Atri) in this form is the giver of food to those who salute him and the remover of the evil of famine. 16 या ते रुद्र शिवा तनूरघोरापॉपकाशिनी । तया नस्तनुवा शन्तमय गिरिशन्ताभिचाकशीहि ॥ ३ ॥ योऽसौ शं तनुते दयामयतनुः प्राणिभ्य एनं (एव) गिरौ कैलासे गिरिशात्मना जलधरे पर्जन्यरूपेण च । वैखर्यामपि वाचि वाच्यविधया ओङ्कारमय्यां गिरि ध्येयत्वेन च संस्थितः स्वयमखण्डानन्दवारांनिधिः ॥ १७ ।। Mantra - 3 This Lord (Rudra), the embodiment of compassion, does good to all living beings, Himself dwelling on Mt. Kailasa as गिरिश, a resident of the hill and remaining as rain in the cloud, or remaining as sense in speech and as the object of meditation in Omkara; while He, by Himself is an ocean of uninterrupted bliss. 17 या सा क्रूरतमा समस्तजगतां दुःखातिविध्वंसिनी या ते रुद्र शिवा तनूरिह तया चानन्दचिद्रूपया । (1) In this verse the भाष्यकार gives the meaning of the word गिरिशन्त only, Rest of the Mantra is explained in the next verse, TRT is explained in three ways- "हे गिरिशन्त - गिरौ कैलासे नित्याविभूतो यः प्राणिभ्यः पर्जन्यरूपेण शं तनोति । अथवा, गिरि वाचि स्थित्वा वेदे तिष्ठन् अर्थरूपेण शं तनोति । प्रणवे वा तिष्ठन् ध्येयरूपेण निरति - शयब्रह्मानन्दलक्षणं शं तनोति (भ भा) 3 ·10 स्मर्तृणामधिकं सदासुखतया युक्तस्त्वमस्मिन् (मस्मान् मुहः पथ्यानुग्रहवीक्षणैरभिमुखं श्रीरुद्र शम्भो प्रभो ॥ १८ ॥ O Rudra! You are always engaged in giving happiness to those who contemplate on you, through your two bodies the one that is fierce which destroys the afflictions and sorrows of all and the other, the calm and auspicious body of blissful consciousness. O Lord! Rudra, the powerful! cast your benevolent looks on us. 18 mus Un ध्यानम् एक गोधनवर्धनं प्रणमतां श्रीकश्यपाराधितं शम्भु स्मेरमुखाम्बु त्रिणयनं बालेन्दुगङ्गाधरम् । श्रीशैलेन्द्रसुतासहायममलं भस्मोरगालङ्कृतं सर्वेषां जगतामधीशमनिशं ध्यायेत्पशूनां पतिम् ॥ १९ ॥ Dhyana:- One should always contemplate on Sambhu, the Supreme Lord of all living beings who is accompanied by Parvati, who has a smiling lotus-like face, has three eyes, bears a crescent moon and Ganga (on his head) and is adorned with sacred ashes and serpents. The Lord worshipped in this form by Kasvapa increases the cattle wealth and other riches of those who bow to Him. 19 यामिषं गिरिशन्त हस्ते बिभय॑स्तवे शिवा गिरित्र तां कुरु मा हि सीः पुरुषं जगत् ॥ ४ ॥ . एवम् ·11 1 देवानां शरणार्थिनां प्रणमतां संप्रार्थनानन्तरं हन्तव्यान् त्रिपुरासुरान् प्रति पुरे क्षेप्यां गृहीतामिषुम् । हस्ते यां गिरिशन्त सम्यपपि यां हतु बिभर्षि स्वयं हस्तेन त्रिपुराख्यतूलदहनक्रीडां विधाय क्षणात् ॥ २० ॥ देवत्रायक नित्यमध्वरगिरामभ्यस्य चैवं गिरेः कैलासस्य च नाथतां कुरु भवद्भक्तान् प्रति क्षेमदाम् । हन्तव्याभिमुखेन किञ्च कृपया त्रायस्व पापैश्च मां मा हिंसीः पुरुषाग्रगण्यमनिशं त्वत्पादसंसेवनात् ॥ २१ ॥ सर्व गोमहिषाश्वदास (साग) कुलमप्येवं विधेह्यादरा- नीरोगं निरुपद्रवं च सततं श्रीरुद्र साम्ब प्रभो ॥ २२ ॥ 2 Mantra -4 OGirisanta! the one residing on the Kailasa and doing good to the world — prayed by the Gods seeking protection with folded hands, you took the arrow in your hand to shoot at the demons of Tripura who deserved destruction, and also at their city, and performed the sport of burning the city of Tripura in a moment (with ease) like burning (a heap of) cotton. Having thus saved the celestials and being propitiated in daily sacrifices with Vedic Mantras, you take your abode on Mt. Kailasă for the welfare of your devotees, keeping an (1) (2) विहाय - क पुरुष साधुवृत्तं त्वद्भुत्यम् । जगत् जङ्गम गोमहिषादि यत्पुरुषव्यतिरिक्त तत् मा हिंसीः। स्थावर वृक्षलतादिकमपि मा हिंसीः । एवं पुरुषादिपरिहारेण हन्तव्यकविषयीकरणमियो शिवत्वम् - (भ भा) साङ्ग - क - साग mearing सहस्थावरं is the reading of मट्टभास्कर । दास is the reading in रव। गिरिं कैलास त्रायते निवासत्वेन बहुमन्यते इति गिरित्रः । “आतोऽनुपसर्गे कः"। यद्वा, गिरी याचावचा त्रायकः परिपालका यथाभिमतप्रदानादिति गिरित्रः । (भ - भा) (3) (4) ·12 eye on those who deserve to be destroyed. Moreover, O Lord Rudra associated with Amba! Have mercy and do not punish me for my sins, but save me since I have become a good man by serving you always. You also protect my horses, cattle and servants (trees and plants) and make them always free from illness and woes. 20, 21, 22 - -- 3 शिवेन वचॅसा त्वा गिरिशाच्छा वदामसि । यथा नः सर्वमिजगैदयक्ष्मसुमना असॅत् ॥ ५ ॥ श्रीकैलासनिवास सर्वनिगमाधीश प्रभो सर्वतः सर्व नः सुतदारबान्धवधनक्षेत्रादिकं स्याद्यथा । नीरोगं सुमनस्कमेव च तथा त्वां सर्वदुःखापहं सर्वेश्वर्यविवर्धनं प्रणमतां सर्वाधिक सर्वदा ॥ २३ ॥ सर्वैश्वर्यगुणाकरं शिव भवत्कल्याणलीलामृत स्तोत्राकारतया शिवेन वचसा नित्यं स्तुमः सन्निधौ ॥ २४ ॥ 4 Mantra - 5 O Lord Siva! the dweller on Kailasa and the master of all speech-sound! You are the giver of relief from all woes, the source of prosperity and the bestower of bountiful riches far exceeding others, to your devotees. We constantly praise you, the source of all wealth, power and virtues with auspicious and pleasing words extoling your sacred sports in गिरी केलासे शेते इति गिरिशः । यद्वा प्रशस्तो गिरिरस्यास्ति निवासत्वेनेति लोमादिलक्षणः शः । यद्य गिरा वाचकवेदप्रणवात्मनां ईशः ईश्वरः । (3) जगत् जङ्गम पुत्रादिक पवादिकं च । एवकारकरणात्स्थावरं च वृक्षादिकम् । शिवेन वचसा त्वदीयगुणसंकीर्तनपरतया कल्याणकरेण, तव प्रीतिकरेण वा स्तोत्रलक्षणेन 'वचनेन । (भट्टभास्करः) - ·13 such a manner that all our belongings like wife, children, kinsmen, wealth, land etc. may be healthy and develop mutual goodwill. 23, 24 RAN ध्यानम् लोकानामपमृत्युदोषहरणं दैवोपघातापह रुद्र गौतमनामकेन मुनिना गोमायुना चार्चितम् । हासक्लिष्टपुरत्रय गिरिधनुष्पाणि रथाधिष्ठित समामोचितदिव्यवेषमनिशं ध्यायेत्पुरारि प्रभुम् ॥ कायोपाधिवशेन सन्नपि निराकारोऽपि जीवात्मको यस्यांशः स्वयमीदृशं वपुरभेदेनैव गृह्णाति यः ॥ २५ ॥ Dhyana :- (Common to Mantras 4 and 5) One should always meditate on the Lord, the destroyer of the (three) cities, who, shining in His divine battle-dress, mounts the chariot, and armed with the bow of mountain (Sumeru), harasses the three cities just with a (loud) laughter. Rudra worshipped in this form by the sages Gautama and Gomayu, is the reliever of all woes of the people such as accidental and untimely deaths and natural calamities. The Lord, though conditioned by human form and appearing like a Jiva, is truely a part of the whole (Brahman) and should be realised as identical with Paramatman and not as different from Him. 25 अध्यवोचदधिवक्ता प्रथमो दैव्यो भिषक् । अहीश्च सर्वांज म्भय नत्सर्वांश्च यातुधान्यः ॥ ६ ॥ - ·14 RS 1 2 जन्मव्याधिजरादिदुःखदमहासंसारकष्टज्वर प्लुष्टानां वितरन् सुदुर्लभमपि त्वद्भक्तिमात्रौषधम् । भीतानामभयार्थिनामभयदेष्वग्रेसरोऽयं भिषक् सर्वेषां भिषा किलेति निगमा यं संस्तुवन्त्यादरात् ॥ २६ ॥ Mantra - 6 Meaning of प्रथमो भिषक् । Rudra who gives the rare and the only medicine of devotion (for Him) to those who are afflicted (burnt) by the severe fever (heat) of worldly life which is the cause of miseries such as birth, illness, old age etc., is the foremost among the physicians who give relief to the distressed seeking refuge, and hence is praised in holy scriptures (Vedas) as the physician of all physicians. 26 3 दुर्शेयोऽपि परात्परोऽपि जगतां त्राणाय मोहाय वा देवेष्वेकतमोऽहमेव इति यः प्रादुर्भवन् क्रीडति । क्रीडायां सुखरूप एव विजिगीषायां जयात्मा स्वयं भक्तात्मा व्यवहारके भवति चोद्योतात्मको द्योतने ॥ २७ ॥ नित्यं स्तुत्यमयः स्तुतावपि गतौ गन्तव्यरूपोऽथवा वाय्वात्मा बहुधा विभाति हि बहुष्वर्थेषु चैकोऽपि यः । .. (11दीनानाम् - क। (2) भिषक् वैद्यः “भिषज् चिकित्सायां," कण्ड्वादिः । व्याधितापसंसारादीना व्यसनाना चिकित्सक इत्यर्थः । "भिषक्तम त्वां भिषा श्टणोमि "इति च मन्त्रान्तरम् । यद्वा भियां सादयिता नाशयिता भिषक् । यद्वा भीतौ सजते मनसा प्राप्यते अभयत्वात् । यहा. देहभेदनः सजयत्यनुगृहाति इति वा भिषक् , पृषोदरादिः । (भ - भा) (3) दैव्यो देवेषु भवः, 'देवाद्यबजौ' इतियञ् । यद्वा देवन देवः, दिव्यर्थानां क्रीडानामन्यतमः, तत्र क्रीडायो सुखरूपः । विजिगीषायां जयरूपः, व्यवहारे विविक्तरूपः । द्योतने प्रकाशरूपः । स्तुतौ स्तुत्यरूपः। गतौ गन्तव्यरूपो वायुरूपो वा (4 - भा) भवः - ·15 देवानामपि यः स्वयं मुखमभूद-ब्रह्मादिकानां प्रभुः दिव्यज्ञानवता प्रधानपुरुषः सर्वस्य लोकस्य यः ॥ २८ ॥ A Meaning of प्रथमो दैव्यः- Though he is the highest Lord (UTCTT:) who is difficult to be comprehended, He, in order to save or delude the world (people), sports proclaiming Himself as one among the Gods. He is joy in sport, victory in the effort to win, ihe devotee among the worldly men (or a secluded on, in worldly matters) and the light in the flame. He is the object of praise in the Stotras, the destination in journey; or, in His form as air, though one, He appears differently in different objects. He in His form as fire is the mouth of Gods including FEIT (in sacrifices and Homas) and He is the most prominent among those possessing divine knowledge and the most important man of the whole universe. 27-28 स्रष्टस्त्वं सृज, तेन सृष्टमखिलं विष्णो जगत्पालय त्वं सर्वाणि जगन्ति संहर हरेत्यैश्वर्ययोगान्मुहुः । स्वातन्त्र्याधिकवाग्भिरेवममरानाज्ञाप्य चैवंविधान यः स्वाभाविकशक्तिमानतितरामहः समर्थः प्रभुः ।। २९ ।। (1) सुखम् - क । मुखे is the reading in "ख" and it is adopted on the strength of the श्रुति - अग्निमुखा वै देवाः and रुद्रो वा एष यदग्निः. भट्टभास्कर is silent here. (2) या दिव्यज्ञानोपपन्ना देवाः, तेषु भवः दैव्यः प्रथमः, दिव्यज्ञानोपपन्नाना मुख्य इति यावत् (प - भा) ·16 Meaning of the word अधिवक्ता- He is the most efficient and deserving Lord possessing all powers which are inherent in Him, to command - "O creator! You proceed with your work of creation. O Visnu! protect the whole world created by Brahma, O Hara! You withdraw (destroy) all the worlds created" - Thus He often orders the respective gods through words spoken with full freedom owing to his possession of absolute authority. 29 अस्मद्धिंसनतत्परानरिंगणान् जाति तथा रक्षसां सर्वानाशु विनाशयन् मम पुरः प्रत्यक्षमाविर्भवन् । देवः सोम अधिब्रवीतु कृपाया मा भैष्ट युष्मानहं भीतिभ्यस्त्वधिपालयाम्यथ भवान् पात्वेवमस्मान् प्रभुः ॥३०॥ Meaning of the remaining Mantra - Quickly destroying the enemy regiments and the entire tribe of demons who torment us, may the God with Uma appear before my eyes and say with compassion - "Don't fear, I will save you from all dangers" and thus protect us. 30 ध्यानम् शम्भुं दुःसहगर्भरोगहरणं रक्षाकरं सर्वथा रक्षोभूतभयापहं प्रणमतां दीर्घायुरर्थप्रदम् । कण्वाराधितमिन्दुमौलिमनिशं व्यालोपवीतोज्वलं प्रोद्यत्पावकवर्चसं त्रिणयनं कालारिमीशं भजे ॥ ३१ ॥ (1) अधिवक्ता अधिवचनस्वभावः, सदा भक्तेभ्योऽतिवचनसमर्थों वा । यद्वा 'अहे कृत्यतृच' इति तृच, अधिवक्तुमर्हन् । अनीश्वरा अधिब्रुवन्तो हास्या भवेयुः (भ-मा) (2)The enemies and demons mentioned here are mostly internal like काम, क्रोध, द्वेश etc. (3) सोऽयम् - ख ·17 Dhyana :- I worship the three-eyed Lord Sarnbhu, the subduer of the God of Death, the remover of all terrible diseases that affect pregnancy, the protector in all respects, the destroyer of all fears of demons and ghosts; one having the moon on his head and the snake for his sacred thead and who shines bright like the blazing fire. The Lord worshipped in this form by the sage Kanva will give long life and wealth to his devotees who prostrate at his feet. 31 असौ यस्ताम्रो अरुण उत बस्सुमङ्गलः। ये चेमा "रुद्रा अभितो दिक्षु श्रिताः सॅहस्रशोऽवैषा "हे. ईमहे ॥ ७ ॥ यःपूर्वाचलहेमरलशिखरप्रस्थोपलोपत्यका कान्तिव्याप्तिवशाद्रसातलतमः संपर्कतो वाऽन्वहम् । उद्यत्कुङ्कुमपङ्कताम्र उदितः सिन्दूरपूरारुण स्तप्तस्वर्णसुकान्तिरूव॑मथ संरार्पन क्रमाद् छथ्यते ॥३२ ॥ कल्याणैकनिधिः सतां स्वयमसावादित्यरूपः शिवो ये तुल्याकृतिहेतिभूतिविभवा रुद्रेण रुद्राः परे । देवस्यानुचराः समस्तजगतां कर्मानुरूपं फलं दातुं दिक्षु सहस्रशः क्षितिमिमां अध्यासते चाभितः ॥ ३३ ।। कृत्यस्याकरणादकृत्यकरणादालस्यतः कामत स्तस्मात्पापमजस्रमार्जितमभूदस्माभिरजैस्ततः । हेडः क्रोध इति यास्कः । “हेड अनादरे" उभयमपि गृह्यते (भ-भा) पङ्कतोऽन - * (1) - ·18 तेषां तस्य महेश्वरस्य च विभोर्योऽस्मान् विहारादरः (अस्मास्विहानादर) क्रोधश्चास्ति तमीश्वरस्तुतिनमस्कारैरपाकुर्महे ॥ ३४ ॥ Mantra - 7 It is Rudra, the treasure of all auspicious things to the good people, who is seen in the form of the yonder sun rising Ted like saffron paste and gradually moving upward, first in deep red like Sindura, then in light red (orange) and then in the colour of molten gold. These colours are, as it were, due to his daily contact with the lustre of gold and gems on the summit and the valleys of the eastern mountain, or to his contact with the darkness of the nether world. We have, in our ignorance, constantly acquired sins by neglecting our duties on account of laziness and by performing prohibited actions out of greed. This has resulted in the wrath and indifference (towards us) of the Lord who is the treasure of auspicious things, himself assuming the form of the Sun, and also of the thousands of his lieutenants who are similar to him in appearance, weapons, ornaments and prowess and hence called Rudras. They are stationed all over the world to give the fruits of actions according to their nature. We pacify that indifference and anger of the Lord and his lieutenants by prayers and prostrations. 32 to 34. phy हेडः, क्रोधमनादरं च अवेमहे अपनयामः, स्तुतिभिर्नमस्कारथेति शेषः विहितातिक्रमनिमित्तमस्मद्विषयमनादर प्रतिषिद्धसेवानिमित्त क्रोधं च, इत्युभयमपनयाम इति । (4- 9 l have suggested the reading " 3THITKAB1771' on the strength of the above interpretation of the word 'हेड' by भट्टभास्कर ।

·19 - असौ योऽव सपॅति नीलग्रीवो विलोहितः । उतै गोपा अदृशन्नदृशन्नुदहार्यः । उ तैनं विश्वा भूतानि स दृष्टो मॅडयाति नः ॥ ८ ॥ श्वेलश्यामलकन्धरः स्फुरदुरुज्वालाग्निवर्णःशिव स्तेजोमण्डलमध्यवर्ति विलसन् मार्तण्डमध्ये वसन् । सायं किञ्चिदुदञ्चिताङ्कुरतमः सामर्थ्यली नैर्यथा क्रान्ते ध्वान्तमपां च यञ्च परितः पङ्कप्रदेशान्तरे ॥ ३५ ॥ भूयिष्ठं प्रसनक्षणे घृणिगणाक्रान्ताधनीलानिलं (अरुणं) बिभाणोऽस्तमयन् विलोहितनिभः प्रातस्तथैवोदयन् योऽसौ तिर्यगधश्च सर्पति जगद्यात्रां सदा निर्वहन् दुर्जेयोऽपि तपः क्रियाभिरखिलैवेदैः श्रुतो मेधया ॥ ३६ ॥ Mantra - 8. Meaning of असौ योऽवसर्पति नीलग्रीवो विलोहितः । Śiva with his neck black by the poison Kalakuta and his complexion bright like the blazing fire, occupies the centre of the bright Sun surrounded by a halo of great brilliance. This sun whose rays are made to vanish by the spreading (1) (2) (3) नीलग्रीवः कालकूटविषालङ्कृतग्रीवः । विलोहितः स्वयं विशेषण लोहितः ज्वलत्पावकसंकाशः । (भ-भा) मार्ताण्डमध्यावसन् - क यदा नीलग्रीवलोहितपदे आदित्यविशेषणे एव । असत्युदकमिति ग्रीवा रपयः असतेगिरतेर्वा शेवयहजिहत्यादिना वन्प्रत्ययो निपात्यते । उदयात्प्रभृत्युदकस्य ग्रहणादस्तं गच्छतो यस्य नीला स्पयः तमोऽभिसंपर्कात् । यद्वा नीलग्रीवो नीलिमरश्मिः। विलोहितो विविध लोहितः । उदयास्तमयकाले हि तमसः संपर्कात् लोहितमिव मण्डल प्यते । (भ - भा) अस्तपये क - ·20 darkness in the evening when they fall over the marshy places encircling water, bears, when mostly submerged, the reddish colour of the blue clouds spread over by his fiery rays. Bearing a reddish hue while setting and also while rising in the morning, He (the Sun) supports the daily lifel of the world by moving up and accross (the Sky) and going down in the evening. Though He (the Lord within the Sun), cannot be comprehended by penance or religious rites, can be known by the intellect through the Vedas. 35,36. एनं तं भगवन्तमस्तमचिराद्यान्तं वनान्तोद्भवा ग्रामप्राप्तिनिमित्तमेकमनसः पश्यन्ति गोपा अपि । अस्तं यास्यति भानुरन्धतमसं दृष्टिं पिधास्यत्यहो स्वापश्चेदिह कुत्सयन्ति हि मृगा नो भक्षयिष्यन्त्यपि ॥ ३७ ॥ Meaning of उतैनं गोपा अदृशन् - Even the cow-herds (the most illiterate) in the forest look attentively at this Lord in the form of the Sun who is about to set and are overcome with anxiety to go to their villages before blinding darkness sets in, because if they are forced to sleep there itself, they might be troubled or even eaten away by wild beasts. 37. (1) अथाय देवः उदयास्तमयाभ्यां लोकयात्रा वर्तयन् आबालगोपाले प्रसिद्धः । (भ-भा) रुद्रस्य मण्डलवर्तिस्वरूपधारणे प्रयोजनमुच्यते - उत अपि च गोपाः वेदशास्नसंस्कारहीनाः गांपाला अप्येन मण्डलवर्तिनमादित्यरूपिणं रुद्रपदृशन् पश्यन्ति । उदहार्यः उदकानो हारिण्यो योषितोऽप्येन पश्यन्ति । विश्वा भूतानि गोपहिषादयः सर्केपि प्राणिनः पश्यन्ति । सर्वेषां दर्शनार्थमेव हि रुद्रस्यादित्यमूर्तिधारणम् कैलासादिवर्तिरुद्रस्य रूपं तु वेदशास्राभिरेव दृश्यते नान्यः (सायणः) ·21 अम्माकुम्भमिमं कदा निजगृहं नेष्याम इत्याकुलाः स्वेदाम्भःकणसिक्तकञ्चकसमालक्ष्याच लजान्विताः प्रयभूषणजालमाकुलकचं व्यालोलहारं जवाद् धावन्त्यः परिचारिकाश्च जनितानङ्गैरपाङ्गैर्मुहुः ॥ ३८ ॥ Meaning of अदृशन् उदहार्यः Servant-women carrying water (from the river to their homes) often look at him with bewitching glances being anxious as to when they could take home their water pots, and feeling shy as they run fast with their bodies visible owing to their jackets getting drenched with drops of perspiration, their ornaments dropping down and their pearl strings and hairs waving. 38 सन्ध्यायॊद्धरणाग्निहोत्रसमयैकाग्रचित्ता द्विजा श्चावासाभिमुखा हि पक्षिपशवः कीटानि भूतान्यपि । सोऽयं नः सुखयत्वहर्निशमुपस्थानादिकालार्थिभिः दृष्टोऽस्माभिरपि प्रभुः प्रशमयन्नेनः कृपाम्भोनिधिः ॥ ३९ ॥ wwkamumar (1) --- - (2) चलऋचुकाः अस्तं गच्छता भगवता जगतामुपकारान् प्रदीयतुं उपक्रमते गोपाः पथ्यन्ति कि बहुना विश्वान्यपि भूतानि एनमस्तं यान्तं पश्यन्ति मृगशकुनवराहादीनामपि निलयगमनादेस्तदधीनत्वात् । द्विजातयोऽप्यमिहोत्रसन्ध्यावन्दनकालार्थिनो भगवन्तमस्त यान्त प्रतीक्षन्ते । (भ-मा) . - पुखानि (3) (4) असौ सदा - क ·22 Meaning of उतैनं विश्वा भूतानि etc. The Lord as such is watched by the twice-born who are time-conscious for offering Arghya in Sandhya prayer and for the performance of Agnihotra (daily fire worship). Even the birds, cattle, insects and all creatures look at him seeking for time to resort to their abodes. Seen by us also to know the time for Sandhyopasana and other prayers, may this compassionate Lord destroy our sins and make us happy for 39 ever. म ध्यानम् यं ध्यायन्निह वेदपारगकुले जातिस्मरो जायते रुद्रं तं वरदं सुवृष्टिफलदं श्रीकश्यपाराधितम् । भास्वन्मण्डलगं हिरण्मयतनुं चण्डप्रभामण्डलं साम्वं स्मेरमुखाम्बुजं मुनिगणैरासेव्यमानं भजे ॥ ४० ॥ Dhyana :- I propitiate Rudra associated with the universal Mother, the giver of boons and plenty of rain, dweller in the disc of the Sun, possessed of a golden body, encircled by a bright halo and having a smiling lotus-like face. The devotee meditating on Him who is worshipped by Kaśyapa and is attended upon by groups of ascetics, gets birth in the family of vedic scholars gifted with the power to recollect the previous birth (जातिस्मर). 40 सुपुष्टि ख । भट्टभास्कर reads सुवृष्टि and explains - "एताभ्या (मन्त्राभ्या) अनावृष्ट्या सत्यां वृष्ट्यर्थ पुरश्चरणं कार्यम् "। जपापुष्पाणां मध्वक्तानामेकविंशतिसहन जुहुयात् । सवितुः प्रसादात् जातिस्परत्वं लभते, चतुर्वोदकुले जनिः" । (भ-भा) 3) ·23 नमः॥ नों अस्तु नीलॅग्रीवाय सहस्राक्षाय मीढुषे । अथो ये अॅस्य सत्वानोऽहं तेभ्योऽकरं नीलात्युज्वलकन्धराय च सहनाक्षात्मने वृष्टिभिः पर्जन्यात्मतया भुवं च परितो सेक्ते तथा योनिषु । गर्भाणां पुरुषात्मना च विविधैर्बीजैविधात्रे नमो रुद्रायास्तु नमस्करोम्यथ भटा ये चास्य तेभ्यो नमः ॥ ४१ ॥ Mantra - 9 Our salutations to Rudra with a bright blue neck who, assuming the form of Indra (one with thousand eyes), drenches (and makes fertile) the earth with rains through his own form as cloud and, in the form of the supreme God (Purusha), deposits in the wombs of the earth his own seeds of various kinds to cause pregnancy (to yield plants, fruits, minerals and other things). I also salute his soldiers (in the form of his प्रमथगणाः) 41 ध्यानम् सन्तानैकफलार्थिनां प्रणमतां सन्तानरूपं प्रभु स्वात्मानं हृदि भावयन्तमनिशं शम्भु कृपाम्भोनिधिम् कान्तं शारदचन्द्रकान्ति नितरां (वदन) शान्तं शिवं शीतलं साम्बं दिव्यवपुर्दधानममलं सिंहासनस्थं भजे ॥ ४२ ॥ (1) - (2) ने - क । मीदुषे वृष्टिद्वारेण भुवः सेक्ो । जगद्योनौ वा स्ववीर्यस्य सेक्ने पुरुषरूपेण वा गर्माणामाधात्रे । 'मिह सेचने । दावान् साहान् मीढ्वांश्च इति निपातः '। (भ-भा) सत्वानः महान्तः प्रमथगणाः सत्वानो भृत्यरूपाः प्राणिनः । सायमः शारदचन्द्रकान्तवदने one समसतपदम् is suggested. - ·24 Dhyana :- I worship Lord Sambhu associated with Amba, who is an ocean of compassion, always meditating on his own self, seated on a throne, assuming a pure and divine body having a face shining like the autumnal moon, calm, cool and auspicious. He blesses the devotees who seek the only favour of progeny by himself becoming their offspring. 42 प्रमुंञ्च धन्वन स्त्वमुभयो रालियोाम् । याश्च ते हस्त इषवः परा ता भगवो वप ॥ १० ॥ संरम्भस्त्रिपुरेषु दुःसहतरो यःपूर्वमासीद् ध्रुवं स्यादद्यापि स एव सेवकजनेष्वस्मासु दीनेष्वपि । विद्यैश्वर्ययशःश्रियां च भगवंस्ते ज्ञानवैराग्ययोः । दाक्षिण्यैकतनोर्दयामयतनोः पाल्येष्वयुक्तो हि सः ॥ ४३ ।। Mantra - 10 The terrible fury directed by you long ago towards Tripura might be existing even now. But, O Lord! considering your learning, supreme authority, fame, wealth or powers, knowledge and detachment, it is not proper on your part, the most courteous and compassionate as you are, to direct the same fury towards us, your humble servants deserving protection. 43 तस्माज्ज्यामिह तां प्रमुञ्च धनुषः कोट्योर्द्वयोर्या चिरं बद्धा याश्च तवेषवः करतले तिष्ठन्ति ताः प्राणिनाम् । संहीरुपसंहरन्नभिमुखीकुर्वन्तु नास्मान् यथा तूणीरेषु तिरोहितान् कुरु तथा देवेश तुभ्यं नमः ॥ ४४ ॥ 2 अत्र नमस्तेरुद्रेत्यारभ्य नवभिमन्त्रैः क्रुद्धं देव प्रसाद्य अतःपर तस्योपसंहारकार- णान्युपसंहारयितुं प्रक्रमते । (2) (4-मा) प्रमुच्य - ख Note - The three Mantras from 10 to 12 are treated as a single unit with a common Dhyana sloka. The same is the case with Mantras 13 10 15 also.

·25 - - Therefore, O Lord of the Gods! Release the string which is fastened to both ends of your bow, withdraw the arrows held in your hand which destroy the living beings and deposit them in your quivers in such a way that they are not directed against us who offer salutations to you. 44 अव तत्य धनुस्त्व १ सहस्राक्ष शतेषुधे नि शीयें शल्याना मुखों शिवो नः सुमना भव ।।११।। देवानेकशतेषुधिव्रज सहस्राक्ष त्वमेवं धनुः कृत्वा विज्यमिद मुखानि शिखिनां चैवं विशिीणानि ते निःशेष नितरां विधाय कृपयास्माकं प्रसादार्थिनां सद्यः शान्तमनाः शिवो भव सहस्वाद्यापराधान् बहून् । Mantra-11 O Lord with thousand eyes and hundreds of quivers! Having thus removed the string from the bow and made the points of the arrows blunt, you at once become Śiva (aupiecious one) with a calm and serene mind towards us who seek your favour, and forgive us for our numerous omissions and commissions. विज्यं धनुः कपर्दिनो विशल्यो बाणवा उत अनेशन्नस्येषव आभुरस्य निषङ्गर्थिः ॥ १२ ॥ सुप्रीतस्य कपर्दिनोऽस्त्विह पिनाकाख्यं धनुः सज्यम प्यद्यास्मत्कुशलाय विज्यमिषुधिश्चायं पुरारेः पुरा । बाणैः पूर्णतरोऽपि वीतविशिखो भूयात्तदीयाश्च या देवस्यैव वरेषवो व्यवहितास्ताः सन्तु दीनाक्रमात् ॥ ४६ ॥ व (1) (2) (3) स्वमेव ख अस्य इषुधेरिषवोऽनेशन् यत्रक्वापीषुधेरन्यत्र अहप्यास्तिष्ठन्तु (भ-भा) अस्प रुद्रस्य इषवः बाणाः इषुधौ प्रक्षिप्ताः अनेशन वेद्रुमसमर्थाः भवन्तु - (सायणः) ·26 Mantra-12 May the bow Pinaka of the Lord with matted hairs (Kapardi) who is now pleased, have the string removed for our welfare. His quiver too, which was full while destroying the cities, may now be made empty. His excellent arrows may also be placed somewhere far away so that they may become powerless to strike. 46 तीक्ष्णारोऽपि महासिरस्य भजता भक्तेषु मन्दारतां कोशः खड्गसहायवानपि विनाभूतोऽस्तु तेनाधुना । एवं शान्तमनाः प्रशान्तविविधानेकायुधः सन्ततं भक्तान्नःशरणागतान् करुणया पायादपायाच्छिवः ॥ ४७ ॥ May his sharp sword turn soft-edged towards his devotees; may the sheath usually containing the sword, now become empty. Thus making the various weapons quiet, may Śiva with a tranquil and compassionate heart save us, his devotees seeking refuge, from dangers. - ध्यानम् युद्धे वैरिभयापहं प्रणमतां श्रीरुद्रमाराधितं देवं नारदनामकेन मुनिना नानायुधालङ्कृतम् । उद्यद्भास्करकोटिदीधितितर्नु दीप्तोत्तमाङ्गोज्वलं कान्तं भीषणभोगिभूषणमहं ध्यायामि भक्तेष्टदम् ॥ ४८ ।। (1) नितरां नियमेन वा कोशेन सजत इति निषङ्गः खड्गः स निधीयते यत्र स निषङ्गथिः, खड्गकोशः । परोक्षवृत्या धकारस्य थकारः । आ ईषद्रवतीत्याभुः । किञ्चिन्न्यून भवनमाभवनम् - तच खड्गेन विना सत्तामात्रेणावस्थानम् । निषङ्गधारणस्वभावस्य खड्गकोशस्य निषङ्गेण सहावस्थाने पुष्कलभावः, तेन विनावस्थानमाभवनमिति । तेन सोऽपि खड्गरहितो वर्ततामिति भावः । (भ - भा) आदीप्तदहनमूर्षजम् - (भ-भा) (2) ·27 Dhyana :- Common to Mantras 10 to 12. I meditate on Rudra possessing the brilliance of crores of suns rising together, having the crescent moon shining bright on his blazing head, adorned with various weapons and having the fierce serpents for his ornaments. The Lord worshipped in this form by sage Narada is the remover of fear from the enemies in battle and the bestower of the wishes of his devotees. 48 या ते हे तिर्मीढुष्टम हस्ते बभूव ते धनुः । तयास्मान् विश्वत स्त्वमय क्ष्मया परिभुज ॥ १३ ॥ हे मीढुष्टम रुद्र हेतिरधुना हस्ते तवास्ते धनु नांनी या प्रणतार्तिदुःखभयरोगैकापहन्त्र्या तया । अस्मान्पुत्रकलत्रमित्रसहितान्सर्वान् प्रपन्नान् सदा सर्वस्मादुरिताञ्च रक्ष भगवन् दीनान् दयाम्भोनिधे ॥ ४९ ॥ Mantra - 13 O Lord Rudra, the foremost among the givers of wishes and an ocean of compassion! with that weapon in your hand, the bow that removes the afflictions, sorrows, fears and diseases of those who salute you, please save us, the pitiable creatures who always seek your protection, along with our children, wives and kinsmen, from all our sins. 49 - नमस्ते अस्त्वायुधायानॉतताय धृष्णवे । उभाभ्यामुत ते नमो बाहुभ्यां तव धन्वने ॥ १४ ।।

·28 स्वामिन् रुद्र नमोऽस्तु देव धनुषे चानाततज्याय ते - चोयुक्ताय शराय चोद्यतगदाचक्रादिसंघाय च । दुष्टान् धर्षयते दृढाय विविधायैवंविधायायुध स्तोमायाद्य नमोऽस्तु तेऽद्य (थ) भगवन् याभ्यां रिपून् विद्धयसि ॥ ५० ॥ बाहुभ्यां बिभिमो वयं तव धनुर्बाणोद्यताभ्यां ततः सत्स्वन्येषु महाभुजेष्वपि मुहस्ताभ्यां भुजाभ्यां नमः । यद्वा दक्षिणवामबाहुनिवहाभ्यां ते नमः कृत्स्रश स्तस्मै चोत्तमसायकाय धनुषे तस्मै नमः कुर्महे ॥ ५१ ॥ 1 Mantra-14 O Lord Rudra, our salutations to you, to your unstrung bow and to your collection of various weapons such as arrows, clubs, discus, sword etc. which are strong and are capable of destroying the wicked. Also our salutations to your two hands with which you strike the enemies. Though you possess other powerful hands, we are afraid of those two hands which wield the bow and arrow and hence our repeated salutations to them. Or, let our salutations be to the two sets of many hands on your right and left. We also salute your excellent arrow and the bow. 50-51 परिते धन्वनो हेतिरस्मान् वॅणक्तु विश्वतः । अथो य इषुधिस्तवारे अस्मन्निधेहि तम् ॥ १५ ॥ स्वामिन्नद्य वयं पुनः पुनरिदं चाशास्यमाशास्महे यः पार्श्वेस्ति तवेषुधिस्त इषवो यास्ताश्च दूरे पुनः उभाभ्यां - ·29 व्यूहे वैरिजनस्य पातय तथा हिंसापि ते धन्वनः तत्रैवास्त्विह पुत्रपौत्रसहितान् पुष्णातु नः सर्वतः ॥ ५२ ॥ Mantra - 15 O Lord! we repeatedly express our worthy wish and pray to you that your quiver and arrows, far and near, may be directed against the host of our enemies. Your bow too may be employed only to destroy them and may it sustain us, along with our children and grand-children. 52 A ध्यानम् स्वात्मानं हृदि भावयन्तमनिशं रुद्रं मुहायता युद्धे सर्वरिपुप्रणाशनमरिस्थानेकविध्वंसनम् । नम्राशेषसुरेन्द्रमौलिविलसत्पादाम्बुजं कारणं सर्वेषां जगतां पिनाकिनमहं ध्यायामि साम्बं प्रभुम् ॥ ५३ ॥ Dhyana for Mantras 13 to 15 - I always contemplate on Lord Rudra accompanied by Amba, the Cause (source) of the universe and the wielder of the (bow) Pinaka, who constantly meditates on his own self within his heart and whose lotus-like feet glitter with the crowns of Gods led by Indra when they prostrate (before Him). He destroys in battle, the entire hosts of enemies and the enemy camps of those who frequently meditate on him. 53 चन्द्रोत्तंसमचिन्त्यमक्षरमजं संसारदुःखापहं मध्ये शुद्धसुधांशुवार्धिशयनं तं सस्मितं चिन्तये । चारुस्मेरमुखं सुमौक्तिकनिर्भ मध्ये सुधामण्डल स्यासीनं जगदेकरक्षणपरं ध्यायामि साम्बं सदा ॥ ५४ ॥ - ·30 इति प्रथमोऽनुवाकः Dhyana for the whole Anuvaka - I always contemplate on the lord Rudra associated with Amba, wearing the moon as his crest-jewel, having a smiling face, spotless like pearl, and reposing in the ocean of pure rays of nectar (or sitting in the centre of the region of nectar). I always meditate on him who has neither birth nor death and whose nature cannot be comprehended, who has dedicated himself for the sole task of protecting the world and eradicating the miseries of worldly life. 54 End of Anuvaka - 1 (नमस्ते अस्तु भगवन् विश्वेश्वराय महादेवाय त्र्यम्बकाय त्रिपुरान्तकाय (1) This sentence with eleven epithets of Siva in the Dative case with 74: in the beginning and the end of the sentence does not form part of Sri Rudra and is not found anywhere in the तैत्तिरीयसंहिता or ब्राह्मणम् । Yet it has now become the fashion to recite this unauthorised line by most of the South Indian Tamil Brahmin priests and their disciples betwecn the first and second Anuvakas of Śri Rudram, either due to ignorance or unmindful of the fact that not even single syllable or syllabic instant (auf or FET) should be added to or omitted from the Vedic text at one's own free will. It is a sin to break the uninterrupted flow of the Vedic sound in the middle by adding such unauthorised sounds. #140 and TEHTFIT were unaware of the existence of such a line and it is presumed Skanda Deva too was not aware of the same. This line along with the verse giving a summary of it, seems to be an interpolation. As already stated, verses not concerned with me are not translated and numbered here. (Editor).

·त्रकालग्निकालाय कालाग्निरुद्राय
नीलकण्ठाय मृत्युञ्जयाय सर्वेश्वराय
सदाशिवाय श्रीमन्महादेवाय नमः)
तुभ्यं देव सदा नमोऽस्तु भगवन् विश्वेश्वराय स्फुर
द्वह्नयर्केन्दुदृशे पुरत्रयभिदे कालाग्निरुद्राय च ।
क्ष्वेलण्यामलकन्धराय च महादेवाय सर्वेश्वरा .
येशानाय सदाशिवाय महते देवाय शश्वन्नमः ॥
om
श्रीस्कन्द उवाच
श्रीरुद्रादिपदार्थबोधनशिजध्यानानुसन्धानवि
ज्ञानानन्दविधानपावनतमस्वान्तेन कान्तेन च ।
विश्वेशस्मरणादरेण वशिना ज्ञेयोऽर्थ एष क्रमा
च्छान्तेनैव विभूतिभूषणमहालिङ्गार्चकेन त्वया ॥
इति शिवरहस्से द्वादशे अशे षड्विंशोऽध्यायः ।।
-

·-- 32 अथ शिवरहस्ये सप्तविंशोऽध्यायः श्रीस्कन्द उवाच स्वामी त्वं स्वमिदं जगत्तदधुना शक्तोऽपि सन् मन्युना संहर्तुं कृपया विभूतिविभवैप्प्योग्रशान्तादिभिः । कुर्वन्निग्रहमप्यनुग्रहमवस्येतच्छिवत्वं प्रभो तस्मै तेऽस्तु नमो हिरण्यपतये तुभ्यं हिरण्यात्मने ॥ १॥ Skanda said - (Introduction to Anuvaka 2) O Lord! You are the master of this world which is your own self or property. Although you are capable of withdrawing (destroying) it with your power called Manyu (anger) you protect it out of compassion by pervading it with your many fierce and benevolent forms and by awarding punishment and boons (to the guilty and the pious respectively). Thus you become Śiva, the benevolent and auspicious Lord. Our prostrations to you, the lord of wealth possessing a golden form. 1 (1) द्वितीयाधनुवाकानामामुखत्वेन भट्टभास्करः प्राह । अत उर्ध्व अष्टभिरनुवाकैः तारुद्र) वैश्वरूप्येण स्तुत्वा नमस्कर्तुमारभते । तत्र त्रिष्वनुवाकेषु नमस्कारादि नमस्कारान्तमेक यजुरिति शाकपूर्णिः । नमस्काराद्येक यजुर्नमस्कारान्तमेक यजुरिति यास्कः । अष्टावनुवाकाः अष्ट यजूंषि इति काशकृताः" । तत्रादौ तव स्वभूतमिदं विश्व त्वपस्य स्वामीति, न कश्चिदपि स्वामी स्वं हिनस्तीति प्रदर्शयितु देवस्य विश्वपतित्वं प्रतिपादयति । प्राधान्याञ्च प्रथम द्रव्यविषयमाधिपत्ये प्रतिपाद्यते नमो हिरण्यबाहवे इति । (म-भा) अत्र सायणः प्रथमानुवाके भगवतो रुद्रस्य या प्रधानभूता तनुरिषुधनुहस्ता तो वहुधा प्रसाद्य, तस्य ये लीलाविग्रहाः जगन्निर्वाहहेतवः तेऽष्टभिरनुवाकैः प्रसाद्यन्ते । तेष्वनुवाकेष सर्वाण्यपि यषि । तान्यपि द्विविधानि । उभयतो नमस्काराण्यन्यतरनमस्काराणि च । तत्र त्रिष्वनुवाकेषु नमस्कारादिकं नमस्कारान्तमेकेक यजुः । इतरेषु पञ्चस्वनुवाकेषु . नमस्कारादिकमेकैकं यजुः । तत्र द्वितीयानुवाके त्रयोदश यजूंषि । ---- ·33 म. अथ द्वितीयोऽनुवाकः नमो हिरण्यबाहवे सेनान्य दिशां च पतये नमः१ अङ्गं यस्य हिरण्यभूषणगणैव्याप्तं हिरण्यप्रभ बाहू हृद्युतमौ हि तौ च रमणीयौ भक्तिभाजां सताम् पुण्यापुण्यविमिश्रकर्मफलभोक्तॄणां सुराणां नृणां । रक्षो यक्षपिशचकिन्नरफणीन्द्राणां पितृणामपि ॥ २ ॥ संधातान् विविधान् विधाय बहुधा सेनाःस्वकीयाः स्वयं स्वामित्वेन च संस्थितो नयति ताः बहीर्गतीर्यः सदा यश्चेन्द्रादिदिगीश्वरात्मकतया सर्वा दिशः पालयन् आदित्यात्मतयोदयास्तमयसञ्चारैर्दिशः कल्पयन् ॥ ३ ॥ प्रत्यक्षः समुपास्यमूर्तिरिह यस्तेजोनिधिभ्यते तस्मै तेऽस्तु नमो Anuvaka - 2 Mantra - 1 Our prostrations to you whose body is adorned all over with gold ornaments and is golden in complexion, whose hands are pleasing and charming to the devotees and good people and who, having made the various groups of gods, men, demons, spirits, Kinnaras, ghosts, Nagas and manes (PitỊs) who experience the result of their mixed deeds of Punya and Pāpa, your own different kinds of armies; yourself remain as their commander and lead them to various destinations (in accordance to thier Karma). We also salute (1) (2) दीप्तम् - ख। हित च रमणीये च हिरण्य पृषोदरादिः । इदयरमणीयमिति वा - (प-भा) ·34 you who guard all the quarters through your manifestations as Indra, Agni etc.; who, in the form of the sun, demarcate the directions such as the east, west etc. by rising, setting and moving (across the sky); and who appear before the eyes as the powerful luminary (sun), which form is best suited for meditation. 2-3 नों वृक्षेभ्यो हरिकेशेभ्यः पशूनां पत॑ये नमः २ नमः क्षितितले रुद्रास्त्वदंशाः परे । ये वृक्षाकृतयो वसन्ति विविधा वृक्षेषु वा संस्थिताः ये ब्रह्मादिपिपीलिकान्तविविधप्राण्यात्मकाश्चेतनाः ॥ ४ ॥ भोगान्ते निजकर्मणो नियंतिना (?) वाच्यमाना मुहुः ये रुद्रा हरिताभकेशनिवहास्तेभ्योऽपि योऽसौ पशून् । ब्रह्मादीनपि पाति तैश्च रमते तेषां प्रधानः पतिः तस्मै विश्वभुजे नमो Prostrations to those Rudras who are your own parts on earth in the shape of trees; or, who live on trees (as presiding deities) with the dark green leaves as their thick locks of hairs; or to your own manifestations in the form of the entire creation of living beings from the creator (FET) down to the ants which are destroyed by destiny at the end of reaping the furits of their previous actions (76f). Also our salutations to you who enjoy and protect the whole universe including the ignorant creatures (TV from Brahman downwards by sporting with them and lording over them as their master. 4-5 3 - (2) वृक्षवहृक्षाः ब्रह्मादिपिपीलिकान्ताः ब्रह्माण्डक्षितिप्ररूढाः सर्व एव वृक्षाः, वृथतेः छेदनकर्मणः सक्प्रत्यये वृक्षाः विनाशवन्त इति यावत् - (भ - भा) नियतिशब्द being स्त्रीलिङ्ग, the reading should be नियत्या in which case there is कृतमङ्ग ! It may be "नियतितः" इति तसिः । सर्वदा यत्पशून् पाति तैश्च यद्रमते पुनः । तेषामधिपतित्वाञ्च तस्मात्पशुपतिः स्मृतः ॥ (महाभारते) (3) ·35 नमः सस्पिोंराय त्विषीमते पथीनां पतये नमः ३ नमः इदं प्रत्यग्रघासाङ्कुर- श्रेणीपिञ्जरमूर्तयेऽतिविमलज्योतिर्मयाङ्गाय ते ॥ ५ ॥ चिद्रूपाय चिदात्मने स्वयमभिव्यक्ताय, ये लौकिका मार्गा येऽपि च वैदिका बहुविधा धूमार्चिराद्या अपि । ताङमार्गविदश्च ये क्रतुषु ये त्वां द्रष्टभावं गतं (त्वद्दष्टभावं गताः) एतेषां पतये नमो Our salutations to you who are reddish yellow like rows of tender grass-shoots, whose body is spotless and brilliant and who are pure consciousness or knowledge that is selfluminous. We also bow to you, the master of those who know the various worldly paths and the very many procedures outlined in the Vedas, or the paths known as Dhuma and Archis, or the master of those like Brahma and such others who could see you in sacrifices (as the guardian deity). 5-6. नमों बभ्लु शायँ विव्याधिनेऽन्नॉनां पतये नमः ४ नम इदं बभ्रुत्विषे सर्वदा रक्षित्रे वृषभस्य दिव्यवृषभारूढाय पापात्मनां - (2) त्विषीमते, विषिदीप्तिः, अतिशयेन तद्वते तेजिष्ठवपुषे, स्वयं प्रकाशाय ज्ञानरूपाय वा पथीनां पतये - सन्मार्गाणां लौकिकानां वैदिकानां च प्रवर्तयित्रे । यद्वा अर्चिरादिमार्गेण पतये अतिवाइयित्रे । यद्वा पथिमन्तः प्रथमे द्रष्टारः ब्रह्मादयः तेषां स्वामिने । पथिशब्दान्मत्वर्थीय ईकारः (भ-भा) ये तेषाम् - क। बिभर्ति रुद्रमिति बभूवृषभः, स एव बभ्लुः रलयोमैदाभावः । तस्मिन् शेते तिष्ठति इति बप्लुशः (सायणः) विभीति बमुषभः, तद्वते यद्वा बम्लो शेते इति (भ - भा) (4) - ·36 क्षुत्तृष्णापचयामयैश्च विविधैराविध्यते यानि च । रक्षास्यध्वरभक्षकाणि सततं तेषां च हन्त्रे मुहुः सोमायौषधिसम्भवैरविफलैः सञ्जीवयित्रे नृणाम् अन्नानां पतये नमो ॥ ७ ॥ Our prostrations to you with a reddish yellow complexion, the protector and rider of the divine bull and the one who torment the sinners with hunger, thirst, fatigue, diseases etc., or destroy the demons who snatch and eat the offerings in sacrifices. We also bow to you, who in the form of Soma creeper or the moon protect the people with supplies of effective medicinal herbs and who safeguard the varieties of food. 7 ५ नमो हरिकेशायोपवी तिनें पुष्टानां पतये नमः नमः इदं ते नित्ययूने सदा नीलात्युज्वलमूर्धजाय विलसद्यज्ञोपवीताय ते पुष्टानां च सतां शमादिसुगुणैर्नाथाय वाचो धियः कायस्येन्द्रियसञ्चयस्य च गृहक्षेत्रादिकानां तथा ॥ ८ ॥ ग्रामाणां धनधान्ययोरपि पशुव्यूहस्य सत्सन्ततः धर्मस्येति च पुष्टयो दशविधा याः स्युर्दशानामपि । एतासां पतये नमो --- (1) (2) विविध विध्यति बुभुक्षादिरूपेण पीडयतीति विव्याधी , तस्मै अन्नानां पतये - अदनीयानामोषधीनां स्वामिने (भ-भा) सोमाय - अन्ननां ओषधीनां पतये सोमलतारूपायेत्यर्थःअथवा चन्द्ररूपाय । पुष्टानां परिपूर्णगुणानां स्वामिने । यद्वा पुष्टयः पुष्टानि । दशपुष्टयः सन्ति वाक्पष्टिनिपुष्टिः शरीरेन्द्रियपुष्टिः, धनधान्यपुष्टिः प्रजापुष्टिः, पशुपुष्टिः, ग्रामपुष्टिः धर्मपुष्टिरणिमादिपुष्टिरिति - (भ-मा) (3) ·37 Our salutations to you, the eternal youth having shining dark hairs and attractive Yajnopavitam. We also salute you the protector of good men possessed of sef-control and other virutes, and also the protector of the ten kinds of wealth promoting (yft) growth or welfare which are - (1) speech, (2) intellect, (3) body, (4) senses, (5) house, fields etc. (6) villages, (7) riches and grains, (8) cattle, (9) good progeny and (10) Dharma. 8-9 नमो भवस्य हे त्यै जगॅतां पतये नमः नमः इदं संसारवृक्षच्छिदे हेत्यै संसृतिजन्यदुस्सहमहाहिंसास्वरूपाय च ॥ ९ ॥ लोकानां पतयेऽतिदुःसहमहासंसारखिन्नान् जनान् कृत्वा तानथ रक्षते करुणया श्रीपञ्चवक्तात्मने देवेशाय नमो Our salutations to you, the weapon for cutting the tree of wordly existence; or the one whose forms are the unbearable afflictions born of the cycle of births and deaths (संसृति). We also bow to you, the Lord of the gods, having five faces (Panchavaktra) who make the people tired of the torturing woes of worldly life and ultimatley save them out of compassion. 9-10. (1) (2) (3) भवः संसारः, हेतिरायुधं संसारस्य छेचे, या भवस्य या हेतिः संसारनिमित्ता हिंसा तस्य तदात्मने नमः (भ भा) । संसारे प्राणिनः खेदयति, खिन्नाच रक्षतीति समुदायार्थः (भ - भा) । कोचिदाहु:- नमो हिरण्यबाहव इत्यादिभिः पञ्चभिर्मत्रः पञ्च ब्रह्माणि पृथग्वर्णानि प्रतिपाय ततःषष्ठेनानेन संसारस्योच्छेत्ता पञ्चवको देवः प्रतिपाद्यत इति (भ - भा) ·38 नों रुद्रायॉतता विने क्षेत्राणां पतये नमः ७ नमो भगवते रुद्राय सज्य शश्वद्धारयते समस्तमवते तेनैव विश्वं सदा ॥ १० ॥ हृद्देशै निवसन्नवन् वपुरिदं क्षेत्र स्वया मायया । यन्त्री यन्त्रसमास्थितानिव सदा जीवान् मुहुमियन् क्षेत्रज्ञः स्वयमेव पथ्यति श्टणोत्युजीवति व्याहर त्याला सकलं च वेत्ति सुरवदं यत्साधनं केवलम् ॥ ११ ॥ आविर्भूय भुवि स्वयं वसति यः क्षेत्रेषु लिङ्गात्मना क्षेत्राणि स्वयमेव रक्षति सदा यः क्षेत्रपालात्मना । क्षेत्राणां पतये महेश भवते तस्मै नमः Our salutations to you, O Rudra! who wield the strung bow and with that protect the entire universe. Prostrations to you who, residing in the heart, protect this body with your Māya, or residing within , you animate the senses with your Māya just as one operating a machine also animates the things in that machine. Being the soul within the body, you see, hear, animate, talk, taste and understand everything that is to be tasted and is the means for happiness. Manifesting on the earth in the form of Linga, you reside in sacred places and temples. As the guardian of the lands you always protect the fields. O Lord! we bow to you, the Lord of the Ksetras - the bodies, sacred places, temples, lands and fields, 11-12 - (1) (2) - आततेन विस्तारितन धनुषा अवति रक्षति इत्याततावी (सायणः) । क्षेत्राणां शरीराणां रक्षकाय स्वामिने वा तथा हि ईश्वरः सर्वभूतानां हृद्देशेऽर्जुन तिष्ठति । प्रामयन् सर्दभूतानि यन्त्रारूढानि मायया इति । अविमुक्तादीनां पुण्यक्षेत्रादीनां वा स्वामिने पुण्यक्षेत्रपालात्मने वा - (भ - भा) भावयन् - क (3) ·39 नमःसूतायाहँन्त्याय वनॉना पतये नमः ८ - ते नमः - 3 सूतायास्य महारथस्य जगदाधारस्य सूत्रात्मना ॥ १२ ॥ कल्पादौ च महामुनीन् प्रति पुराणानां प्रवक्तेऽध्वरे सोमायाभिषुतस्य (ताय) केवलमहंकारे निरूढीय च । भूतं भावि च वर्तमानमहमित्याकारिका या परा हन्ता तत्र भवाय केवलमहन्तव्याय सत्वात्मने । १३ सर्वेषां वनदेवतात्मकतया गोपत्रे वनानां नमः Our prostrations to you, the controller of this great chariot of the universe and its supporter through your subtle all - pervading form (Sutratma), or the reciter of the Puranas to the sages at the beginning of the Kalpa (in the form of the Divine fish), or the Soma creeper crushed and offered in sacrifices. We also offer our salutations to you who are the direct connotation of the word I (अहम्) i.e. Ego; or one born out of the feeling that I am the past, present and future and everything, or one, being mighty (Hatay), cannot be hurt and who are the protector of the forests as their presiding deity. 12-13 नमो रोहिताय स्थपतये वृक्षाणां पतये नम ९ तुभ्यं देव नमोऽस्तु लोहितनिभायाशेषवागात्मनां शब्दानां प्रथमप्रवर्तकतया लोके हितायाभितः । ९ (1) (2) सूतः सारथिः नियन्ता जगद्यन्त्रात्मनो रथस्य नियन्तृत्वेन । यद्वा सूतः पुराणानां वक्ता, तदधिष्ठाने युगादौ । यद्वा सूताय अभिषुतसोमात्मने । छान्दसं दीर्धत्वम् - (भ-भा) अहन्त्याय अहन्तव्यायात्मज्योतिषे । यहा अहमेव सर्वमिति-भावो अहन्ता तत्र भवः अहन्त्यः 'भावे छन्दसि इति यत् । यद्वा अहमिति निपातः, अव्ययात् त्यप् अकारे निरूढः । - (म - भा) सत्यात्मने - ख Being the one reality, कशिदाह रोशब्दो वाचकरूपः, तस्मै हिताय तत्र वा निहिताय (भ भा) । (3) - ·. - 40 स्थित्वा पालयते निषादपतये खड्गकधुम्बाहवे ॥ १४ ॥ वृक्षाणां पतये नमो. Our salutations to you, the red coloured one, or the benefactor of humanity by kindling the faculty of expressing thoughts through articulate sound for the first time, (i.e. the originator of human speech or language). Also our prostrations to you who protect remaining everywhere, who are the leader of the forest tribe wielding a sword and also the lord of the woods. 14 नमो मन्त्रिणे वाणि जाय कक्षाणां पतये नमः नम इदं मन्त्रैरुपास्याय ते वेद्यायोपनिषद्भहस्यवचनैर्गीताय चिद्रूपिणे । साक्षित्वेन च कर्माणामपि परिच्छेने वणिग्वन्नृणां । वाण्या वाच्यतया पुनः पुनरभिव्यक्ताय च स्वामिने ॥ १५ ॥ कक्षाणां गिरिगुल्मगहरनदीकुण्डात्मकानां सदा गोपत्रे तेषु च सर्वतो निवसतां नानाविधप्राणिनाम् । अध्यक्षाय वनस्य धर्मगहनत्रात्रे नमस्ते सदा (1) (2) (3) (4) (5) स्थपतये खाण्डिकाय, यद्वा गृहादीनां करें अपर आह स्थाता च सर्वत्र पाता च सर्वस्य, पृषोदरादि (भ-भा) मन्त्रो गुप्तभाषण, गुप्त भाषणीया उपनिषदः, तद्वते प्रतिपादकत्वेन (म - भा) वचने लीनाय ख वणिगेव वाणिजः, प्रज्ञादित्वात्स्वार्थिकोण । वणिग्रूपधारिणे । यद्वा तत्साभ्यात्ताच्छन्द्यम् । स यथा वणिक् सर्वजनपदव्यवहारविषये परिच्छिनत्ति एवमयं सर्वजन्तुकर्मसाक्षीति यद्वा वाणी वाग्वाचकादिस्वरूपा, तस्यां वाच्यादिस्वरूपेण जातो वाणिजः, छान्दस हस्वत्वम् (भ - भा) वणिजा स्वामित्वेन वाणिजः (सायणः) (6) (7) 14 ·41 Our prostrations to you who are to be meditated upon through Mantras, (the secret words of the Vedas) or who are described as the Supreme spirit in the Upanishads and who are to be realised through them. We also salute you, who, remaining as a witness, weigh everyone's actions like a merchant, or often reveal yourself as the primary sense of the divine speech, who are the lord of mountain thickets, caves, river-pools and such other places and the protector of the various creatures residing therein, and who are the presiding deity for the forest region and the protector of the most inexplicable law (गहन) of Dharma. 15-16. नमो यस्मिन् विश्वमिदं स्थितं भवति यस्तस्मिन् स्थितः सर्वतः ॥ १६ यःशक्त्या भुवमातनोति निजया कर्ता धनस्यापि य स्त्राता चार्जयतां धनस्य कृतिनां दत्वोत्तमानां धनम् । यस्त्राता वरिवस्कृतां करुणया येनैष विश्वात्मना वारीशात्मतया च वारिणि सदा वासः कृतो येन च ॥ १७ ॥ भूतात्मा स्वयमोषधीः प्रजनयन् ग्राम्यास्तथारण्यकाः ताः सोमात्मतया च पाति सततं तस्मै नमस्ते भुवन्तये वारिवस्कृतायौषधीना पतये नमः ११ - (1) (2) - भवति विश्वभस्मिन्नपादानत्वेन सत्ताप्रधानतया वर्तत इति भुवन्तिः, सर्वदा सर्वत्र भवतीति वा भुवन्तिः । भुवो झिच् , बहुलवचनाद्गुणाभावः । यद्वा भुवं तनोतीति भुवन्तिः तृणगुल्मी- पधिपादपादीनो भूम्याधारत्वेन विस्तारयितेति (भ-भा वरिवो धन तस्य कर्ता बरिवस्कृत् । पूर्ववत्स्वार्थिकोऽण वारिवस्कृतः । यद्वा वरिवस्कृतो धनमर्जयता सहायत्वेन संबन्धी वारिवस्कृतः । अन्य आह वरिवः परिचर्या, तस्य कर्तारो वरिवस्कृताः भक्ताः, तेषामयं वारिवस्कृतः, भक्तवत्सल इति यावत् । वारिणि जले कृतो बासो येन तस्मै वारिवस्कृताय, विष्णुरूपाय वरुणरूपाय वा, आहिताग्नित्वान्निष्ठायाः परनिपातः, "अतः क्रिकमि" इत्यादिना सत्वम् (भ - भा) भूमात्मा (3) 5 ·42 Our salutations to you in whom the world rests, who, being its base, always dwell everywhere in it, who by your power enlarge it (by creating plants, thickets, herbs, trees etc.); who are the producer of wealth and the protector of the riches of the earners by giving them to good people; or who, out of compassion protect those who place themselves at your service, or who always reside in water (in the form of Vishnu or Varuna). We also bow to you who produce the domestic and wild herbs and plants (through your form of the five elements) and protect them with your form of the moon. 17-18. नम उच्चै?षायाक्रन्दयते पत्तीनां पतये नमः २ - नमः उज्जै?षवते महार्णवमहामेघादिरूपाय ते शम्भो पाहि शिवेति मक्तनिवहैरुद्धष्यमाणय च ॥ १८ ॥ यश्चाक्रन्दयते महोद्यमसमाह्वानैर्भटानां मुहु- यः शक्तोऽपि जगन्ति जेतुमखिलान्येकः स्वयं लीलया । पत्तीनां च पतिः पदातिशतकोटीनां च नेता भवं स्तस्मै देव नमो Our salutations to you who have assumed the forms of the roaring ocean and thundering clouds, or who are prayed by the devotees shouting "O Lord Sambho, S'iva! (the source of happiness) save us.", or who make the enemy warriors scream by challenging them to fight. Also our salutations to (1) पत्तीनां पतये नमः "एको रथो गजश्चैको नराः पञ्च पदातयः । त्रयश्च तुरगास्त ः पत्तिरित्यभिधीयते" तासां स्वामिने । यद्वा पदातीनां पतये पदातिरूपेण त्रीनपि लोकान् जेतुं क्षमाय (भ-भा) - ·43 you who, though powerful enough to conquer the whole universe single-handed, assume as a sport, the command of small units of the army or lead crores of foot-soldiers. 18-19 नमः : कृत्सवीताय धावते सत्वनां पतये नमः ॥ १३ ॥ नमोऽस्तु भवते कल्पान्तकाले जगत् ॥ १९ ॥ कृत्स्र वीतमञ्च येन हरता कृत्ये च भूते सदा चासीनोऽपि च सन्निधावपि सदा कल्पान्तरात्रौ तथा योऽसौ केवल एक एव हि शिवः कृत्स्नात्मकः शिष्यते भक्तं शोधयति प्रसीदति पुनस्तस्मै च शीघ्रं सदा ॥ २० ॥ वत्सं गौरिव चानुधावति परित्रातुं स्वभक्तं जनं नेत्रे ब्रह्मविदामनेकविधसत्वानां च तस्मै नमः ॥ २१ ॥ Our salutations to you who devour everything at the time of total destruction (while withdrawing the universe), who, continue to exist, in your form of evertything with no second and no attribute but the most auspicious, in the darkness of deluge when everything else has perished. Also our prostrations to you who wash away the sins of your devotees, bless them and rush for their protection just as a cow running after the calf to save it; and who are the leader of the realised souls as well as the creatures of various kinds. 20-21 - (1) कृत्स्नं जगद्वीतं भक्षितमन्तकाले येन तस्मै । अथर्वशिरच भवति "तस्मै उपसंहर्ने महाग्रासाय वै नमो नमः" इति । यद्वा वीते नष्टे जगति कृत्स्रात्मना स्वयमेवावतिष्ठतीति कृत्सवीतः, यथा 'न सन् न चासन् शिव एव केवलः' इति । पृषोदरादिः (म-भा) धावते वेगितं गच्छते शीघ्र वा प्रसीदते । भक्तपातकानि शोधयते वा (भ - - (2)

·44
ममत
ध्यानम्
मेधाराज्यवशित्वमा (?) वरवधूशत्रुक्षयाद्यं फलं
भक्तानां प्रदिशन्तमीशमृषिणा मण्डूकनाना चिरम् ।
ध्यातं रुद्रमहं भजे सुरतरोर्मूले निषण्णं सदा
गौर्या मौक्तिकभूषणा (भूषिता)ङ्गममलं बालेन्दुगंगाधरम् ।। २२
इति द्वितीयोऽनुवाकः
Dhyana for Anuvaka 2 treated as one Mantra:-
I worship Lord Rudra seated along with Gauri under the
Kalpaka tree wearing Ganga and the crescent moon (on his
head) and adorned with pearl ornaments. The Lord in this
form meditated upon by the sage Manduka for a long time,
gives to his devotees many boons such as intelligence
(retentive faculty), kingdom, self-control, excellent women,
destruction of enemies, etc.
22
End of Anuvaka - 2
श्री स्कन्द उवाच
नमस्तेरुद्राद्यैः प्रतिपदनमोऽन्तैमनुगणैः
ऋषिर्देवध्यानप्रतिवचनवाक्यार्थमधुरैः ।
निरुक्तैरुक्तोऽर्थः श्रुतिशिरसि बोधाय सुगम
उपायस्ते ज्यायानकथयदुमायै स भगवान् ।
गौरीनायकभाषितोऽयमगजाप्रीत्यानुवाकद्वय
स्यार्थस्तं विवृणोमि शङ्करमुखाच्छोत्रं यथा निर्गतम् ।
तत्ते स्वस्ति भवौषधं हरिहरब्रह्मादिमृग्यं मुने
भाष्यं चैतदपारशिष्यसहितः संश्राव्य मुक्तो भव ।।
ति शिवरहस्ये द्वादशाशे सप्तविंशोऽध्यायः

·45 अथ शिवरहस्ये द्वादशांशे अष्टाविंशोऽध्यायः अथ तृतीयोऽनुवाकः नमः सहमानाय निव्याधिन आव्याधिनीनां पतये नमः १ हतु भर्तुमकर्तुमाशु च जगत्कर्तुं कृतं चान्यथा कतु दुर्धटमेव संघटयितुं शक्तस्त्वमेकः प्रभुः । तस्मात्ते सततं नमोऽस्तु निजया शक्त्याभिभूतं जगत् सर्व स्वामिनि कुर्वते च सहमानायापराधान् सताम् ॥ १ साधून पालयितुं खलाश्च नितरामाविध्यते, हन्त्यलं (नन्त्यलं) याः सेना अभितः परानभिमुखान् तासां च नेत्रे नमः । Anuvaka - 3 Mantra - 1 You are the one God capable of withdrawing, protecting, undoing and soon creating the universe. Again you alone are powerful enough to nullify or modify what has been created, and accomplishing the task of uniting things that are difficult to be united. Therefore our prostrations to you who, after subduing the whole universe with your own power (Maya) absorb it within yourself, or who tolerate the guilt of the good and who strike the wicked hard for protecting the pious. We also bow to you, the leader of the armies which surround and kill the enemies who face (attack) them. 1-2 (1) - . - पूर्वानुवाके द्रव्यविषयं देवस्याधिपत्य प्रतिपादितम् । अत्रतु नियाविषयमाधिपत्यं प्रदर्शयितुमारभते नमः सहमानाय सहतिरभिभवकर्मा छन्दसि स्वव्यतिरिक्त सर्वमभिभवति । अपर आह सहमानाय क्षममाणाय, कृतानप्यपराधान् भक्तानामिति । (भ-पा) क । हन्ति is the reading of 'ख' which is adopted with the suggestion to change it lo plural. (2) ते त्वलम् ·46 नमः ककुभाय निष ङ्गिणे स्तेनानां पतये नमः २ देवेशाय नमो महावृषककुभागाधिरूढाय ते प्रोद्यत्खड्गमहाप्रहारपटवे चौर्याय लीलात्मनां ॥ २ ॥ चोराणामपि भक्तवत्सलतया संरक्षकायाथवा तेषां श्रेष्ठतमाय सर्वहरणादन्ते नमः - Salutations to you, the most prominent among the Gods, or one seated on the hump of the great bull, and who are an expert in sword-fight. Our prostrations to you who assume the role of thieves for sport, or who protect the thieves on account of affection for devotees, or who are the greatest of all thieves by snatching away everything in the end; 2 नमो निषङ्गिण इषुधिमते तस्कराणां पतये नमः ३ ३ -ते नमः उद्यत्खड्गवते जनेषु नितरां भक्तेषु सक्तीय वा तूणीरोत्तमधारिणेऽपहरतां साक्षान्महारण्यके ॥ ३ ॥ व्याधानां पतये नमो- . (1) (2) (3) ककुभाय प्रधानाथ, उच्छ्रिताय वा । वृषभस्य वा ककुदि भातीति, पृषोदरादिः (प-मा) स्तेनाः गुप्तचोराः, तेया पालकाय नमः । रुद्रो हि लीलया नट इव स्तद्वेषं धत्ते । यद्वा तस्य सर्वजगदात्मकत्वात् ये यत्र यथा वर्तन्ते तत्र तथारूपेण रुद्रो वर्तत इति रुद्रस्य साास्यमनुसन्धातुं मन्त्रैरेवमुच्यते - (सायणः) स्तेनानामाश्रितानां अश्रितवत्सलतया तत्पापापनोदनेन स्वामी भूत्वा रक्षणं करोति । यद्वा स्तेयकारिणां परिवृढाय, स्तेयकरणे त्वत्सदृशो नास्तीति (भ-मा) नमो निषङ्गिणे भक्तेषु नितरी सक्तिमते । इषुधिमते निषङ्गेषुधी व्याख्यातौ - (Anuvaka I - 12) तदते (भ-भा) प्रहरता - क । वनादिषु तिष्ठन्तो ये प्रत्यक्ष हरन्ति ते सार्धापहारकादयः तस्कराः (dacoits) (भ-भा) - (5) ·47 Prostrations to the wielder of the sword, or the one finnly attached to the devotees and to the bearer of excellent quivers. We also bow to the lord (leader) of the robbers who rob openly in the forest; नमो वञ्चते परिवञ्चते स्तायूमां पतये नमः । नम इदं ते वञ्चना कुक्त यः कुर्वन्नपि विप्रलम्भमभितो व्याहन्यते नापरैः । तस्मै ते परितः सदा विचरते हतु परेषां धनं नित्यं कृत्रिमसाधुवेषमयतां नानाविधच्छयनाम् ॥४॥ स्तायूनां पतये नमो - Salutations to you (the lord of those) who practise deceit and who move about cheating everywhere without being (stopped) obstructed anywhere. We also salute you, the lord of those who roam about in the disguise of mendicants and such other disguises and steal (carry away) the wealth of others; 4 नमो निचेरवे परिचरायारण्यानां पतये नमः ५ नम इदं संहारशीलाय ते दाढयार्थ नितरां वनेषु सततं त्रातुं जनानाश्रितान् सुव्यक्त परितः सदैव चरते स्वामिन्नरण्येऽनिशं दस्यूनां वसतां नमोऽस्तु पतये - ५ (1) वञ्चतिर्गत्यर्थो विप्रलम्भार्थो वा । परिवश्चते परितः सर्वत्र गच्छते विप्रलम्भं कुर्वन् क्वचिदपि न प्रतिहन्यते तस्मै (म-भा) छाचारिणो ये वस्त्रादीन् हरन्ति कपटसाधुवेषास्ते स्तायवः (भ-भा) - ·48 Our prostrations to you (the lord of those) who practise killing (the animals etc.) in the forests to gain experience and who keep constantly moving to protect their dependants. We also salute you, the lord of those who dwell in the forests permanently and rob the wealth of travellers; 5 नमः सृकाविभ्यो जिधासद्भयो मुष्णतां पतये नमः ६ तेभ्योऽपि नित्यं नमः ये रुद्रा सदृशास्त्वया धृतमहावाद्यनेकायुधाः तेषां चानुचरा वरायुधधरास्तोमावितारोऽथवा । मां येऽप्यतिहिंसकाच धनधान्यादीनलं मुष्णतां व्याधानां पतये नमोऽस्तु भवते ६ Our salutations to Rudras similar to you in form and armed with Vajra and such other mighty weapons, or to your followers who hold powerful weapons, or to the guards of armouries and also to those who are the worst killers. Also our salutations to you, the lord of those who steal grains and such other wealth (from the fields); 6 नमोऽसिमद्भ्यो नक्त्वरयः प्रकृन्तानां पतये नमः ६ तेभ्योऽपि नित्यं नमः उत्कोशासिधरेभ्य आशु नगरे नक्तं चरद्रयः सदा चौयैिव, हरन्ति ये निशि धनं हत्वैव तेषामपि । नाथायास्तु नमो (1) (2) (3) सृकमिति वजनाम, तेन चायुधमात्र लक्ष्यते, तद्दयः । यदा सकाद्यायुधानामवितृभ्यः-(भ-भा) मयस्याप्यथ हिंसकाः who murder even human beings. निषिधनम् - क = who loot the treasures after killing the guards. "प्रकृन्तानां प्रकर्षेण छिन्दतां पतये । रात्रौ चरन्तः हत्वैव प्राणिनः धनादिकमपहरन्ति तेषाम् (भ-भा. । हत्वैवापहरन्तः प्रकृन्ताः, तेषा पालकाय नमः (सायणः) ·49 Salutations to (the lord of) the wielders of drawn swords and to those who roam about at night in the town for stealing. We also salute the lord of those who kill and carry away wealth at night; नम उष्णीषिणे गिरिचराय कुलुञ्चानां पतये नमः ७ नमोद्यतमहोष्णीषाय तुभ्यं नमो व्याधैः सञ्चरते हरन्ति पृथिवीं ये वा प्रकृन्ता बलात् ॥ ८ ॥ क्षुद्रारण्यगिरिप्रदेशपतयः क्षुद्रक्रियाभिर्धन हर्तारः कुलकुञ्चकाच पतये तेषां नमस्ते - Our prostrations to you wearing a huge turban and wandering in the forest in the company of hunters. We also salute you, the lord of those who take possession of the land (of kings etc.) by force, or the petty chieftains of the forest and mountain lands who rob wealth through very low deeds, or those who kidnap families (or groups of men); 7 नम इषुमद्भयो धन्वाविभ्यश्च वो नमः ९ ९ - नमः 3. हस्तेनैकतमेन सम्प्रति दधानेभ्यो महेषु धनुः सव्येनान्यतमेन वः पथि करेणात्तं वहट्यो नमः ॥ ९॥ (1) (2) कोः पृथिव्याःहरिः कुलखाः, राज्ञा भुवोऽपहारिणः-(भ-मा) यद्वा कुत्सित लुश्चन्तीति कुलुश्चाः विचित्रव्यसनोत्पादनेन ये धनान्यपहरन्ति । यद्वा कुलाना लुकाः कुलुचाः (भ-भा) भीवयितुं हस्ते बाणधारिणः इषुपन्तः, तथा भीषयितुं हस्ते धनुर्धारिणो धन्वाविनः, तदुभयरूपा हे रुद्राः, वो युष्पध्य नमः (सायणः) । धन्वाविभ्यः मत्वर्थीयो विनिः, 'अन्येषामपि उभ्यते' इति दीर्घत्वम् (भ-भा) -

·50
Our salutations to you, the Rudras who now walk along
the path holding the great arrow by one (the right hand) and
the bow by the left hand;
8
नम आतन्वानेभ्यः प्रतिदधानेभ्यश्च वो नमः १०
अस्यद्भयच नमोऽथ कुर्वत इमे (कुर्वद्भयश्च नमो धण्यथ सदा)
युद्धाय सजान्यलं
सजे दिव्यधनुष्यमोधशरसन्धानं मुहुर्वेगतः ।
कुर्वद्रयश्च नमो -
Salutations to you (the Rudras) who tighten the strings of
your bows and make them quite ready for fighting, and also
to you who fix the unfailing arrows quickly to the divine bow
that has been strung;
नम आयच्छद्भयो विसृजयश्च वो नमः ११
नमः शरवरान् सन्धाय चापे समा
कर्षद्भयो विसृजद्भय एव च नमो ९
Prostrations to you, (the Rudras) who, having fixed the best
arrows to the bow, draw (the string) and discharge them; 9
नमोऽस्यद्भयो विद्धययश्च वो नमः १२
भूयो नमः सायकान्
ज्यामुक्तानभितः परानभिमुखान् संप्रापयद्भयः शरान्
शत्रून् प्रहरद्रय एव परितः शश्वन्नमो वो
Salutations to you (Rudras)who direct the arrows released
from the bow-string to reach the enemies facing you and also
-
तैः
आतन्वानेभ्यः धनूष्याततज्यानि कुर्वन्द्रयः (भ-भा) धनुषि ज्यामारोपयन्तः आतन्वानाः
(सामणः।

·51 to you who strike the enemies effectively with those arrows from all directions%3B नम आसीनेभ्यः शयानेभ्यश्च वो नमः १३ नमः आसीनेभ्य इतस्ततो भुवि शयानेभ्यो गुहाभ्यन्तरे - वायासेन च वो नमो Salutations to you (Rudras) who squat here and there and who, being tired, lie inside the caves; नमः स्वपढ्यो जागृयश्च वो नमः १४ - नम इदं तेषु स्वपद्भ्यः सुखम् ॥ १० जाग्रद्रयश्च नमो We also bow to you, (the Rudras) who sleep comfortably in the caves and also to those who keep awake; 10 नमस्तिष्ठद्भ्यो धावद्भ्यश्च वो नमः २५ नमः क्वचिदधस्तिष्ठद्भय एव क्वचित् - धावद्भयश्च नमो Salutations to you (Rudras) who stand on the ground in some places and also to those who run about; नमः सभाभ्यः सभापतिभ्यश्च वो नमः १६ नमः समुपविष्टेभ्यःक्वचित्सवशः । स्वामिभ्यः सदसां नमो - Salutations to you, Rudras, who assemble and sit somewhere in groups and also to those who preside over such assemblies;

·52 नमो अश्वेभ्योऽश्वपतिभ्यश्च वो नमः १७ नम इदं चाश्वेभ्य एवाथवा येषां श्वस्तनवित्तमात्रमपि नैवास्तीह तेभ्योऽपि च ॥ ११ ॥ अश्वाध्यक्षतमेभ्य उज्ज्वलमहास्त्रेभ्यो नमः Prostrations to you, (Rudras) who appear in the form of horses, or who do not possess enough wealth even for the next day, and also to you who are the custodians or riders of horses and armed with mighty and shining weapons. 11 - श्रीमतो देवस्यानुचराः किरातवपुषः श्रीरुद्रसंघाः परे । लीलासंभृतविग्रहा भगवतस्तस्यांशभूताः सदा ये चान्ये परितश्चरन्ति बहवस्तेभ्योऽपि नित्यं नमः ॥ १२ ॥ Summary of Anuvaka - 3 We constantly bow to the Lord's followers in the form of hunters; to the groups of Rudras assuming various forms for sport; and also to his partial incarnations who keep moving about everywhere. 12. ध्यानम् - स्वात्मानं हृदि भावयन्तमनिशं रुद्रं रिपुम्नं सतां राजामात्यसमस्तराष्ट्रपुरहस्त्यश्वादिरोगापहम् । बर्होत्तंसधरं किरातवपुषं देवं युवानं श्वभि भूतैश्चावृतमग्रतो मुनिजनैयेयं सदा चिन्तये ॥ १६ ॥ इति तृतीयोऽनुवाकः न विद्यते श्वस्तने धनं येषां ते अश्वाः, तेभ्यः, निष्परिग्रहेभ्य इति यावत् - (भ-भा) मुनिगणैः - क ·53 Dhyana for the whole Anuvaka treated as one Mantra- I always contemplate on youthful Rudra in the form of u hunter, wearing the peacock feather on His head, surrounded by dogs and other animals, experiencing a vision of His own self in His heart and contemplated upon by ascetics. The Lord meditated upon in this form is the destroyer of the enemies of the good and the remover of the diseases of kings, ministers, the whole kingdom, the cities, elephant:', horses and others. 13 End of Anuvaka - 3 -- श्रीस्कन्द उवाच योऽत्रानुवाकत्रयमेतदद्भुतं योऽर्थ तथा ध्यानमिदं हृदा मुदा । सन्धाय मन्त्रांश्च शिवस्य भावतः पठेत्स भुक्ति समुपैति मुक्तधीः ॥ अथ चतुर्थोऽनुवाकः नमें आव्याधिनीभ्यो विविध्यन्तीभ्यश्च वो नमः १ श्रीस्कन्द उवाच सर्वाभ्यश्च नमोऽस्तु या भगवतः सेनाः समन्तादलान् आविध्यन्ति जगद्धिताय विविधा यास्ताडयन्त्युद्धतान् Skanda said - Salutations to your armies which strike the enemy forces from all sides for the welfare of the world and which punish the haughty in so many ways; (1) नम आव्याधिनीभ्यः- अतः परं क्रियागुणद्रव्यविषयमाधिपत्यं द्रष्टव्यम् । अस्मिन्ननुवाके सर्वे मन्त्राः प्रत्यक्षकृताः । संघाता एव नपस्क्रियन्ते । (भ - भा) ·54 नम उगणाभ्यस्तृःहतीभ्यश्च वो नमः २ या उत्कृष्टगणैश्च पत्तिनिवहैः पूर्णाश्च या हिंसिनीः Salutations to your armies consisting of excellent infantry regiments (or the superior Matrganas (सप्तमातरः) and infantry regiments) and those who harass the wicked; नमो गृत्सेभ्यो गृत्सपतिभ्यश्च वो नमः २ व्यापारान् परिगृहयन्ति कुशलप्रज्ञाविशेषाश्चये ॥२॥ तेषां ये पतयश्च - Salutations to you who assume the forms of highly intelligent persons clever in hiding their activities and also to their leaders; नमो बातेभ्यो व्रातपतिभ्यश्च वो नमः ४ ये त्वनियतां वृत्तिं मुहुः संश्रिताः नानाजाँतिसमुद्भवा बहुविधक्षुद्रक्रियाजीविनाम् । संसूता (सङ्घाताः) अथ तानवन्त्यप च ये - Prostrations to you (Rudras) who appear in the form of men born of various classes depending on indefinite means of livelihood, and living on a variety of mean activities and also to their protectors; नमो गणेभ्यो गणपतिभ्यश्च वो नमः २ . (1) उगणाभ्यः उत्कृष्टगणाध्यः । “पत्यङ्गैस्त्रिगुणैः सर्वे क्रमादाख्या यथोत्तरम् । सेनामुखे गुल्मगणौ भा) उत्कृष्टगणरूपाः सप्तमातृकाद्याः स्त्रियः उगणाः । (सायणः) (2) गृत्सभ्यो मेधाविभ्यः । ये बुद्धिमत्तया गृत्सन्ति जीवन्ति ते गृत्साः(भ-भा) (3) नानाजातीयाः अनियतवृत्तयः उत्सेधजीविनां संधाः वाताः (भ-भा) नानाजातीनां संघाः वाताः (सायणः) ·55 - 2 : ये भूतरक्षोगणाः रुद्राः पारिषदास्तथाधिपतयस्तेषां च ये Our salutations to you, Rudras in the form of groups of spirits and demons, or the Pramatha Ganas and their close associates and also to their protectors. नमो विरूपेभ्यो विश्वरूपेभ्यश्च वो नमः ६ - ये परे नग्ना मुण्डितमस्तकातिविकृताकाराश्च ये खेच्छया सिंहव्याघ्रगजाश्वसैरिभवृषाद्याकारभाजश्च Salutations to Rudras in ugly and naked forms with shaven heads; and also to those who, at their free will, assume the forms of lions, tigers, elephants, horses, buffaloes and bulls etc.; नमो महद्भयः क्षुल्लकेभ्यश्च वो नमः ७ - ये ज्ञानाकारगुणप्रभावविभवैर्नित्यं महान्तश्च ये क्षुद्रज्ञानगुणप्रभावविभवाः Prostrations to those who are always great by their knowledge, personsality, virtues, prowess and wealth and also to those whose knowledge, power and wealth are insignificant; 3 नमो रथिभ्योऽरथेभ्यश्च वो नमः ८ ये वा रथाधिष्ठिताः ॥ ये युद्धेषु रथान्वितेषु चरणैर्धावन्ति शत्रून् मुहुः - ३ (1) (2) (3) ये त्वत्पारिषदाः विकृत - ख व्याघ्रगणाच ·56 Salutations to those who ride chariots and also to those who chase their enemies on foot in battles fought on chariots; नमो रथेभ्यो रथपतिभ्यश्च वो नमः ९ ये चन्द्रार्कमहीमुखाः सुरगणाः प्राप्ता रथत्वं विमोः ये रक्षन्ति रथान् बहून् स्वयमनारुह्मैव शक्त्या स्वया Prostrations to the Moon, Sun, Earth and other celestials who assumed the form of the Lord's chariot, and to those who protect the chariots with their prowess even without mounting them; नमः सेनाभ्यः सेनानिभ्यश्च वो नमः १० ये रुद्राः परितः शिवस्य पुरतः सेनात्वमेत्यासते ॥ ४ ये तासामपि नायकाः सुरवराः Salutations to those Rudras, who as soldiers stay around Siva, and also to those prominent Gods who assume their command; 4 नमःक्षत्तृभ्यः संग्रहीतृभ्यश्च वो नमः ११ ये सूतरूपाः सुराः ये गृह्णन्ति रथेषु रश्मिनिवहान् सूताज्ञया किङ्कराः । Salutations to those Gods who assume the role of charioteers and also to those servants who hold the reins under the orders of the charioteers, नमस्तक्षभ्यो रथकारेभ्यश्च वो नमः १२ ये स्युर्वर्धकिजातिजा अपिच ये दक्षा रथानां कृतौ, - (1) हयाच चतुरो वेदान् सर्वदेवमय रथम् (महाभारतम्) (2) अवारसा क (3) तक्षभ्यः वर्धकिभ्यः । सर्वेऽप्येते शिल्पिनो जातिविशेषाः देवाधिष्ठानशङ्कया नमस्क्रियन्ते (म-मा) - ·57 . We bow to Rudras born in the community of carpenters and to those who are skilled in making chariots; नमः कुलालेभ्यः कमरिभ्यश्च वो नमः १३ ये जाताच कुलालजातिषु तथा ये लोहकाराश्च ५ Prostrations to those Rudras who are born in the family of potters and also to those born as metal-smiths; नमः पुञ्जिष्टेभ्यो निषादेभ्यश्च वो नमः १४ - ये नानापक्षिसमूहबन्धनविधौ दक्षाश्च ये वै जनाः मत्स्यादिप्रतिघातकाः- Salutations to those who are clever in catching flocks of birds, and to those who catch and kill fish and such other creatures; नम इषुकृद्भयौ धन्वकृयश्च वो नमः अपि च ये कुर्वन्ति तीक्ष्णानिषून् । - ये वा धन्वकृतश्च - Prostrations to those who are the makers of sharp arrows and also to the makers of bows; नमो मृगयुभ्यः श्वनिभ्यश्च वो नमः १६ ये वनमृगव्याधाः सदा ये नराः नेतारश्च शुनां च वृत्तिनिरताः- Prostrations to those who hunt animals in the forest and to those who maintain and lead the hounds. 6 (1) (2) मत्स्यपातिनो निषादाः, ते हि नितरी सादयितारः, संघशो जन्तून् धातयितुकामत्वात् -(-भा) मृगयुभ्यः मृगव्याधेभ्यः । ते हि मृगान् यान्ति सातत्येन जिघांसया । मृगय्वादयश्च इति यातेः कुप्रत्ययः (भ-भा) ·58 नमः श्वभ्यः श्वपतिभ्यश्च वो नमः १७ ये वा शुनामाकृति बिधाणा अथ ये शुनां च पतयः शम्भौस्तथांशांशकाः सर्वे मर्त्यजगदूताः कुमनुजाः- Salutations to those Rudras who appear in the form of dogs and also to those who appear as the masters of hounds; and to all those low-born men who are the parts of Lord Sambhu descended on earth. विश्वेश्वरांशाश्च ये। ये भूमौ दिवि चन्द्रसूर्यधरणीब्रह्माग्निविष्ण्वादयो ये रुद्राश्च जगन्ति पान्ति परितः पूर्णाः शिवस्यांशकाः ॥ ७ ॥ ये सन्ति प्रमथादिरूपचरिताः सर्वेभ्य एवाधुना तेभ्यः संप्रतिपूरुषं स्तुतिनुतीः कृत्वा नमस्कुर्महे ॥८॥ Substance of Anuvakas 2,3 and 4 - We offer our mental, oral and physical prostrations to the Rudras who are the parts of the Lord (Viśveśvaramsa) on the earth and in the sky such as the Moon, Sun, Earth, the Creator, Fire, Vishnu etc., who pervade all the worlds and protect them. We also offer our prostrations to the partial incarnations of Śiva assuming the form and behaviour of the Pramatha Ganas, individually. 7-8 (1) (2) (3) केचिदाहः- सर्वेऽपि चैते विविधाराधनसंप्रणीतपरमेश्वरप्रसादंभाजो जातिविशेषा एव नमस्क्रियन्ते इति (भ-मा) ते-क। द्वितीयानुवाको लीलार्थदेवतामूर्तिप्राधान्येन स्तोतुं प्रवृत्तः, त्रितीयानुवाकचोरमूर्तिप्राधान्येन स्तोतुं प्रकृतः । चतुर्थी नानाजातिमूर्तिप्राधान्येनेति विभागो द्रष्टव्यः । (सायणः) ·59 ध्यानम् शम्भु दुःसहदुष्टकुष्ठविविधब्याधिज्वरापस्मर - प्रध्वंसैकपटुं शिवं स्मरहरं दुर्वासनानार्चितम् । भस्मोद्धूलितविग्रहं त्रिणयनं भास्वजटामण्डलं स्वासीनं वृषभे गणैः परिवृतं साम्ब सदा भावये ॥ ९ ॥ इति चतुर्थोऽनुवाकः Dhyana for Anuvaka 4 treated as one Mantra- I always contemplate on Sambhu possessed of three eyes and a mass of shining matted hairs, the destroyer of cupid, seated comfortably on the bull along with the universal mother, his body smeared with sacred ashes and (himself) surrounded by the Pramatha Ganas. The Lord worshipped by Durvasas in this form eradicates the unbearable afflications caused by leprosy and such other bad diseases - fever, fits or loss of memory etc. 9 End or Anuvaka-4 श्रीस्कन्द उवाच श्रीरुद्रं यजुषां च मध्यममहाकाण्डे चतुर्थे स्थितं संसाराभयभेषज प्रजपतां विश्वेशभक्तिप्रदम् । तस्मिन्नर्थयुतो विभासति हृदामत्रानुवाको मुदा चातुर्थः सकलात्मतां मगवतो वक्तुं प्रवृत्तो मुने ॥ इति शिवरहस्ये द्वादशे अंशे अष्टाविंशोऽध्यायः (1) कर क। (2) प्रक्षेसारपजम् - क ।

·60 अथ शिवरहस्ये एकोनत्रिंशोऽध्यायः Chapter 29 in Sivarahasya अथ पञ्चमोऽनुवाकः नमो भवाय च रुद्राय च, १ . श्री स्कन्द उवाच विश्वं यः सततं बिभर्ति समधिष्ठायैव मूर्त्यष्टक यस्ताभिस्तनुभिश्शिवाभिरनुगृहातीह तस्मै नमः । यः सर्वत्र सुपूर्ण एव भवति स्वस्मिन् विलीनं जगद् भूयो भावयदि स्थितं भवति तद्यस्मिंश्च यो भाव्यते ॥ १ योगीन्द्रर्भगवानपा स्वयमधिष्ठाता च योऽसौ रुजां नित्यं द्रावयिता सतां स्वयमधिष्ठाता च सूर्यस्य यः । तस्मै नित्यमिदं नमोऽस्तु Anuvaka-5 Skanda said - Salutations to you who eternally support the universe through your eight forms (bodies), who are omnipresent, who again bring to existence the world absorbed within you, in whom, (as the base) the world survives, who are the presiding deity of (the element of) water. Also our salutations to you, the remover of afflictions and diseases and the presiding deity of the Sun. एवं त्रिभिरनुवाकैर्देवस्य विश्वाधिपत्यं प्रतिपादितम् । इतः परं अष्टमूर्त्यधिष्ठानभेदेन च देवः स्तूयते- भ-भा भवत्यसौ सर्वत्र सर्वदति भवः । पचाउच । भवत्येव न कदाचिन भवतीति । भावयति सर्व भाव्यते सवैरिति वा, भवत्यस्मिन् सर्वमिति वा । अर्य चाष्टमूर्तिष्वपामधिष्ठाता । रुद्रायेति व्याख्यातम् । अयं सूर्यस्याधिष्ठाता - भ-भा गता उभयतो नमस्काराः । अतः परमन्यतरतो नमस्काराः, तत्रापि पुरस्तान्नमस्काराः (3) - ·61 नमः शर्वाय च पशुपतये च २ - युगपत्कल्पान्तकाले जगत् सृष्ट्वैवाशु विहिंसते स्वयमधिष्ठात्रे तथाग्नेरपि ॥ २ आज्ञादण्डधरः प्रसादितमहामायोरुपाशः पशून् ब्रह्मादीनवतीह भूतनिवहाधिष्ठातृरूपश्च यः । तस्मै सर्वसुराधिकाय जगतामीशाय तुभ्यं नमः Prostrations to you who at one stroke annihilate the whole world at the time of the final deluge and who are the presiding deity in (the element) fire. Also our salutations to you, the Pasupati - the protector of the ignorant persons from the creator downwards bound by the rope of delusion and who are the controlling power of all creatures and the presiding deity of (the element) Earth. Salutations to you, the highest of Gods and the master of the Universe. 2 नमो नीलग्रीवाय च शितिकण्ठाय च ३ नीलग्रीवकलेबराय शितिकण्ठेशाय तुभ्यं नमः ॥ ३ Salutations to you possessed of a body with (partially) black neck and also to one with (partially) white neck. 3 नमः कपर्दिने च व्युप्तकेशाय च, ४ योगीशाय कपर्दिनेऽखिलमहायोगेषु (यागेषु) दीक्षाभूते तुभ्यं लुप्तशिरोरुहाय यजमानाकारभाजे नमः । - (1) टणाति हिनस्ति सर्वमन्तकाले इति शर्वः । " हिंसायाम्" अयमरधिष्ठाता भ्णाति हिनस्ति पापमिति शर्वः । पशुसमानानज्ञानिनः पुरुषान् पालयतीति पशुपतिः- सायणः पशुपतये पशूनां पालयित्रे अयं हि भूमेरविष्ठाता - भ-मा यजमानाकाराय तुभ्य क (वृत्तमाः) --- (2) - ·62 - Prostrations to you possessed of a mass of matted hairs as one initiated for the practise of all kinds of Yogas (meditation) or for all kinds of Yajnas (sacrifices), and also to you, a Sanyasin with shaven head, or to one who has assumed the form of Yajamana, a sacrificer with shaven head. नमः : सहस्राक्षाय च शतधन्वने च, ५ देवेशाय सहस्रलोचनझते शक्रात्मने ते शता न्यत्यन्तोत्तमधन्वबाणविविधानेकायुधानां युधि ॥ ४ बिभ्राणाय नमो Salutations to you, the lord of the gods with thousand eyes, or one assuming the form of Indra; and also to you, the wielder of hundreds of excellent bows, arrows and various other weapons in battle. 4. नमो गिरिशाय च शिपिविष्टाय च ६ गिरीश्वरकृतावासाय दिग्वांससे रश्मिनातवृतार्कमण्डलसमाविष्टाय सूर्यात्मने । सर्वप्राणिहृदम्बुजेषु वसते तुभ्यं नमो Prostrations to you residing in Kailasa and also to one who are naked (having the quarters for your clothes), or who reside in the form of the sun in the midst of multitudes of rays, or who reside in the heart of all living beings in the form of Antaryami. - - (1) लोकेशाय (2) सहस्राक्षाय - बहुचक्षुषे इन्द्ररूपिणे वा - भ-भा (3) शतधन्वने बहुधन्वने बहायुषधराय वा - -भा शिपिविष्टाय च - निर्वेष्टितशेफाय, यद्वा आदित्यात्मने "शिपयो रश्मयः स्मृताः" तेषु प्रविष्टाय, सवित्र - या पशवः शिपयः “यज्ञो वै पशुः, पशवः शिपयः" इति श्रुतेः, सर्वप्राणिष्वन्तर्यामिरूपेण प्रविष्टायेत्यर्थः भ-मा - ·63 नमो मीढुष्टमाय चेषुमते च ७ - रेतसः सेक्ते दिव्यहिरण्मयस्य च हरेगर्भ विधात्रे विधेः ॥ शूरायात्तमहेषवे नम इदं Prostrations to you who deposited the seed of creat on in the divine Hiranyagarbha, a form of Hari, and tnus) gave birth to the creator; and also to you, the br' ve warrior holding the mighty arrow. 5 नौ हुस्वाय च वामनाय च ८ नमो बृहते च or स्वल्पप्रमाणाय च स्वेच्छासङ्कुचिताङ्गकाय च नमस्तस्मै - Prostrations to you, the short one and also to one reducing the body to small size at your free will, वर्षीयसे च बृहदूपिणे । ज्ञानाकारवयस्तपोभिरभिवृद्धायाथ तस्मै नमो Salutations to you, who are huge in size and also to you who are far advanced in knowledge, appearance, age and penance. नमो वृद्धाय च संवृध्वने च ७ वृद्धायाधिकदीर्धकालवयसा स्तोत्रैः प्रवृद्धाय च ॥ ६ सम्यावर्धयते स्वभक्तनिवहान् देवाय तस्मै नमो Prostrations to you who are advanced in age and also to one whose glory is enhanced by Stotras (praises), or who increase the prosperity of your devotees. 6 नमो अग्रियाय च प्रथमाय च १ विश्वाग्र्याय तथा प्रधानपुरुषायेदं नमोऽस्तु - ·64 2 - - ७ Salutations to you who are the first in the universe (being its cause) and also to you, the foremost among men. नम आश चाजिराय च २ आशवे शीघ्रानेकगतिप्रभेदकुशलायेदं नमः Prostrations to you who spread swiftly and also to one who are skilled in various modes of quick movements. नमः शीध्रियाय च शीभ्याय च १३ शीघ्रगे ध्वाविर्भावयते च तेषु विविधाकारप्रवाहेषु च ॥ नित्यं सन्निहिताय ते नम इदं Salutations to you who manifest in quick-moving objects and also to one who are ever present in them and in the running streams of different shapes. नम ऊयाय चावस्वन्याय च १४ स्थाने महोमिष्वपा निष्कम्पा विगतस्वनाः पुनरवाचीनस्वनाश्चापि याः । आपस्तासु च सर्वदा निवसते तस्मै नमः Prostrations to you who dwell in huge waves and also to one who reside in still waters making no, or little sound. नमः स्रोतस्याय च द्वीप्याय च, १५ - स्रोतसां मध्ये सन्निहिताय किश्च वसते द्वीपेषु पुण्येषु च । . आशवे शीप्रव्यापिने-4-मा अजिराय गमनकुशलाय, "अजगतिक्षेपणयोः," इरच् निपात्यते - 4-मा शीधियाय - शीलं वहन्तीष्वप्सु भवाय - -भा शीध्याय - शीपशब्दः उदकप्रवाहवाची, तत्रावस्थितः शीभ्यः (सायणः) (2) (3) - ·65 इति पञ्चमोऽनुवाकः Salutations to you who are present in the centre of streams and also to one residing in sacred islands. 8 End of Anuvaka 5 अथ षष्ठोऽनुवाकः नौ ज्येष्ठाय च कनिष्ठाय च १ तुभ्यं देव नमः पितामहहरीन्द्रेभ्यः प्रशस्ताय च ज्येष्ठायातिमनोज्ञनित्यतरुणाकाराय नित्य नमः । ANUVAKA-6 Prostrations to you who are superior in eminence to Brahma, Vişņu and Indra and the eldest of all. Also our salutations to you who are eternally young and beautiful. नमः पूर्वजाय चापरजाय च २ विश्वस्मादपि पूर्वमेव वसते स्थात्रे च तस्मात्पर जन्मान्तादिविवर्जिताय च नमो ९ Salutations to you who existed before the universe was bron and also to you who will remain after its end; and who 9 are free from birth, growth, change, decay and death. नमो मध्यमाय चापगल्भाय च ३ मध्ये प्रसिद्धाय च ॥ लीलाशैशवधारिणे नम इदं - (1) नमो ज्येष्ठाय - वृद्धतमाय, प्रशस्यतमाय । कनिष्ठाय युवतमाय, बालतमाय स्वल्पतमाय वा म-भा (2) पूर्वस्मिन् काले जाताय, अजातायेति यावत् । या सर्वप्राणिभ्यः पूर्वभाविनी सत्ता सेह जननेन लक्ष्यते । मुख्यस्य जन्मनः अभावात् । अपरजाय अपरस्मिन् काले जाताय, सर्वप्राणिभ्यः उर्ध्वमपि विद्यमानाय भ-भा - ·66 Prostrations to you who exist during the intervening period and who assume childhood for sport. नमो जघन्याय च बुनियाय च ४ - तुभ्यं जघन्याय च स्थित्यन्तादिमतामशेषजगतां मूलाय तुभ्यं नमः । Salutations to you who are born of the hind part (of the cows and other animals in the form of calves) and also to one who are the root cause of everything on earth that is subject to (birth) existence and death. नमः सोभ्याय च प्रतिसर्याय च ५ गान्धर्वे नगरे तथैव नगरेष्वन्येषु सर्वेषु च स्थात्रेधीशतया प्रतीपसरणे दक्षाय तुभ्यं नमः ॥ १० Prostrations to you who stay in the city of Gandharvas and in other cities as their lord and also to one clever in walking against the current. 10 नमो याम्याय च क्षेम्याय च च, ६ प्राणिप्राणसमूहसंयमनमप्यन्ते स्वयं कुर्वते नित्यं संवसते यमस्य च पुरे कालान्तकाद्यात्मना । विश्वक्षेमविधायिने नम इदं - (1) (2) (3) - जघने गवादीनां पचान्द्रागे वत्सादिरूपेण भवो बधन्यः (सायणः) बुज मूल तत्र भवाय सोम नाम गन्धर्वनगरम् "शाल्वः सोमपषिताय" इति महाभारते, इदं सर्वनगरोपलक्षणम् तत्र भवाय । भ-भा । उभाभ्यो पुण्यपापाभ्यो सह वर्तत इति सोपो मनुष्यलोकः, तत्र भवः सोभ्यः (सायणः) प्रतिकूल सरणं प्रतिसरो रक्षाबन्धो वा, तत्र भवाय प्रतिसरो विवाहादौ पार्यमाणो रक्षाबन्धः तमहंतीति प्रतिसर्यः (सायणः) यम उपरमो अन्तकालः प्राणसंयमन तत्र भवाय । यहा यमस्य पु याभ्यं तत्र भवाय (4) (5) ·67 - Salutations to you who directly control all souls at the end (of Kalpa), or who permanently reside in the city of Yama as the controllei of Yama himself and in such other forms. We also bow to you, the bestower of welfare to the whole world. नम उर्वर्याय च खल्याय च ७ सौरात्मना चोर्वरा स्वाविर्भूतसमस्तसस्यनिवहस्यावर्धयित्रे सदा ॥ ११ पन्याद्यात्मतया खलेषु वसते तुभ्यं नमः सर्वदा Prostrations to you who, as the presiding deity of the sun, increase the growth and yield of various plants in fertile lands; and also to one remaining in the thrashing ground in the form of grains etc. 11 नमः श्लोक्याय चावसान्याय च । श्लोके वाच्यतया स्थिताय सततं देवैः सह क्रीडते । कल्पान्तेऽप्यविनाशिने श्रुतिशिरोवेद्याय तुभ्यं नमः Salutations to you who are present in Vedic Mantras as their primary import and hence who always sport with gods (in sacrifices); and we also bow to you who do not perish even at the end of a Kalpa; or who are to be known through the last part of the Vedas-the Upanişads. नमो वन्याय च कक्ष्याय च ९ (1) वस्तु क । उर्वरा सर्वसस्याग्या भूमिस्तत्र पवाय । सस्यानां (धान्याना) शोधनस्थान खल तत्रभवाय । भ-भा श्लोकाः वैदिकमन्त्राः, तत्प्रतिपाद्यत्वेन तत्र भवः श्लोक्यः । अवसान वेदान्तः, तत्प्रतिपाद्यत्वेन तत्र भवः अवसान्यः (सायणः) अवसानं साधोपसंहारो जीवितावसानं वा, तत्र भवाय भ- (2) (3) वैदिकमन्त्रप्रतिपाद्यत्वाद्यागेषु देवैः सह क्रीडन स्यात् ।

·68 - - स्वारण्याय च कक्षजाय च नमः १२ Prostrations to you who appear in dense forests in the form of trees, and also to you who manifest in the form of creepers in thickets. 12 नमः श्रवाय च प्रतिश्रवाय च १० शुश्रूषमाणाय च ॥ वर्णध्वन्युभयात्मना श्रुतिपुराणादौ प्रसिद्धाय च प्रत्युक्तिप्रतिशब्दरूपिण इदं तुभ्यं नमः- Prostrations to you who are heard in the form of both the general and articulate sound, or who are famous in the Vedas and Puranas; and also to you who manifest in the form of words of reply or in the form of echo. नम आशुषेणाय चाशुरथाय च, ११ शीघ्रगाम् । सेनां पालयते च शीघ्रगरथायेदं सदा ते नमः Prostrations to you, the protector of the army marching fast and also to one whose chariot moves at high speed. नमः शूराय चावभिन्दते च, १२ शूरश्रेष्ठतमाय दुष्टनिवहान् संभिन्दते ते नमः १३ Salutations to you, the best of brave warriors and also to one who shatter the hosts of wicked men. 13 (1) (2) मा- वन्याय - वृक्षादिरूपेण वने भवस्तस्मै । कक्ष्यो लतादिरूपः ।एते भूपेरधिष्ठातुर्मेदाः भ-भा श्रूयत इति अवः शब्दः । यद्वा सर्वत्र श्रूयमाणाय सुप्रसिद्धाय । प्रतिश्रवाय प्रतिशब्दरूपाय प्रतिवचनरूपाय वा । भ-भा नमः शम्भवे-ख शूराय - महावीराय, अभीरवे । अवभिन्दते - स्वभक्तविद्विषा अयलेन भेो - भ-मा (3)

·.
69
-
नमो वर्मिणे च वरूथिने च १३
वर्मश्रेष्ठभृते विशिष्टविलसद्रेहाय तुभ्यं नमो
Prostrations to you who put on the best armour and also to
one who has an excellent shining abode.
नमो बिल्मिने च कवचिने च १४
दिव्योपायनभस्मभाजनशिरस्त्राणांदिकं बिभ्रते ।
आगुल्फस्थललम्बिकञ्चकभृते नित्यं नमोऽस्तु
Salutations to you, the holder of a divine vessel, or a
container of ashes, or the wearer of a helmet with holes, and
also to one wearing a coat reaching the ankles.
नमः श्रुताय च श्रुतसेनाय च १९
- श्रुति -
ख्याताय श्रुतिविश्रुतायुधभृते विख्यातसेनाय च ॥ १४
Prostrations to you who are known through the Vedas (as
the source and sustainer of the universe), and also to one
having famous armies whose weapons too are described in
the Vedas.
14
-
(2)
-देहाय ख, वरूथ सारथेगुप्तिस्थानम्, तद्वते, विशिष्टगृहाय वा- भ-भा । वरूथी - गृहोपेतः
- (सायणः) ।
बिल्म बिल, बिलवत् सच्छिद्रं शिरस्त्राणादि । भस्मभाजनमित्यन्ये । बिल्म भाजन इति
नरुक्ताः, तद्वते । कवचिने - अङ्गरक्षावते । यद्वा कवचमागुल्फलम्बि कञ्चकम् - भ-मा ।
श्रुतिविश्रुताय भवते - क । श्रुतसैनाय विरूयातसेनाय, श्रुतिप्रसिद्धसेनाय वा। यानि
तवोक्तान्यायुधानि शरादीनि तान्यपि श्रुतिप्रसिद्धान्येव । - भ-मा ।

·70 - ध्यानम् । शम्भु शत्रुभयापहं जयमहासाम्राज्यसत्पुत्रदं गौरीपाणिसरोरुहार्पितमहाहेमाद्रिबाणासनम् । बाणालङ्कृतपाणिमेणविलसदालेन्दुगङ्गाधरं शान्तं सुन्दररूपिणं वृषवरारूढं भजे सर्वदा ॥ १५ ॥ इति षष्ठोऽनुवाकः Dhyana s'loka for Anuvakas 5 and 6 I always worship Sambhu, calm and beautiful, the bearer of the deer, the shining crescent moon and the Ganges; who, having placed the huge bow of Mahameru in the lotus like hand of Gauri, holds the arrow in his hand (in the form of अर्धनारीश्वर) and is seated on the best of bulls. The Lord contemplated in this form is the remover of fear arising from enemies and is the giver of victory, sovereign power and good sons. 15 END OF ANUVAKA-6 " (1) (2) A common Dhyana sloka is given for Anuvakas 5 and 6 since the ऋषि, छन्दस् and देवता for these two Anuvakas are same -नमो भवाय च, नमोज्येष्ठाय चेत्यनुवाकयोः ऋषिः भगवान् शम्भुरेव । छन्दो महाविराट् - म-भा The bow in the hand of Gauri and the arrow in Siva's hand suggest the form of अर्धनारीश्वर vide- ध्यानप्लोक of भटभास्कर गौरीकराम्बुजन्यस्तस्वर्णशैलशरासनम् । इषुहस्तं रथारूड नरनारीतर्नु स्मरेत् ।।

·71 स्कन्द उवाच - रुद्रार्थविश्रुतपदार्थसुबोधसार वाक्यार्थवैभवमिदं प्रकटानुवादम् । पञ्चास्यशान्तश्रुतिविश्रुतपञ्चवाक- वेदानुवाकमिदमेव महार्थसारम् ॥ अथ सप्तमोऽनुवाकः नमो दुन्दुभ्याय चाहनन्याय च १ स्कन्द उवाच देवेशाय नमोऽस्तु दुन्दुभिमहानिस्वानरूपाय च प्रौढात्युन्नतवैभवाय वसते देवश्च साधं सदा । भेरीवादनदण्डरूपिण इदं तुभ्यं नमः सर्वदा Skanda said - Salutations to you, the lord of gods, manifesting in the form of the great sound of the kettledrum, or who are highly glorious, or who always reside with the gods, and also to one who assumes the form of the stick with which the drum is sounded. . (1) विश्वाधिपत्यं देवस्य प्रतिपाद्य तस्य पोषणमेव कुर्वन्नाह दुन्दुभौ भवाय, दुन्दुभिशब्दात्मने प्रसिद्धविभवायेति यावत् । यद्वा दुन्दुभ्यादिवादित्ररूपाय, यथा “सैषा वाग्वनस्पतिषु वदति या दुन्दुभी, या तूगवे या वीणायाम् " इति । भ-भा ·72 nature. नमो धृष्णवे च प्रमुशाय च २ कष्टान् धर्षयतै विमर्शकुशलायाशेषविद्यासु च । १६ नित्यं भक्तजने प्रकृष्टकरुणाशीलाय तुभ्यं नमो Prostrations to you who face the difficulties boldly and also to one who are an expert critic of all branches of learning, or who are always very kind to his devoties by 16 नमो दूताय च प्रहिताय च ३ दौत्य कर्म च कुर्वते सुमनसा त्राणाय वयात्मने । भक्तेभ्यः कृपया प्रकृष्टधनदायेदं नमो- Salutations to you who, through your body of fire, discharge the duty of a messenger for saving the gods, and also to you, the giver of excellent wealth to the devotees out of compassion. नमो निषङ्गिणे चेषुधिमते च ४ -बिभ्रते खड्गं चेषुधिमुत्तमं नम इदं - १७ (1) (2) (3) दुष्टान् -- ख - who face the wicked boldly धृष्णवे धर्षणशीलाय, समस्तजगद्रक्षणकुशलाय वा । प्रमृशाय सर्वपरामर्शकुशलाय, पण्डिताय । अपर आह प्रकृष्टशीलः प्रमशः । सर्वेशात्मनः कामाय देव भजन्ते, श्रेयसे निश्रेयसाय वा । तं स्वामिव स्वयं मन्यमानो देवः तान् रक्षति । भ-भा दूतस्तु वृत्तान्तज्ञापनकुशलः। प्रहितः स्वामिना प्रेषितः । (सायणः) । भक्तवत्सलतया अग्निरूपेण देवानां दौत्यं कुर्वते वा, यथा “अग्नि दूतं वृणीमहे, अग्निर्देवानां दूत आसीत् --इति । भ-भा प्रहिताय - प्रेषकराय, भक्तवत्सलतयैव ---| यद्वा प्रकर्षण हितः प्रहितः - (भ-भा) निषङ्गिणे चेषुषिमते च - व्यारव्यातौ । निषङ्गिण इषुधिमते तस्करणां पतये इत्यत्र । । पूर्व ' स्तेयकरणविषयतया विशेषणद्रयमामातम् इदानी तु रक्षणविषयमिति विवेकः । भ-भा । (4) (5) ·73 - - Prostrations to you, the wielder of the sword, and also to the bearer of good arrow-case. 17 नमस्तीक्ष्णेषवे चायुधिने च ५ तीक्ष्णेषुहस्ताय च तीक्ष्णानेकवरायुधाय च नमः Salutations to you with sharp arrows in hand, and also to you, the possessor of a number of sharp excellent weapons. नमः स्वायुधाय च सुधन्वने च ६ -सौम्योत्तमस्योचिता ऽमोधानेकमहायुधाय शुभसत्कोदण्डहस्ताय च । नमोऽस्तु Prostrations to you, the possessor of many great unfailing weapons worthy of one of restrained prowess, and also to you, the wielder of the auspicious bow. नमः स्रुत्याय च पथ्याय च ७ अनेकविधक्षुद्रार्थसञ्चारिणे प्रख्याताय चराय च Salutations to you walking along many narrow paths for silly purposes, and also to one walking through the highways as a well-known traveller or spy. नमः काट्याय च नीप्याय च ८ अचरमहालिङ्गेषु पूज्याय च ॥१८ ॥ तुभ्यं देव - (2) अधुना भृत्यरक्षणविषयतया सत्रापि सन्नियन्तेति प्रतिपादयति । स्रुतयः क्षुद्रमार्गाः, पन्थानो महामार्गाः, तत्र भवाय कुत्सितमटति जलमत्रेति काटो कुल्याप्रदेशः, तत्र जलरूपेण भवः काट्यः । यस्मिन् प्रदेशे' पर्वताम्राजलं न्याभावेन पतति सः नीपः, तमर्हति, तत्र जलरूपेणावस्थितो नीप्यः। (सायणः)। काटः कूपः । यद्वा कटयां भर्व काट लिङ्गम् , तत्र भवः लिङ्गे नित्य सन्निहितायेति यावत् । निर्गता नीता आपो यस्मिन् स नीपः प्रदेशः, तत्र भवाय भ-भा ·74 - - - - निर्मग्नाम्मसि भूतले सदुदके Prostrations to you who are worshipped in the immovable lingas, and also to one present in waterfalls and in localities with good water. 18 नमः सूद्याय च सरस्याय च ९ शुचौ कर्दमे विख्यातेषु सरस्सु Salutations to you who are present in clean marshy places and also in well-known tanks (in your form of water), नमो नाधाय च वैशन्ताय च १० विश्रुतनदीश्रेष्ठासु नादेऽपि च देवाद्यर्थनिवेशितेऽम्युनिवहे - Prostrations to you who are present in famous sacred rivers and also in sound, and in the collections of water specially kept for offering worship to Gods. नमः कृप्याय चावटयाय च १ - कूपेषु गर्तेषु च Salutations to you who reside in wells and pits, नमो वाय चावाय च १२ सद्वर्षास्वितरेषु - Prostrations to you who manifest in the form of rainwater, and also to one who are present in water not depending on rain (such as the water in springs and sea). (1) नदीगतजलरूपो नाद्यः । यद्वा नादे भवो नाद्यः, तस्मै - 4-मा (3) सामसि भाले सदुदके - क (2) अल्पसरो वेशन्तः, तत्रत्यजलरूपो वैशन्तः । देवतर्पणाद्यर्थ यत्रापो वेश्यन्ते ते वैशन्ताः देवखाताः भस्मा - ·75 - - नमो मेध्याय च विद्युत्याय च १३ मेघनिवहे विद्युत्सु - Salutations to you present in the clouds and also to you moving with the lightning. नम ईध्रियाय चातप्याय च १४ तप्ताम्भसि दीप्तान स्फुरदातपेषु च । Prostrations to you who are in bright autumnal cloud or in hot water, and also in the burning sunlight. 19 नमो वात्याय च रेष्मियाय च, १५ महावाते चरिष्यन्महा भूतव्रातयुगान्तदुःसहशिलावर्षोदसैवर्तक । ग्रीष्म वातसमुत्थपांसुनिवहे . Salutations to you who manifest in the hurricane, and also to one present in the unbearable shower of hailstorm by the Samvarta clouds at the time of deluge, or in the season of summer, or in the column of dust raised by violent wind. नमो वास्तव्याय च वास्तुपाय च १६ -वात्यांसु वान्यत्र वा (वास्तुष्वथान्यत्रवा) याः सन्यस्य तदात्मना जगदिदं व्याप्य स्थितायानिशम् । यः सर्वाणि सदैव पाति परितो वस्तूनि वास्तोष्पतिः 3 - - (1) विद्युता सह चरतीति विद्युत्यः, तत्र भवाय - १-मा (2) ईनं दीप्तं शारदर्भ नर्मल्यात् , तत्र भवाय । यदा, अग्न्यादिसंप्रयोगाचप्लजले भवाय भ-भा (3) वातेन सह वृष्टो वात्यः (सायण)। (4) वर्षेप्रसंवर्तके ख। (5) रिष्यन्ति मध्यन्ति मश भूतानि यत्रेति रेष्मा, युगान्तकाले पाषाणशर्करावर्षी संवतों नाप वातो वाति, स रेष्मा । ग्रीष्मरति केचित् । वातोद्भता पासवो रेष्माण इत्यपरे - 4-मा । (6) The reading वास्तुष्वथान्यत्रबा is suggested on the strength of the commentaries of both 'सायण and भट्टभास्कर । वस्तु धनं गवावादिपदार्थरूपं, तत्र तत्कार्यरूपेण स्थिताय । वास्तु पातीति वास्तुपः तस्म, वास्तुस्वामिने वा - 4-पा ।

·76 तस्मै चास्तु (चापि) नमोऽस्तु सर्वभुवनव्याप्ताय सर्वात्मने । २० Prostrations to you who remain pervading the whole world through your manifestations in hurricanes (in riches like horses cattle etc.) and other things, and also to you who protect every object around you by residing in building-sites as their lord. Prostrations also to you who remain everywhere in the form of every object. 20 RA ध्यानम् रुद्र भीमकनामकेन मुनिना श्रीहेमकोशेन च ध्यात वभ्यसुरूपवृष्टिसुतसत्सम्पत्तिमेधाजुषाम् । विद्यारोग्यसुधीसुपूज्यपदसत्साम्राज्यमोक्षश्रिया दातारं द्वीपि (द्विप) चर्मलम्बितजटासादिचिहं भजे ॥ २१ ॥ इति सप्तमोऽनुवाकः Dhyana s'loka for Anuvaka 7:- I worship Rudra marked by the tiger-skin (elephant hide), hanging matted hairs and serpents and meditated upon by the sages Bhimaka and Hemakos'a. The Lord contemplated in this form is the giver of power to attract beauty, rain, sons, good riches, intelligence, long life, learning, health, wisdom, high position, sovereign power and salvation. END OF ANUVAKA7. श्रीस्कन्द उवाच रुद्रार्थसारपदमन्त्रपदार्थसार पुण्यानुवाकविशदः खलु षष्ठसप्त । विश्वाधिकप्रणतिबोधकसर्वभाव युक्तो हि भक्तवरमुक्तिगशक्तिदायी ।। इति शिवरहस्ये द्वादशांशे एकोनत्रिंशोऽध्यायः (1) पत्यसुरूप ख (2) सुतसंपत्ति क (कृतमाः) । (3) सुपदसत्साम्राज्य क (वृत्तमङ्गः) (4) द्वीपि - क ख - द्विप instead of दीपि is suggested to avoid कृतमङ्ग । - - - ·77 अथ त्रिंशोऽध्यायः Chapter - 30 अथाष्टमोऽनुवाकः । नमः सोमाय च स्नाय च १ M श्रीस्कन्द उवाच लोकानुग्रहकाम्ययाखिलसतां ध्येयाःशिवाः सर्वथा धत्ते यः शिवशम्भुशङ्करमुखानेकाभिधानास्तनूः । तस्मै देव नमोऽस्तु यःकरुणया प्रादुर्भवन्नग्रतो भक्तान्पाति सहोमया प्रतिदिनं देवान्पितॄन्मानवान् ॥ १ ॥ अन्यानप्यमृतेन वर्षयति यः सोमात्मना, यज्वनः सर्वानभ्युदयेन योजयति यः सोमादियागात्मना । यश्च द्रावयति स्वयं प्रणमतां नित्यं रुजं प्राणिनाम् ANUVAKA-8 Skanda said - We offer salutations to you, the Lord who, out of your desire to bless the worlds, assume several auspicious bodies under different names such as Siva, Sankara, Sambhu etc. which can be conveniently contemplated upon by the wise and who, out of compassion appear before the devotees along with Uma and protect them, or who every day make the gods, Manes (Pitrs), human beings and others pleased with the shower of nector through your form of Soma, the moon; or who lead the sacrificers to prosperity through your form of Soma Yaga and other Yajnas. We also offer our salutations to you who are always engaged in driving away the afflictions of all living beings who are devoted to you. 1 (1) अत्र देवस्य अनुमहरूपाणि प्रदश्यन्ते रुद्रपशुपत्यादिशब्दाना पुनरभिधान देवस्यानुग्रहरूपतामपि प्रख्यापयितुम् । भ.भा. (3) योगिनाम् - क। (2) उपया सहितः सोमः, तस्मै, प्रसादकाले हि देवः सोमः सन्निधत्ते । चन्द्रात्पने वा, तदात्मा हि देवः पितृदेवमनुष्यान् तर्पयति । सोमयागात्मने वा, तेन हि रूपेण पुरुषानभ्युदये योजयति म भा ·2 पशुपतये च ३ - 18 नमस्ताम्राय चारुणाय च २ तस्मै देव नमोऽस्तु नित्यमुदये काश्मीरताम्राय च ॥ २ ॥ सिन्दूरारुणकान्तये तदनु ते सूर्यात्मनेदं जगद् द्युत्या द्योतयते च - Salutations to you who, in the form of the sun provide light to this world with your lustre (rays) red like saffron while rising and crimson like Sindura afterwards. नमः शृङ्गाय च शं गर्भयते प्रापय्य भक्तं जनम् । सर्वान्पालयते पशून् विधिमुखान् चोरारितापव्यथा रोगेभ्यः कृपया च ते नम इदं - ३ Prostrations to you who lead the people to happiness and also to you, the Lord who protect, out of mercy, all ignorant beings beginning with the creator himself, from thieves, enemies, sorrows, pains and diseases. नम उग्राय च भीमाय च ४ ते दुष्पवर्षाय च । दुःखाद्यैर्यजमानमूर्तय इदं येभ्यः समस्तं जगत् जन्मव्याधिजराविपत्तिमरणादिभ्यो बिभेतीदृशम् । यस्मादिभ्यति तेऽपि, ते भगवते तस्मै वियन्मूर्तये - 3 - . तुभ्यं देव नमो - Salutations to you, the unassailable by sorrows in your form as the sacrificer, and also to you in your form of (1) उत्पाद्योत्तमयते च - क ! उत्पाद्योदरत इत्यपि पाठान्तरम् । (2) आदित्यात्पना हि देवः प्रबोधनादिना जगदनुगृहाति कार्याणि च जन्तूनां साक्षात्करोति । - भ - भा (3) शे सुखें गमयतीति शण भा (4) पवमान क। (5) उग्राय - पापरोगादिभिर्नरकाश्च स्वयमनभिभवनीयाय । यजपानमूरधिष्ठाता अयम् । भ - भा । (6) भीमाय च - तेषां पापरोगादीनामेव भयहेतवे, बित्यस्मादिति भीमः 1 येभ्यो जगद्विति तेऽपि पापरोगादयः त्वत्तो बिभ्यतीति शान: । अयं चाकाशमूर्तरधिष्ठाता - म - भा । - - - ·79 4 - space(आकाश) of which even those things that cause fear to the whole world such as birth, diseases, old age, calamities, death etc., are afraid of. नमो अग्रे वधाय च दूरे वधाय च ५ यदा खलजनाः साधून जिधांसन्ति ये। आविर्भूय तदग्रतः प्रथमतस्तेषां निहन्त्रे च ये दूरे त्वामपहाय सर्वजगदाराध्यं कुमार्गे स्थिताः तेषामेव दुरात्मनां शुभतरे काले प्रहरॆ नमो Prostrations to you who appear before the wicked men who torment the good and first strike them hard; and also to. you who strike at the right time those at a distance who ignore you, the one worthy of worship by the whole world, and tread on the evil path. नमो हन्त्रे च हनीयसे च ६ हत्रे हन्ति बलेन येन महता हन्तव्यमाशु क्षणात् ॥ ५ तद्रूपाय पशून् क्रताविव महासंहारकाले बल- स्यात्यन्तातिशयेन हन्त्यपि च यो ब्रह्मेन्द्रमुख्यामरान् । अत्ता यश्च चराचरस्य जगतस्तस्मै नमोऽस्तु प्रभो Salutations to you who manifest as the killer and depending on your supreme strength, kill those who deserve to be killed quickly as animals in sacrifices, and also our salutations to you who kill the gods with the creator and Indra at their head at the time of final destruction with your great strength and devour the whole world consisting of the movables and immovables. 3 5 (1) अखिलजनाः - क । (2) अतिशयम हन्त्रे हनीयसे - भ - भा (3) यस्य -ख।

·80 नमो वृक्षेभ्यो हरिकेशेभ्यः, ७ रुद्राः पान्ति जगन्ति ये च परितो वृक्षादिरूपाः परे ये रुद्रा हरिताभकेशनिवहास्तेभ्योऽपि नित्यं नमः ॥ ६ ॥ Prostrations to the Rudras who, assuming the form of rees, protect the worlds and also to other Rudras appearing in the form (of trees with) thick dark-green foliage. 6 नमस्ताराय, ८ संसारार्णवमाशु तारयति यस्तारात्मकः सर्वथा ब्रह्म ब्रह्मविदां चिरादुपदिशंस्तस्मै नमस्तेऽस्तु - Salutations to you who, in the form of Taraka Mantra (Pranava), or Daksinamurti, or (Visvanatha of Kasi), make the people cross the ocean of Samsara (cycle of births and deaths) by giving instructions about the true nature of Brahman and how to realise it, (or by imparting Taraka Mantra). नमः शम्भवे च मयोभवे च ९ यद् दुःखापायमयं सुखं यदपि तद्भोग्यं परत्रेह च ॥ ७ साक्षित्वेन तयोः शमित्यपि मयश्चेतीह विख्यातयो द्रष्ट्र नित्यसुखात्मने नम इदं - 3 - (1) हरितवर्णानि केशसदृशानि पर्णानि येषां ते हरिकेशाः तथाविधा ये वृक्षाः कल्पतरुप्रभृतयः (सायणः) देवो हि स्वाभिमतेन येनकेनचिदाकारेण वृक्षादिरूपेणाप्याविर्भूय जगदनुगृहाति - भ - भा (2) तारयति संसारसागराजन्तूनिति तारः रुद्रः, तस्मै, प्रणवरूपाय वा । अत्र हि (काया) जन्तोः प्राणरुत्क्रममाणस्य रुद्रस्तारकलह्य व्याचष्टे इति जानालोपनिषदि - भ भा। (3) शं सुखं भावयत्युत्पादयति इति वा शम्भुः । मयः सुखं भावयति इति मयोभूः । एक विषयसुखमपरं मोक्षसुखमिति विवेकः (सायणः) । शं सुखमस्माद्भवतीति शम्भुः सुखहेतुः । -- भावयतीति वा शम्भुः, सुखप्रकाराणां द्रष्टा । मयोऽपि सुखमेव । ऐहिकामुष्मिकरूपेण वाभ्युदयनिः श्रेयसरूपेण वा पेदः । दुःखशमनरूपं सुखं शमित्युच्यते इतरत्तु मय इति भ-भा।

·81 - 7 - Prostrations to you who, by nature are eternal bliss and are the observer as witness (and the source) of शम् the pleasure which is the absence of sorrow, and 44: - the pleasure to be enjoyed (through the senses) in this and in the other world. नमः शङ्कराय च मयस्कराय च १० श्री शङ्कराख्याय च सर्वस्मै जगते करोति कृपया यः शं मयश्चानिशं तस्मै तेस्तु नमः- Salutations to you called Sankara by name and also to you who mercifully (and habitually) give the two kinds of happiness - Ti, the pleasure of salvation and 74, the pleasure of this and the other world. नमः शिवाय च शिवतराय च १ शिवाय च गुणातीताय शुद्धाय च ॥ ८ इच्छाशक्तिवियुक्तचिद्घनशरीरायाव्ययायात्मने पूर्णानन्दतराय पूर्णसुखदायाजस्रपूर्णाय च । यत्ते क्षेपक ईशते दिशति च श्रेयः प्रजानामसौ शान्तिं याति समस्तमङ्गलगुणग्रामैकसीमाय ते ॥ ९ इच्छाशक्तिमुपैति निर्मलतरश्चास्ते प्रकृत्येति च व्याचष्टे शिवनाम यस्य विभवं तस्मै परस्मै नमः । (1) सर्वप्राणिभ्यः सुखं ताच्छील्येन करोतीति शङ्करः, शपिधातोः संज्ञायामित्यच् । शङ्करदेवो हि ताच्छील्यात् तत्संज्ञः । - 4 - भा । पित्रादिरूपेण श लौकिकसुख करोतीति शंकरः । आचार्यशानादिरूपेण मोक्षसुख करोतीति मयस्करः । साक्षात्सुखकारित्वमेताभ्या पदाभ्यामुक्तम्। एतन्मुखेन कारयितृत्वं पूर्वाभ्या पदाभ्यामिति विवेकः (सायणः) (2) शिवोऽकल्पषो निस्वैगुण्यः । सर्वात्मना कल्याणः शिवः, सुप्रसिद्धः, तस्मै नमः। तथा देवः शिवंकरत्वाब शिव इति । "समेधयत यनित्यं सर्वार्थान्सर्वकर्मसु । शिवमिच्छन् मनुष्याणा तस्माद्देवः शिवः स्मृतः" (महाभारते) । अतिशयेन शिवः शिवंकरः शिवतरः । अविपर्ययण वा शिवं करोति सः शिक्करः शिवतरः, तस्मै नमः (3) शक्त्यविमुक्त - ख । - भा ·82 लोकानामविपर्ययेण कुरुतेऽत्यन्तं शिवं यः सदा तस्मै चास्तु नमः १० Salutations to you, the auspicious, pure and above the three qualities (of Satva, Rajas and Tamas), or, free from attributes, who are absolute consciousness with no creative urge, who are imperishable, whole, absolute (unmixed) bliss and ever full, the giver of supreme happiness to the people and the acme of all auspicious virtues, who assume the "will" (इच्छाशक्ति) to create, and yet remain extremely pure (being unaffected by the act of creation or its results), and whose greatness is explained by the name Śiva. Also our salutations to you who invariably do only the maximum good to the people. 9-10 नमस्तीयि च कूल्याय च १२ प्रयागबदरीकेदारकायादिषु तीो यो हि मरुवृधादिसरितां कूलं च Prostrations to you who are present at (and sanctify)) the sacred places such as Prayaga, Badari, Kedara, Kasi etc., and also to one who are present on the banks of sacred rivers such as Marudvrdha etc., नमः पार्याय चावार्याय च १३ गोदावरी- कृष्णासिन्धुसरस्वतीमुखसरित्पार तदक्तटम् । नित्यं सन्निहिताय तेषु जगतां त्राणाय तुभ्यं नमः A - (1) इदानीमाधारविशेषवशेन देवो जगदनुगृहातीत्याह तीर्थ प्रयागादि, तत्र भवाय, कूल कावेर्यादीनां तीर तत्र भवाय । म (2) नद्यादीनां पार परतीर तत्र भवाय । अवार्याय अवरमर्वाक्तीरं तत्र भवाय । कथिदाह संसारविषयं तीर्थादिकम् । तीर्थस्थानीयाः समतायाः शैवादिकाः तीर्थानि, तत्र भवाय । तत्र स्थित्वा जगदनुगृहातीति भ-भा । पारे संसारसमुद्रस्य परतीरे मुमुक्षुभिः ध्येयत्वेनावतिष्ठत इति - . - - ·83 Prostrations to you who are always present on the far off (opposite) banks of Godavari, Krishna, Sindhu, Saraswati and such other rivers and also to one present on the near banks to protect the people. नमः प्रतरणाय चोत्तरणाय च १४ प्राप्यैवोत्तमयोनिजन्मगुणमुत्कर्ष क्रमात्प्राणिनाम् ॥ ११ ॥ मग्नानां भवसागरे करुणया चोन्मजयित्रे भवा दूर्व चोद्धरते नमः Prostrations to you who lift up, out of compassion, those who have sunk deep into the ocean of worldly existence (Samsara) even after getting birth in a good stock and possessing excellent virtues, and also to one who lead them out (of Samsara). 11 नम आतार्याय चालाद्याय च १५ क्रमवशात्पारं भवाम्भोनिधेः प्राप्तान् कर्मवशेन जन्मनिवहानावतैमानान्पुनः । कर्तु प्रेरयते धियस्तदनु तान् मध्ये भवाब्धेश्चिरं सर्वान् भामयते नमोऽस्तु भवते १२ Salutations to you who induce the intellect of those who, having reached the other shore of the sea of Samsara, have again resumed the cycle of births and deaths as a result of their own (remaining) actions, to do further actions and thus make them drift in the ocean of Samsara. 12 नमः शष्प्याय च फेन्याय च, १६ (1) उत्तमासु योनिषु जन्म प्रकर्षः । तरणं प्लवनम् । संसारप्रतरणे प्लवरूपत्वम् । उत्तरणाय - अस्मात्संसारादुत्तरणहेतवे - भ - भा (2) जतु - ख । (3) संसारतीर प्राप्तस्यापि कर्मशेषेण पुनरावर्तन आतारः । अलादः सर्गः । भूयो भूयः संसारसागरे आवर्तरूपेण परिश्रमणमालादः, तत्र भवाय भ - भा (4) परं-क। - - ·84 - - पुण्येषु दर्भादिषु क्षुद्रप्राणिकुलेषु बालतृणवत्स्वल्पप्रमाणेषु च । फेने फेनवदल्पकालमथवा जीवत्सु जन्तुष्वपि Prostrations to you who are present in the sacred grass like Darbha, (Durva) and others, or in the multitudes of low creatures that are small in size like tender grass, and also to one present in foam, or in creatures which are short-lived like foam. नमः सिकत्याय च प्रवाह्याय च ॥ १७ ॥ एवं तत्सिकतासु तद्वदधिकक्षुद्रेष्वसारेषु च ॥ १३ नानापुण्यनदीप्रवाहनिवहे तत्तुल्यभूतिष्वपि श्रेष्ठप्राणिषु इत्यष्टमोऽनुवाकः Salutations to you who are present in sand, or in very small and insignificant creatures like sand, and also to one present in the waters of various sacred rivers or in equally sacred and superior beings. 13 END OFANUVAKA-8 अथ नवमोऽनुवाकः नमें इरिण्याय च प्रपथ्याय च १ चेरणेऽपि च तथा नित्यक्रियामानिषु । प्रख्याते पथि च प्रकृष्टतरसन्मार्गानुवर्तिष्वपि ANUVAKA-9 Prostrations to you who are present in barren land with saline soil, or in those who boast of being always active, and also to you present in those who walk along the main road, or those who follow the virtuous path. (1) नीरेष्वपि -ख (2) इरणार तत्र भवाय । भ-भा ·85 - नमः कि शिलाय च क्षयणाय च, २ क्षुद्रानेकशिलादिकर्कशतरे देशे कुशीले जने ॥ १४ वस्तव्ये विजने जनेष्वपि तथा योग्येषु चैतेषु यः सर्वेष्वेवमनुग्रहाय जगतामास्ते विभुः सर्वतः । तस्मै तेऽस्तु नमः Prostrations to you who are present in rough grounds with collections of small pebbles, or in men of bad conduct; and also to one who are present in lonely places fit for residence, or in the people who are fit for being resorted to. Prostrations to you, the all-pervading Lord who always thus reside in all objects for the welfare of the world. नमः कपर्दिने च पुलस्तये च, ४ - कपर्दिन इदं सत्कुन्तलायानिशं भक्तानां पुरतः स्थिताय च नमो Salutations to you possessed of thick matted hairs and also to you having beautiful locks of hairs, or who always remain in front of the devotees. नमो गोष्ठयाय च गृह्याय च ४ गोष्ठे गृहाभ्यन्तरे ॥ १५ ॥ Prostrations to you who remain in cowsheds and also inside residential buildings. 15 (1) अन्य आह संसारिविशेषाः सर्व एते शष्पादय इति 1 शष्पाः शष्यकल्पाः स्वल्पप्राणाः । फेनाः फेनकल्पाः स्वल्पायुषः । सिकताः सिकताकल्पा अतिक्षुद्राः । प्रवाहाः प्रकृष्टवाहाः महाविभूतयः । इरिणाः इरिणकल्पाः (ऊषरकल्पाः), शून्यशक्तयः । प्रपथाः प्रकृष्टमार्गवर्तिनः । किशिलाः कुत्सितशीलाः । क्षयणाः क्षयशीलाः । तेषु सर्वेष्वविशेषणानुग्राहकतया वर्तते, सर्वानुप्राहकत्वादिति भावः (2) पुलस्तयः कुन्तलाः, तद्वते, प्रसादकाले कदाचित् कपी, कदाचित्कुन्तलवानसौ देव आगच्छति । केचिदाह : - सर्वदा सर्वेषां पुरस्तिष्पतीति पुलस्तिः (रलयोरभेदः) । एवं महानुभावोऽपि सर्वदा सुलभ एवेति दर्शितम् - भ-भा भ --

·86
नमस्तल्प्याय च गेवाय च ५
तल्पेनल्पतरेऽतिशिल्पविविधप्रासादमध्ये तथा
Salutations to you who lie on excellent beds spread on big
cots and also to one residing in big mansions of various
designs of architecture.
नमःकाट्याय च गह्वरेष्ठाय च ६
काटे पर्वतगहरे
Prostrations to you residing in difficult forest areas
(thickets etc.) and also in mountain caves.
नौ हृदय्याय च निवेष्प्याय च ७
ह्रदवरे नीहारवारिण्यपि ।
Salutations to you present in deep tanks and also in dew drops.
नमःपासव्याय च रजस्याय च ८
सत्पांसौ विषमे रजस्यपि
Prostrations to you remaining in fine dust and also in big
particles of earth.
नमःशुष्क्याय च हरित्याय च, ९
तथा शुष्केऽपि चापि च
Salutations to you who are present in dry as well as in wet
objects.
नमो लोप्याय चोलप्याय च, १०
देशे लुप्ततृणादिके च परितः पूर्णे तृणाद्यैः स्थले ॥ १६
( 1 ) कुत्सितमटतीति कट कण्टकितलतादि, तत्पूर्णतया दुष्प्रवेशत्वं प्राप्नोति (इति) वा
दुर्गमारण्यविशेषः काटः, तत्र भवः काट्यः (सायणः) Earlier in काट्याय च नीप्याय च
(अनुवाक 7-8) सायण has explained काट as कुत्सितमटतिजलमत्रेति काटः,
अल्पप्रवाहयोग्यः कुल्याप्रदेशः । भट्टभास्कर explained there - काटः, कूपः, या कटयां भव
काट लिङ्गम् etc. Here he says - व्याख्यातमेतत् । कूपस्थजलरूपेण वा जगदनुगृहाति ।

·87 Prostrations to you who are present in places without grass and also in places with thick growth of grass and shrubs. 16 नम ऊर्ध्याय च साय च, ११ उव्या, मध्यबिलाकृतिप्रतिकृती - Salutations to you who are present on the ground and also in hollow statues. नमःपाय च पर्णशद्याय च, १२ - पर्णेषु पर्णबजे Prostrations to you who are present in leaves and also in heaps of dry leaves. नमोऽपगुरमाणाय चाभिनते च, १३ शूरेष्वस्ति शिवोऽयमेवमभितः सञ्चित्सुखांशैः स्वयम् । भूतं भावि च वर्तमानमनुगृहात्येष बुद्ध्या सतां भक्त्या भावयतां स एव सुलभस्तस्मै नमस्कुर्महे ॥ १७ हन्तव्यानभिहन्तुमायुधवरैरुद्यम्य संधावते दुष्टास्तैरभिनिघ्नते नम इदं- Salutations to you, Śiva, who are present in warriors holding their weapons high, who favour the past, present and the future of those good men who meditate upon you with knowledge and devotion through your form of reality, consciousness and bliss and who are easily attainable to the devotees. 17 (1) सूर्मिरन्तःसुषिरा प्रतिकृतिः, तत्र भवाय - 4 - भा । शोभनाः ऊर्मयो यस्यां नद्यो सूमिः, तत्र भवः (सायणः) (2) शुष्काणां पर्णानां संघातः पर्णशयः, तत्र भवाय में - भा (3) गृह्यतीह - ख। (4) अपगुरमाणाय आयुधमुद्यच्छमानाय, निग्राह्यान् हन्तुम् । अभिनते - हन्तव्यानाभिमुख्येन हिंसरे भा । अपगुरमाणः उद्यतायुधः । अभिनन् प्रहरन् (सामणः) ·88 - Also our salutations to you who rush forward with raised weapons to strike those who deserve to be punished, and (also) to you who kill the wicked with those weapons. नम आक्खिदते च प्रक्खिदते च, १४ कांश्चित्सदा पीडनैः कांश्चिञ्चापि खलान् बलस्य महतः स्वस्य प्रकर्षण चा- त्यन्तं खेदयते समस्तजगतां क्षेमाय योगाय च ॥ १८ ॥ Prostrations to you who, for the welfare of the whole world, harass some wicked men and severely strike others with all your superior might (according to the nature of their guilt.) 18 ध्यानम् - स्वात्मानं हृदि भावयन्तमनिशं रुद्रं स्वसारूप्यदं साम्राज्यादिरिपुक्षयादिनिखिलाभीष्टप्रदं ध्यायताम् । सप्तद्वीपमहाधिपत्यदमनन्तोद्यद्दिनेशद्युति भूतेशं भुजगेन्द्रभूषिततर्नु कण्ठे कलङ्कं भजे ॥ २९ ॥ Dhyana s'loka for Anuvaka 8 and part of Anuvaka9 upto and inclusive of "प्रक्खिदते च":- I worship Rudra who meditates on himself in his heart, who is brilliant like countless suns rising together and who is the lord of the Pramatha Ganas (the constant followers of Śiva), and whose body is adorned by the king of serpents. The Lord meditated upon in this form is the giver of all desires such as his own Särupyam, sovereignty, destruction of enemies and lordship over · earth consisting of seven islands. 19 (1) अभिपीडनेन काचिदीषत्सेदयते । प्रक्खिदते - काश्चित् प्रकर्षेण पीडयते यथापराधम् । भ - पा ·89 नमो वः किरिकेभ्यो देवाना हृदयेभ्यः १९ ईषत्पुष्पफलप्रदाः क्रतुभुजो नानाधिकारास्त्रय स्त्रिंशन्मानमितैर्गणैस्त्रिगुणितैः स्वांशैर्गणेशान्वितैः । प्रत्येक परिवारिताः स्वसदृशैरग्नेश्च वायोस्तथा सूर्यस्योगविभूतयः क्रमयुता एकादशैकादश ॥ २० ॥ संघीभूय वसन्ति येऽधिपतयो भुव्यन्तरिक्षे धुषु त्रिष्वन्यैः सह षड्भिरेवममरैस्सर्वैः सह प्राणिषु । त्रीणि त्रीणि शतानि चोपरि नवत्रिशञ्च देवा भव न्त्यंशा जीवधनस्य पङ्कजभुवो वह्ने स्फुलिङ्गा इव ॥ २१ ते देवाः कथमीश्वराः, कथमपि ध्यानेन योगेन वा रुद्रान् वः परमेश्वरान् भगवतो जानन्त्यचिन्त्यानपि । जानीमः कथमल्पकाः वयमथापि (1) in verses 20, 21 and nearly three-fourth of verse 22, the author is giving a detailed account of the number and nature of the Devas mentioned in the Mantra - "देवानां हृदयेभ्यः" The Interpretation of the Mantra "नमो वःकिरिकेभ्य" etc. begins with the words 'स्वेच्छयेदं जगत्' at the end of the third line of verse - 22. भट्टभास्कर first explains the Mantra and then gives a detailed account of the number etc. of the Devas which is quoted below for clear understanding - देवाश्च पृथिव्यन्तरिक्षयोस्थाः अग्निवायुसूर्याः सविभूतयः एकादश । ततस्त्रिषु लोकेषु त्रयस्त्रिंशद्भवन्ति तेषामेकस्य विभूतिभूताः शतं देवाः । तेषां च त्रयस्त्रिंशत्संख्यास्त्रायो गणाः अग्निवायुसूर्यप्रधानास्ते संभूयकोनशतं भवन्ति ।एकशततमो गणस्य प्रधानभूतः । एवं पृथिव्यामेकादश प्रधानभूताः, ते च त्रयस्त्रयः क्रियमाणाः त्रयस्त्रिंशद्भवन्ति ते च त्रयस्त्रिंशसंख्याः त्रयस्त्रिंशद्भवन्ति गणाः । गणाधिपतित्रैकादशः । उक्तंच - "त्रयो देवा एकादश त्रयस्त्रिंशाः सुराधसः" इत्यादि । एता एव देवता अग्नेर्विभूतयो वायुसूर्याविशेषौ चाग्न्यनुविधायिनौ द्वौ । एवं सर्वे सम्भय एकोनचत्वारिंशत्साहित शताधिक सहस्रम् तावन्तोऽन्तरिक्षस्था वायुविभूतयो देवास्तत्राग्निसूर्याविशेषौ द्वौ, सूर्यानुविधायिनौ द्वौ, एवं सर्वे सम्भूयकोनचत्वारिंशत्सहित शतत्रयाधिक सहनत्रयं देवाः भवन्ति । श्रूयते च "त्रीणि शता त्रीणि सहस्राण्याग्नि त्रिंश देवा नव चासपर्यन्" इति । सर्वेऽपि चैते नानावेषाधिकारा इष्टापूर्तभागधेया महतो भूतस्य विस्फुलिङ्गाः । इयमेकस्मिन् ब्रह्माण्डे प्रक्रिया भ-भा. 8 ·90 There exist the consumers of the sacrificial offerings who discharge various duties and give little fruits for meritorious deeds. They are called Devas who are thirty three in number - Eleven being the powerful forms (उपविभूति) of Agni, eleven of Vayu and eleven of Surya, on earth, sky and heaven respectively. These thirty three are surrounded by groups (Ganas) of one hundred members each formed of their own parts (Vibhutis) who separately exist on earth, in the sky and in heaven. The three main Devas - Agni, Vayu and Surya are accompanied by the other two in their respective regions and thus with those six, there are a total number of three thousand three hundred and thirty nine Devas who reside in all living beings on earth, in the sky and in heaven and who are parts of the lotus-born creator of great energy like sparks of fire. Even these great Devas, somehow with great difficulty realise through abstract contemplation or Yogic meditation, you-the Rudras who are the most powerful and incomprehensible forms of the Supreme Lord. How can we, the small creatures understand you? Yet- स्वेच्छयेदं जगत् कुर्वद्भयः कृतमेतदेव नितरां विस्तारयद्यः सदा ॥ २२ देवानां हृदयेषु योगजधिया तेषां वसद्भयो यथा प्रज्ञाभक्तिवशेन शन्तमहदा रुद्रान् नमस्कुर्महे । प्रारब्धाखिलकर्मबन्धविनिवृत्यर्थ च - (1) नमो वः किरिकेभ्य इत्यारभ्यानुवाकान्तमेको मन्त्रः । अयं च मन्त्रः प्रत्यक्षकृतः, युष्मच्छब्दप्रयोगात । एवं देवस्य लीलाविग्रहमृाधारगुणक्रियाजात्याकृतिभेदभिन्नाः प्रत्येक प्रति नमस्कृताः । इदानी ते समूहरूपेण नमस्क्रियन्ते । देवं नमस्कृत्येदानी तदनुचरा नपस्क्रियन्त इति केचित् । प्रसिद्धवेषाकारा देवस्य नमस्कृताः । अज्ञातस्वभावा अन्ये जगता शासितारः गुप्ता वर्तन्ते । त इदानी नमस्क्रियन्त इत्यपरे । देवानां हदयेभ्य इति देवाना इदयवर्तनमेव वयं जानीमः इति नमस्कारयोगाद्धि सर्वेषामेतद्विशेषणम् । कुर्वन्त्युत्पादयन्ति स्वेच्छया लोकानिति किरयः, त एव किरिकाः । देवाना हृदयेभ्यः देवानामेव हृदये परिवर्तपानेभ्यः । तात्स्थ्यात्ताच्छब्धम् । देवा एव युष्पान् जानन्ति । या देवाना हृदये अनुग्रहायाविर्भवद्भ्यः । स्वाभिमतसिदये तैः सदा स्मर्यमाणेभ्य इति यावत् । यद्वा देवानां हृदयभूतेभ्यः तेषां विशेषेणाप्ततमेभ्यः । भ-भा । किरन्ति भक्तेभ्यो धनानीति किरिका उदारा रुद्रावताराः, ते च देवानां हृदयभूताः सर्वदेवप्रियत्वात् (सायणः) - ·91 - We offer salutations to you who create the universe at your free will and expand it. Also our salutations to you, the Rudras who reside in the hearts of the Devas being contemplated upon by them, with our hearts extremely peaceful owing to our knowledge and devotion to you, for getting rid of all bondage caused by (our own) actions including Prārabdha-the action which has already started giving fruit. नमो विक्षीणकेभ्यः, १६ पापात्मन श्चाधिव्याधिजरादितस्करमहासदिनक्रादिभिः ॥ २३ क्षिण्वद्भयो विविधं नमः - Prostratiions to you who torment the sinners in many ways such as causing mental afflictions and diseases, and through old age, thieves, serpents, crocodiles and others. 23. नमो विचिन्वत्केभ्यः, १७ तनुभृतां कर्मानुरूपं फलं दातुं दुष्कृतिनस्त्विमे सुकृतिनश्चेमे किलेत्यन्वहम् । लोकानुग्रहकाम्ययापि च विचिन्वद्भ्यो नमो वो Salutations to you, the Rudras, who examine and find out the doers of bad and good deeds in order to give quite appropriate fruits to their actions with the intention of doing good to the world. नम आनिरर्हतेभ्यः १८ यथा मर्याद च सुनिश्चितं च नियमेनायुःक्षये प्राणिनाम् ॥ २४ हन्तृभ्यश्च नमः - - - (1) पापात्मनाम् - ख (2) नमो विक्षीणकेभ्यः अभक्ताना व्याधिचोरनरकादिभिर्विचित्र हिंसा कुर्वद्रयः । क्षिणु हिंसायाम् । विविध क्षिण्वन्तीति विक्षीणकाः (3) हनन हतं हिंसा । आकारो मर्यादायाम् निरिति निश्चये । मर्यादया निश्चयेन च हन्तृभ्य इत्यर्थः । भ-भा।

·92 - Prostrations to you, the Rudras who justly and definitely take away the lives of all living beings when their period of life has ended. 24. नम आमीवत्केभ्यः ॥ ९ ॥ कथञ्चिदपि सर्पयुः क्वचित्पापिनः प्रायेणेति हि शासितुं तनुभृतः सर्वान् समन्तात्सदा नीरन्ध्र सविजृम्भितं जगदिदं व्याप्य स्थितेभ्यो नमः श्रीरुद्रनुचराश्च गुप्तमपरे ये सन्ति तेभ्यो नमः ॥ २५ ॥ Salutations to you, the Rudras who remain pervading the whole universe without leaving even a little space so that the sinners may not slip away from your sight and you can always punish or command everybody. Also our salutations to your followers who remain invisible. 25 ध्यानम् कन्यापुत्रसुवर्णराज्यनृपवश्यादिश्च दृश्याः स्त्रियः शत्रो शधनायुरुत्तमयशः पौत्राश्च गोऽजादिकम् । साम्राज्यं प्रदिशन्तमात्मनि भजन्तं तं सहस्राक्षपद् श्रोत्रघ्राणशिरोभिरावृतममुं विश्वेश्वरं चिन्तये ॥ २६ ॥ इति नवमोऽनुवाकः इति शिवरहस्ये द्वादशे अंशे त्रिंशोऽध्यायः Dhyana śloka for the Mantra beginning with "747 वः किरिकेभ्यः":- I contemplate on the lord of the universe having thousands of eyes. legs, ears, noses and heads, who meditates on his own self within himself and who is the giver of daughters, sons, gold, kingdom; favour of kings, beautiful women, (1) आमीवत्केभ्यः - समन्ताद्विजृम्भमाणेभ्यः । अन्ये ब्रुवते - समन्ताद्धिसद्भय इति । इतरेतरव्यावृत्ती न कश्चिदवकाशो यतो दुरात्मानोऽपसपैयुरिति भावः - भ - भ।

·93
destruction of enemies, wealth, long life, good reputation,
grandchildren, cows, sheep, etc., and sovereign power.
26
END OF ANUVAKA 9
END OF CHAPTER-30.
अथ शिवरहस्ये द्वादशांशे एकत्रिंशोऽध्यायः
दशमैकादशानुवाकयोरवतरणभाष्यम् -
स्कन्द उवाच
Non
-
व्यक्ताव्यक्ततया चराचरमयं विश्वं तदन्तर्बहि
प्तिा विश्वभवा भवस्थितिकृतो विश्वात्मका विश्वपाः
विश्वस्मादधिकाश्च विश्वपतयस्तन्निग्रहानुग्रह
व्यग्रात्युग्रसुशान्तविग्रहकृतो रुद्रास्त्वदंशाश्च ये ॥ १
तपेण वयं नतिस्तुतिशतस्त्वां प्रीणयन्तोऽधुना
सुप्रीतं वरदं कृपालुमभयं संप्रार्थयामः शिवम् ।
CHAPTER 31 IN SIVARAHASYA.
Introduction to Anuvakas Ten and Eleven.
Skanda said -
This universe consisting of the movables and the
immovables is per vaded inside and outside, both in its subtle
and gross forms, by Rudras who are the cause of its origin,
sustenance and destruction, who themselves are the universe
and its protectors and are even beyond the universe and the
masters of everything in it. Assuming very fierce and also
peaceful forms, these Rudras and their partial incarnations
are engaged in punishing and rewarding everyone (according
to one's Karma. O Lord! the most auspicious, compassionate
(1) एवं विधरूपेण देवं स्तुत्वा, अतः परमभयं याचते द्राप इति - 4 - भा

·94
1
and the giver of boons, propitiating you in all these forms
with hundreds of prayers and prostrations, and now that you
are pleased, we beg you, the compassionate, (to give us)
freedom from fear.
अथ दशमोऽनुवाकः
द्रापे अन्धसस्पते दरिद्रन्नीललोहित ।
एषां पुरुषाणामेषां पशूनां मा भेर्माऽरो
मो एषां किञ्चनाममत् ।१
बिभ्राणः कवचं विभाति भगवान् यः पापिनां दुर्गतीः (दुर्गतः)
प्रत्येकं खलु दुःखदुःसहमहासंसारदारिद्रययोः ।
योऽसौ प्रापयिता समस्तभुवनध्वंसात्मिकाया गतेः
शश्वत्कारयिता च योऽखिलजगन्नाथो
ANUVAKA-10
Meaning of the word द्रापे-
O Lord of the whole universe! the most powerful, you shine
brightly wearing an armour, you lead the sinners individually
to the most unbearable miseries of worldly life and poverty,
or you cause the final destruction of the whole universe. 2
अन्नदोऽपि स्वयम् ॥
निःस्वश्चागतिरेक एव निखिलालक्ष्यस्वरूपः सदै
वास्ते तस्य दरिद्रवजगदिदं यन्नामरूपात्मकम् ॥ ३
सर्व स्थूलशरीरमेव यदिदं
(1) द्रापिरिति कवचनाम । उपचारेण तदति वर्तते - स्म (2) प्राणिनाम् - क
(3)द्राप इति - निकृष्टायाः यातनानुभवात्मिकायाः दारिद्रयात्मिकाया वा गतेर्विकर्मणा गमयितः ।
यद्वा सर्वस्य लोकस्योपसंहारलक्षणायाः शोच्याया गतेः कारयितः, द्रा कुत्सायां गतौ, आपयिता
आपिः । द्राणं द्रा, सैव कुत्सिता गतिः, तस्याः आपयिता द्रापिः । भ-मा (4) पापहतान् क।
(5) अद्यत इत्यन्धः, अन तस्य पते दरिद्रा दुर्गतौ । स्वयमन्धसस्पतिरपि दुर्गतस्वभाव इति - -भा
-

·95 - Meaning of the words अन्धसस्पते and दरिद्रत् । Though the lord (giver) of food (to others) you remain penniless, lonely and helpless, with your true nature not realised by anybody. This world which consists of mire names and forms has no attraction for you as for a poor man. In fact, this universe is nothing but your own gross bod . यस्य स्वहद्देशतः यः सम्भूय च नीललोहित इति ख्यातः शिरः परमम् ॥ उद्वृत्तस्य विभेद धातुरगजाविष्ण्वाश्च वामं वपु यों दत्वा सविलासलोहिततनुर्निर्दोषरूपश्च यः ॥ ४ कण्ठे नीलमतीवलोहितनिभं चान्यत्र गात्रं शिवं धत्ते यः सततं Meaning of the word नीललोहित O Lord well-known as Nilalohita (of blue and red form) who came out of your own heart and cut off the fifth head of the creator who violated the code of conduct, or, having given the left half of your body to the daughter of the mountain (Parvati) and to Lord Visnu, your body is now gracefuly red and faultless, or who bear a body that is blue in the neck and red in all other parts and is the most auspicious. 4 दयामयतनो स त्वं प्रसन्नोऽधुना ॥ एतान् पुत्रकलत्रमित्रपरिवारादीनिमान् गोमहि ष्यवादीन्निहतान् पशूच नमतां भीताक्रुधा मा कृथाः ॥ ५ - - (1) ग्रंशतः - क । देवस्य हृदयादाविर्भूतो रुद्रो नीललोहितः, यो हि भिक्षाटनादिक चकार, तस्या नीलमर्घ लोहित, नरनार्यात्मकत्वात् नामरूपात्मकत्वादा - भ - भा (2) In अर्धनारीश्वर and शङ्करनारायण forms. (3) अन्य आह - कण्ठे नीलमन्यत्र लोहितमिदं रूपमिति । यद्वा निलीन नितरां निरस्त कालु- ध्यमस्येति नीललोहितः भ-मा (4) एवं भगवन्तं संबोध्याभय याचते - एषां पुरुषाणाम् - म-मा (5) मा में- मा भीषयथाः, मा हिंसीः - ·96 दुःखाद्यैश्च कदापि मा गमयतादाति प्रसादात्तव स्वामिन् किञ्चिदपि ज्वरीदिकमिमान् मा बाधतां क्वापि च ।। O Lord; kindness incarnate! Now that you are pleased, may you desist from causing fear and death through your anger to our sons, wives, friends, servants, cows, buffaloes, horses and such other animals, and by your favour, let noe afflictions, fever and such other diseases trouble them in any way. 5 ध्यानम् प्रध्यातं पुलहेन रुद्रमनिशं भूताभिचारादिक द्रोहारिष्टभयापहं धनमहासिद्धिप्रदं ध्यायताम् ॥ ६ आगुल्फासितकञ्चकं डमरुकाश्लिष्ट लसत्कुन्तलं ध्यायेत्कुण्डलितश्रवं सुतिलकं सन्नूपुरं भैरवम् ॥ Dhyana śloka One should contemplate on Rudra in his form as Bhairava, wearing a black coat reaching his ankles, holding the Damaru, possessing shining locks of hair, adorned with rings in the ears and Tilaka (on the forehead) and wearing excellent anklets. The God contemplated in this form by the sage Pulaha is the remover of fear from evil spirits and injuries caused by sorcery, and also the giver of wealth and - - (1) मा अरः ऋच्छतिरयमापूर्वः व्यसनकर्मा अत्र केवल एव तमर्थमाचष्टे । इमान् मा अरः आति अर्पयः, आति मा जनीत्यर्थः । पुरुषव्यत्ययेन वा एषां मध्ये कश्चिदपि पाऽरत् आति मा गपदित्यर्थः ।- भ - भा (2) किशन आममत् - किश्चिदपि ज्वरादिकमेष| पश्वादीना माममत, पवादीन् त्वत्प्रसादेन मा हिंसीदित्यर्थः । "राजार्थानां भाववचनानामज्वरेः" इति कर्पण वटी । "अम रोगे' ण्यन्तात् लुङि च्लेबडादेशः, सन्वाक् छान्दसः ।- भ - भा (3) आगुल्फ सितकञ्चक-क। (4) डपकायुक्त - क डमरुकोद्युक्त - ख । (5) कुण्डलिपुत्रप - क ! The reading of 3,4 and 5 in the text are from the ध्यानश्लोक of भट्टभास्कर with necessary change in विभक्ति ।

·97 1 great powers (Siddhis) to those who contemplate. 6 या aire रुद्र शिवा तनूः शिवा विश्वाह भेषजी । शिवा रुद्रस्य भेषजी तया नो मूड जीवसै ॥ २ या ते तत्पुरुषस्य रुद्र शिवदा पूर्वा तनुर्योगिनां सर्व यच्छति, या च दक्षिणतनुः संसाररुग्भेषजी ॥ ७ ॥ प्रक्षीणाखिलकर्मभिन्नहृदयग्रन्थिप्रनष्टाखिला- ज्ञानं छिन्नसमस्तसंशयमपास्तद्वैतमस्तारिकम् । ज्ञान प्रत्यगभिन्नचिन्मयपरब्रह्मैकलक्ष्यं पर सर्वान् बोधयतः सदा मुनिजनान् चिन्मुद्रया भद्रया ।। ८ ॥ रुद्रस्यादिगुरोः सतां शिवमयी, या स्यात्तनूरूवंगा तस्य ज्ञानघनात्मिका तव गुणातीता शिवाख्याऽमला । नित्यात्यन्तिकबन्धमुक्तिफलदा चेशानमूर्तिः सदा (1) The following six lines in Sardulavikridita which resemble a Dhyana Sloka with no subject or predicate, are quite irrelevant in the context and seem to be interpolated in the text - त्वङ्गतुङ्गतुरङ्गसंवृतमहामातङ्गमध्यस्फुरदावत्प्रौढरथायुतावृतलसजाम्बूनदस्यन्दनम् । अध्यास्य गवति (who?) क्षिति रथिवरः माणिक्यसिंहासने ब्रह्मेन्द्रादि निजाश्रितर्जनवरः, संपूज्य तं मानवः ॥ इन्द्रब्रह्मपदे च संयमफलं साक्षाच मोक्षश्रियं सालोक्यादि चतुर्विषं च भजता तद्भाग्यसाम्यं फलम् (?) Generally there is similarity of ideas in the Dhyana slokas of स्कन्ददेव and 98467 but these six lines do not convey the ideas of the Dhyana Sloka of मनभास्कर to the next Mantra यातेरुद्र etc. to which स्कन्ददेव has not given a Dhyana sloka. Hence these lines cannot be treated as the Dhyana for the next Mantra. (Editor) (1) सदा - क।

·98 ताभिस्ते तिसृभिस्तनूभिरभितस्त्वा सज्जनैकार्थिनः ॥ ९ ॥ यावन्मानुषभोगलाभजनितानन्देन दीर्घायुषः त्वामाराधयितुं शिवं सुखय नः शम्भो दयाम्भोनिधे । ज्ञानेश्वर्ययशोदयादिसुगुणैः सर्वैरनन्तैर्बलैः संवृद्धः कृपया सकृत्प्रणमतामप्येकभक्त्या सताम् ॥ १० ॥ O Rudra!, the auspicious one and an ocean of compassion! with your three bodies-(1) the body facing the east known as Tatpuruşa which is the giver of happiness and everything to the Yogins; (2) the body facing the south, the medicine for the disease of worldly life of birth and deaths (Samsara), with which you,the first preceptor impart instruction through the mystical sign of Chinmudra (f7-LET) to all the sages on the highest knowledge of the supreme Brahman that resides within in the form of pure consciousness; the knowedge that dispels all doubts, breaks the knots of the heart, destroys the illusion of duality and wipes off all the internal enemies (कामक्रोधादिक) along with the accumulated actions (कम); and (3) the body of the lord facing upward called Iśana which is solid knowledge unaffected by three Gunas (सत्व, रजस् and तमस्) and the most auspicious called Śiva-with these three bodies you get your glory enhanced by assuming your special virtues such as lordship, knowledge, fame, mercy and such other merits and also assuming your many limitless powers, you give us even when saluted only once with devotion, long life for (1) हे रुद्र, या ते तव शिवकरी सुखकरी तनूः तया नो मृडय इति वक्ष्यमाणेनान्वीयते, तयास्माकमपि शिवं कुरु इति । तत्र द्विधा शिवत्व देवस्य तन्वाः सर्वदुःखनिवृत्तिभेषजत्वादात्यन्तिकदुः- खनिवृत्तिभेषजत्वाज । तत्र प्रथममात्रपरिमहे धनपुत्रस्वर्गादिसांसारिक सुखमात्रप्रदानेन देवो मृडयेत्, द्वितीयमात्रपरिग्रहे तु निःश्रेयसलक्षणमेव देवः शिवं कुर्यात् तस्मादुभयविशिवप्राप्तिमाशासान आह - शिवा विवाह भेषजीति-विश्वान्यहानि विश्वाहाः, तेषु प्रेषजी, क्वेिष्वहस्सु भेषजभाव न जहातीति । प्रेषजान्तरं तु देशकालशरीरावस्थादिभेदेन कदाचिदेव भेषजं स्यात् । भ. भा. (2) भट्टभास्कर treats this second ऋक् as a separate मन्त्र and after giving ऋषि छन्दस् and देवता gives the ध्यान लोक thus - द्रुतचामीकरप्ररव्यं शक्तिपाणिं षडाननम्। मयूरवाहनारूढं स्कन्दरूप शिवं भजे ॥

·99 worshipping you and happiness that can be enjoyed in this world. 7,8,9& 10 इमा रुद्राय तवसे कपर्दिनै क्षयद्वी- राय प्रभरामहे मतिम् । यथा नः शमसद् द्विपदे चतुष्पदे विश्वं पुष्टं ग्रामे अस्मिन्ननातुरम् ॥ ३ ॥ यः संवर्धयिता य एव सकलब्रह्माण्डविध्वंसना- विर्भावोद्वहनैकधष्णु परमं धत्ते बल केवलम् । योऽसौ दिव्यकपर्दभृद्यमभितस्ते वीरभद्रादयो वीराचाधिवसन्ति यस्य महता वीर्येण धीरोद्धताः ॥ ११ क्षीयन्ते निखिलाः खलाः, भगवते रुद्राय तत्ते प्रियां नित्यं तां बिभूमो मतिं वयमियं (इमा) या मानसार्चामयी ॥ सर्वोत्कृष्टफलार्थिभिर्मुनिजनैः सर्वेश्वरःसर्वदा ध्यातव्यः शिव एव किञ्च बहुधा यष्टव्य एवानिशम् । १२ स्तोतव्यः परिकीर्तनीय इति चाविच्छेदनीया मति स्तां लब्ध्वा शिवमेव सर्वमितरत्संत्यज्य सर्वात्मना । ध्यायन्तः सततं भजाम इह नःशं शङ्करस्य प्रभो स्तस्यैतत्कृपया यथा स्वपरिवाराणां च किञ्चाधुना ॥ १३ (1) तवसे वयित्रे तु इति सौत्रो धातुर्वध्यर्थः, ततो ण्यन्तादसुन यद्वा तवो बल तद्वते । ममा. (2) क्षियन्ति निवसन्ति वीरा विक्रान्ता यस्मिन्, यमाश्रित्य सः क्षयद्वीरः, यद्वा "क्षि क्षये" भौवादिकः । क्षयन्ति विनश्यन्ति वीरा यं प्राप्य सः क्षयद्वीरः । पूर्वस्मिन् "क्षि निवासगत्योः तौदादिकः । ५. मा. (3) इ मति ईदृशी बुद्धि मानसपूजारूपा रुद्राय प्रभरामहे प्रकर्षण धारयामः । रुद्र सर्वदा पूजयाम इति यावत् । मतिरिति स्तुतिनाम । सर्वदा रुद्र स्तुत्या आराधयाम इत्यर्थः भ. मा. ख। (5) स्तुतिभिर्हविर्षा प्रदानश्च तद्विषयां मतिमविच्छिन्ना कुर्म इत्यभिप्रायः । यदा रुद्र एव स्तोतव्य उपासितव्यः प्रश्रयितव्यो द्रष्टव्यः श्रोतव्यो मन्तव्यो निदिध्यासितव्य इति । तद्विषयामेव मति सर्वदा विम इति । भ भा. (6) ध्यान यत् - क - - (4) सर्वथा ·100 ग्रामेऽस्मिन् निवसत्यशेषमपि यद् यत्प्राणिजातं च त- त्पुष्टं पुष्टमनातुरं च सुखितं भूयात्तथोपास्महे ॥ We offer our mental worship to you, O Rudra! who nourish all the worlds or who possess the power to create, sustain and destroy the whole circle of words; who bear the divine matted hairs; around whom reside those powerful Virabhadras and other heroes who derive their strength from you; or by whose power all the wicked perish. O Lord Rudra! we hold the view that is dear to you, and having got the definite understanding that you, Siva alone are fit to be contemplated, to be propitiated in sacrifices, to be praised with Stotras and to be extoled by sages who pray for the best of all fruits, we also contemplate and worship wholeheartedly you, Śiva, alone leaving every other God in such a manner that, by your favour and the favour of your followers, may we get happiness and may all living beings in this village become well nourished, happy and free from diseases. 11, 12, 13. मुडा नो रुद्रोत नो मयस्कृधि क्षयद्वीराय नमसा विधेम ते। यच्छं च योश्च मनुरायजे पिता तदश्याम तव रुद्र प्रणीतौ ॥४॥ स्वामिन् रुद्र नमस्क्रियाभिरनिशं स्तोत्रैर्हविर्मिः क्षय - द्वीरं त्वां वयमादरात्परिचरेमास्मासु कुर्वन् कृपाम् ॥ १४ (1) अथ प्रभरणं विशिष्यते यथा याग्विधे प्रभरणे सति नोऽस्माकं स्वभूताय द्विपदे पुत्रादये चतुष्पदे पवादये शं सुखं असत् स्यात् । पुनश्च विशिष्यते - यथा च प्रभरमाणेष्वस्मासु विश्वमपि प्राणिजातं यदस्मदीय न भवति तदपि पुष्टमनातुरं च स्यात् । क? अस्मिन् ग्रामे यत्र वयं वसापः रुद्राध्यायी वसेद्यत्र ग्रामे वा नगरेपि वा । न तत्र क्षुत्पिपासाद्याः दुर्भिसव्याधयोऽपि वा भ. भा. । आहुआ पौराणिकाः - ·101 दारापत्यधनादिमिश्च सुखितानस्मान्कुरुष्वापि च ब्रह्मानन्दमयं च यत्तदपि नः श्रेयः कृपाम्भोनिधे । यद्वा प्रार्थनया नतातिहरण त्वय्येव भक्तिः स्थिरा वाञ्छातीतफलप्रदा भवतु नः सर्वात्मना सात्विकी ॥ १५ Meaning of the first half of the Mantra- O Rudra! our Lord! With prostrations, praises and offerings into the fire (Havis) we always worship you, the destroyer of those who oppose you. Showing compassion for us, make us happy along with our wives, children, wealth and other belongings. Further, O ocean of kindness! give us the supreme happiness identical with the bliss of Brahman. Or by this prayer, O remover of afflictions of the devotees! let us have firm, whole-hearted and pure (Satvik) devotion for you which would give fruits beyond our desires and expectations. 14-15 संसारज्वरदुःसहार्तिहरण, स्वामिन् तवानुग्रहः पूर्णो नः किमसाध्यमस्ति भजतां तस्मात्वमस्मत्पिता । स्रष्टुत्वेन नियोजितः स भगवान् लोकेश्वरः स्वस्य यत् प्राप्तानांगतदुःखहेतुशमनं वाञ्छन् त्वदाज्ञाक्रमम् ॥ १६ नातिकामाते यत्तथैव च वयं लप्स्यामहे यन्मनुः स्मर्ताऽसौ कृपया समस्तजगतां क्लेशप्रहाणक्रमम् ॥ कात्स्न्येनोपदिदेश सर्वजगतां स्रष्टा विधिर्मानयन् आदत्ते च वयं च दुर्लभमपि प्राप्स्यामहे तत्तथा ॥ १७ (1) नो अस्मान् पृडय पुत्रधनादिसमृद्भया सुखितान् कुरु । उत अपि च नोऽस्माकं मयः सुरवं निरतिशयानन्दात्मक कृधि कुरु भ. भा (2) अनया नयभिदा शम्भो यमारे ऽ धुमा क (3) भक्तिः सर्वफलादा क। (4) शं शमनमागताना दुःखहेतूनाम् ।योः पृथाभावः । अनागतानां दुःखानामनुन्मेषःपृथक्भावः भ.भा. - - ·102 Meaning of the second half of the Mantra - O Lord! The remover of unbearable afflictions caused by the fever of Samsara, what is not attainable by us who worship you and have received your favour in full? So you are our father. Even God Brahma to whom you have entrusted the job of creation does not violate the laws laid down by you for removing the causes of the past and future sorrows. In the same manner, the laws laid down by Manu, out of compassion, for completely removing the sufferings of the whole world, are accepted by the creator on account of his regard for Manu. Let us also, by your favour, obtain and follow them, though they are difficult to attain and follow. 16-17 - ध्यानम् देवं गोधनवर्धनं प्रणमतां हस्त्यश्वरक्षाकर माण्डव्येन महर्षिणार्चितमुमाकान्तं प्रसन्नाननम् । चन्द्रोद्भासितशेरवरं मुनिजनैः संस्तूयमानं प्रभु ध्यायेद्रुद्रमभीष्टदं प्रणमतां सिंहासनाधिष्ठितम् ॥ १८ Dhyana sloka for the ſks 2, 3 and 4 One should contemplate in his mind, Rudra, the husband of Uma, seated on a throne with a smiling face and his head adorned with the moon, who is worshipped by the sage Mandavya and is extoled by the ascetics, who grants all desires, increases cattle-wealth and protects the elephants and horses of those who salute him. 18 मा नौ महान्तमुत मा नौ अर्भक मा न उक्षन्तमुत मा न उक्षितम् मा नो वधीः पितरं मोत मातरं प्रिया मा नस्तनु वो रुद्र रीरिषः ॥ ५ ॥ - ·103 स्वामिन् रुद्र मदीयवंशमखिलं वृद्धं युवानं शिशु गर्भस्थं पितरं च मातरमिहास्माकं रुषा मा वधीः मा हिंसीश्च प्रियास्तनूर्बहुविधव्याध्यादिवातातपैः शस्त्रास्त्राग्निमहाहिवृश्चिकरिपुव्याघ्रोग्रसिंहादिभिः ॥ १९ ॥ O Lord Rudra! we pray you not to kill in your anger the members of our family such as the old, young, chidren, those in the womb, our father and mother, and also not to strike and cause pain to our dear bodies with diseases, violent winds, excessive heat, weapons, missiles, fire, snakes, scorpions, tigers, fierce lions and such other beasts. 19 ध्यानम् सर्वाभीष्टफलप्रदं प्रणमतां देवं दयाशेवधि देवेशं हृदि देवरातमुनिना ध्यातं गणेशावृतम् । तं नन्दीश्वरवन्दितं सुविमलं बालेन्दुचूडामणि बालादित्यसमानकान्तिमनिशं श्रीरुद्रमेवं भजे ॥ २० ॥ Dhyana sloka - I worship Lord Siva (Rudra), the giver of all desires to his devotees, the treasure of kindness, the leader of the Devas, (one) contemplated in the mind by the sage Devarata, surrounded by the leaders of the Deva Ganas and (or) the Pramatha Ganas, saluted by Nandikesvara, extremely pure, having the moon as his crest-jewel and brillliant like the rising sun. 20 मा नॅस्तोके तनये मा न आयुषि मा नो गोषु मा नो अर्धेषु रीरिषः । वीरान् मा नो रुद्र भामितो वॅधी हविष्मन्तो नमॅसा विधेम ते ॥ ६ ॥ - A- ·104 स्वामिन् रुद्र वपाहविश्वरुपुरोडाशाज्ययागैर्मुहुः प्रीतं ते नमसा च संप्रति वयं संपादयन्तोऽधिकाम् ॥ देवं त्वां करुणानिधि परिचरेमास्मासु कुर्वन् कृपा भक्तानामपराधिनामपि च नः. पुत्रेषु पौत्रेषु वा ॥ २१ ॥ गोष्वश्वादिषु चास्मदायुषि रुषा हिंसा विभो मा कृथाः किश्चास्मत्कुलवर्धनानि हरण(?)दाने च धर्मे धने । बालान् स्तन्यपरांस्तथौरसगणान् मा नो वधीः किं तु तान् वर्धिष्णूंश्चिरजीविनश्च कुरुतान्नः प्रार्थनेयं विभो ॥ २२ ॥ O Lord Rudra! the repository of compassion, we serve you with the offerings of Vapa, Havis, Charu, Purodasa and ghee in sacrifices and also with salutations and thus make you more pleased with us so that, showing kindness towards us, your devotees, please do not in anger cause any afflictiion to our sons, grandsons, cows, horses and also to our lives even if we have offended you. Moreover, please don't strike at those which nourish and promote our families like gift, religious merit and wealth and also our small children and young sons; but make them possessed of prosperity and long life. O Lord ! this is our request ( to you). 21-22 ध्यानम् स्वात्मानं हदि भावयन्तमनिशं रुद्रं चिरायुर्महा मार्गक्षेमसुवृष्टिपुत्रकनकश्रीकन्यकादिप्रदम् । त्वामेकादशधा विभक्तवपुषं तेजोनिधिं शूलिनं चन्द्रालङ्कृतमौलिमिन्दुधवलं शान्ताकृतिं भावये ॥ २३ ।। (1) तोके - पुने तनये - तत्पुत्रे च मा रीरिषः मा हिंसां कृथाः । तद्विषये रोगादिभिर्हिसको मा , द्वितीयाथै वा व्यत्ययेन सप्तमी । तोके तनयं च मा हिसीरिति....भापितः कोपितः भाम क्रोधे, ण्यन्तात् निष्ठा । यद्वा संजातक्रोधो भामितः ।...... नमसा नमस्कारेण ते तव विषेम - परिचरेम । पूर्ववत् षष्ठी द्वितीयाथै वा - त्वा परिचरेमेत्यर्थः भ भा (2) It is not clear what is meant by हरणे । (3) Vapa etc. are different offerings into the fire in Vedic sacrifices.

·105 Dhyana sloka - I contemplate on Rudra in a calm and peaceful Iurm meditating upon himself in his own heart, white like the moon, holding the trident, adorned by the crescent moon on the head and one who has divided his body into eleven forms. The Lord meditated upon in this form is the giver of long life, good conduct, welfare, good rains, gold, wealth and daughters, etc. 23 ते अस्तु । आरात्तें गोन उत पूरुषघ्ने क्षयी - राय सुनमस्मे रक्षा च नो अधिं च देव बाधा च नः शर्मे यच्छ द्विबहीः ॥ ७ ॥ अश्रान्तं पुरुषान् पशुंच नितरां ते निघ्नतः सर्वदा प्रीतिहिंसनगोचराऽतिभयदं रूपं च दूरेऽस्तु तत् ॥ विश्वत्राणपरायणस्य जगतां मास्मासु भूत्तस्य या चण्डीशाधवनेऽस्ति साऽस्तु मयि सा प्रीतिः सदास्मास्विह ॥ २४ भक्तानां शिवदं सदाशिव शिवं रूपं च यत्तच्छिवा यास्माकं पुरतः परिस्फुरतु ते किश्चाधुनास्मान् विभो । भृत्यान् रक्ष सपक्षपातमधिकं दाक्षिण्यपूर्व वचो योगक्षेममहं वहामि भवतामित्यादराद् ब्रूहि नः ॥ २५ श्रीरुद्रार्थजशर्म यच्छ भगवन्नामुष्मिक चैहिक कस्ताइक् सुखवर्धनः प्रणमतां देवस्त्वदन्यः प्रभो ॥ २६ ॥ O Lord, May your delight in hurting men and cattle without respite, and that terrible form which causes great fear to the people, remain far away. Let them not be directed towards us. You who are engaged in protecting the whole universe, show to us that pleasure and form which you have shown while - 9

·106
saving Chandisa and other followers. O Sadasiva! (one always
auspicious) may your auspicious body that is the giver of
happiness to the devotees, appear before us for our happiness;
and now, O Lord, save us, your servants, showing special
attachment and speak to us the kind words of courtesy -"I will
look after your welfare". O Lord! Give us the happiness to be
enjoyed here, in this world and also in the other world that is
derived by the understanding of the meaning of SRI
RUDRAM. Who else is there, except you, that can give us, the
devotees, such happiness.
24, 25-26.
ध्यानम् -
आयुः श्रीसुखवर्धनं मुनिवरेणाराधितं चारिणा
देवं तं सुहिरण्यसन्निभलसन्मूर्ति प्रसन्नाननम् ।
बिभ्राणं ज्वलनं ज्वलन्तममलं कुर्वाणमग्रे स्वयं
देव्यास्ताण्डवमादरात्सुरगणैरासेव्यमानं भजे ॥ २७ ॥
इति शिवरहस्ये एकत्रिंशोऽध्यायः
Dhyana sloka -
I salute the Lord who increases the span of life, wealth
and happiness, who is worshipped by the great sage Atri,
whose body shines like pure gold, who bears a smiling face,
who holds the fire and shines brightly, who performs the
Thandava dance in front of Devi Uma and who is served by
the groups of gods with devotion.
27
END OF CHAPTER 31 IN S'IVARAHASYA.
अथ शिवरहस्ये द्वादशांशे द्वात्रिशोऽध्यायः
स्तुहि श्रुतं गॅसिदं युवॉनं मृगं न
भीममुपहलुमुग्रम् । मुडा जॅस्नि रुंद्र
स्तवॉनो अयं ते अस्मन्निवपन्तु सेनाः ॥ ८ ॥

·107 अस्मानेव सदावितुं कश्णया स्थित्वा रथे भूमये यो देवस्त्रिपुरान् पुरा समवधीत् , योगीन्द्रहत्पङ्कजे । मार्ताण्डस्य च मण्डले त्रिभुवनव्याप्तप्रभामण्डले नित्यं व्योमि परेतभूमिधु च यः प्रादुर्भवन् तिष्ठति ॥ १ यः सर्वश्रुतिषु श्रुतेषु निखिलश्रुत्यन्तसारेषु च नित्यं विश्रुतदिव्यकीर्तिगुणचारित्रो युवा यः सदा । सिंहव्याघ्रमुखातिधोरमृगवदीमाकृतिर्दुईदा यो वध्यानखिलानजनमुपसंहर्तु खलानुधतः ।। २ यश्चान्यानभिभूतशक्तिरसकृञ्चोग्राकृतिर्मृत्युवद् निभद्धन्ति खलांच यस्तमनिशं देवं महेशं स्तुहि । इत्यात्मानमहं प्रसादविमुखं त्वां प्रेरयामि स्वयं भक्त्या स्तौमि च भक्तभीतिहरणं ३ CHAPTER 32 IN S'IVARAHASYA Meaning of the first half of the Mantra- O my heart ! Praise him, the supreme Lord who, in order to save us, out of compassion, stood on the chariot of the earth and destroyed the three cities (of the demons); who aways resides in the lotus-hearts of the Yogins, or who manifests himself in the disc of the sun, or in the mass of rays that spreads all over the three worlds, or who resides in the sky, or in the cremation ground; whose divine glory, virtues and deeds are sung in the Vedas, Sastras and Upanishads; who always remains young but appears to the evil-minded as one possessing fierce forms like those of the - 1. गतसद - गमिति रथनाम, तत्र सीदति तिष्ठतीति त्रिपुरदाहादाविति । यदा हृदयाभ्यन्तर गर्तम् । केचिदा गिरति कबलयति विश्वमिति गर्तम् विश्वस्यावरकः तेजोविशेषः । अन्ये आहुः गीर्यते अग्निना भक्ष्यन्ते प्रजा अत्रेति गर्ने स्मशाने इति । शब्दवानाकाशो गतपित्यपरे - म - भा 2. विग्रहस्यात्युग्रत्वाद्रीत्या पूर्वार्धेन देवं परोक्षीकृत्याह स्तुहि इति । 3. आत्मन एवायमन्तरात्मनः प्रेषः, भिद्यते च वाक्यम् । हे मदीयान्तरात्मन् स्तुहीति । म ·108 lion, tiger or other wild beasts; who is bent on the destruction of the wicked that deserve to be killed and who actually kills all the vile persons assuming a terrible from that resembles the form of Mộtyu (God of death) and possessing a strength which cannot be overcome by others. I urge you (O Lord) who are my inner self and yet are not inclined to show any favour to me, to remove the fear of the devotees and I also praise you with devotion. 1-2&3 यो रुद्र तुष्टो भवान् ॥ स्तोतव्योऽपि सुरेश्वरैर्हरिविरिश्चाद्यैः प्रपन्नः किल यन्नोऽयं जन इत्यनन्यशरणं मामप्यतीवाल्पकम् । स्तोतारं सुखय प्रसादसुमुखः किश्चास्तु किञ्चित्परं भूतप्रेतपिशाचराक्षसमुखाश्चोरा भवत्सैनिकाः ॥ ४ अस्मत्तोऽन्यमधिक्षिपन्तु सततं रक्षन्तु नः सर्वदा सर्वस्मादुरिताद्भयाच्च भगवन् नित्यं प्रसादात्तव ॥ Meaning of the second half of the Mantra- O Rudra, though you are praised by the prominent Gods ike Vishnu, Brahma and others and you are pleased with hem, I beg you to be pleased with me, an insignificant :reature for the only reason that I have surrendered to you ind have no other refuge. With a cheerful face showing your avour, may you gladden me who praise you. Moreover, let 'our terrible soldiers such as Bhuta Ganas, ghosts, goblins, lemons etc. punish others and not us, and by your favour, let hem always protect us from all calamities and fears.* 4 प्रसन्नः किलापन्नोऽयं - क । स्कन्ददेव does not give a Dhyana sloka to this Mantra while भट्टभास्कर gives the following ध्यान लोक उद्यद्रास्करकोटि प्रकाशमादीप्तदहनमूर्धानम् । अम्बरनिलय भीमं ध्यायेदभयं शिवं सुरौषनुतम् ॥

·109 - परिणो रुद्रस्य हेतिदेणक्तु परि - त्वेषस्य दुर्मतिरघयोः । अवस्थिरा मघवयस्तनुष्व मीदवस्तोकाय तनयाय मृडय ॥९॥ दुर्जेया विधयो विभिन्नमतिभिर्नीताच भिन्नार्थतां छिन्नछिन्नविभिन्नविस्मृतमहाशाखाः सहन्नायुताः ॥ ५ वेदान्ता विहितास्तथा बहुविधास्ते द्रव्यकालक्रिया मन्त्राः स्वल्पतरं च जीवितमतीवाल्पा च शक्तिर्मतिः । दुर्विज्ञेयतरं सुदुष्करमतः कर्माखिलं तद्भवद् - भक्त्या नः सफलं भवेदिति यथाप्रज्ञं यथासम्भवम् ॥ ६ यज्ञात्माखिलयज्ञभुक् त्वमिति हि त्वां देव यक्ष्यामहे यज्ञैरेव वपाहविश्वरुपुरोडाशाज्यवन्तो वयम् । Introduction to the Mantra- "परिणो रुद्रस्य" etc. The Vedic injunctions are very difficult to understand. len of different views have interpreted them in different rays. Thousands are the main branches of the Vedas, many of 'hich are lost, broken into fragments or forgotten. The edantas too are many and varied. So are the materials, times, tuals and Mantras prescribed. But life is short and too small e our intelligence and power (to understand and to perform le Vedic rites). Though it is very difficult to know and erform all Vedic rites we believe that, by our devotion to pu, the rites performed by us according to our understanding id ability will bear fruit. Therefore, with the knowledge that ou are the Yajna and the enjoyer of the offerings in Yajna lavis), we propitiate you by performing sacrifices with the ferings of Vapa, Havis, Purodasa and ghee etc. 5,6. ममि-का 2. शक्रा-क 3. यथा प्रजा यथा शंभव क ·1101 - दम्भाहकृतिदर्पपूर्णहृदया देवान् यजन्ते परान् ये तेषामघमिच्छतस्तव मुहुर्हन्तुं प्रदीप्ताकृतेः ॥ ७ उग्रा निग्रहरूपिणी स्थिरतरा या दुर्मतिर्मा कृथा स्तामस्मासु कदाप्यतो मतिरियं हेतिश्च रुद्रस्य ते । भक्तान्दूरत एव देव परितः सा वर्जयत्वद्य नः सर्वान् किञ्च निमुञ्च चापमधुना ज्याबद्धमस्मत्कृते ॥ ८ सृष्ट्वा विश्वमिदं महेश्वर तदेवानुप्रविश्य प्रजा थाविच्छिन्नतया समस्तजगति स्रष्टुं स्त्रियां योनिषु । वीर्य सिञ्चसि यत्प्रजापतिरतो मीढ्वान् पिता त्वं हि नः त्वं पुत्रानिह पौत्रकांश्च सुखय श्रीरुद्र शम्भो प्रभो ॥ ९ Meaning of the Mantra- Some people with their minds full of arrogance, ego and pride, propitiate other gods through sacrifices. Wishing to punish such men you bear a body burning with rage and a mind firm with cruel thoughts. Please don't bear such thoughts towards us at any time. O Rudra! May your weapons and cruel intentions avoid all of us, your devotees, and remain at a distance. Moreover, for our sake, keep away your strung bow. Having created the universe you entered into it and in order to perpetuate the creation in the whole world, you sprinkled the seed into the wombs of the female and hence you are our father. Therefore, O Rudra!, my Lord Saintbho! give happiness to us, your sons and grandsons. 7,8,9. ध्यानम् वंशोद्धारकशक्तिभक्तिसुगुणश्रीकीर्तिमत्पुत्रदं ध्यायन्तं भगवन्तमन्तरनिशं स्वात्मानमेव स्वयम् । नानाप्रस्फुरदायुधं नतमहापापौघदुःखापहं देवेशं गजचर्मसंवृततनुं श्रीकृत्तिवासं भजे ॥ १० ॥ -- - ·111 Dhyana sloka - I salute Krithivasas, (the wearer of the elephant hide) who meditates on his own self within himself, whose body is covered with elephant hide, who is the leader of the gods, who weilds many and varied bright weapons, who removes the sins and sorrows of those who salute him, and is the giver of sons possessing good reputation, wealth, virtues, devotion, and the power to raise the family to a higher status 'both materially and spiritually). 10 12700 MUS - मीढुष्टम शिवतम शिवो नः सुमना भव । परमे वृक्ष आयुध निधाय कृत्तिं वसॉन आर पिनॉक बिभ्रदागॅहिं ॥१० ॥ नाथो यः प्रकृतेः पश्च पुरुषः सर्वान्तरात्मा जपा लोहित्यं स्फटिकादिकेष्विन (तु) यः पुंभावसम्भावितः । पुंभावः पुरुषेषु भाति जगति स्वांशप्रधानेषु यः स्त्रीवेव प्रकृतिप्रधानवपुषु (तनुषु) स्वं वीर्यमासिञ्चसि ॥ ११ ॥ Meaning of the word मीढुष्टम O Lord of Prakrti and the all pervading Supreme Soul! Your masculine nature is reflected in men who are predominently your own parts, just like the redness of the Japa flower is reflected in crystal. You sprinkle your masculine energy in women who are predominently the parts of Prakrti. 11 - 1. According to the Samkhya system of philosphy, wala or matter is the source of the material world by its evolution in the presence of पुरुष • the soul or energy.

·112 योऽत्यन्तं शिवदः समस्तजगतां स त्वं प्रसादार्थिना मस्माकं च शिवो भवाद्य सुमना हानिन ते तावता । धन्याः स्याम वयं च किञ्च परमे वृक्षे क्वचिद्वरतो निक्षिप्यायुधजालमेतदखिलं पापात्मनां भीषणम् ॥ १२ ॥ सौम्यं बाहुविभूषणं करतले बित्पिनाकं धनुः शान्त कान्तमुपेत्य तापसवपुः कृत्तिं वसानः शुभाम् । वैयाघ्री वनमध्यतः करुणयाभ्यागच्छ पाहि स्वकान् रक्षन् नः पुरतश्चराचरहितं श्रीरुद्र शम्भो प्रभो ॥ १३ ॥ Meaning of the remaining Mantra- You are the bestower of happiness to the whole universe. Please become auspicious (Fra) and be pleased with us who seek your favour. You will not lose anything by that but we will become blessed. Please also deposit your entire collection of weapons which cause terror to sinners, in some distant tree. O Rudra! the bestower of happiness and the lord of every one! Holding the unstrung bow Pinaka in your hand as an ornament, you come to us from the midst of the forest in a calm and dignified manner, assuming the form of an ascetic wearing the holy tiger-skin, and protect us, your devotees. You also maintain the welfare of the whole movable and immovable world. 12-13 ध्यानम् - अर्थप्राणविपत्तिसंशयभयक्लेशारिचोरव्यथा भीतिघ्नं हृदि भावयन्तमनिशं शंभुं स्वरूपं स्वयम् । अभ्यायान्तमतीव सुन्दरतनुं सन्मङ्गलैकालयं सानन्दं च पिनाकिनं वनचराकारं युवानं भजे ॥ १४ ॥ 1 तान्त शान्तं - क ·113 Dhyana sloka - I worship Rudra in the form of a youthful forester, beautiful, joyous, the abode of all good and auspicious things, coming towards us from the forest wielding the bow Pinaka, the remover of dangers to wealth and life, the dispeller of doubts, fears, afflictions, enemies, theives and pains and one who contemplates on his own self within himself. 14 विकिरिद विलोहित नमस्ते अस्तु भगवः । यास्ते सहस्र हेतयोऽ न्यमस्मन्निवपन्तु ताः ॥ ११ ॥ लौहित्येन विवर्धित गिरिजया यस्याङ्गमध सदा यं वेद (वेदान्त) गिरो वदन्ति च सदासङ्गो ह्ययं पूरुषः । कालुष्येण विवर्जितः शिव इति ख्यातश्च यः पूजितः सद्भिः सद्विविधामयाँर्तिभयहत् संसारघोरापदाम् ॥ १५ ॥ यस्त्वं खण्डयितासि काण्डनिवहांश्चण्डान्प्रकीर्याभितो दण्ड्यान् दण्डयसि स्वयं च हरसि स्वैभीषणैरायुधैः । ज्ञानेश्वर्ययशःसुवीर्यकरुणावैराग्यभाग्यामित श्रीभिः पूर्णधृतायुधस्तु भगवन् तस्मै नमस्तेऽधुना ॥ १६ ॥ 1. As a result of Parvati in blue colour occupying the other half, the hait portion of the Lord appears more red in contrast. For other meanings of विलोहित See Mantra 1 of this अनुवाक under नीललोहित । 2. In the place of वेद, वेदान्त is suggested to avoid वृत्तम and the suggested reading suits the context well. (Editor) 3. किरतिहिंसाका । किरि हिसा ददतीति किरिदान्यायुधानि, तद्रहितो विकिरिदः । विकीर्येषून् हन्तव्यान् हन्तीति विकिरिदेति केचित् । यद्वा विविध हिंसन्ति प्राणिन इति विकिरयः पापव्याधयः संसाराधयस्तेषां दाता खण्डयिता विकिरिदः । दो अवखण्डने । भ - भा 4. भगवच्छन्दस्य षगुणवाचित्व स्पर्यत "उत्पत्ति च विनाश च etc. and "ऐश्वर्यस्य M - समग्रस्य" etc. -मम।

·114 Meaning of the first half of the Mantra- O Supreme lord fully possessed of knowledge, overlordship, fame, valour, compassion, detachment, good fortune and abundant wealth! We offer our salutations to you, a half of whose body is rendered more red by the daughter of the mountain, whom the Upanishads say as the Supreme Being, who are non-attached and (or) free from impurity and are famous as the most auspicious God worshipped by the wise; who is the remover of the various diseases, afflictions and fears of the good and the destroyer of the great danger of Samsara, and who, with weapons in hand scatter the multitudes of fierce sinners on all sides who deserve punishment and kill them with your terrible weapons. 15-16 यास्ते सन्ति सहस्रमाशुगतयस्ता हेतयः प्राणिनां शास्तःकांश्चिदधिक्षिपन्नघवतां मध्येऽस्मदन्यांस्तथा । भक्ता एव वयं भवेम भवतः सर्वात्मनानागसः पाहस्मानिदमेव ते सुमनसो नित्यं समाशास्महे ॥ १७ ॥ Meaning of the second half of the Mantra- O Ruler of all creatures! May your thousands of fastmoving weapons strike those among sinners who are other than us. We will become your devotees in such a manner that we may not do any sinful act, and with a good heart, we only pray that you always protect us. 17 A ध्यानम् तिर्यजन्तुमहाजलूकजनतावश्यादिसिद्धिप्रदं देवं सर्वजयप्रदं च भजतां शम्भु पुलस्त्यार्चितम् । सस्कन्दं जगदम्बया युततनुं देवादिरुद्रैःस्तुतं साम्ब स्कृप्तविवाहमङ्गलविधि स्मेराननं भावये ॥ १८ ॥ and 7 सर्वात्मना सागसः -क ·115 Dhyana sloka - I contemplate Lord Sambhu bearing a smiling face, wearing the auspicious marriage dress and ornaments, his body united with that of the universal Mother and associated with Skanda, who is extoled by the Gods and Rudras and worshipped by Pulastya. The Lord contemplated upon in this form is the giver of all-round victory and yogic powers such as the capacity to attract and control small creatures, big leaches and crowds of human beings. 18 सहस्राणि सहस्रधा बाहुवोस्तव हेतयः । तासामीशानो भगवः पराचीना मुखा कृधि ॥ १२ ॥ प्रत्येक च सहस्रधा बहुसहस्राणां सहस्राणि याः सन्त्येवोत्तमहेतयस्तव शिवासरव्येयबाहुष्विह । तत्संक्षेपणतत्समुद्भवमहाहिंसाविधानादिके ध्वीशानो भगवन् सृजस्यवसि तञ्चित्रं किमत्र प्रभो ॥ १९ ॥ पुण्यापुण्यकृतः परस्परमसंभिन्ना न लक्ष्यं क्षणा ल्लक्षीकृत्य तु पूर्णपापवशतस्तन्निग्रहानुग्रहे । हतु भर्तुमशेषलोकमपि यस्त्वं भाविकामीशता धत्सेऽन्तः करुणावशाच्छरणगान् त्रातुं सदास्मान् प्रति । हेतीनां च मुखानि चानभिमुखान्यस्माकमस्मद् द्विषां नित्यं चाभिमुखानि देव कुरु नः सौख्यप्रदानि प्रभो ॥ २० ॥ O Śiva! In your countless hands there are thousands of a variety of excellent weapons. You have absolute mastery over the use of these weapons in causing death and destruction with them and in withdrawing them. Hence there is no wonder that you create and maintain them. Men who have done good deeds and those who are sinners cannot be equally targets of those weapons. You maintain mastery over ·116 them only to aim them at sinners in order to punish and bless them and also to protect the entire world. Therefore, to save us who have surrendered to you seeking protection, O Lord! be merciful and turn the points of those weapons away from us and direct them against our enemies. 19-20 - ध्यानम् देवोपद्रवराजपीडनमहाकान्तारचोरव्यथा भीतिघ्नं हृदि नारदेन मुनिना ध्यातं सतां सर्वदम् । रुद्रं सर्वमनोज्ञभूषणधरं सर्वायुधालङ्कृतं सर्वाघौघहरं च सर्वजगतामीशं महेशं भजे ॥ २१ ॥ Dhyana sloka - I worship the supreme Lord of the universe, Sri Rudra adorned with weapons and wearing all kinds of beautiful ornaments. The Lord worshipped by Narada in this form is the destroyer of fear from troubles arising from gods, from the harassment of kings, from the affliction caused by thieves in dense forests, and also the remover of all the accumulated (collection of) sins and the giver of everything to the good. END OF ANUVAKA-10 - अथैकादशोऽनुवाकः अवतारिका कल्पादौ विधिनार्थितेन कृपया रुद्रेण ये निर्मिताः तत्तुल्याकृतयस्तदीयकृतयस्तद्धेतयस्तद्धियः । 2.अत्राहुः ब्रह्मणा प्रार्थितेन देवेन सृष्टा देवतुल्या रुद्राः सर्वेषां स्थावरजङ्गमाना रक्षणपोषणोपसंहारादि कुर्वाणाः कर्मानुरूप फल प्रापयन्तः सर्वत्र ब्रह्माण्डे नानारूपाः वायुभूता रश्मिमनुष्यादिरूपाश्चाधिवसन्ति, त इदानी प्रसाद्यन्ते । अन्ये आहुः - देवोऽयमनुग्रामवशेन शतधा, सहस्रषा, शतसहस्रधात्मानं विभज्य प्रत्येक दर्शनाभियतनदानादिकं करोति । ते च तथा विभक्ता अनादौ संसारे असंख्याताः अनुमहाय जगतः प्रवर्तन्ते, तानधिकृत्यैते मन्त्रा प्रवर्तन्त इति । अन्ये आहुः - संहर्तुर्दवस्य क्रोधात्मविस्फुलिङ्गाः प्राणिनोऽभिगम्यमानाः सर्वेषु लोकेषु चरन्ति, तेषामिय प्रसादना इति । सदशा गणेश्वरा भद्रा इत्यन्ये - 4-मा । 3. अनन्तस्य -क। - सदा क ·117 लोकानुग्रहनिग्रहैकनिरताःकर्मानुरूपं फल यच्छन्तो निवसन्ति ये च परितः सूर्यानिलाद्यशकाः ॥ २२ ॥ विश्वे देवगणाः प्रसिद्धसुगुणास्तेजोमरुत्पार्थिवा कारा ये च मेहश्वरस्य बहुधा नित्यं विभक्ताकृतेः । भक्तानुग्रहतत्परस्य बहवः सानुग्रहा विग्रहाः ये भक्ताः शिवभावनामधिगता रुद्रा सरूपा हि ते ॥ २३ वैयाघ्राजिनभोगिभूषणभृतो बालेन्दुगङ्गाजटा - जूटालङ्कृतमस्तकास्त्रिणयनाः साम्बाः सनन्दीश्वराः । ये देवानुचराश्च देवसदृशाः शम्भोर्गणाधीश्वराः सर्वेऽमी भजतां शिवात्मकतया संसाररुग्द्रावकाः ॥ २४ ANUVAKA-11 Introduction to the first Mantra- Requested by the creator at the beginning of kalpa (when creation started after deluge), Rudra created thousands of beings (Rudras) who were similar to him in their appearance, deeds, weapons and intelligence and who protected and punished the creatures by giving them appropriate fruits to their actions. There are again the Deva Ganas who are partial incarnations of the Sun, Vayu and Agni, who are well-known for their virtues and who remain in the form of rays, winds and earth, (Tejas, Vayu and Prthivi) Further, they are the direct incarnations in various blessed forms of the Supreme Lord who is eager to favour his devotees. There are also the devotees who have attaind forms similar to that of Śiva (सारूप्य) by contemplating upon Him, who wear the tiger-skin and ornaments of snakes, whose heads are adorned with the crescent moon, the Ganga and the matted hairs, who possess three eyes and are accompanied by Amba and Nandikesvara. There are again the followers of Rudra similar to him and 1. निपुणाः ·118 also the leaders of the Ganas. All these being the manifestations of Siva, are capable of driving away the disease of Samsara and hence are called Rudras. 22.23.24 सहस्रॉणि सहस्रशो ये सुद्धा अधि भूम्याम् । तेषासहस्रयोजनेऽवधन्वॉनि तन्मसि ॥ १ अस्मिन्महत्यर्णवेऽन्तरिक्षे भवा अधेि । (तेषां सहस्रयोजनेश्वधन्वानि तन्मसि) २ नीलॅग्रीवाः शितिकण्ठाः शर्वा अधः क्षेमाचराः । (तेषां सहस्रयोजने तन्मसि ॥) ३ नीलग्रीवाः शितिकण्ठा दिव रुद्रा उपश्रिताः । (तेषां सहस्रयोजने तन्मसि ।) प्रत्येकं तु सहस्रशो बहुसहस्राणां सहस्राणि ये रुद्राश्चाधिवसन्त्यधीश्वरतया भुव्यन्तरिक्षे दिवि । ये सर्वत्र भवा भवेन सदृशा अस्मिन् महत्यणवे वृष्टयर्ण परिपूर्णमेघनिवहैः पूर्णेऽन्तरिक्षेऽपि च ॥ २५ ॥ ४ 3. 1. सहस्राणि सहनश इत्यानुष्टुभोऽनुवाकः अवतानसंज्ञकः दशर्चः । तेषां सहस्रयोजन इति सर्वत्रानुषज्यते । अपादावाद्यन्तयोस्त्वामायते । नमो रुद्रेभ्य इत्यादीनि त्रिणि यषि - भ-मा This is an Anuvaka of ten šks with three Yajus (prose lines) in the end. While explaining the meaning, the second half of the first rk "तेषांसहस्रयोजने etc. should be taken as the second half of rks 2 to 9 where it is not expressly given. These ten xks are grouped as 4+3+2+1 for Dhyana Slokas (Editor). 2. रुद्रा अधिभूम्या - भूमेरुपरि वर्तन्ते । अधिरुपरिभागे । यद्रा अधिस्वयें । अधिभूम्या भूमेरीश्वरा इत्यर्थः । म भा 3. अस्मिन् महति अर्णवे, अर्णसा वृष्टयुदकेन तद्वति अन्तरिक्षे । अथवा अर्णवे समुद्रे अन्तरिक्ष च ये भवा इत्येके । द्यावापृथिव्योरन्तरा क्षियति निवसतीत्यन्तरिक्षम् पृषोदरादि । म - भा 4. वृष्टिं नः - ·119 ये हालाहलनीलकण्ठवपुषः शर्वाः क्षमायामधः 'पाताले प्रचरन्ति येऽपि च दिवं रुद्राः सदोपाश्रिताः । तानेवं स्तुतिभिः सदैव नतिभिचाराधयन्तो वयं तेषामद्य सहस्रयोजनमिते देशे स्थितानामपि ॥ २६ अर्वाक् तत्परतःपुरच परितः सज्यानि धन्वान्यलं विज्यानातनुमः सुखाय सततं क्षेमाय योगाय च ॥ २७ These Rudras in each group are counted in thousands and many thousands. There are also Rudras who are the presiding deities of various objects on earth, in the sky and in heaven. There are again Rudras in the vast ocean and in the sky overcast with clouds full of rain water, who are similar to Śiva and who manifest everywhere. There are also Rudras with their necks blue owing to the presence of Kalakuta poison, moving about in the underworld and still other Rudras who reside in heaven. We worship all these Rudras with praises and prostrations, and, for the sake of our continuous happiness and welfare, we unstring their bows who reside around us within a distance of thousand Yojanas or even beyond that. 25, 26, 27. A ध्यानम् राज्ञां शत्रुविनाशनं प्रणमतां घोराभिचारक्रिया सम्भूतापनिवारणं च मुनिना दुर्वाससाराधितम् । बिभ्राणं त्रिशिखं प्रदीप्तवपुषं रुद्रं ज्वलन्मूर्धनं भोगीन्द्राभरणं भजे भयहरं दंष्ट्राकरालाननम् ॥ २८ ॥ 1. यत्राहमस्मि तत्र समन्तात्सहस्रयोजनादाक् वर्तमानानां तेषां धनुष्यवतन्मः, ततः परस्तादधिज्यधन्वान एव तिष्ठन्त्विति । अथवा योजनानां सहस्रमतीत्य वर्तमानानामपि तेषां धनयवतन्मः, किं पुनस्ततोऽग्विर्तमानानाम् - 4 - भा

·120
Dhyana sloka
-
I worship Rudra, the remover of fear, who holds a trident,
his body and hairs shining brightly like fire, his ornaments
being the snakes and his face fierce with protruding teeth.
The Lord worshipped in this form by sage Durvasas is the
destroyer of the enemies of kings and the remover of
calamities caused by the practice of terrible sorcery, of those
who salute him.
28
(श्रीस्कन्द उवाच ?)
अकर्तु कर्तु वा भुवनमखिलं ये किल भव
न्त्यलं ते पादान्ते पुरहर वलन्ते सुरवराः ।
कुटीर कोटीरं त्वमहह कुलीराय कृतवान्
तथा विश्वस्येष्टे तव पुनरधीष्टे हि करुणा ।
श्रीकान्ताद्यास्त्रिदशतिलकाःश्रीमतीमर्थयन्ते
यां ते दृष्टिं स्पृहयति जनस्येव तस्यै किलास्यै ।
अव्यावृत्ता गतिरियमये नाथ तेषाममीषा
मप्यन्तस्ते समुचितमुमाकान्त मन्तुं नमन्तुम् ॥
इति शिवरहस्ये द्वादशांशे द्वात्रिंशोऽध्यायः
END OF CHAPTER-32 in Sivarahasya.
अथ त्रयस्त्रिंशोऽध्यायः
ये वृक्षेषु सस्पिजेरा नीलग्रीवा विलोहिताः ॥
(तेषां सहस्रयोजने
तन्मसि ॥) ५

·121 ये भूतानामधिपतयो विशिखासः कपर्दिनः ॥ (तेषां सहस्रयोजने ---तन्मसि ॥) ६ ये अनेषु विविध्यन्ति पात्रेषु पिबॅतो जनान् । (तेषां सहस्रयोजने तन्मसि) ७ a0 S श्रीस्कन्द उवाच ये वृक्षेष्विह कालकर्मवशतो वावृश्च्यमानेष्विमा मामावृत्य चराचरात्मकतया तिष्ठन्ति जीवेषु ये । अन्तर्व्याप्य जगन्ति येऽखिलजगत्पीडाकराणां सदा हन्तारः सितकन्धरा बहुविधा ये नित्यनिष्कल्मषाः ॥ १ ॥ भूतानां पृथिवीजलाग्निमरुदाकाशात्मनां येऽधिपाः स्थित्वा तेषु जगन्ति पान्ति परितस्तत्कार्यभूतैः फलैः । नानाभूतगणाधिपाश्च विविधज्वालाज्वलन्मूर्तयो थे वा वीतशिखा विचित्रविशिखा ये वा कपर्दोज्वलाः ॥ २ ॥ थे वाऽन्नेषु चतुर्विधषु च तथा पेयेषु वानादन व्यापारार्ह विचित्ररूपचषकामत्रादिके संस्थिताः । - 4. हताः 1. बामकर्म-क। 2. वृक्षेषु स्थावरजङ्गमात्मसु जीवेषु, वृक्षेष्वेव वा ये रुद्राः । सस्पिनराः शष्पपिञ्जराः, शय मालतमम् । भ 3. लोकपीडकाना जरयितारो नीलग्रीवाः नीलकण्ठाः । का 5. मौवायामेकस्मिन् प्रदेशे नीलवर्णाः नीलग्रीवाः, प्रदेशान्तरे शितिकण्ठाः श्वेतवर्णाः (सयणः) 6. बिलोहिताः - विविधलोहिताः विगतकालुष्या वा-प। 7. विशिखासः शिखारहिताः, विविधशिखा वा विविधस्मयो वा । भ-भा 8. The four kinds of food are - (1) भक्ष्म • The food one has to bite and chew well before swallowing like bread and such solid things. (continued) 10 ·122 पापिष्ठान् फलतोऽर्थतश्च विविध पापानुरूपं जनान् न्यूनाधिक्यविचित्रधातुगतिभिर्विध्यन्ति च व्याधिभिः ॥ तेषामद्य सहस्रयोजनमिते दूरे स्थितानां वयं farragut fer a rar ll CHAPTER- 33 in Sivarahasya. There are Rudras who pervade the moving and stationary living beings and (or) reside in trees which cover the earth and are cut (destroyed) at the proper time according to their previous actions. There are others who possess white necks and are free from faults, who assume various forms and destroy all those who cause trouble to the whole world. Again there are Rudras who are the masters of the five elements-the earth, water, fire, air and sky (space). Remaining in them they protect the people through the fruits of their own actions, or, there are the various Bhuta Ganas with different forms bright like flames, some without hairs (bald or shaven heads), some with varied tufts and others shining with matted hairs, (who protect the people according to their Karma). Again there are Rudras who, dwelling in the four kinds of food or in drinks, or in the various kinds of vessels that are used for eating and drinking, strike the sinners in many ways in proportion to their sins by means of mild or serious diseases caused by the agitation of the elements (धातु) in the body (such as वात, पित्त and कफ.) (1) 44 - food that can be swallowed with little effort like Payasam. (2) - Semi-liquid stuff that slowly dissolves itself when put into the mouth and goes down. (3) 44 - Things like sugarcane which should be crushed by the teeth and after swallowing the essence, the rest is thrown out.

·123 We worship all these Rudras and unstring the bows of those who remain within a distance of one thousand Yojanas from us (or even beyond) for our continuous welfare and happiness. 1.2.3 . ध्यानम् राज्ञा शत्रुनृपारिमारणमहासिद्धिप्रदं तादृशां भक्तानामखिलाघसंघहरणं श्रीदेवलाराधितम् । रुद्रं भीषणभोगिभूषणधरं दंष्ट्राकरालाननं बिभ्राणं त्रिशिखं प्रदीप्तवपुषं ध्यायेज्वलन्मू:जम् ॥ ४ ॥ Dhyana sloka - One should meditate upon Rudra wearing ornaments of dreadful serpents and holding a trident, his face terrible with protruding teeth and his body and hairs blazing like fire. The Lord worshipped by sage Devala in this form is the remover of all sins of the devotees and the giver of great power to the kings that is capable of destroying the enemy kings and other adversaries. 4 ये पा पॅथिरआय ऐलकुदा यव्युधः ॥ (तेषां सहस्रयोजने तन्मसि) ये तीर्थानि प्रचरॅन्ति सृकावन्तो निषङ्गिणः । (तेषां सहस्रयोजने तन्मसि) ॥ ९ ॥ -- ·124 येमी लौकिकवैदिकादिविधयो नानाविधानां पथा सर्वेषामपि रक्षकास्तनुविधः कर्मानुरूपेण ये । कर्तृत्वादिमतिप्रसक्तविविधव्यापारशून्यस्थिर । ध्यानापास्तसमस्तकल्मषमनःसाक्षात्कृतब्रह्मणाम् ॥ ५ ईशन्यस्तसमस्तदुर्भरमहासंसारभारात्मना मनं दातुमचञ्चलं करुणया हस्ते दधानाः सदा ॥ ये युद्ध्वा युवभिः खलैरतिबलैः संपीड्यमानान् सुरान् संरक्षन्ति हरन्ति कर्मवशतश्चायुः परेषामपि ॥ ६ ये तीर्थानि चरन्ति तार्थफलदास्तीर्थद्विषः सन्ततं हन्तुं बाणकृपाणकार्मुकसृकावन्तो निषङ्गोद्यताः । तेषामद्य सहस्रयोजनमिते दूरे स्थितानां वयं विज्यान्यातनुमो धनूंषि सततं क्षेमाय योगाय च ॥ ७ ॥ There are Rudras who are the guardians of all the manifold secular and religious codes of conduct laid down in the Vedas and law books who strike the bodies according to their previous actions; who, out of compassion, hold food in their hands for giving to those who have washed off their sins by 1. उभये पन्थानः लौकिका वैदिकाच । तेषां पा रक्षिताये ये रुद्राः तेषापीशितारः तान्निरोद्धे तैश्च प्राणिनः प्रस्थापयितुं समर्थाः । पथा सर्वेषा संबन्धिनः पथिरक्षय इति समस्तव्यस्ताभ्या प्रतिपाद्यते । यथा “वसूयवो वसुपते वसूनां । गवामसि गोपतिरेक इन्द्र" इत्यादि -भ- भा 2 इरा अन, रलयोरकत्व स्मयते । इला बिप्रति सन्मार्गवर्तिभ्यो दातुमिति इलाभृतः, ततो ह्रस्वे अणि वर्णव्यत्यये च कृते ऐलब्दाः । अपरे - इराणा समूह ऐर तस्य भर्तारः ऐलबृदा इति । शे समानम् । भ - मा 3 यव्युषः यौतेविचि यो इति युवशब्दपर्यायः । युवभिरेव युद्धयन्तीति यव्युधः । केचिदाहुः यूयन्ते मिश्यन्ते शरीरेन्द्रियाणा अनेनेति यवशब्देनायुरुच्यते । तस्य संप्रहरी यन्युधः । एतदुक्तं भवति । लौकिकवैदिकमार्गेषु वर्तमानानां कर्मानुगुणं केयश्चिदन्नमायुश्च ददति । केभ्यशिदुभयमपहरन्ति, केभ्यश्चिदने दत्वायुरपहरन्ति, केभ्यश्चिदायुर्दत्वान्नमपहरन्ति । अपरे तु युवते - 'यद्विघ्यन्तीति यव्युधः, यध्ये तदेव विध्यन्तीति न कदाचिदतिक्रमकारिणः । भ - भा - ·125 steady meditation in which all functions prompted by the feeling that they are the doers are absent, and have realised the Supreme Lord within their heart and consequently have placed their unbearable burden of Samsara in the hands of the Lord. There are also Rudras who save the gods by fighting against the young and strong wicked persons who harass them, and other Rudras who reside in sacred places giving the benefits of actions done there and guarding those places wielding arrows, bows, swords and other weapons to punish those who spoil the sacred places (Tirthas), We worship all those Rudras and unstring the bows of those Rudras who remain within a distance of one thousand miles (and even beyond) for our continuous welfare and happiness. 5-6-7 ध्यानम् विद्वद्वल्लभवर्यवंशकरसत्पुत्रप्रदं ध्यायता सौम्यत्वेन समस्ततीर्थफलदं श्रीदेवलाराधितम् । रुद्रं भीषणभोगिभूषणधरं दंष्ट्राकरालाननं बिभ्राणं त्रिशिखं प्रदीप्तवपुषं ध्यायेज्ज्वलन्मूर्धजम् ॥ ८ ॥ Dhyana sloka - One should meditate upon Rudra wearing ornaments of dreadful serpents and holding a trident, his face terrible with protruding teeth and his body and hairs blazing like fire. The lord worshipped by Devala in this form is the giver of good learned sons who would perpetuate the family, and the bestower of fruits of all sacred Tirthas to those who contemplate on him. 8

·126
-
य एतान्तश्च भूया सश्च दिशौं वा वितस्थिरे ।
तेषासहस्रयोजनेऽवधन्वॉनि तन्मसि ॥ १० ॥
एतावद्भिरिहोदितैर्दशमहामन्त्रैः प्रकाशीकृता
श्चैतावद्भिरियत्तया परिमिता भूम्यन्तरिक्षादिभिः ।
ये त्रैलोक्यमतीत्य सर्वभुवनं व्याप्ताश्च सर्वात्मकाः
भूयांसश्च वसन्ति ये दशदिशो रुद्राः समाक्रम्य च ॥ ९ ॥
तेषामेव सहस्रयोजनमिते दूरे स्थितानां वयं
विज्यान्यातनुमो धनूंषि सततं क्षेमाय योगाय च ॥ १० ॥
The Rudras described in the above ten Mantras and
counted as many thousands residing on the earth, in the sky
and in heaven; those who have gone beyond the three worlds
and have spread all over the universe in the form of every
object in existence, and also those who have occupied the ten
quarters; we worship all these Rudras and unstring the bows
of those who remain within a distance of one thousand
Yojanas from us and even beyond for our continued welfare
and happiness.
9-10
ध्यानम्
विद्यापुत्रवराङ्गनाप्तिसुमहामातङ्गतुङ्गाश्वदं
दिव्यस्यन्दनदिव्यसस्यसुमहीभोगादिहेमार्थदम् ।
रुद्रं भस्मविभूषणं फणिफणाभूषोज्ज्वलत्कन्धरं
चन्द्रोद्भासिशिखं प्रदीप्तवपुषं ध्यायेत्रिशूलीकरम् ॥ ११ ॥

·127
Dhyana sloka -
One should contemplate on Rudra adorned with sacred
ashes and holding the trident in his hand, his neck shining
with the gems on the hoods of the serpent-ornaments, his
head adorned with the (crescent) moon and his body having a
blazing lustre. The Lord worshipped in this form is he
bestower of learning, sons, good women, huge elephants, rall
horses, divine chariots, good lands with bountiful veg cation
and wealth in the form of gold.
11
1
नमो रुद्रेभ्यो ये पृथिव्यां येऽन्तरिक्षे
ये दिवि येषामन्नं वातों वर्षमिवस्तेभ्यो
दश प्राचीर्दशें दक्षिणा दश प्रती-
चीर्दशोदीचीदशोवस्तेिभ्यो नमस्ते
नों मृडयन्तु ते यं द्विष्मो यश्च नो द्वेष्टि
तं वो जम्भे दधामि ॥ ११
BAR
Ca
1. This prose passage is a combination of three separate Mantras in
prose (Yajus) which should be read as follows for Homa and other
purposes -
1. नमो रुद्रेभ्यो ये पृथिव्यां, योषामनमिषवस्तेभ्यो दश तं वो जम्भे दधामि ।
2. नमोरुद्रेभ्यो येऽन्तरिक्षे, येषां वात इषवस्तभ्यो दश तं वो जम्भे दधामि ।
3. नमो रुद्रेभ्यो ये दिवि, येषां वर्षामषवस्तेभ्यो दश ते वो जम्भे दधामि ।
-

·128 श्रीरुद्रेभ्य इदं नमः प्रथमतो वाँचैव वाग्भूतये कर्मण्यप्यथ ये वसन्ति च पृथग्भूम्यन्तरिक्षादिषु । दत्वानं बहुदक्षिणादि पुरतस्त्वां क्रौर्यशौर्यादिभिः पापिष्ठान् गदबन्धनादिजनितक्लेशाकुलान् कुर्वताम् ॥ १२ ॥ अल्पाल्पैरधिकाधिकैर्मुहुरकालोत्थैर्मरुद्वर्षणै र्येषां पीडयतां जगन्त्यधिकृतामन्नं च वातस्तथा । वर्ष तेषु समूहवत् त्रितयमप्येतज्जगज्जवनं हिंसासाधनमास दुष्कृतकृतां, क्षेमाय नित्यं सताम् ॥ १३ तेभ्यो वः पुरतो वयं त्विह दश प्राची: प्रतीचीर्दशा वाची-र्य (श्चाथ) दशाञ्जलैरथ दशोदीचीर्दशोवर्धाञ्जलैः । आरोग्याय शिवाय कायिकनमस्कारात्मकाः सर्वतः कृत्वा चिन्तितसिद्धयेऽथ मनसा तेभ्यो नमः कुर्महे ॥ १४ ॥ ते रुद्राः सुखयन्तु नः प्रणमतस्तेमे भजन्तो वयं निष्पापाः स्तुतिपूर्वकैनतिशतैर्युष्मत्कृपाभाजनाः । तस्मादस्मदरिं तु पापपुरुषं हन्तुं सयत्नाश्चिराद् यं द्विष्मः परिपीडयन्ननुदिनं दारिद्रयरोगादिभिः ॥ १५ ॥ - 1. अनेन मन्त्रेण पृथिव्यादिलोकत्रयवर्तिनो रुद्रान्नमस्कृत्य तेभ्य आत्मनः सुखपात्मद्वेषिणां च विनिपात प्रार्थयते । ये पृथिव्यां येषामन्नमिषव इति प्रथमस्य विशेषः । येऽन्तरिक्षे येषा वात इषव इति द्वितीयस्य । ये दिवि येषां वर्षीमषव इति तृतीयस्य । -- अन्नमिषयो- अन्नमेवेषुस्थानीय हिंसासाधनमिति यावत् । तत्र काश्चिदन्न भक्षयन्तोऽपथ्याशनादिना व्याधीनुत्पादयन्तो विध्यन्ति । कांश्चिदनशनं कृत्वा बुभुक्षया विध्यन्ति । काश्चिद्धननार्थ स्तेयादि कारयित्वा वधादिक प्रापयन्ति । एवं दुष्कर्मसु येषां हिंसासाधनमने तेभ्यो नमोऽस्त्विति । अथ नमस्कारो विशेष्यते - दश प्राचीः - प्राच्योहलयो दश प्राङ्मुखाञ्जलिरूपा दश । एवं दश दक्षिणा दक्षिणामुखातिरूपा इत्यादि 2. अन्ये आहु - आदौ नमो रुद्रेभ्य इति वाचिको नमस्कारः कृतः । तेभ्यो दश प्राचीरित्यादिकस्तु मध्ये काटकः । ततस्तेभ्यो नम इत्यन्ते मानसः । एवं कृत्वा ते नो मृडयन्त्वित्यादिना स्वाभिमत प्रार्थो इति । 3. कर्मण्यप्रथमे (?) क। 4. बहुपक्षणादिषु रताः - ख 5. वधबन्धनादि क 6. कुर्वतः - क - भ - ·129 योऽस्मान् द्वेष्टि तमेव दन्तनिवहे कालात्मनां वो दधा- म्यत्यन्तं सुखितान् हितान् कुरुत नः पूर्वान् सदा रक्षत ॥ १५ ॥ At first our verbal salutations for the improvement of our speech to Rudras residing on earth, in the sky and in heaven, who, by giving plenty of food accompanied by gifts make the great sinners who have committed cruel and violent deeds suffer from many diseases, imprisonment and other afflictions, and who for the welfare of the good people cause trouble to the sinners through insufficient or excessive and untimely rains and winds and thus make food, air and rain which are the three essential things for life in this world, the weapons of punishment of the wicked. To those Rudras ye next offer our bodily prostrations with folded hands, ten salutations to those in each of the following five directionsthe east, west, south, north and above, for our good health and happiness. Then lastly we offer our mental salutations to all those Rudras for obtaining all that we wish for. May these Rudras give happiness to us who salute them. O Lord! by worshipping you (in the above described forms) with hundreds of praises and prostrations, we have become worthy of your sympathy. Therefore you prepare yourself to strike our enemies who are sinners, with poverty, diseases and such other woes. We consign those whom we hate and those who hate us into the jaws (teeth), O Rudras! of your all-consuming form of Time (Tar). May you protect our ancestors and make them happy and favourably disposed towards us. 12-13-14-15. 1. जन्मे - दन्ते, जातादेकवचनम् । जम्भेषु स्थापयामि, भक्षयत इत्यभिप्राय:- भ - भा 2. When the two palms are folded in Anjali bandha, the ten fingers point to one direction and they are treated as ten prostrations to that direction, according to thi quoted in foot note. (Editor).

·130 ध्यानम् - कालज्ञानदमन्नदं प्रणमतां जातिस्मरत्वपदं सर्वाभीष्टदमात्मनात्मनि निजात्मानं भजन्तं सदा । रुद्रं देवमनन्तरुद्रवपुषं विश्वेश्वर विश्वत श्चक्षुश्रोत्रकराज्रिमूर्जितमहाकालात्मकं चिन्तये ॥ १६ ॥ इत्येकादशोऽनुवाकः श्रीस्कन्ददेवकृतं श्रीरुद्रभाध्यं समाप्तम् Dhyana sloka - I contemplate on Rudra, the master of the whole universe in the form of Mahakala with eyes, ears, hands and feet in all directions, who has assumed the forms of countless Rudras and who meditates on himself, by himself within his own heart; who is the giver of knowledge of Time (past, present and future), the giver of food and the power to remember the previous birth (जातिस्मरत्व) to those who offer prostrations to him, and who is also the bestower of all their desires. 16 END OF ANUVAKA 11 End of Skandadeva's Sri Rudra bhasyam. म श्रीस्कन्द उवाच कस्त्वां व्यस्तसमस्तरूपमिह संस्तोतुं समस्तात्मकं । सामस्त्येपि समस्ततां न भजते ह्यन्यस्य का वा कथा । जल्पन्तं किमपि स्तनन्धयमिव प्रीत्या पिता तावक भक्तं मामव मे त्वमेव हि पिता माता च दाता तथा ।।

·131
अमोमोदीदीशः कृतसुकृतवाराशिरभसा
कृतस्तुत्या नत्याप्यकृत तव नमोन्तैः (?) पदवरैः ।
तया देव्या दिव्यं पदयुगलमालोकनधियं
सुतं स्कन्द नन्दनकथयदहो नष्टतमसम् ॥
ईश्वर उवाच
त्वं रुद्रार्थवचोभिरुग्रतपसा रुद्रार्थपारीणवान्
ओंकारप्रणवप्रवीणमननो ज्ञाता स्वयं पावनः ।
नेहसंस्तवमर्थवद् हदि सदा रुद्रार्थहक्कोऽपि वा
ध्यानेनाधिगतं मयैव कृपया ते तु प्रसूः पार्वती ॥
यस्याः स्तन्यरसामृतं प्रपिबतो विज्ञानवारांनिधेः
भक्त्याख्यानिललोलचालशिवज्ञानोर्मयो जृम्भिताः ।
तेषां शीकरसारसारसुमनःसौरभ्यभावं गणाः
देवा भूसुरसत्तमाश्च नियतं प्राप्ताः शिवज्ञानजम् ॥
धन्यस्त्वं जगदेकपावनकरी विश्राणयन् मत्कथां
जैगीषव्यमुखेषु शाम्भवमुनिष्वेवं प्रसन्नात्मना ।
संसारामयभेषजं मम महारुद्रस्तवं केवलं
मत्प्रीत्यै भवता समीरितमिदं
भूयात्तव
एवं ध्यानजपानुबोधनपदव्याख्यानवित्पावनः
पूजासंयमनप्रवीणमननो यो वा भवेदात्मनः ।
कामानाशु लभेत भूतिविलसद्गात्रस्त्रिपुण्ड्रोल्ल्सद्
रुद्राक्षामलहारकण्ठवलयो भूयात् त्रिणेत्रप्रियः ।।
निष्कामो यदि रुद्रजाप्यपरमो भुक्तिं लभेत्सक्तधीः
ध्यानाकारविशेषमन्त्रपदविकाम्यं सहस्रोत्तरम् ।
श्रेयसे ॥

·132
जप्त्वा होमदशांशतर्पणविधिं कृत्वा च शैवार्चन
भूत्वा कृच्छ्रपराकपाविततनुस्तां तो लभेत्कामनाम् ।
जप्यः पश्चिमलिङ्गवक्तुमभितो ध्यायन्नुदरवक्तवान्
बालेन्दुद्युतिकोटिसन्निभमुमाकान्तं सदा शान्तधीः ।
पापौघप्रशमाय भस्मवरधृङ्मुक्तो विमुक्तिं गतः
तत्रैवामरणं वसन्नपि नरो भुक्तिं लभेत्पावनीम् ॥
यस्त्वेकवारं शतरुद्रजापी
पापैर्महद्भिः प्रविमुक्त एव ।
द्विवारमप्येतदिहात्र संपठन्
गणोत्तमः संभविता चिराय ॥
त्रिवाररुद्रं (रुद्रं त्रिवार) प्रजपन्नघघ्नं
मय्येव लीनः स भवेद्धि पूरुषः ।
भक्तो विमुक्तिं समवाप्य मोदते
सोऽन्ते भवेद्राजतगोत्रवासी ॥
नक्तं दिवा वा प्रजपन्नभक्तो
मुक्तः स शक्तः स विमुक्तपापः ॥
सक्तोऽपि संसारवरोरुपाशैः
व्यक्तं स मुक्तो मम संप्रसादात् ॥
श्रीरुद्रमन्त्रान् प्रविहाय मूढः
पञ्चाक्षरीमध्यगतान् विमुक्त्यै
यतेत यः संसृतिपाशबद्धः
त्यक्त्वैव गां सोऽपि खरी दुहेद्यथा ॥
यो भूसुरो भूसुरजन्मवान् स्या
तेनैव भस्माक्षधरेण जप्यः ।
-

·133
न चार्थलोभेन न चान्यचेतसा
जप्यः किलायं श्रुतिरत्नकोशः ॥
धृत्वोर्ध्वपुण्डं प्रजपन्निदं यो
रुद्रं नरः पापहमस्य मुक्तिः ।
न लभ्यते तेन स मन्युदग्धो
मयैव किं स्यात्सिकतासु तैलम् ।।
-
-
श्रीस्कन्द उवाच
इत्युक्तं शिववचनं निशम्य विप्रा
स्तुष्टोऽहं शिपिविष्टमष्टमूर्तिम् ।
जुष्टस्तत्पदकमले हृदीष्टभृङ्ग
संक्श्य प्रणतिमनाः प्रतुष्टुवं हि ॥
देवं तं जयपदपूर्वनव्यभव्य
स्तव्येन प्रमथपतिं च दिव्यवाग्भिः ।
गव्येनाप्लुतनवसर्पिषा यथेच्छो
हव्येन प्रकटशिखोऽथ हव्यवाहः ॥
इति श्री शिवरहस्ये महेतिहासे शतसाहसिकायां संहितायां ईशाख्ये
द्वादशे अंशे उमामहेश्वरसंवादे श्रीस्कन्ददेवोक्ते श्रीरुद्रभाष्ये
रुद्रार्थविवरणस्तवो नाम त्रयस्त्रिंशोऽध्यायः ॥
END OF CHAPTER- 33 IN SIVARAHASYA
वाराणसीवासलोल नारायणमनीषिणा ।
काशी विश्वेशकृपया पूरितं रुद्रभाष्यकम् ।।
शुभं भूयात्