·No text on this page.

·No. 10.)
46
THE
VIZIANACRAM SANSKRIT SERIES
UNDER THE SUPERINTENDENCE OF
ARTHUR VENIS M. A. Oxon.
PRINCIPAL, SANSKRIT COLLEGE, BENARES.
THE
NYÀYAMANJARİ
OF
JAYANTA BHATTA
EDITED BY
MAHÂMAHOPADHYAYA GANGADHARA SÂSTRÎ TAILANGA
PROFESSOR, SANSKRIT COLLEGE, BENARES.
VOLUME VIII.
PART 1
PRINTED, PUBLISAED AND SOLD BY
E. J. LAZARUS & Co., FARES.
MAY BE HAD FROM GANESH DAS AND CO., CHOWK, BENARES :
JAYESTHARAM MUKUNDJI AND CO., BOMBAY :
OTTO BARRASSOWITZ AND M. SPIRGATIS LEIPZIG:
LUZAC AND CO., LONDON.
1895.

·p ·श्रीर न्यायमञ्जरी। Limite गौतमसूत्रतात्पर्यविवृतिः । EMARKNE- पदवाक्यप्रमाणपारावारपारीणश्रीजयन्तभकता। om तत्पूर्वभागः काशिकराजकीयसंस्कृतपाठशालायां साहित्यदर्शनाध्यापकेन महामहोपाध्यायश्रीगङ्गाधरशास्त्रिया यथासंभवं यन्थकारनिर्दिष्टप्रमाणान्तर. स्थलगदर्शनपूर्व संशोधितः । काश्या शिवशालनामकयन्सालये मुद्रितः । चैवत या

·S
181:43
J42 not
SLLO. 7.!!
4517

·न्यायमचरीभूमिका। अथेषा प्रस्तयते न्यायमज्जरी नाम गौतमसूत्रतात्पर्यविवृतिर्मुद्रयित्वा प्रकायितुम् । अस्याः किल रचयिता पदवाक्यप्रमाणपारावारपारीणो जयन्त- भेट्टो नाम । यं जरन्नेयायिकपदेन व्यपदिदेश न्यायचिन्तामणावुपमानखगडे गोंशोपाध्याय: (कलिकातासोसाइटीमुद्रितपुस्तके ६१ पृ.)। अस्य च सर्वतन्त- स्वतन्वारीवाचस्पतिमिश्रादुत्तरकालभावित्वम् अस्मिन्नेव यन्थे ३१२ पृ. परिहतमाचार्य: जातं च सम्बद्धं चेत्येकः काल इति वदद्धिः इति लेखस्य न्यायवार्तिकतात्पर्यटोकायाम् अ. २ प्रा. १ न चेकदेशोपलब्धिरवयषिस- दावादिति सूचव्याख्यायां दर्शनादवगम्यते । तेनास्य वाचस्पतिमिश्रादा- चीनत्वं गङ्गेशोषाध्यायात्याचीनत्वं च सिध्यति । अयं चन्द्रनाम्नः पण्डि- तस्य पुष इति वादेष्यामजयो जयन्त इति यो विख्यातकीर्तिः पिताबन्वर्थी नव. वृत्तिकार इति यं शंसन्ति नान्ना बुधाः सूनानदिगन्तरस्य यशसा चन्द्रस्य पन्द्रविष इति ग्रन्थान्तिमलेखः ख्यापयति । अयं च कर्ममीमांसानिया- तिधिषणानां कुले ऽजनिष्ट स्वयं च ता पाण्डित्यकाष्ठामवाति २०४ पृ. तथा ह्यस्मपितामह एव ग्रामकाम: सायहणी कृतवान् स इंष्टिसमानिसमा नन्तरमेव गारमूलकं याममवाप इति लेखः स्वलेखशेली तर शाबरभाष्य. अन्ववार्तिकसंवादविसंवादेोपन्यासप्राचुर्य च सूचयन्ति । अस्यैव पुरेणामिन- न्दनाम्ना कादम्बरीकथासारो निरमायि तथा च तदुपक्रमे श्लोकाः । ५-१३ । शक्तिनामा ऽभवद् गोडा भारद्वाजकुले द्विजः । दीर्घाभिसारमासाद्य कृतदारपरिग्रहः । तस्य मिचाभिधानो ऽभूदात्मजस्तेजसां निधिः । अनेन दोषोपरमप्रबुद्धेनार्चितादयः । स शक्तिस्वामिनं पुषमवाप श्रुतिशालिनम् । रान: कर्कोटवंशस्य मुक्तापीडस्य मन्तिणम् । कल्याणस्वामिनामा ऽस्य याज्ञवल्क्यइवाभवत्। तनयः शुद्धयोर्गार्द्धनिधूतभवकल्मषः । अगाधहृदयात तस्मात् परमेश्वरमण्डनम् । अजायत सुतः कान्तश्चन्द्रो दुग्योदधेरिष । एवं कलजनानन्दं स जयन्तमजीवनात । यता कवित्ववक्तृत्वफला या ·. ममिका। सरस्वती । वृप्तिकार रति व्यक्तं द्वितीयं नाम बिभ्रतः । वेदवेदाङ्गविदुषः सर्वशास्त्रार्थवादिनः । जयन्तनाम्न: सुधिय: साधुसाहित्यतत्ववित् । सूनुः समभवत्तस्मादभिनन्द इति श्रुतः । काव्यविस्तरसंधानखेदालसधियं प्रति । तेन कादम्बरीसिन्धोः कथामा समुद्धृतम् । इति । इत्थं च राज तरङ्गिण्यां चतुर्थतरले ४२ श्लोके निर्दिष्टनानो मुक्तापीडनाम्नः काश्मीर- भरपतेरमात्यस्य शक्तिस्वामिनः प्रपोचो ऽयं मुक्तापीडकालादुत्तरच शतवर्षान नधिके काले प्रासीदिति निर्धारणं प्रामाणिकम् । अयं च बाणभट्टादनन्त रमिमं निबन्धमुपनिबबन्धेति अचेष २३६ पृष्ठे १६ पङ्गो बाणस्य वाचति लेखादवगम्यते । बाणभट्टश्च हर्षदेवसमयासीदिति तत्कृतहर्षचरिते स्पष्टम् । तेन मुक्तापीडहर्षदेवया: स्थितिकालस्य भूयान् विप्रक! राजतर- ङ्गिणीपालोचनया प्रतीयमानश्चिन्त्यः । अयं काव्यप्रकाशव्याख्याकृत। भरद्वाजपुचाज्जयन्ताद् बाम्बेमुद्रितवामनाचार्य कृतटीकानिर्दिष्ट्रनाम्नो भिन्नः यतस्तस्कृतकाव्यप्रकाशटीकायां अन्ते संवत् १३५० वर्षे इति कालो लिखितो गुर्जरराजामात्यत्वं च तस्योक्तम् । मुक्तापीडस्य कालस्तु सन् १२५ वत्सर इत्यवगम्यते स च काश्मीरक इति कालविप्रकर्षबाहुल्याद् राजभेदाच्च द्वयाभेदः सिध्यति । संस्कारकोस्तुभोल्लिखिताज्जयन्तस्वामिनो भिन्नो न बेति न निश्चयः । अस्यां च न्यायमञ्जयां द्वादशाहिकानि वात्स्यायनभाष्योपजक्रम- मपेक्ष्य प्रतिपाद्यविषययथनशेलीवेलक्षण्यं महदिति प्रतिपत्तिमाकाय संक्षेपेण तासदाहिकप्रतिपादनीयविषया अभिधीयन्ते । १ प्रथमाहिके शास्त्रारम्भं समर्थ्य पदार्थानुदिश्य प्रमाणलक्षणाभि- थानावसरे पराभिहितलक्षणानि विस्तरेण निरस्य स्वयं प्रमाणलक्षणं तद्वि- भागं चाख्याय सवैविध्यमपाकृत्य चतुष्टव्यवस्थापनप्रसङ्गेन विस्तरतो ऽर्थी- पत्त्यनुपलब्थ्योः प्रमाणान्तरत्वाक्षेपपूर्वकं सत्प्रदूष्याभावस्यावस्तुत्वनिराकर- णेन तस्य पारमार्थिकतामुपपाद्य तद्विशेषनिरूपणपूर्वकं संभवेतिया। प्रमाणान्तरत्वदूषणम् । २ द्वितीयाहिके गोतमोक्तं प्रत्यक्षलक्षणसूत्र विविधाक्षेपपरिहारे. शापपाद्य प्रसङ्गेन शक्तः कृत्रपदार्थातिरेक न्यक्कृत्य संनिकषावश्यकत्वमु.

·भूमिका । पवण्ये सुखादेषानहपत्वमपोद्य लक्षणसूत्रस्थपदकृत्यनिर्देशप्रसङ्गेम प्रत्यक्षे वाचकशब्दस्य विषयतां वेयाकरणाभिमतां प्रदूष्याव्यपदेश्यपदस्य व्यावा- न्सरप्रदर्शनं बोवाभिमतपविकल्पकज्ञानाप्रामाण्यनिराकरणं दर्शनान्तरीयम- त्यवलक्षणखण्डनं योगिप्रत्यक्षसाधनं प्रातिभज्ञाननिरूपणं च । अनुमानल. सणसूत्रनिरूपणावसरे तादात्म्यतदुत्पत्योानिग्रहोपायत्वखण्डनपूर्वकं साह- चर्यज्ञानस्यानुमितिहेतुतां प्रसाध्यानुमानप्रामाण्याक्षेपपरिहारी व्यतिरेकव्या- मिनिश्चयावश्यकता अनुमितिविषयस्य प्रत्यतत्वाभावो ऽनुमानविध्यप्रदर्शन- मुखन सामान्यतोदृष्टशेषवदनुमानयोःलवण्यप्रदर्शनं तस्य काल्यविषयत्ता- पपादनप्रसङ्गेन कालनिरूपणं च । उपमानलक्षणं तत्प्रामाण्याक्षेपपरिहारी तत्प्रदर्शनावश्यकत्वं मीमांसकाभिमतापमाननिराकरणं च । ३ तृतीयाहिके शब्टप्रमाणलक्षणं तस्यानुमानान्तभाषाक्षेपपरिहारी शब्दप्रामाण्यममर्थनं प्रामाण्यस्य स्वतस्त्वमपाद्य प्रामाण्ये गुणानां हेतुभाव- मुपपाद्य तनिश्चायनिरुपणं तत्प्रसङ्गेनाख्यात्यात्मख्यातिस्मृतिप्रमोषनिरा. करणेन विपरीतख्यात्युपपादनं शब्दे परतःप्रामाण्यसमर्थनप्रसङ्गेनेश्वरान ङ्गीकारपूर्वपतस्तत्साधकानुमानं तवाक्षेपपरिहारायसरे पक्षस्वरूपनिरूपणं हेत्वाभासनिरास ईश्वरज्ञानादेर्नित्यत्वसाधनं शब्दनित्यत्वनिराकरणं च बहुप्रपञ्चं तस्य गुणत्वजन्यत्वव्यवस्थापनं च । ४ चतुर्थाहिके वेदानां पारुषेयत्वं प्रसाध्य तदपासषेयत्वनिरासेन तेषामीश्वरकफर्तृकत्वं शब्दार्थसंबन्धनिरूपणं तन्नित्यतानिरासा वेदप्रामा- ण्यावगमोपायस्ताक्षेपपरिहारावर्ववेदयामाण्यं तस्य वेदेषु प्राथम्यं स्मृति प्रामाण्यसाधनमागमाविग्रामाण्य व्यवस्था वेदप्रामाण्याक्षेपतत्परिहारप्रसङ्गेन कर्मणां विध्यं पुरुषसंस्कारकत्वं च मन्तप्रामाण्यसमर्थनं दृष्टफलानां विधीनां प्रामाण्याक्षेपप्रसङ्गेनाकार्ये ऽभ्यर्थे पदसंगतियहसमर्थनं क्रियायाः सिद्धपदाधी- सत्यव्यवस्थापनं च। ५ पञ्चमाहिके पदार्थनिरूपणप्रसङ्गेन जातिस्वीकाराक्षेपपरिहारा- वोहनिराकरणं जात्यायनिरूपणं तन्माषवाध्यत्वाक्षेपपरिहारी वाक्यार्थ विप्रतिपनदर्शनान्तरहेतुनिरूपणमसङ्गेन भाषनास्वरूपनिरूपणं तवेषिध्य ·ममिका । शब्दभावनानिराकर नजों नियोगस्य प्रवर्तकत्वनिराखेन फलधानस्येव प्रवर्तकत्वं फलस्येव वाक्यार्थत्वं च । भाहिके पदस्वरूपनिरूपणप्रसङ्गेन स्कोटस्वरूपमुपपाद्य तन्नि- राकरणं पदार्थानां वाक्यार्थधीहेतुत्वनिरासेन पदानामेव तायव्यवस्थापन वाक्यार्थप्रतीतो नामस्तत्खण्डनमभिहितान्वयवादान्विताभिधानवादस्वरूपो. पपतितत्प्रतिक्षेपा घेदार्थावगमोपायाक्षेपप्रसङ्गेन साध्यसाधुशब्दावगमोपाय- करणताया व्याकरणे ऽनुपपत्तितत्परिहारावित्येषमाहिकषटुं प्रमाणपदार्था. वगमेदंपर्यप्रवृत्तं संपातायातं च बहुलमा । • सपमाहिके प्रमेयपदार्थनिरूपणप्रसङ्गेनात्मनास्तित्वनिरासेन तस्य देहादिव्यतिरेकसमर्थन सणिकविज्ञानवादिनां सांख्यानां क्षणभङ्गपादिनांक निराकरणेनात्मतत्त्वप्रतिपादनम् । ८ अष्टमाहिके शरोरेन्द्रियार्थबुद्धिमनःप्रवृत्ति शेषप्रेत्यभावफलदुःख. रूपप्रमेयनिरूपणप्रसङ्गेनापयधिसाधनमिन्द्रियाणां प्राप्यकारित्वं बुद्धरात्म- गुणत्वं ज्ञानायोगपद्यं चेत्याठयो विषयाः । ६ नवमाहिके ऽपवर्गस्वरूपनिरूपणप्रसङ्गेन विस्तरतो ऽद्वेतमतख. पडनं पराभिमतमोक्षस्वरूपनिरासेन तस्य दुःखाभावताव्यवस्थापनम् हत्ये. बमाहिकायं प्रमेयपदार्थनिरूपणप्रवणम् । १० दशमाहिके संशयादिनिगममान्तपदार्थनिरूपणं तत्परीक्षा च । ११ एकादशाहिके तर्कप्रभृतिच्छलावसानपदार्थस्वरूपतदुपयोगनि. १२ द्वादशाहिके जातिनियहस्थानयोः स्वरूपभेदप्रयोजनप्रयोगाव. सरतनिरासप्रकारोपन्यासनिर्देशश्चेत्येवमयं प्रबन्ध: साकल्येन मातमीयशा- स्वसिद्धान्तप्रतिपादकः । अयं त्वत्र विशेषा यल्लवणनिरूपणाक्सरयष तत्तत्य. दार्थपरीक्षति प्रतिज्ञातं यन्यकृता १२ पृ. द्रष्टव्यम् । एवं मुख्यतो निर्दिष्टेषु विषयेषु तत्तत्प्रसङ्गोपपादकप्रतिद्वन्द्विविस्तृत- विषयविवेकः प्रतिपृष्ठशीर्षण्यलेखेन सकलपन्थान्तसंयोजितसूचीपत्रेण च संपा- दीवति।

·भूमिका । पॉस्लामिद परमदसीये ऽ निवन्धरने सर्व पूर्वोत्तरपपयोः प्रमाण- माधुर्यप्रदर्शनपूर्वकं नृत्यत्पदाभिर्हृदयंगमापपत्तिसर्वाङ्गसुन्दरीभिः मूक्तिभिर्वि- स्तरेणापन्यासकोशलमधीतविद्यानां मनांसि भृशं समुल्लासयेत्सरलता व्युत्पित्सून संजातदर्शनलालसान् भृशमुपपुर्यादित्यवधारयता मया काशिक- राजकीयसंस्कृतपाठशालाप्रधानाध्यक्षश्रीमदार्थरवेनिससाहिबमहोदयदत्तं प्रा- चीनतम संवत १०६४ वर्षलिखितं नातिशुद्धं पुस्तकमासाद्य पुण्ययामस्थरा- जकीयपुस्तकालयादागतं शाके १३६४ भूर्जपचेषु शारदावरलिखितमपर पुस्तकं संदिग्धविलुपापरिचितलिपिबहुलतया नात्युपयोजयता पुस्तकान्त- रसाहाय्यविरहेण संदिग्धपाठनिर्णये भृशं क्रिश्यमानेन यथामति संशोधितो ऽयं प्रबन्धः । निवेशिता च यन्यकृत्पदर्शितनिबन्धान्तरसंवादस्थलमूचिका यथासम्भवमधोभागे टिप्पणी । तमिमं निबन्धमूर्धन्यमालोचयन्तो न्याय- सिद्धान्तमकरन्दरसमास्वादयन्तः शास्वरसिकाः सीसकापरयोजकदोषण मदीयमतिदृष्टिदौर्बल्येन च मुलभसंपाता प्रशुद्धीपेक्ष्य विलुप्रसायनाची- मगोठसूक्तिसमासत्तिमुहिताः सफलयन्तु मामकीनं परिश्रममिति सप्रयं प्रार्थयते । शम् । फाल्गुनसुदि ११ गुरो । सं. १६५५ । मानवल्युपाख्यो गङ्गाधरशास्त्री।

·No text on this page.

·न्यायमचर्याः सूचीपत्रम् । E09 २५७ ४०० २६. ४२० पं. विषयाः। पं. विषयाः। २९९ २१ प्रकार्य पिपदसतियचापपादनम्। ५५८ ४ अनेकधर्मज्ञानस्य संशयहेतुत्वे उदा. ०२२ प्रख्यातिनिर:करणाम । हरणम् । १७६ ३ प्रख्यात्युपपादनम् । ५६७ ११ अनेकान्तिकलक्षणम् । 48 १४ अचेतन कारकाधिष्ठातृत्वेने प्रवर. ५ १५ अनेकान्तिकावान्तरभेदप्रदर्शनानु. सिद्धिः पयोगः 3५३ १४ प्रज्ञानलक्षणम् । १७ अन्यथामिद्धनिरूपणम् । २५४ २ अथर्ववेदप्रामाण्यसाधनम् । ६०६ १५ अन्यथासिद्धस्य बाधिताद भेटः। २५५ १ अथर्ववेदप्रामारायहेतयः । ६०० १३ अन्यथासिंद्धस्यानकान्तिकानि २५३ १ अथर्ववेदयामाण्याक्षेपः । रासः। २५६ अथर्ववेदस्य त्रयीबाह्यत्वाक्षेपः। १४ अन्वययहयोपपादनम । १५ अथर्धवेदस्य च्यात्मकत्वम् । ५७४ ४ अन्वयव्यतिकितुलक्षणम् । ३ अथर्ववेवम्य ब्रह्मवेटत्वम् । १७ अन्विताभिधानखगडनम् । २५६ २२ अथर्ववेदस्य सर्ववेदेषु प्राथम्यम् । ४ अन्यिताभिधाने दूषणोद्धारः। अथर्ववेठाध्यापिनां श्रेष्ठत्वम् । ३६७ १४ अन्विताभिधामोपपादनम् । ६५० है अधिकलक्षणम् । ४०१ २४ अन्वीयमानाभिधानाभिधीयमा. ५६६ अधिकरणसिद्धान्तलयाम् । नान्वर्यानरासः। २६६ २ अधिकारिभेदेनेष्टसिर्थ नानाग ११ अपमंशानां वक्त प्रमादापराभव. मा ईश्वरेण कृताः। त्वम। १३ अधिकारिस्वरूपनिरूपणम् । १४ अपर्भशानामनादित्वाभावः। ६५३ ५ अननुभाषयालक्षणम् । ६५७ १६ अपसिद्धान्सलक्षणम् । २० अनित्यसमलक्षणम् । ५५३ १ अपवनिरूपणोपसंहारः। ६२६ ७ अनुत्पत्तिसमलक्षणम्। २४ अपवर्गलक्षणम् । ६३१ २३ अनुपलब्धिसमलक्षणम् । १४ अपार्थकलक्षणम् । ५७ ११ अनुपलब्ध्या सिहावहारमात्रम् । ३०६ ५ अपाहप्रतीतेरसत्यासिस्वमात्मा १३. २५ अनुमानविध्यान्तरम् । ख्यातित्वं वा। १२४ १३ अनुमानढविध्यविशेषनिराकरणम् । ३०५ ४ अपोहनिराकरणम्। ११६ ३ अनुमानप्रामाण्याक्षेपः । ३०३ २१ अपोहस्य शब्दविकल्पविषयत्वभिः १२० १८ अनुमानप्रामापयसमर्थनम् । रासः। २१७ अनुमानभेदानां विषयभेठपवर्थ- ३०६ ७ अपोहस्वरूपान्तराश्रयेण पूर्वपक्षः। ३०७ १५ अपोहाप्रयेण सामान्यापः। १२५ ५ अनुमानलक्षणसूत्रार्थः । ६५४ ७ प्रतिभालक्षणम् । १३५ २२ अनुमामस्य त्रिकालविषयत्वम् । ६४६ प्राप्तकाललक्षणम्। ६१० ६ अनुमानस्यानुमानाबाध्यत्वम् । १० प्रभावप्रामायनिरासः । १०६ २४ अनुमानस्वरूपम् । सू. ५। ४६ ५ अभावप्रामाययपूर्वपक्षः। २७ अनुमानेनापत्या वा स्फोटा. ५६ १७ प्रभावस्य ज्ञानविषयत्वोपपाठनम् । सिद्धिः। ६० १४ प्रभावस्य प्रतियोग्यनुयोगिभ्यां संक- १२९ १५ अनुमितिविषयस्य सर्वस्य न प्रत्य न्धोपपाठनम् । देणग्रहणसंभवः। ५३ ५ प्रभावस्य प्रत्यक्षयोग्यता । ४२० ५०७ ..

·१७9 २२० सूचीपत्रम् । पं. विषयाः। विषयाः। ૫૦ • प्रभावस्य प्रत्यक्षेणापक्षणम् । १. अव्यपदेण्यपदाभावे संभवो दोष ५० प्रभावस्य वस्तुत्वसाधनम् । द ७ अव्यभिचारिपतकत्यम् । १६ प्रभावस्य वस्तुत्वोपसंहारः। ४६५ १४ असत्कार्यवावे ऽप्युपादाननियमोय ५४ २० अभावस्यावस्तुत्वपूर्वपक्षः। पाठनम् । ७ अभावस्यासंनिकष्टस्यापि प्रत्यक्षा ४६४ असत्कार्योपपादनम् । पपादनम्। ૫૪૫ १ असरख्यातिनिरासः। १९२४ अभिषितान्वयवादे दूषणोद्धारः। ४ असतख्यातिविरासी। ३६५ ११ अभिहितान्वयान्विताभिधानवि. ૫૯૮ २७ असाधारणविरुद्धाव्यभिचारियो- चारः। जात्युत्तरे तीवः । B८ अभिहितान्वयोपपावनम् । ६०६ ११ प्रसिद्धलक्षणम् । ५६७ १ अभ्युपगमसिद्धान्तलक्षणम् । ३ अमर्यमाणकर्तृकत्वतोर्निरासः । १६ अर्थप्रतीतिभेदापि वर्णभेवः। २३४ ३ अस्मयमाणतया वेदकर्तुरभावपूर्व- ४८४ ८ अर्थलक्षणम्। पक्षः। २६१ • अर्थवाउप्रामाण्याभावमूलकसर्ववे. ६२६ ९ अहेतुसमलक्षणाम् । दाप्रामाण्यपूर्वपक्षः। २१३ ७ प्राकाशरूपत्वेऽपि प्रोत्रस्य भेदोप- २०५ २४ अर्थवादप्रामाण्योपसंहारः। पादनम् । এর ak অথবাৱকান্না মিয়ানা। ३१८ ५ श्राकतिस्वरूपनिरूपयाम् । २९३ ५ अर्थवादावगतप्राशस्त्योपयोगः । २६३ १६ श्राख्यातरहितस्यापि वाक्यस्य प्र. २८५ ५६ अर्थवाटेषु वृत्तान्तज्ञानस्य न प्रवर्त- योगयोग्यत्वम् । कत्वं किंतु प्ररोचनाद्वेषयोः । १० प्रागमप्रामाययाक्षेपपरिहारः । ५४७ १ अर्थस्य ज्ञानावे ऽप्यनुपपत्तिनि- २६५ १० भागमानां प्रामाण्यव्यवस्था । ६ पात्मख्यातिनिरासः । १४५ २४ अर्थान्तरलक्षणम् । १७८ ८ प्रात्मख्यातिविरामी। ६३० १ अर्यात्तिसमलनणाम् । ४ प्रात्मज्ञानविधा मोक्षस्य साध्य. १६ अर्थापत्यनीकारे पिलिङ्कादीनां त्वेनान्वयाभावः। बलाबलोपपत्तिः। ५२६ ३ श्रात्मावतपूर्वपक्षः। ६ अापत्तिविषये व्याप्तिग्रहणासं ४३० १७ पात्मनि ज्ञानकर्वस्वकर्मवयोम. भवः। योरनुपपत्तिः । ४० २४ अापसेरनुमाने इन्तवः । ४३३ ८ प्रात्मनो ऽनुमानागम्यत्वम् । ९ अर्थापत्तेरनुमानागतार्थत्वपूर्वपक्षः। ४३६ १० श्रात्मनो ऽप्रत्यक्षत्वे ऽप्यनुमितिगम्य- ४३ १० अर्थापत्त्युदाहरणे ऽनुमानप्रकारोप- त्वम् । पाटनम्। ४६८ १५ श्रात्मनो नित्यत्वसाधनम् । Be૫ १२ अवयवपञ्चकसार्थक्यनिरूपणम् । ४७१ ७ प्रात्मनो नित्यत्वे उपपत्तिः । ५५० ११ अवविबाधकानुमाननिरासः । २२ प्रात्मनो नित्यत्वोपसंहारः। ५४६ १० अवयविभागः। ४६६ २० प्रात्मनः पारलौकिकत्वसाधको ६४७ २५ अविनातार्थलक्षणम् । त्वन्तरम्। 20 ३ प्रवियाया असत्यत्वनिरासः । ९ प्रात्मनः प्रत्यतत्वम् । १४ अविल्यायो बन्धहेतुस्वासम्भवः । २३ पात्मनः प्रत्यक्षविषयत्वाभावः । art १७ अविशेषसमलक्षणम् । ६ पात्मनः स्वप्रकाशस्वनिरासः। १६ अविवाटकत्वस्य प्रमाणलक्षण ७ श्रात्माभावपूर्वपक्षः। स्वखण्डनम्। ४ श्रात्मादीनामेव निःप्रेयसचेतुस्वात २२ अव्यपदेश्यपट त्यम् । प्रमेयत्वम्। ५ प्रध्यपवेश्यपदव्यावान्तरम् । ४३५ १२ प्रात्मानुमापका हेतयः । २४ अव्यपदेण्यण्वस्थासंभवदोषनिरा. ५३६ १० प्रात्मकत्ववादमिरासः। सार्थत्वाभावः। १५१ १४ प्राप्तस्वरूपम् । रासः। ५४६ ૫૨૫ ४७ : ४७२ ४३४ ૨૧ ४३२ કરંટ ४२९ G५ ·गमः। ४४० २४० सूचीपत्रम् । विषयाः। विषयाः। ९० श्रायुर्वेदप्रामाण्यदर्शनावेदप्रामा २५ २ उपेक्षणीयेऽपि विषये ज्ञानस्य प्रामा. गमावगत्युपसंहारा। पयम्। २४९ ३ श्रायुर्वेदस्य संवादाद्वेदप्रामाययाव ८६ १३ उभयजमानव्यवच्छेदार्थमव्यपदे- ध्यण्टम् । २४८ २३ अायुर्वेदोक्तोपायानां फलव्यभिचा ७ उभयजमानस्याव्यपदेश्यपदव्याव- रावप्रामाण्यशकुनिरामः। यत्वाभावः। १० इन्द्रियचैतन्यनिराकरणम् । ५८६ १५ अहस्य मतभेदेन त्रिविधत्वपञ्च- 11७६ २२ इन्द्रिविभामसूत्रम् । विधाये। १४७६ १ इन्द्रियाणां प्राप्यकारित्वम् । ७ एकस्मिन् विषये ऽप्यनेकप्रमाणाध्या- ४७७ २२ रन्द्रियाणां भातिकस्वाहङ्कारिक- पारः। त्वपरीक्षा। ५३ २५ एकादविधानुपलब्ध्युदाहरणानि। ४८१ १७ इन्द्रियाणां भौतिकवे ऽनुमानम् । ४ २२ एतच्छास्त्रोक्तहेतुभिरेव वेदप्रामा- ४८० २२ इन्द्रियाणामाहारिकॉनरामः । गयसिद्धिः। । चन्द्रियार्थनिकर्षात्पचपदकत्यम् । २७६ ६ ऐहिकपभ्वादीनां पूर्वानुष्ठितांच- १७ ईश्वरकतत्वज्ञानादेव घेदेषु प्रा. त्रायागादिफलस्वम् । मागयग्रहः। ४१७ ४ कादिलक्षणानुपपत्तिः । २०१ वरज्ञानार्निस्यत्वम् । २७५ २३ कर्मणां विध्यम् । २००. ३ ईश्वरसर्वज्ञत्वसाधकप्रमाणम् । ४१६ १ करणाटिलक्षणानुपपत्तिः । १९८ २२ ईश्वरसाधकतारनेकान्तिकत्वनि- ६३४ ७ कार्यसमलक्षणम् । रास:। ८५६ कारणभेदापि ज्ञानभेदो न विषय. ईश्वरसाधकहेताविरुद्धत्वबाधित. स्वसत्मतिक्षितत्वनिरासः । १२९ २ कारणात्कार्यानुमाने प्राक्षेपार- १६४ ईश्वरसाधकानुमानम् । १६२ १ ईश्वरस्य जगत्वार्तृत्व ऽनुपपत्तिः । ९३९ १५ कालविध्यनिरूपणम् । २०३ वरस्य जगविमर्माण नष्फल्यापपरि- १३८ १७ कालस्य ग्रहाढिपरिस्यन्दरूप्रतानि रासः। १४ ईश्वरस्यैकत्वम् । १३७ ६ कालस्य प्रत्यक्षत्वम् । १६५. १२ ईशवराङ्गीकारे पूर्वपतः । १३६ १ कालस्य सस्वामविचारः। १६३ १८ ईश्वरानडी कारपूर्वपक्षोपसंहारः। ५७६ १६ केवलतिरकिहेत्वभावानेपः । १० वरामुमाने ऽनुपत्तिपरिहारः । ५७७ ७ केवलयतिरेकिहत्वभावानेपरिहार: za १२ उत्कर्षप्तमादिलक्षण । ३४७ २० क्रियाकर्तृसबन्धाद्भिवः प्रेषप्रेष्यसं- ३ उदाहरणलक्षणम् । बन्धः। ३६५. १८ उटगोगस्य वाक्यार्थत्वनिरासः। १ क्रियायाः प्राधान्यनिरासः। ५८२३ उपनयप्रयोगावश्यकत्वे आक्षेपपरि ३३१ १४ क्रियाया वाक्यार्थत्वोपपाटनम् । हारः । ४५३ ३ क्षणभङ्गनिरासः। ६९६ ९ उपचारच्छललक्षणम् । ४६६ १५ णभभोपसंहारः। ५० ४ उपनयलक्षणम्। ४५४ १३ क्षणिकावपक्ष उपादानत्वमहकारि- १४ उपपत्तिसमलक्षणम् । स्वनियमानुपपत्तिः। ४२ १३ उपमानफले मतभेदः । ४५४ • क्षणिकत्वपक्षे कार्योत्पादानुपात्तिः। १४१ १४ उपमानलक्षणसूत्रम् । ६। ४५० १० क्षणिकत्वस्य प्रत्यक्षगम्यत्वम् । १४४ २७ उपमानस्य प्रमाणान्तरत्वसमर्थनम्।' ४५७ ५ क्षणिकत्वहताविन्द्रत्वम् । १४३ १ उपमानस्य प्रमाणान्तरत्वे पापः। ४४५ क्षणिकत्यानुमाने प्रत्यभिज्ञाया बा- 1 उपलब्धिसमलक्षणम् । धक्रत्वाद्धारः। २४ २५ पेक्षणीयस्य हेयोपादेयातिरिक्त ४६१ २७ क्षणिकन्वानुमापकत्यपेक्षया स्थैर्यः साधकात्यभिचायाः प्राबल्यम् । भेटादेव। हारा। ५७८ ·५२७ ७४ २० दिया। विषया. ४७णिकावेहवतरम । . जात्युसरलक्षणम् । ४४४ राणिकभावसंतामनिरास ६१६ २० जात्युत्तविभागः । चणिविज्ञानसम्यपूर्वपदः । ६५ ६ जात्युत्तरे पदपक्षोप्रदर्शनम् । ४ गत्वादिजात्यनुपपत्तिः। १२ जीवनविभागो ऽवियाकल्पितः। ५ यहीतरहणम्यापि साफल्यम् । १०० १७ जे मनीयात्यक्षलक्षणखण्डन । ४७० ७ गोलकस्येन्द्रियवनिरामः। १०१. २२ जैमिनीयप्रत्यक्षलक्षणसूत्रस्य ताप EVE १६ ग्रन्यकर्तनामादिकीर्तनम् । यान्तनिराकरणमा ५२३ २५ जानकर्मसमुख्यमनिरासः । ३४ १४ चतुर्दविद्यास्थानानां साक्षात्पर- म्यरया च धर्म प्रामाण्यम् । १८१ १५ शानद्वविवेकायहणखयडनम् । चलतीतिप्रत्यये संयोगविभागाति- १० ज्ञानपदकात्यम्। रिक्तक्रियाया विषयता। ११ नानस्य क्रियास्वाभावे युक्तिः । ४४. चार्वाकमनिरासः । १३ ज्ञानस्य फलत्वमेव न करणत्वम् । ४७३ ५चार्वाकमनिरासः। ५३८ ९ ज्ञानस्य साकारलापपाठनम् । ४. १७ चाकमतेन पूर्वपक्षः । પણ ३ तत्वज्ञान वषर्यावप्रतिपत्तिः । २७७ ११ चित्राकारीयोर्वेषानरासः । પર सम्वविदो धर्माधर्मफलाभावः। २७४ २५ चित्राटिचोठनानामनियतफलस्वम्।| १२४ १० तत्पर्वकपदार्थश्राक्षपरिहारी। १९७ ११ छलविध्यसाधनम् । ५८६ १ तर्कलक्षणम् । 8१३ ४ छललक्षणम् । १६ तर्कशास्त्रस्य विध्यास्थानत्वम् । १९ ६ छलानन्त्यप्रसङ्गनिरासः। १४५ २८ तर्कशास्त्रे उपमानप्रमाणनिरूप. ५३५ ७ जगतः शब्दविवर्तत्वखण्डनम् । णाक्षेपपरिहारी। १०२ १६ जात्यनङ्गीकारे ऽपि शब्दानुमानप्रव- ४०३ २ तात्पर्यशक्तया न्वितातीतिः । न्युपपादनम् । ११३ ६ तादात्म्यतदुत्पत्त्यायप्तिमहोगाय- ५६४ १५ जल्पलक्षणम् । त्वखण्डनम् । ४२० ६ जातिप्रयोगानुपपत्तिः। ४ तृतीयसूत्रम्य सामान्यलक्षणविभा- ६२१ जातिप्रयोगावसः। गोभयपरत्वम् । १२२ १५ जातिमात्रवाच्यत्वनिरासः। ३७४ १ त्रिविधव.कस्वरूपम् । ३१६ १ जातिमात्रवाच्यत्वाक्षेपः ४८२ ह त्वान्द्रियनिरासः। १२९ १० जातिमात्रवाच्यत्वे उपपत्तिः । १४० २० टिकस्वरूपनिरूपणम् । १० २१ जातिविशिष्टव्यक्तिवाच्यत्वसाध. ८ दिशः पात्रत्वनिरासः। ५०६ ११२ ५ जातिव्यमयोः बन्धनिम्पयाम् । १० दुःखलक्षणाम् । ५११ ४ जातिव्यत्तयोः संबन्धानुपपत्तिः । ५ दुःखाभावमावेश मे प्रवृत्तिः । REE १७ दृष्टान्ताभानिरूपणम् । ४ जातिव्यतया दाभावपूर्वपक्षः। ५६४ १ दृष्टान्तनागमूत्रम् । १०६ ११ जातिसाधनम् । ५०१ ११ दोषत्रित्वापदन।। २० नातिसाधनोपहारः । .५०० १४ देषलक्षणम् । ३१९ २० जाती पूर्वपक्षनिरासः। ५१८ १ ढोषेषु प्रतिपक्षभःव म्। ४नातेः प्रत्यक्षत्वम् । ३० २ त्रिपन्चानानुपति दर्शनम् । २६७ १४ जात्यङ्गीकारे पूर्वपक्षः। ૫૦૪ झणु माठिक्रमेणावयत्तिः । १९५ • जात्यनङ्गीकारएकाकारविकल्पानु- १०८ २० धर्मस्य प्रत्यक्षविषयत्वं नुमानम् । पर्यासः १०५ धर्मस्य योगिप्रत्यक्षगम्यत्वम् । १०४ . जात्यनहीकारे पोहस्यासिद्धिः । १०५ ५ धर्मस्य योगिमानसप्रत्यक्ष ३०१ १६ जात्यनङ्गीकारे ऽप्यनुगत प्रतीत्युपपा- २७६ धर्मस्वरूपनिरूपणे म.भेट । दनम् । ४१५ . धात्वादिलक्षणानुपपत्ति । . १२ जात्यापनियणम् । २. ध्वन्याख्यध्यापारनिराकरणम् । २७ २२६ ५८० ४९ ·. सूचीपत्रम् विषयाः। ए.पं. विषयाः। १५३ मजा शिवर्तकस्वम् । १ पदार्थानां वासार्थबोधे हेतुत्वपू. नामधेयत्वपक्षापयोग वेदप्रामा वपक्षः। पयापरिहारः। १५ पदार्थेषु निर्णयस्य एथगणनाक ५४ निगमनप्रयोगावश्यकस्वनिरूपणम्। ध्यकत्वम् । ५५ १६ निगमनलक्षणमं । ३८५ १९ पदावयवानां सार्थकत्वनिरर्थकत्वे ४ निग्रहस्यानलक्षणम् । व्यवस्थिते । ८ २२ नियहस्थानविभागः । ६५५ . २८ पर्यनुयोज्योपेक्षणलक्षणम् । ६३६ ५ निग्रहस्थानभेदेष्वाक्षेपपरिहारी। ५०३ २ परमाणुसाधनम् । ३५६ . नित्यनिविध्यापि फलस्यैव प्र ६ परामर्शानङ्गीकारपूर्वयक्षः । वर्तकत्वम् । ९ परामर्श करणानुपपत्तिः । ३३ १४ नित्यसमलक्षणम् । ५६ ११ परार्थानुमानसमर्थनम् । ४४२ १३ नित्यात्मसाधनापसंहारः। ५ पश्चादीमामयस्मिन्नेव सन्मान ३५५ ८ नियोगवाक्यार्थवनिराणः । काम्यमानत्वम्। १५६ २० नियोगस्य प्रवर्तकत्वनिरास:। ४३९ १ पीलुपापिठरपाकवादी। ३४६ १७ नियोगस्यैव प्रेरकत्वमनुष्ठेयत्वं च । ६५० २३ पुनरुक्तलक्षणम् । ३६० १५ नियोगे व्युत्पत्त्यनुपत्तिः । ४८५ १८ एथिव्यादीनामेकैकगुणत्वसर्वगुण- Be १२ नियोज्यापस्य फलाक्षेपत्वनि- स्वनिरासः। रासः। ६२८ १२ प्रकरणसमलक्षणम् । પ૦ १० निर्णयलक्षणम् । १ प्रकारान्तरेण क्षणिकत्वखण्डनम् । ४६२ ३६९ ५६९ ६ निर्णयलक्षणसूत्रे ऽर्थपदोणदानस्य १ प्रकारान्तरेण पदत्तानोपपादनम् । प्रयोजनम् । ३४ १४ प्रकारान्तरेण प्रमाणसवोपपाढ १७ २४ निर्विकल्येन स्वलक्षणग्रहणासंभवः। नम् । ६५७ १ निरनुयोज्यानुयोगलक्षणम् । २९६ १० प्रकारान्तरेण वेदप्रामाययाक्षेपः । ६४६ ३ निरर्थकलक्षणम् । ६४९ ६ प्रतिज्ञान्तरलक्षणम् निषेधविधेविषयनिरूपणम् । १३ प्रतिज्ञालक्षणम् । પલ २५ नीलादेनाकारत्वनिरासः । १६ प्रतिज्ञाविरोधलक्षणम् । २२ नीला नाकारत्वसमर्थनम् । ६४३ १९ प्रतिज्ञाविरोधे आक्षेपपरिहारी। ६४६ ६४४ २४ न्यूनलक्षणम् । ११ प्रतिज्ञासंन्यासलक्षणम । ६४० १६७ पलस्वरूपनिरूपणम् । ५ प्रतिमाहानिलक्षणम् । ८ पक्षाभासनिरूपयाम् । ५७१ प्रतिज्ञोदाहरणे वावार्थविचारः। ૫૧e ११२ ४ पक्षासंभवपूर्वपक्षतपरिहारी। ५ प्रतिपक्षभावनं विना दोषाणामनि- ४०७ • पवगतसाधुत्वासाधुत्वस्वकवि- त्तिः। चारः। २६५ १४ प्रतिपत्तिकर्तव्यतापरत्वनिरामः । १९० १८ पठत्तानवाक्यज्ञानोपपाठनम् । प्रतिभाया वाश्यास्वनिरासः । १३ पदपदार्थविभागस्यापारमार्थिक ६१ २२ प्रत्यक्षपदे योगार्थात्रयपि दृषण- निरासः। त्वम् । १७ पठशक्यतवर्यानां सावयवत्वम् । ६५ ४ प्रत्यक्षलक्षणसूत्रम् । पठस्वरूपनिरूपणम् । ર ७ प्रत्यक्षलक्षणान्तरखण्डनम् । १५ पदानां सावयवत्वे दोष.द्धारः। ४६३ २४ प्रत्यक्षस्य स्थिरवस्तुपाहकत्वम् । ICE १४ पदानामेव वाक्यार्थधीतुत्वम् । ५ प्रत्यक्षानुमानयोर्विविक्तविषय- १२९ १३ पठार्थनिरूपणापसंहारः। त्वम् । ४५२ पढार्थस्ययानुमानदूषणाम् । २२४ २५ प्रत्यभिज्ञायाः शब्दनित्यत्वासा. ३८८ १३ पदार्थानां वाद्यार्थधीजनकत्वनि- कत्वमा ४४६ ४ प्रत्यभिज्ञानिरासः। ५७० ६४२ ५७२ ३० ·पतिः। . दोषोउद्धारः। ७० ४६५ सूचीपनम् । विषयाः। पं. विषयाः। ४.०२० प्रत्यभिज्ञाप्रामाययोपपादनम् । ५०५ १ फललक्षणम् । ४५६ २४ प्रत्यभिज्ञायां भूतकालस्य विषय ३६२ २१ फलस्य प्रवर्तकत्वोपसंहारः । त्वम्। १४ फलस्य साध्यत्वे पि क्रियास्वा. ४५९ प्रत्यभिज्ञायाः क्षणिकत्वप्रत्यक्षाबा- भावः। थकात्वमा ३५७ १६ फलस्य सितत्वनिरासः । २० प्रथमसूत्रम्। ६ फलस्यैव कारकसंपाट्यत्वं न कि- १४ प्रमाणगतसंख्याविषये विपति- यायाः। ३५० ८ फलाभावेऽपि शास्वस्य प्रवर्तकत्वम्। ४२६ २० प्रमाणचतुष्टयनिरुपणोपसंहारः । १८ बाधस्वरूपनिरूपणाम् । १४ प्रमाण विध्यखण्डनम् । ६११ १८ बाधितलक्षणम। ५ प्रमाणद्वैविध्याक्षेपः। ११२ ७ बाधितसूत्रध्याख्यानान्तरदूषणम् । ११४ १० प्रमाणपरीक्षाक्षेपपरिहारी। ४७० १६ बालस्य जन्मान्तरानुभूतस्मरणे २० प्रमाणविभागसूत्रम् ।। १३ ३ प्रमाणलक्षणम् । तत्रापरिहारी। ५४६ २३ बाह्यार्थशून्यत्वनिरासः । २४ प्रमाणलक्षणे ऽनधिगतार्थवाहि ૫૫૧ २ बाह्यार्थसाधनम् । त्यविशेषणस्य दूषणम् ४६६ ६ बुद्धनित्यत्वोपपादनम् । ४२७ १ प्रमेयपरीक्षारम्भः। ४८० २२ बुद्धिलक्षणसूत्रम् । १२ प्रमाणफलयोरभेठपूर्वपक्षः । १५ ११ बोधस्य प्रमाणवनिरासः । १५ ५ प्रमाणासंसधे दूषयोद्धारः। EE २४ बौद्रप्रत्यक्षलक्षणखगडनम् । ५ प्रमाणाधिक्यपरीक्षाऽऽरम्भः । १ बौद्धमते ऽनुपपत्तयः २ प्रयोजनप्रदर्शनावश्यकत्यम् । ४५६ है बादमते उपादानत्वसहकारित्व. ५६३ प्रयोजनलक्षण । योरनुपपत्तिः। ५ प्रयोकभिप्रायस्य प्रवर्तकावनिरासः। ११६ १७ बाद्धमते कार्यकारणभावयहासंभ- ४९६ १० प्रवृत्तिलक्षणम् । वाच तस्य ध्याप्सियहोपायता। ६ प्रतिसामर्थ्य स्वरूपनिरूपणम् । २६६ ५ बौद्धाटयागमानामप्रामाययहेतुः । १६४ २० प्रपत्त्युत्तरं प्रामायययचोपयोगा- १५ ब्रह्मदर्थनिरासः । भावः। १३ भट्टमले वस्तुनो छात्मकत्वस्य ६३५ ३ प्रसासमाविलक्षणम् । निरासः। १०६ १३ प्रातिभज्ञानप्रामाण्यम् । ३४६ २४ १४ प्राप्त्यमाप्तिसमलक्षणम् । १४ भावनाढयस्य प्रत्ययवाच्यत्वनिरा. प्राभाकरमनिरासः। करणाम्। ४४ ३४३ ४६ १८ प्राभाकरमते (तापसिनिरासः । ६ भावनाविध्यम् । ३६ १२ भावनायां धात्वर्थस्य करणत्वेना. १४२ ११ प्रामायययहस्याप्यनैमित्तिकत्या. न्वयः। प्रामायर्यानश्यायनिरूपणम् । ८ भावनाया अंशत्रयापेक्षा। २ भावनाया पाख्यातवाध्यत्वम् । १७० २७ प्रामाण्यस्य गुणनिमित्तकत्वम् । ३३५ ८ भावनास्वरूपनिरूपणम् । १७१ प्रामाण्यस्य परतस्वसाधकानुमा. है भावनास्वरूये मतभेदाः । नम्। ४४५ ६ भावानां नित्यत्वे क्रियाकारित्वा. १६५ ६.प्रामाण्यस्वतस्वस्य दोषचानाधि. त्तिः। नुपतिः । १६८ प्रामाण्यवतस्यनिरासः । ४४४ २५ भावानां सत्येन नित्यत्वनिवृत्त्या ३ प्रामाययस्वास्वाक्षेपः। णिकत्वम। १६१ ૫૫ ४ प्रामापये स्वास्वपरसस्वविचारः। ५६० ४ भावाभावयोः संबन्धानुपपत्तिः । ६ प्रामायपर सवे अनुपपतिः । । भूतवेतन्यपूर्वपक्षः। ५०२ . प्रेत्यभावलक्षणम्। ५२६ भेवस्य प्रत्यक्षावित्रमाणसिद्धत्वम् । 300 क्षेपः। १६९ ·नम्। ४४९ २९७ २८८ ८२ ८० ८१ सूचीपत्रम् । विषयाः । विषयाः। १८७ । भमेखलाविकारोण्यप्रतीतिखगड- ३वामामर्थप्रत्यायकावे दोषनिरासः। ६१४ ८ वाक्छललक्षणम् । १ मतानुसानलक्षणम् । १८ १६ वारविनिराकरणम् । a १३ मतानुज्ञालक्षणम् । ३४ सवायजप्रतीता क्रियाफलपुरुषाणां ४ मनश्चैतन्यनिराकरणम् । प्राधान्यानुपपत्तिः। ४६७ ७ मनसो लक्षणाम्। ३९२ ८ वाश्यार्थप्रतीतो क्रमस्तत्खण्डनं च। ४६० ७ मनोधर्मनिरपणाम् । १२ वाक्यार्थप्रदर्शनम् । ३ मन्त्रप्रामाण्यविचारः । १२६ १ वाक्याथै विपतिपत्तयः । ३ मन्त्र प्रामाण्यसमर्थनम्। ३७२ ५ वाक्ये पदानां पदेचावयवानां कल्य. १ मन्त्राणामुच्चारणमात्रोपयोगित्व- नामात्रम्। निरासः। ३२५ वाचकानच्छितवाव्यप्रतिभासे नि- २६२ २ मन्वाठिस्मतीनां वेदमूलकत्वेन विकल्पकावलक्षण्यपूर्वपक्षः । प्रामाययम् । २४ वाचकाच्छिनवाच्यप्रतीतिनिरासः। ५ मुक्तस्य कर्मणामनाऽपि न संसा- १० वाच्यतोतो वाचकानां नियमेन रापत्तिः। विषयता। ५२० . मुक्तस्य प्राक्तनकर्मणां गतिः। २ वाच्यार्थप्रतीती वाचकस्य विषय. १६ २७ मीमांसकमतखण्डनम् । स्वाभावः। ६२ ३ मीमांसकमनिराकरणम् । ३२७ ३ वाच्यार्थविध्यम् । १४६ १ मीमांसकमते उपमानस्वरूपम् । ४९३ १ वागादीनामिन्द्रियत्वमिरासः । १०२ ११ मीमांसकमते धर्मस्य योगिप्रत्यक्षा- १ वादजल्पवितण्डानिरूपणावश्यक- विषयत्वोपपाठनवैफल्यम् । त्वम्। ૧૪ मीमांसकानां स्वाक्तिविरोधः । ४ वादलक्षणसूत्रस्थपटकत्यानि । ११ मीमांसकाभिमतापमाननिराकर ५६२ १५ वादलक्षणम् । याम्। પષ્ટ १७ विक्षेपलक्षणम् । १४९ १४ मीमांसकाभिमतापमानोपयोगा- २६ विज्ञानस्य स्वप्रकाशत्वखण्डनम् । भावः। ५३७ १० विज्ञानाद्वैतवादः। ५०० ५ मोक्षदशायां नवानामात्मगुणाना १४ विज्ञानाद्वैतवादे कल्पनालाघवा- मुच्छेदः। भावः। ५१० १ मोक्षशायां सुखसत्तानिरासः। ५९६ २ वितपडालक्षणम् । પર है मोक्षशास्त्र जल्यनिरूपणापयोगः। ક ७ विधिविशेषनिरूपणम् । થ08 ५ मोक्षार्थप्रवृत्त्यवसराभावः । ३४१ १४ विधिस्वरूपनिरूपणम् । ५१३ ५ मोक्षोपायनिरूपणम । १५ विध्याप्रयणवेयर्थ्यपूर्वपक्ष: । ५१७ १५ मेक्षिोपायानुष्ठानसम्भवः । ४२ विध्याश्रयणावश्यकत्वम् । ५०५ २३ मोक्षोपायासम्भवपूर्वपक्षः। १८५ २ विपरीतख्यातिविषयनिरूपणम् । ५१६ ११ महायिकाश्रमनिरूपणम् । १२ विपरीतख्यातिविषये ऽख्यातिसम- १०७ २० योगिनां सर्वतत्वे प्राक्षेपः। र्थनम् । १०१ २९ योगिप्रत्यक्षसाधनम् । १४ १० विपरीतख्याती दोषोद्धार। ११० २ लक्षणपञ्चकनिरूपणम् । १७५ १ विपरीतख्यात्यभावाक्षेपः । .७१ लोकायतिकाममस्याप्रामाण्यम् । १८२ १० विपरीतख्यातिसमर्थनम् । १६ १६ वर्याभेदोपपादनम् । ५६१ १४ विभागगुणान्तरत्वनिरासः । REO ५ वर्णवाचकत्वपक्षे शब्दशब्दस्य समु. ५६० १. विभागविभागखयडनम् । दाये प्रवल्यनुपपत्तिः। ५५६ ११ विभागविभागसाधनम् । २२१ ४ वर्णमामान्यपुरस्कारेणार्थप्रतीत्युप- विस्खलक्षणम् । पसेन वर्णनित्यस्वम् । १२ विम्खलक्षणसूत्रव्याख्यान्सरनि- 16 २५. वान वाचकाल्पनिरासः। ससः। ५४२ ५४३ १४० E00 ·पत्तिः । भवः। ४०७ RCO १२१ सूचीया । . विषयाः। पं. विषयाः। विशिष्टस्य वाच्यत्वे उपपत्तिः । ४१३ १ व्याकरणप्रयोजनलेनोक्तानामा जनस्वायपावनम् । થo २४ विशुद्धज्ञानतत्वावगमस्य मोक्ष तुत्वम् । ४१४ २१ व्याकरणलक्षणानामध्यवस्थित. विषयज्ञानयो दोपवादनम् । ५४४ १३ विषयज्ञानयोरभेदानुमाननिरासः ४११ ३ व्याकरणस्य नियोजनस्वाक्षेपः । १ विषयविध्यस्य प्रत्यक्षेणानुमानेन ४१० ८ व्याकरणस्य वेदाङ्गत्वानुपत्तिः । वा न सिद्धिः। ४५३ १२ व्याकरणस्य शब्दसंस्कारकत्वानुप- १. विषयप्रदर्शनावश्यकत्वम् । ५३४ . २ विषयेषु शब्दाध्यामनिरामः । ४२४ ६ व्याकरणस्य सप्रयोजनवं वेदाल- त्वंच। ४०६ १२ बुद्धव्यवहारेण वेदार्थव्युत्पत्यसं. ४१८ २९ व्याकरणस्यानुपादेयत्वाक्षेपः । ४२५ २२ व्याकरणस्यावश्याध्येषत्वम् । ६१ ६ वेदचतुष्टयसमानत्वोपसंहारः । १० वेदगतव्य घातपुनरुक्तदानासः। १ व्याकरणेन वेढार्थावधारणानुप- पत्तिः । २५२ g যত্তসমাযথভাধরননি। १२२ १० व्याप्तिय व्यतिरेकनिश्चयानपेक्ष- २७२ ५ वेढप्रामाययस्य प्रकारान्तरेणाक्षेपः। १६ वंदप्रामाययापरिहारः । त्यादिनानामतापपाठनम् । २४७ १६ वेवामाययावगमेोपायः । ११८ ३ व्य प्तिस्मतेरनुमितिकारणत्वम् । EN૧ १७ वेटप्रामाण्यावगमापायान्तरम् । १४ ध्यानमानसप्रत्यक्षवेटत्वम् । २९६ ३ वेदप्रामाण्योपसंहारः। ३१ २३ व्यावत्तरान्तरत्वं बाह्यत्वे चानुप- पत्तिः । २६८ ४ वेदबाह्यागमानामपि प्रामाण्यम् । २३६ १३ वेदरचनानां वेलक्षययस्य कर्तवैल ४१ । क्तिरूपपदार्थान्तरखगडनम् । क्षययप्रयोजकत्व। EE २९ शक्तः प्रत्यक्षग्राह्यत्वम् । १८८ १७ वेदानां परतः प्रामाययोपमहारः। ३ शतपनङ्गीकार पि कार्यप्रतिबन्धो- पपत्तिः। 26 १६ वेदानां पृथिव्यादिकर्तकर्तकत्वम् । वेदानां सर्नुकत्यसाधक हेतोः २३० २८ शब्दकार्यत्वोपसंहारः। सत्प्रतिपक्षधनिरासः । ९ शष्टयणानुपगमे तनतजातिप्रत्य. १६७ ११ घेठानामपौरुषेयतया स्वतःप्रामा. क्षानुपपत्तिः । २१६ १६ शब्टग्रहणोपपाटनम् । पयम् । २१५ २० वेदानामानातत्वनिश्चयोणयः। ३ शब्दजशब्दखण्डनम् । २४६ ੨੩੨ शब्दत्वजातिसाधनम् । २०४ १४ वेदानामीश्वरककत्वे श्राक्षेपः । २०५ ४ शनित्यत्वपूर्वपक्षः। २३२ १६ वेदानामीश्वरकर्तृत्वापसंहारः । २१८ ५ शब्दनित्यत्वप्रमाणदूषणम् । १६० नामीश्वरः कती। २३ शब्दनित्यत्वसाधक चिस्वन्तरदूषणम्। ५०६ वेदास्यभिमतमोक्षस्वरूपनिरासः। २१२ १६ शब्दनित्यत्वेऽपि ध्वनिभिःकरण. ४०४ २० वेदार्थातीता व्युत्पत्यसंभवपूर्व- स्काराच नियतयणानुपपत्तिः। पतः। ५ शनित्यत्वे प्रमाणान्तरम् । ४०५ १५ वेदार्थावधारणोपायः । २२ शब्दनित्यत्वोपसंहारः। ५७६ १३ वैधणादाहरणालक्षणम् । १५० ३ शब्द प्रमाणलक्षणसूत्रम् ।। २५ १५ क्तिबोधे शब्दव्यापारसाधनम् । ૧૫૭ १५ शब्दप्रामाण्यसमर्थनम् । है व्यक्तिवाचकत्वं कंषां चित्य- १५६ १४ शब्दप्रामाण्याक्षेपः । दानाम् । ३८२ २१ शब्दबुद्धापि स्के.टस्याप्रतीतिः । . व्यक्तिमानवाच्यत्वापपरिवार। ૧૫૨ शब्याचार्य.याथार्ययोः पुरुषगुण- ११.५ तिरकव्याप्तिनिवषयावश्यक. दोषनिमित्तकत्वमा ३८१ शब्दलक्षणम् । 20 १९ व्यवसायात्मकपदकात्यम्। २२६ १६ पदस्य गुणत्वसाधनम् । ४२ २२७ २१० स्वमा ·२०७ २२५ ५५७ सूचीपत्रम् । विषयाः। विषयाः। १९ शब्दस्य प्रमाणान्तरस्ससमर्थनम् । बोडशपदार्थोप्रतिपादने यापप- १५४ ४ शब्दस्य साध्यात्वपक्षवनिराकरणम्। रिहारी। १५२ ६ शब्नस्यानुमानगतार्थत्वाक्षेपः । निकावश्यकत्वम् । ૧૫૫ २० शब्दस्यानुमानात्यायेक्ष्यम् । २३ संभतियोः प्रमाणान्तरत्वा. ५३३ ८ शब्दातनिराकरणम्। क्षेपः। ५३२ १ शब्ठासपूर्वपक्षः। २ संवादस्य प्रामाण्यग्रहहेतुत्वखणा- २१४ १० शब्दानां कार्यत्वापेक्षया भिव्यक्ती नम्। कल्पनालाघवम् । १६६ २३ संवावेन बाधकशङ्कगनिवृत्तिमात्र . २०६ ६ शब्दानां नित्यत्वे प्रमाणम् । प्रामाण्यं तु स्वतः। २०६ २१ नां निरवयत्रत्वम् । ५५६ ८ संशयजनने ज्ञानयोगपनापत्तिमि- २ शब्दानानित्यत्वे संगतिग्रहणानु रामः। पत्तः। ૫૭. २ संशनिर्णयान्तराले तर्कसत्तानि १५८ शब्दानामासविस्वाभाव्य- पणम् । निरामः। ५६२ १६ मंशयपञ्चविधत्वोपसंहारः। २३१ १ शब्दानित्यत्वहेतवः। ५५४ ४ संशयलक्षणमूत्रम् । २१९ १० शब्दाभिव्यक्तावनुपपत्तिः । ૫૫ ६ संशयलक्षणसूत्रयोजना। ४ शब्दाभिव्य तिपक्षे ऽनुपतिः । ११ संशयलत गसूत्रव्याख्यान्तरम् । २२८ १० शब्दाभिक्तिपक्षे कोष्ठा गब्दयह ६२७ २१ संशयसमलक्षणम् । णानुपपतिः। ३३० २. संसर्गस्य वाक्यजधीविषयत्वम् । २४ शब्दार्थ व्यवहारस्येश्वरसमयनिमि- ३४ १६ संसष्टानां पदार्थानां वाश्यार्थलम् । त्तकत्वम् । १४ संस्कारस्य स्मतेरन्यत्रापि हेतुत्वम् । ७ शब्दार्थसंबन्धनित्यतानिराकरणम्। २३५ १२ सकार्नुकत्वाकर्नुकत्वसाधकोवा: २४२ शब्दार्थसंबनित्यत्वापः । प्रयोजकत्याप्रयोजकवविवार। Ry૧ ५ शब्दार्थ तंबन्धनिरूपणम् । ४६३ १६ सत्कार्यवादनिराकरणम। १८६ ६ शब्द परतः प्रामाण्यममर्थनम् । २४ सताया निर्विकल्प विषयत्वाभावः। ३४८ १८ शब्द कगोवरे ऽपि नियोगे व्युत्पत्ति- ६०४ ५ सप्रतिपनप्रयोगावसरदर्शनम् । पहापपादनन् । ६०२ ७ सप्रतिपक्षलक्षणम ४१४ ३ शरीरलक्षणसूत्रम् । ६०३ ९ सप्रतिपक्षस्य हेत्वाभासान्सरेभ्यो १५ शरीरस्य पार्थिवत्यपाञ्चभातिक सारीक्षा। ६०५ १ सप्रतिपक्षोदाहरणान्तरदूषणाम् । ४३६ १७ शरीरस्येच्छायाप्रयत्वाभावः । १२ समयस्यैत्र शब्दार्थसंबन्धत्वम् । १८ शाब्दभावनानिराकरणम् । १. सविकल्पकज्ञानानामाविषयक १४४ है शाब्दभावनाया एव विधित्वम् । त्वम् । १६ शास्त्रस्यैव स्वायवर्गठशंकत्वम्। १४ १८ विकल्पकतानामाविषयकत्वे ११४ १३ शिशपावश्क्षत्वयोस्लादाल्या- पिपियंयत्वाभावः। भावः। १सविकल्पकजानानामपामापर्यान. ५५२ २ शून्यवादोपदेशस्य मुमुक्षुधिश्वास्य- रासः। स्वाभावः। सविकन्यक्रस्य प्रत्यक्षयम् । २ शेषवठनुमानोदाहरणम् । १४ सागमानां वेदोपलभ्यमानाला ૫૧ ७ ज्येनादो विधेरप्रवर्तकत्वम् । कत्वमा १० धुतार्थापत्तेरनुमानागतार्थत्वम् । ४४४ १० सर्वेषांभागनांणिकत्वेऽनुमानम्। ४५ १ घुसार्धापसेरनुमानान्तभवोपपाद १६ सर्वेषां वेठानामेकः कती। १०६ ४ सांख्य प्रत्यक्षलक्षवाखपटनम । पक्षीनियमोपपाटनम् । ४६० १६ सांख्यमनिरासः। २४३ ४७५ भेदः । २४५ २७० नम्।

·१० Hes ४८६ ५८८ सूचीपनम् । विषयाः। पं. विषयाः। १ सांख्यामतेन प्रकृतिपुरुषनिरूपणम् । ૫૫ ३ सिद्धान्तलक्षणसद्विभागः । . सांख्यमतापपादनम् । । सिद्धार्यानां प्रामाणान्तरसापेक्षत्व. ८ सांख्यमीमांसकाभिमतास्वरूपान- हेतुकापामापनिरासः। रूपणम् । . सुखादीनां जानरूपत्वनिराकरणम्। ७ सांख्याभिमतप्रमाणलक्षणखगह २० सुखाठोनां सयाभिचारत्वोपपाद- नम्। ३७९ ४९७ ५ सांख्या भिमतबुद्धिनिराकरणम् । ४६१ ३ सांख्याभिमतबुद्धिनिरासः । ER ६ सांख्याभिमतमष्टिक्रमनिरासः । ५१२ १ सांख्याभिमतात्मस्वरूपनिरासः । ६२५ १४ साधम्यवैधर्म्यसमलक्षणम् । ४२२ १५ साधुत्वस्य व्याकरणायदेशसहकत- प्रोत्रेन्द्रियग्राह्यस्वम् । ४१६ ५ साधुशब्दानां वाचकत्वव्यवस्थाप- १२७ ३ सूत्रत्रिविधपदकत्यम्। ३७५ १३ स्फोटनिराकरणम् । ६ स्फोटपक्षे कल्पनागौरवम् । ३ स्फोटस्य प्रत्यक्षत्वम् । act १३ स्फोटस्वरूपनिरूपणम् । ३७०. ६ स्फोटाङ्गीकारे आक्षेपपरिहारः। १३ स्मार्तधर्माणां योगिप्रत्यक्षगम्यत्वम्। १८३ ५ मतिप्रमोर्षानराकरणम् । १ स्मृत्युपत्यापितस्य भमविषयत्वम् । ११५ १९ स्वभावहेतूदाहरणनिराकरणम् । ४०२ १८ स्वमते पदानां वाक्यार्थधीजनक- त्वोपपादनम् । ३९४ । स्वमते वाक्यार्थप्रतीत्युपपादनम् । ८ हानादिबुद्धीनां प्रत्यक्षफलत्वे श्रा- नम् । Ce REL ६ माध्यानामपि सिद्धपदार्थाङ्गत्वोप- पादनम् । ४२३ १६ सामाधुविभागस्य प्रामाणिक- स्वम् । ४०६ ३ साध्वसाधुशब्दविभागानुपपत्तिः । १४ ५ सामग्रीस्वरूपम्। ६१५ ११ सामान्यच्छललक्षणम् । ११३ ५ सामान्यतोदृष्टशेषवदनुमानयो- नेपः। भंदः। ५१६ १८त्याभासलक्षणविभागी। ५७३ १ हेतुलक्षणाम् । ૫૭૫ ६ हेतुस्वरूपान्तरम् । ६४५ ६ हेत्वन्तरलक्षणम्। ६५८ २५ हेत्वाभासानां निग्रहस्थानत्वम् । ३१४ ११ सामान्यानां निसामान्यत्वेऽपि व्यक्तीनां न तथात्वम् । २ साहचर्यस्यैवामितिहेतुत्वम् ।

·न्यायमञ्जाः शुद्धिपत्रम् । प. पं. अशुद्धम् । ४ ममायं ४ प्रतिपाद " गुद्धम् । मामयं मिपाव शि स्स्येव भेटवस्सु क्षण अयं श्लोक चत्रस्येव कल्पनाये कं चि प्रमान्तर शक्तमव्या ए• पं. अशुद्धम् । १५० प्राप १५३ २९ गतिलका १५५ ४ यहाष्यते. १६ तत्राप्येवं , टि-वाख्या १७६ १० दर्शनाटिना १७६२१ समर्थ इण्यते १८१ १७ १८५ निराकार श्राम गतिर्लिा ग्रहीष्यते यत्राप्येवं वाक्या दर्शनाद्विना समर्थयिष्यसे निजाकारः २२ काठ मिति तथा ४५ मुत्कोप दृष्टान्ती १८६ ३ कराट १८९ १३ १६४ २० व्यापितर्शित १६६२४ एव । मे १९६ २ पत्र २११ २ नचान्य: २९५ ६ व्यापितामतिरिति एवते। नचान्यः। • . किंशतम् दीप हानापादानापेक्षा नयवच निरकुश " प्रतिरुध्यते है शि ४ स्स्येवाभेदवत्सु १५ २४ क्षणर्भाड़ १६ १५ अर्थ हि ७ चत्रस्यैव २० २१ कल्पनायेव प्र २२ १६ किं चि १८२५ प्रमाणान्तर ४२ २६ शतमंध्या ४२ २७ मिलि । तथा ७ मुक्तधोप P.२ १६ दृष्टानो ०१६ याच ६२ २४ किं कसम १४ १२ दीप ५ हानापेक्षा १ नयनवच MEE २४ निराश 120 ३ करणंबा. ७ १७ तदपावाने १९ १५ नोटोत ९ २३ प्रताति. ८५ १९ दण्डि १८ १२ विल्पक ८८ १७ सविर E १ विज्ञामक्ष १६ १६ पूर्वमेव १८२१ ग्रहणेने REE भति २४ तावास ३ ११ स्थिति ०५ १९ नन्वतेवां 1060 धमा ५ सद्वती १५ यावत्पनः २४ १० मना 1. निवेदितुम करणं बाह्य कर्म शब्द १५ २९७ १ प्रातिध्यते २२६ २० कर्मश: २३१ टि• न्याययार्ति २१७ १ मन्याथा " पठन्तएक २४४ १ प्रत्याकत्व न्यायवार्ति मन्यथा पठन्त एव प्रत्यायकत्व . २९ सदनुपादाने. नोवोत. प्रतीति दण्ड विकल्पक संनिका विज्ञानमक्ष पूर्वमेव यहणेने भूति तयुटास स्थिति मन्यसेवा धर्मा सत्ता यावत्पुनः वर्मना ननवेदितुम २४७ १७ दिवभिममत विठभिमत २५३ १न तत्स मन तत्स २५४ ११ ऋगजुः भाग्यजः २७० २२ कातिका काठका २७३ २५ मदर्शन सववर्धन २७५ २६ फलार्शन फलावीनं २७७ टिबार्तिके वार्तिके २८१ २८२ ७ उनकेदारति उदच्छेद रति । २८५ २५ प्रास्ति अस्ति २६ प्रमाण्य प्रामाण्य २९६ ७ वाकाना वाक्याना २८७ २९ विविधता विनिता ·न्यायमअयोः शुद्धिपत्रम् । प. प. प्रमुखम् ।। विसकल अयुजम् । ७ १४ दिसाकल ४ 100*टि.वार्तिमे वार्तिके १२९ ७ कष्ट २४ पीओमधि १४ तवा यह VE १६ संसष्टी ७ हेडिंग प्रा.४ पीडयेमाह तवायत्तसं संसष्टा प्रा. ५ करया ३५० २१ मात्रण ... १२ सिध्यते तस्मा ७ मर्यस्वार्थ १६४ १ वाका 180 २० तद्रूपा १७५ १७ निवता ४ स्थित 300 २ किमनो ३८१११ वसीयन्त ३२४ समावसो २६ प्रतीरिति ICE १ सत्यत्व ३९९ १० मन्येच्छ ३६ पदर्थन ६६२० वाध्यता ४०५ ३ शब्दास्था पुजमा माया सिध्यतलस्मा मार्थि धा तदुपा निषता स्थित किमनेनो वमीयो समाश्वामो प्रतीतिरिति मत्यत्वे मन्यच पढाथे वाचिता शब्दस्या कर्तु वर्शित कंचि ब्राममा संजय २० कारण 16 २२ दोषम होत्रम् लिहाठि ३४३ ५ लिलदि १४४.१७ पचा :.३४५ २१ घेवत ३४७. प्रेणात्मक २५ कतु " चेदेत प्रेरणात्मक ४११ २१ विदिति १७ किंचि ४१३ २३ ब्रमणा २१ चैवं कथ " ४९९ इष्ट ३५२१७ नति ললি विपयाम । ०1१18 | १८ | १७ | १४८ ! १४६ । १५३ । अत्र सन्नवार्तिकेय लोकार्तित पाठाम् ।

·श्रीः न्यायमञ्जयों परिगृहीतग्रन्यग्रन्थकारनामानि । ४ २४७ २ २५३ यन्यकाराः। ग्रन्याः। पं. १ प्रक्षपाद: २० अथर्ववेठः EE १७ प्राचार्या २४ श्रायुर्वेदः २१५ २३ पाहताः २१ ऋग्वेदः १०६ ४ ईश्वरकृष्णः ५ २० गौतमसूत्रम् ४ कमावत: २५४ १३ छान्दोग्योपनिषत् २१५ २५ कालिदासः ५२६ १७ जाबालतिः ५ कीर्तिः २०६ १८ मिनिसूत्रम् २२ गौसमयमापस्तम्बसंवर्तकातिकादयः ३६ ११ तन्त्रवार्तिकम् २७४ ५ गारमूलकम ग्रन्य कारपितामहयामः २५३ छ तैत्तिरीयब्राह्मणाम् २ चरकः ६४० २३ नारदमतिः १७ चार्वाक: १३ नारायणोपनिषत् मिर्मानः ५६ २६ न्यायभाष्यम् ६४० २३ नारदः २३१ १२ न्यायवार्तिकम् २०१ २५ पतञ्जलिः २६५ १ पाञ्चरात्रम् २ पाणिनिः २७ प्रशस्तपादभाष्यम् . पिङ्गलः ४ बहदारण्यकोर्णनषत् ४२६ ५ पुष्पदन्तः २५४ २४ ब्रह्मोपनिषत् ६ प्रभाकरः १२० १६ भामती ४६ १८ प्राभाकरा: १२ भारतम् ८३ २५ प्रवराः २५३ १५ मनुस्मतिः २६ १६ बाया: ३२५ ६ महाभाष्यम् । १८ बौद्राः १६ मुण्डकोपनिषत् १० भट्ठः १ यजुर्वेदः १२ भर्वमित्रः २७ याज्ञवल्क्यस्मतिः १८ भर्तहरिः २०१ २५ योगसूत्रम् ४१३ २४ भाष्यकार: १०३ २४ रामायणम् २५५ १८ वाक्यपदीयम् ८४ २१ माघः १२१ १२ वैशेषिकसूत्रम् १६ मीमांसक २५३ १२ शतपथब्राह्मणम १० यातवल्काः १७ १२ शाबरभाष्यम् १०६ ह राजा ५ लोकवार्तिकम्। ४५३ वार्तिककारः १६९ २२ श्वेताश्वतरोपनियत २३ पद्धनैयायिकाः ४८२ २६ सांख्यकारिका ६ ध्याख्यातार: २ २१ सामवेदः ઉ૫૧ २ व्यासः २५५ २१ शवलिखिती ७४ १५ धावयाः १७ शातातपः १९७ २५ शाखादनिशिष्य: १० सांख्यः सौगतः २०० ८० ७ मनुः Co ७७ ६७ ·न्यायमञ्जर्या उत्तरभागस्य शुद्धिपत्रम् । | . कस्य भावात तेज प. अशुद्धम्। शुद्धम्। ४३५ ५ हेतोरागम तारमम ४३५ १७ मिच्छ मिच्छा ४३५ २८ ग्रहणे अग्रहणे ४३७ २६ रिक्तता रक्तता ४४६ १६ प्रसारणम् पसारणम् ४५३ १ भाता भङ्गिता ४५९ २२ नश्वराभाव: नवरा भावाः ४५६ २७ कस्याभावात् ४६२ क्षणानु तणाव ४६२ २८ तदुप सदनुप ४६३ १३ दलित दविच्छिन् ४६७ ३ यदय यवह ४७४ २० तस्मिन वेश्मनि तस्मिवाश्मनि ४७४ २६ एव व्याप्ति एवाध्याग्नि ४७५ १६ नानक नानका ४७६ १५ ानुपलम्भ ਸਮ ४७८ ८ न तेज ४७९ १३ प्रत्पते प्रत्यक्ष ४८५ १७ सद्गुणानां सद्गणानां यहणं ४८७ १ निवर्य निर्वर्त्य ५०३ १० संस्कार নিজোৰ ५०४ २४ संचित्य संचिन्त्य ५०५ ४ वी वगा ५१३ १२ तीन्ति न्तीति ५५३ २० भावादुच्छेद भावात्तदुच्छेद ५१४ १६ वासी ५९७ १६ सदाभ्यासा त्तदभ्यासा ५३२ १ नित्या कर्मा नित्यकर्मा થRપ १२ 'धार धान ५२८ २० परिच्छेदो परिचोदे ५२९ किवं ५३६ ४ प्रथा ५४० १६ नुभावो नुभाव्यो ५४२४ तस्माद्गुणिता तस्मादणिता ५५७ २१ रति ५४९ ४ यठनुभाव यदनुभव प. प. अशुद्धम। शुद्धम्। ५५० १३ दश देश ५५२ १४ निधान निदान ५५५ २४ भूमानेषु भूयमानेषु ५५६२ समान्य सामान्य ५६७ १५ धर्म धर्मि પદ ७ मा मात्रं ५६६ पसे ५७६ १५ भावद्वि भावाद्वि पू८० २४ उभय उभया ५८०२६ साध्य साध्या ५८२ ७ मिति उप लितिरूप (पुनर्वचनं निगम- नमसाधनाव- चनवाटपार्थ पुनर्वचनं निगम ५९३२३१ कम् तस्या एव नमधुना तु पुनर्वचनं नि- (गमनमधुना ५८४ १३ शवयाः शङ्कायाः ૫૫ १ मूलत्वाटयाप्ति मूलत्वाद व्याप्ति ५८६ २६ लक्षणभावा लक्षणीयाभावा ५८७ १८ निवर्तते न निवर्तते ५८८ १७ प्रतिकरणं নিজ্য ५९० २४ नजाने न जाने जाने ५६२ २१ प्रमाणात प्रमाणतर्क ५६८.२२ साधारणा साधारणव ५१७ विरुद्धव्यभिचारी विरुद्धाव्यभिचा ५९८ २६ णाविरुद्ध याविकट ६०४ १ वृत्तीति त्तिनी থানীয় प्रयत्नानन्तरीय ६२७ २३ प्रतिक्रियते क्रियते ६३९ २५ गुच्चारणदा गुच्चारणाद ६३५ ९ साधनावादी साधनवाही एनन्सरीक नन्तरीयक ६३५ पट ६४४ १८ निहवीत निमुवीस ६५६ १६ साधनाविष साधनविष घासी मुद्ध --- १४ चैट तिन ·श्रीः न्यायमञ्जर्यामुपलब्धानां ग्रन्थान्तरवचनानाम- नुपलब्धस्थलानां विवरणम् । ४०० 0 ४०१ 0 प. . ३९६ १३ अगुल्ययादिवाक्यस्या ३० १२ अधिगतमर्थ० २६ १७ अनलार्यनलं पश्यन० १० अन्यथैवाग्निसंबन्धा० अन्यदेन्द्रिययाह्य २२ २३ श्रापयोगे पि पुनः० ४२५ ४ श्रायः पवित्र ५२६ १८ श्राहुर्विधाता ३२७ १६ उपसर्गवशारदातु ८ मषीणामपि यन्तानं० ३०२ है सकपत्यवमर्शस्० ५२२ २६ एकमेवेतृशं० ३ १४ एकस्यार्थस्वभावस्या ३ एष गुगली कपादिभ्यो १०५ ८ कामशोकामयान्माद० १८२ ४ कार्य चेदवगम्येत० १८४ ८ कसश्च शूलविध्वंसा० ५०२ १४ नरावियोगमाया २६ १३ सपरिच्छिति १५६ १८ तत्त्वमपि भवतिः ५.८ १७ तत्रानुभावमात्रेण. ७ तथापि नितरां० २० तवतपिणो भावा० ३१८ १६ तटयुक्त प्रतिव्यक्ति ५२१ २१ सष्णावनिरगाधेयक ४०५ तेनाग्निहोत्रं जुधुयात ४१५ २० दुष्टप्रगतीतो वा० ५३६ १ ब्रह्मणी वितध्ये ३ १० धर्म प्रमीयमाणे तु० ४२२ १७ न यद गिरिपन ३३५ २३ न सा केन चिदत्याया० १६२ २० नहीश्वरतयेश्वरा ३०१ १६ नानोपाध्युपकारा ४०५ नाभिनवाः के चम० १२८ ७ नासिने भावधर्मास्तिक १८६ २६ पूर्वस्मिन् प्रत्यये प्राप्त प्रतिष्ठे० २३६ २६ प्रतिमन्यन्तरे चेषा० १६ प्रमाणविसंवादकत्वं. ११८ २१ प्रमाणस्यागीणत्वात प्रमाणान्तरदर्शन १५६ ९३ प्रमाणान्तरदर्शनमत्र २४ प्रापणशक्तिः प्रामाययं० પર ५ प्रार्यमानं फलं० ५३६ २ बायसिद्धिः स्याद પહ ६ भोगाभ्यासमनु० २२ मतद्वयमपीदं तु. १२२ १२ मम स्वदृष्टिमात्रेण० १६२ २ मळगडचक्रसूत्रादि० १६ यः प्रागजनको बुद्धः० १८६ १७ यथा हि स्वप्नदृष्टार्थ:० १४ यदाभासं प्रमेयं० १७ रजतं गृह्यमाणं हि० ४२५ २७ रुपान्तरण २५ वर्ततएव ब्रूमा ४१२ १५ वाक्पेभ्य एवं परि० २७ विधिस्तुत्याः सदा वृत्तिः ३४० २७ विधेर्लक्षणमेसावत् ३ विशेषणं विशेष्यं च० ४१६ २७ एतिसूत्रं तिला माषा: ७ सतस्मरणोपायं० ३१ २ समानविषयत्वे च० ५१७ २५ मवेषां सविपक्ष १६ व्यापारप्रसीतित्वात ६४० २४ सारस्तु व्यवहाराणां , सिद्धं यादगधिष्ठात २५ स्मरणादभिलाषण ४०५ ४ स्वयं रागादिमावार्थक ५४० ४६२ 0 ५५० ४८५ ७४ ७० 10 ·श्रीः न्यायमञ्जर्यामुपलब्धानां ग्रन्थान्तरवाक्यानां टिप्पण्याम- प्रदर्शिततत्तद्ग्रन्थस्थलानां तत्तत्स्थलविवरणम् । २४ २५ ४ २० ४ २२ अग्निराप्नोपदेशात पदापति या चैषा० ३५ ३४५ १७ न्यायभ ष्य प१ श्रा• १ सू.३ ४०४ पृष्ठे टिप्पणी द्रष्टव्या अथ शब्दानुशासम् । पदानि स्वंम्वम् ३६६ महाभाष्यस्य प्रथमवाक्यम् शाबरभाष्ये अ. १ पा. १ मू: २५ अधर्म धर्ममपे वा० प्रतिप्रत्ययो यद्वत्० २५१ १० ४०३ २१ भलो. वा. सू. ४ श्लो. १०५ ला.बा.वाक्याधिकरणो श्लो २५६ अप्रत्य.पलम्भस्य० प्रदीपः सविटानाम० ५२९ सर्वदर्शनसंग्रहे बाह्यदर्शने न्यायभाष्ये अ. १ प्रा. १ सू. १ असाधुरनुमानेन० प्राप्न शरीरभेदे० ४०७ ४६० १७ वैयाकरणाभूषणों का शक्तिनि.१७ सांख्यकारिका ६८ प्रात्मनचत भूतभाव्यपयोग हि ર૧ ५२५ २१ लो वा मृ. ५ श्लो. ११० तन्त्रवार्तिके प्र. २ पा• २ सू. १२ भाष धर्मापदेशं च० भान्तेरनुभवाहापि० ५०० २६६ तन्त्रवार्तिके प्र. १ पा. ३ ए. ८० तन्त्रवार्तिके अ. १ • ३ सू. तिहासपुराणाभ्याम० यत्रापि स्यात् परिच्छेदः २६४ ६ अमेव ए. ३ टिप्पणी द्रष्टव्या प्रलो. • वा सू. २ श्लो. ७४ दं पुण्यमिदं णप० यत्मिवेव हि सन्ताने २५१ ४४३ प्रलो. वा. सू. ५ श्लो सर्वदर्शनसंग्रह प्रातिदर्शने यदा यदा हि धर्मस्य० २०२ २६६ ६ प्रलोकवार्तिके ५ श्लो. ७६ भगवनीता अ. ४ श्लो. ७ कटभिहितो भावा० यावज्जीवेत. ५ ४६७ महाभाष्ये अ.१पा. १ श्रा. ४.६८ सर्वदर्शनसंग्रहे चार्वाकदर्शने चोदना हि भूतं भवन्तम् वातपाभ्यां किं व्यासः १३५ २४ ४४३ शाबरभाष्ये अ. १ पा. १ मू. २ सर्वदर्शनसंग्रह बावर्शने जातिमत्त्वन्द्रियत्याठि विस्पष्टश्चाक्षपावतो ર૧ ૧૯ ६४४ श्लो. वा. अनुमानगन्थे श्लो. २१ पलो. वा. .५ प्रलो. १५३ नान्यो इनुभाव्या० वाचकत्वाविशेषे वा० ५४० ૧દ ४०८ सर्वदर्शनसय बाखदर्शने धेयाकरणभूषणं का शक्तिनि.१७. नित्यनमित्तिके सहोपलम्भनियमा० ५३१ ५३६ पलो. • वा. सू. ५ श्लो. १०६ सर्वदर्शनसंग्रहे बौद्धदर्शने अत्र वैयाकरणभूषणसारसर्वदर्शनसंयहयोः प्रदर्शन तत्पर्शितवाक्यानामन्यत्रादृष्टत्वात कतं न तु तयोरेतद्वन्यात्माचीनत्वं सार्थायमिति बोध्यम् । २० . कुलालवच्च नेतस्य ७ २५ .

·श्रीगणेशाय नमः ।
न्यायमञ्जरी।
जयन्तभट्टकृता गौतमसूत्रवृत्तिः।
नमः शाश्वतिकानन्दज्ञानेश्वर्यमयात्मने ।
सङ्कल्पसफलब्रह्मास्तम्भारम्भाय शम्भवे ॥ १॥
नमामि यामिनीनाथलेखालङ्कृतकुन्तलाम
भवानी भवसन्तापनिर्वापणसुधानदीम् ॥ २ ॥
सुरासुरशिरोरत्नमरीचिखचिताछ्ये ।
विधान्धकारसूर्याय गणाधिपतये नमः ॥ ३ ॥
जयन्ति पुरजिवृत्तसाधुवादपविचिताः ।
निदानं न्यायरबानामक्षपादमुर्गिरः ॥ ४ ॥
अतपादमताम्भोधिपरिमर्षरसोत्सुकाम् ।
विगाहन्तामिमां सन्तः प्रसरन्ती सरस्वतीम् ॥ ५ ॥
नानागुणरसास्वादखिन्ना ऽपि विदुषां मतिः ।
पालोकमाचकणेममनुगृहातु नः श्रमम् ॥ ६ ॥
न्यायोषधिवनेभ्यो ऽयमाहृतः
परमो रसः ।
इदमान्वीक्षिकीधीरानवनीतमिवामृतम् ॥ ७ ॥
कुतो वा नूतनं वस्तु वयमुत्ोषितुं क्षमाः ।
वचोविन्यासवेचिचमाचम विचार्यताम् ॥ ८ ॥
तेरेव कुसुमेः पूर्वमसकृत्कृतशेखराः ।
अपूर्वरचने दाम्नि दधत्येव कुतूहलम् ॥६॥
यद्वा निर्गुणमप्यर्थमभिनन्दन्ति साधवः ।
प्रणयिप्रार्थनाभङ्गसंविधानामशिक्षिताः ॥ १० ॥
सदियं वाङ्मयोद्यानलीलाविहरणोद्यतेः ।
विदग्धेः क्रियतां कर्ण चिराय न्यायमजरी ॥ ११ ॥

·न्यायमज्जयाम् । अक्षणादप्रणोतो हि धिततो न्यायपादपः । सान्द्रामृतरसस्यन्दफलसन्दर्भनिर्भरः ॥ १२ ॥ वयं मृदुपरिस्पन्दास्तदारोहणपङ्गवः । न तद्विभूतिप्राम्भारमालोकयितुमप्यलम् ॥ १३ ॥ तदेकदेशलेशे तु कृतो ऽयं विवृतिश्रमः । तमेव चानुगृह्णन्तु सन्तः प्रणयवत्सलाः ॥ १४ ॥ असोरपि नात्मीयैरल्पेरपि परस्थितः । गुणेः सन्तः प्रहृष्यन्ति चिचमेषां विचेष्टितम् ॥ १५ ॥ परमार्थभावनाक्रमसमुन्मिषत्पुलकलाञ्छितकपोलम् । स्वकृतीः प्रकाशयन्तः पश्यन्ति सतां मुखं धन्याः ॥ १६ ॥ इह प्रेक्षापूर्वकारिणः पुरुषार्थसम्पदमभिवाञ्छन्तः तत्साधनाधिग- मोपायमन्तरेण तदवानिममन्यमानास्तदुपायावगतनिमित्तमेव प्रथममन्वे- षन्ते । दृष्टादृष्टभेदेन च तद्विविधः पुरुषार्थस्य पन्थाः । तस्य दृष्टे विषये रुचिः प्ररूढवृद्धव्यवहारसिद्धान्वयव्यतिरेकाधिगतसाधनभावे भोजनादावन- पेक्षितशस्त्रस्यैव भवति प्रवृतिः । न हि मलिनः स्नायात् बुभुक्षितो वा ऽश्नीयादिति शास्त्रमुपयुज्यते । अदृष्टे तु स्वर्गापवर्गमाचे नैसर्गिकमोहान्ध- तमसविलुगालोकस्य लोकस्य शास्त्रमेव प्रकाशः । तदेव सकलसदुपायदर्शने दिव्यं चक्षुरस्मदादेनं योगिनामिव योगसमाधिजज्ञानाद्युपायान्तरमपीति । तस्मादस्मदादेः शास्त्रमेवाधिगन्तव्यम् । तच्च चतुर्दशविधं यानि विद्वांस. श्चतुर्दश विद्यास्थानान्याचक्षते । तत्र वेदाः चत्वारः प्रथमो ऽथर्ववेदः। द्वितीय ऋग्वेदः तृतीय: यजुधै दः चतुर्थः सामवेदः । एते चत्वारों वेदाः साक्षादेव पुरुषार्थसाधनोपदेशस्वभावाः अग्निहोत्रं जुहुयात्स्वर्गकाम आत्मा ज्ञातव्य इत्यादिश्रुतेः । स्मृतिशास्त्रमपि मन्वाद्युपनिबद्धमष्टकाशिखाकर्म- प्रपाप्रवर्तनादिपुरुषार्थसाधनोपदेश्येष दृश्यते । अश्रयमाणफलानामपि कर्मणां फलवत्ता विधिवृत्तपरीक्षायां वक्ष्यते । सर्वो हि शास्त्रार्थः पुरुषार्थ- पुस्तकठये ऽपि परमार्थदावनति पुलकाञ्छितेति च दृश्यते । परमार्थभावनेति पुलकला- किति त युक्तमिति तथैव निशितम्। अनोपपत्तिं चतुर्धान्तिक स्वयमेव वति ।

·प्रा. ३ शास्त्रारम्भसमर्थनम् । पर्यवसायी न स्वरूपनिष्ठ इति । इतिहासपुराणाभ्यामपि उपाख्यानादिवर्ण- नेन वेदिक एवार्थः प्रायेण प्रतन्यते । यथोक्तम् । इतिहासपुराणाभ्यां वेदं समुपबृंहयेत् । बिभेत्यल्पश्रुताद्वेदो ममायं प्रतरिष्यतीति ॥ तदेवं वेदपुराणधर्मशास्त्राणां स्वत एव पुरुषार्थसाधनोपदेशस्वभा. वत्वाद्विद्यास्थानत्वम् । अङ्गानि व्याकरणज्योतिःशिक्षाछन्दोनिरुक्तानि वेदा. थोपयोगिपदादिव्युत्पादनद्वारेण विद्यास्थानत्वं प्रतिपद्यन्ते । तेषामङ्गसमा- ख्येव तदनुगामितां प्रकटयति । विचारमन्तरेणाव्यवस्थितवेदवाक्यार्थी- नवधारणान्मीमांसा वेदवाक्यार्थविचारात्मिका वेदाकरस्येतिकर्तव्यतारूप- मनुबिभ्रतीति विद्यास्थानतां प्रतिपद्यते । तथा च भट्टः । धर्म प्रमीयमाणे तु वेदेन करणात्मना । इतिकर्तव्यतामागं मीमांसा पूरयिष्यति । अत एव सप्तममङ्गमिति न गण्यते मीमांसा प्रत्यासन्नत्वेन वेदै- कदेशभूतत्वात् । विचारसहायो हि शब्दः स्वार्थ निराकाझं प्रबोधयितुं क्षमः । न्यायविस्तरस्तु मूलस्तम्भभूतः सर्वविद्यानां वेदप्रामाण्यहेतुत्वात् । वेदेषु हि तार्किकरचितकुतर्कविग्नावितप्रामाण्येषु शिथिलितास्थाः कथ- मिव बहुवित्तव्ययायासादिसाध्यं वेदार्थानुष्ठानमाद्रियेरन्त्साधवः । किं वा तदानीं स्वामिनि परिम्नाने तदनुयायिना मीमांसादिविद्यास्थानपरिजनेन कृत्यमिति । तस्मादशेषदुष्टतार्किकोपमर्दद्वारकदृढतरवेदप्रामाण्यप्रत्यया- धायिन्यायोपदेशक्षममक्षपादोपदिष्टमिदं न्यायविस्तराख्यं शास्त्र प्रतिष्ठाननि- बन्धनमिति पर्दै विद्यास्थानम् । विद्यास्थानत्वं नाम चतुर्दशानां शास्त्राणां पुरुषार्थसाधनसानापायत्वमेवाच्यते । वेदनं विद्या तच्च न घटादिवेदन- मपि तु पुरुषार्थसाधनवेदनं विद्यायाः स्थानमाश्रय उपाय इत्यर्थः । तच्च पुरुषार्थसाधनपरिज्ञानोपायत्वं कस्य चित्साक्षात्कारेण कस्य चिदु- पायद्वारेणेति तानीमानि चतुर्दश विद्यास्थानानीत्याचक्षते । यथोक्तम् । पुराणतर्कमीमांसाधर्मशास्त्राङ्गमिश्रिताः । वेदाः स्थानानि विद्यानां धर्मस्य च चतुर्दशेति* ॥ * या. म. प्र. १लो.। . + म.भा. प्रा. प.प्र.१लो. २१५॥

·४ । भ्यायमज्जयाम् । अन्यचाप्युक्तम् । अङ्गानि वेदाश्चत्वारो मीमांसा न्यायविस्तरः । पुराणं धर्मशास्त्रं च विद्या ह्येताश्चतुर्दशेति । पूर्वच तर्कशब्देनोपात्तमुत्तरप च न्यायविस्तरशब्देनेतदेव शास्त्र. मुच्यते । न्यायस्तो ऽनुमानं सो ऽस्मिन्नेव व्युत्पाद्यते । यत: मायाहतानां तावत्क्षपणकानां कीदृशमनुमानोपदेशकोशलं कियदेव तत्तण वेदप्रामाण्यं रक्ष्यते इति नासाविह गणनाईः । बोद्धास्तु यद्यपि अनुमानमार्गावगाहन- नेपुणाभिमानोदुरी कन्धरामुद्दहन्ति तथा ऽपि वेदविरुद्धत्वाततर्कस्य कथं वेदादिविद्यास्थानस्य मध्ये पाठः । अनुमानकोशलमपि कीदृशं शाक्यानामिति पदेपदे दर्शयष्यामः । चावाकास्तु घराकाः प्रतिक्षेपव्या एव कः क्षुद्रतर्कस्य तदीयस्यह गणनावसरः । वैशेषिकाः पुनरस्मदनुयायिन एवेत्येवमस्यां जन- सासु प्रसिद्धायामपि षट्तयामिदमेव तर्कन्यायविस्तरशब्दाभ्यां शास्त्र- मुक्तम् । इयमेवान्वीक्षिकी चतसृणां विद्यानां मध्ये न्यायविद्या गण्यते आन्वीक्षिकी चयी वाती दण्डनीतिश्च शाश्वतीति । प्रत्यक्षागमाभ्यामी- क्षितस्यान्वीक्षणमन्वीक्षा ऽनुमानमित्यर्थः । तद्युत्पादक शास्त्रमान्वी- शिकम् । ननु चतम्रश्चेद् विद्याः कथं चतुदर्श दर्शिताः । नेष विरोधः । वार्तादण्डनीत्यादृष्टेकप्रयोजनत्वेन सर्वपुरुषार्थोपदेशविद्यावर्गे गणनानह. त्वात्रय्यान्वीवियोश्च तत्र निर्देशाच्चतुर्दशेव विद्याः । ननु वेदप्रामाण्य- निर्णयप्रयोजनश्चेन्यायविस्तरः कृतमनेन मीमांसात एव तत्सिद्धेः । तच ह्यर्थविचारवत्प्रामाण्यविचारो ऽपि कृत एव । सत्यम् । स त्वानुषङ्गिकः तच मुख्यस्त्वर्थविचार एव । पृथकप्रस्थाना हीमा विद्याः सा च पाश्या- विद्या न प्रमाणविद्येति । न च मीमांसकाः सम्यग् वेदप्रामाण्यरक्षण- समां सरणिमवलोकयितुं कुशलाः । कुतर्ककण्टकनिकरनिरुद्धमञ्चरमार्गा- भांसपरिभ्रान्ताः खलु ते इति वक्ष्यामः । न हि प्रमाणान्तरसंवाददायमन्त- * "रेण प्रत्यक्षादीन्यपि प्रमाणभावं भजन्ते किमुत तदधीनवृत्तिरेष शब्दः । शब्दस्य हि समयापकृतस्य बाथकत्वमा स्वाधीनमर्थतथात्वेतरत्वपरि- निश्चये तु पुरुषमुखप्रेक्षित्वमस्यापरिहार्यम् । तस्मादाप्पोक्तत्वादेष शब्दः प्रमाणीभवति नान्यथेत्येतच्चास्मिन्नेव शास्त्र व्युत्पादयिष्यते । नन्वक्षपा- ·। शास्त्रारम्भसमर्थनम् । दात्यवं कुतो वेदप्रामाण्यनिश्चय पासीत् । अत्यल्पमिद मुच्यते । जेमिने: पूर्व केन वेदार्थो व्याख्यातः पाणिनेः पूर्व केन पदानि व्युत्पादितानि । पिङ्गलात्पर्व केन च्छन्दांसि रचितानि । आदिसात्प्रभृति वेदवदिमा विद्याः प्रवृताः । संक्षेपविस्तरविवक्षया तु तास्तास्तत्र तत्र कर्तृनाचक्षते । ननु वेदप्रामाण्यं निर्विचारसिद्धमेव साधवा मन्यन्ते इति किमत्र विचार- यबेन । न संशयविपर्यासनिरासार्थत्वात् । यस्य हि वेदप्रामाण्ये संशयाना विपर्यस्ता घा मतिस्तं प्रति शास्त्रारम्भः । न हि विदितवेदार्थ प्रति मीमांसा प्रस्तूयते । तदुक्तम् । नान्यतो वेदविद्भ्यश्च सूचवृत्तिक्रियेष्यते इति । भवति च चतु- पकारः पुरुषः अज्ञः सन्दिग्धो विपर्यस्तो निश्चितमतिश्चेति । तत्र निश्चि- तमतिरेष मुनिरमुना शास्त्रणाचस्य ज्ञानमुपजनयति संशयानस्य संशयमुप- हन्ति विपर्यस्यतो विपर्यासं व्युइस्यतीति तान्प्रति युक्तः शास्त्रारम्भः । कुतः पुनरस्यरैरपि निश्चितमतित्वं जातम् । उच्यते । भवति तावदेष निश्चितमति: स तु तपःप्रभावाद्वा देवताराधनाद्वा शास्त्रान्तराभ्यासाद्वा भवतु किमनेन सचेतत् स्यातत एव शास्त्रान्तरादस्मदादेरपि तत्त्वाधिगमो भविष्यति इति किमक्षपादप्रणीतेन शास्त्रेण । परिहृतमेतत् संक्षेपविस्तरवि- वक्षया शास्त्रप्रणयनस्य। साफल्यात् । विचित्रचेतसश्च भवन्ति पुरुषा इत्युक्तम् । येषामित एवाज्ञानसंशयविपर्यया विनिवर्तन्ते तान्प्रत्येतत्प्रणयनं सफलमितीदं प्रणीतवानाचार्यः । तदमादिसूत्रम् । प्रमाणप्रमेयसंशयप्रयोजनदृष्टान्तसिद्धान्तावयवतर्क- निर्णयवादजल्पवितण्डाहेत्वाभासच्छलजातिनिग्रहस्था- नानां तत्त्वज्ञानानिःश्रेयसाधिगमः ॥१॥ ननु किमर्थो ऽयमादिवाक्यारम्भ: । को ऽयं प्रश्नः । शास्त्रं चेदार- म्भणीयं क्रमवृत्तित्वाद्वाचः प्रथममवश्यं किमपि वाक्यं प्रयोक्तव्यं न ह्यादि. वाक्यमकृत्वा द्वितीयादिवाक्यप्रणयनमुपपद्यते इति सन्यकरणमेवाघटमानं * अत्यल्यस्येवमुच्यत रति मूले। + शास्त्रप्रणयनं यस्य साफल्यादिति मूने पाठः। पलो. .पा.लो.

·न्यायमजयाम् । स्यात् । श्राह । न खल्वेवं न जाने किं तु यदेव शास्त्रे व्यत्याद्यत्वेन स्थितं तदेव व्युत्पाद्यतां किमादो तदभिधेयप्रयोजनकीर्तनेन । उच्यते । आदिवाक्यं प्रयोक्तव्यमभिधेयप्रयोजने । प्रति पादयितुं श्रोतृप्रवाहोत्साहसिद्धये ॥ अभिधेयफलज्ञानविरहास्तमिताद्यमाः । श्रोतुमल्पमपि ग्रन्थमाद्रियन्ते न सूरयः ॥ को हि नाम विद्वानविदितविषये निष्प्रयोजने च कर्मणि प्रवर्तते । श्राह च भट्टः । सर्वस्यैव हि शास्त्रस्य कर्मणो वा ऽपि कस्य चित् । यावत्प्रयोजनं नोक्तं तावत्तत्केन गृह्यतइति* ॥ ननु प्रयोजनपरिज्ञानमादी श्रोतृणां कुतस्त्यमिति चिन्त्यम् । किम- स्मादेव वाक्यादुत युक्तितः धाक्यं तावदनिश्चितप्रामाण्यं कथं प्रयोजननि- श्चयाय प्रभवति संशयाद्वा प्रवृत्ती वेढार्थे ऽपि तथैव स्यादिति शास्त्रमना. रब्धव्यं स्यात् । युक्तितः प्रयोजनावगमः शास्त्रे सर्वस्मिन्नधीते सति सम्भ- पति नेतरथेति तदवगमपूर्विकायां प्रघृतावितरेतराश्रयः शास्त्राधिगमात प्रयोजनपरिक्षानं प्रयोजनपरिज्ञानाच्च शास्त्र प्रवणे प्रवृत्तिः । उच्यते । आदि- वाक्यादेव श्रोतुः शास्त्रप्रयोजनपरिक्षानमर्थसंशयाच्च श्रवणे प्रवृत्तिः । वेदे ह्यसिद्धप्रामाण्ये महाकेशेषु कर्मसु । नानर्थशङ्कया युक्तमनुष्ठानप्रवर्तनम् ॥ बहुवित्तव्ययायासवियोगसुगमे ऽध्यनि । प्रवृत्तिचितोदारफले लघुपरिश्रमे । शृण्वन्त एव जानन्ति सन्तः कतिपयर्दिनः । किमेतत्सफलं शास्त्रमुत मन्दप्रयोजनम् ॥ सूक्ष्मेक्षिका तु यद्यच क्रियते प्रथमाद्यमे । असा सकलकर्तव्यविमलोपाय कल्पते । पाती हि भिषजं पृष्ट्वा तदुक्तमनुतिष्ठति । तस्मिन्त्सविचिकित्सस्तु व्याधेराधिक्यमामुयात् ॥ *लो.वा. श्लो. १२ ।

·. पदार्थोडेशः । तेनादिवाक्याद्विचाय साभिधेयं प्रयोजनम् । सत्सम्भावनया कार्यस्तच्छास्त्रप्रवणादरः । येरप्यादिवाक्यमित्थं व्याख्यायते किलानन्वितपदार्थकं वाक्यमनु- पादेयं दशदाडिमादिवास्यवत् । अन्वितपदार्थकमपि निष्प्रयोजनमनुपादेयमेव सदसद्वायसदशनविमर्शवाक्यमिव । तदिहोपादेयताव्यापकप्रयोजनाद्यनुपल. म्भादनादरणीयत्वमिति व्यापकानुपलब्ध्या प्रत्यवतिष्ठमान: प्रयोजनाद्यभि- धायिनाऽऽदिवाक्येन निवृत्ताशङ्कः क्रियते इति तेरपि प्रयोजनप्रतिपादनमेवा- दिवाक्यस्यार्थ इत्युक्तं भवति । तत्प्रतिपादनेनेव व्यापकानुपलब्धिपरिहारा. दाशङ्का निवारिता भवति इति । यदपि प्रवृत्तिहेतोरर्थसंशयस्य तोपरनाम्न औचित्यस्य वा समुत्पादनमादिवाक्येन क्रियते इति के चिदाचक्षते तदपि प्रयोजनाभिधानद्वारकमेव । प्रयोजनविषयो हि संशयो वा सम्भावनाप्रत्ययो वा प्रवृत्त्यङ्गभूतस्तेनोत्यादनीय इति तदुत्पत्तो प्रयोजनाभिधानमेवादिवाक्यस्य व्यापारः संशयस्तु वस्तुवृत्तोपनत एव पुरुषवचसां वैविध्यदर्शनात् । शोध- समाचारसाधुतादिना तु तस्मिन् सम्भावनाप्रत्ययो ऽपि लोकस्य भवतीति । तस्मात्प्रयोजनप्रतिपादमार्थमेवादिवाक्यमिति सूक्तम् यच्च श्रोत्तृप्रवृत्त्यङ्गं तद्वतं युक्तमादितः । न च प्रयोजनज्ञानादन्यदस्ति प्रवर्तकम् ॥ अभिधेयकथनमपि तत्साध्यप्रयोजनोपपादनाय श्रोतृवृद्धिसमाधा- नाय च कर्तव्यमेव । अक्षिपस्तु संबन्ध: फलशास्त्राभिधेयगः । सन्निर्देशेन सिद्धत्वान्न स्वकण्ठेन कथ्यते ॥ अभिधेयस्य शास्त्रस्य वाच्यवाचक्रभावलक्षण: संबन्धः शास्त्रा- थेस्य निःश्रेयसस्य च साध्यसाधनभावः संबन्धः तदाश्रयनिर्देशादेव सिद्धः । अभिधेयास्तु प्रमाणादयो निग्रहस्थानपर्यन्ताः षोडश पदार्थाः प्रथमसूचे निर्दिष्टास्तेषां स्वरूपमुपरिष्टाद्वत्यते । अर्थपरिच्छित्तिसाधनानि प्रत्यवादीनि प्रमाणानि। तत्यरिच्छेद्यमात्मादि। नानाविमर्शः संशयः । हिता- हितग्रामिपरिहारोतत्साधनं च प्रयोजनम् । हेतोः प्रतिबन्धावधारणं दृष्टान्तः प्रमाणतो ऽभ्युपगम्यमानः सामान्यविशेषवानर्थः सिद्धान्तः । परार्थानुमान- ·। न्यायमायाम् । वाक्येकदेशभूताः प्रतिज्ञादयो ऽवयवाः । सन्दिग्धेर्थे ऽन्यतरपचानफूलकारण- दर्शनात्तस्मिन्सम्भावनाप्रत्ययस्सर्कः । साधनोपलम्भजन्मा तत्त्वावबोधो निर्णयः । वीतरागवस्तुनिर्णयफलो वादः । विजिगीषुकथा पुरुषशक्तिपरीक्षण फला जल्पः । तद्विशेषो वितण्डा। अहेतवो हेतुपदवभासमाना हेत्वाभासाः । अर्थविकल्पः वचनविघातश्छलम् । हेतुप्रतिबिम्बनमायं प्रत्यवस्थानं जातिः । सत्यवस्त्वप्रतिभास: विपरीतप्रतिभासश्च निग्रहस्थानम् । तप वक्ष्यमाणल- पणसूपनिर्देशानुसारेण कानि घिदेकवचनान्तानि पदानि विग्रहे ग्रहीत. व्यानि प्रमाणावयवहेत्वाभासानां बहुवचनेन विग्रहो दर्शयितव्यः शेषाणा- मेकवचनेन लक्षणसूत्रेषु तथा निर्देशात् । एवं चोदेशलक्षणयारेकविषयता नितरां दर्शिता भवति। इतरेतरयोगे द्वन्द्वः समासः । प्रमाणादीनां तत्त्वमिति सम्बन्धमाषषष्ठी। तत्वस्य ज्ञानं निःश्रेयसस्याधिगम इतिकर्मणि षष्ठ्यो। तस्यस्य जायमानत्वेन निःश्रेयसस्य चाधिगम्यमानत्वेन कर्मत्वात् । नन्वेवं व्याख्या- यमाने तत्वप्रमाणादिपदसापेक्षत्वेनासमर्थत्वादसमासः प्रामोति सापेक्षम- समर्थ भवतीत्याहुः । न चेदं प्रधानं सापेक्षं येन भवति वे प्रधानस्य सापेक्षस्यापि समास इति राजपुरुषः शोभन इतिवत्समस्यते उत्तरपदार्थ- प्रधानत्वात्षष्ठीतत्पुरुषस्य ज्ञानमेवाच प्रधानं तत्त्वमुपसर्जनम् । प्रतश्च पद्धस्य राज्ञः पुरुष रतिवदसमास एव युक्तः । ननु ज्ञानमपि प्रमाणादिसा. पेक्षं भवत्येव तद्विषयं हि तदिति । न तत्वपदेनास्य निराकाजीकृतत्त्वात् । तत्त्वस्य ज्ञानमिति तदिदानी तत्वमेव सापेक्षं वर्तते कस्य तत्त्वमिति तस्मात्तत्त्वस्योपसर्जनस्य सतः सापेक्षत्वादसमास एवेत्येवमभिशङ्कमानाः के चन तत्त्वं च तन्वानं चेति कर्मधारयं व्यायधिरे तत्पुनरयुक्तम् । ज्ञानस्य स्वतस्तत्त्वातत्त्व विभागाभावात् । विषयकृतो हि जानानां तथाभावो ऽतथाभावो वा तदेतत्तत्त्वविषयज्ञानं भवति न स्वतस्तत्त्वस्वभावम् । किं पुनरिदं तत्त्वं नाम सतो ऽसतो वा वस्तुनः प्रमाणपरिनिश्चितस्वरूपं शब्द- प्रवृत्तिनिमित्तं तदित्युच्यते । तस्य भावस्तत्वमिति तच्च धानेन निश्चीयते । तत्परिच्छिन्दतानं तत्त्वज्ञानमित्युच्यते । चानस्यापि तदप चामान्तरपरि- च्छेद्यमेव भवति । निर्णयतत्त्वाच्च प्रमाखादय इति व्यतिरेकनिर्देश एव On: । न चासमासमयङ्गमागवन्यथा वर्णनमुक्तिम् । दृशानां समा- ·प्रा.१ ६ घोडशपदार्थीप्रतिपाद्यत्वम् । सानां सामर्थ्यानपायेन बहुमो दृष्ठत्वाद् देवदत्तस्य गुरुकुलमिति । उपसर्जन नोपसर्जनमिति न कारणमेतत्समासे वियहवाक्यसमानार्थतया समासो भवति सा चेह विद्यते एव । धेयाकरणा अपि ईदंशि पदानि समस्य- न्त्येष । अथ शब्दानुशासनं केषां शब्दानां लोकिकानां वेदिकानां चेति । तस्माद्यथाभाष्यमेव षष्ठीचयव्याख्यानमनषद्यम् । ननु षोडशपदार्थतत्वज्ञानस्य कथं निःश्रेयसाधिगमहेतुत्वमिति वक्त- ध्यम् । वेदप्रामाण्यसिद्धार्थ चेदं शस्त्रमिति तापम्माषमेव व्युत्पाद्यतां कि घोडशपदार्थकन्याग्रन्यनेन । उच्यते । आत्मापवर्गपर्यन्तद्वादशविधप्रमेयजाम तापदन्यवानानापयिकमेव साक्षादपवर्गसाधनमिति वक्ष्यामः । तत्त्वज्ञाना. न्मिध्याज्ञाननिरासे सति तन्मलः संसारो निवर्तते इति प्रमेयं तापदवश्यो- पदेश्यम् । तस्य तु प्रमेयस्यात्मादेरपवर्गसाधनवाधिगम भागमेकनिक न्थन:। तस्य प्रामाण्यनिर्णातिरनुमाननिबन्धना । भालोक्तत्वं च तल्लिङ्गमधिनाभावि वक्ष्यते । प्रतिबन्धमहे तस्य प्रत्यक्षमुपयुज्यते । को ऽन्यस्सन्तरणे हेतुरनवस्थामहोदधेः । आयुर्वेदादिषाक्येषु दृष्ट्वा प्रत्यक्षतः फलम् । वचः प्रमाणमाम्रोक्तमिति निर्णायतां यतः ॥ उपमान तुक चित्कर्मणि सोपयोगमित्येवं चतुष्प्रकारमपि प्रमाणं प्रमे. सबदुपदेष्टव्यम् । संशयादयस्तु पदार्थी यथासम्भवं प्रमाणेषु प्रमेये चान्तर्भ- धन्तो ऽपि न्यायप्रवृत्तिहेतुत्वात्पृथगुपदिश्यन्ते । न्यायश्च वेदप्रामाण्यप्रतिष्ठा- पनपूर्वकत्वेन पुरुषार्थोपयोगित्वमुपयातीति दर्शितम् । तच मानुपलब्धे ऽथै न निणीते प्रवर्तते । किंतु संशयिते न्यायस्तदनं तेन संशयः । प्रयोजनमनुद्दिश्य न च न्यायं प्रयुज्जते । दृष्टान्तः पुनरेतस्य सम्बन्धमहणास्पदम् । सिद्धान्तो ऽपि धर्मप्रापलेनाप्रयासिद्धतामपोखरन्यायं प्रवर्तयति । मनु संशयपदेन न्यायविषयं सन्दिग्धं धर्मिसमभिदधता प्रयासिद्धिरपा- ·१० । न्यायमाम् । दृतेष । सत्यम् । क चितु विषये संशयमन्तरेणापि न्यायप्रवृत्तिर्दयिष्यते इति संशयितेकविषयन्यायनियमाभावात्सिद्धान्तो ऽपि वक्तव्यः । न्यायाभिधाने ऽवयवाः परं प्रत्युपयोगिनः । परार्थमनुमानं च तदाहुयायवादिनः ॥ ननु प्रतिज्ञोदाहरणाभ्यां तदभिधेयो सिद्धान्तदृष्टान्तो गम्यते एव कि पृथगुपादानेन । यद्येवं हेत्वाख्येनावयवेन तदभिधेयसिद्धरनुमानमपि पृथग न वक्तव्यं स्यात् । एवं भवतु किं नश्छिन्नम् । मेवम् । अभिधेये न्याये निरूपणीये तदभिधायिनामवयवानामवसर इति तदर्थः प्रथम व्युत्पादनाही भवतीतरथा ऽवयवमाचोपदेशएव शास्त्रं समाप्येत । तर्क: संशयविज्ञानविषयीकृततुल्यकल्पपक्षद्वयान्यतरपतशेथिल्यसमुत्पादनेन तदि. तरपक्षविषयं प्रमाणमनेशसम्पद्यमानप्रतिपक्षव्युदासमनुगृह्णाति मार्गशुद्धिमाद- धान इति पृथगुपदिश्यते । स चाशयशुद्धिमुपदर्शयितुं वादे प्रयोक्ष्यते इति अन्यतराधिकरणनिर्णयमन्तरेण न पर्यवस्यति न्यायोपरमकारणत्वेन तस्य प्रवर्तको निर्णय इतरथा निरवसानमनासादितफलं का नाम न्यायमार- भेत । ननु तत्वज्ञानपदेन गतार्थत्वान्न पृथग्वक्तव्यो निर्णय: निर्णया हि तत्त्वज्ञानमेव । अस्त्येतत् । किं तु घोडशपदार्थतत्त्वज्ञानं प्रमाणान्तरकरण- कमपि भवति न तस्य न्यायोपरमहेतुत्वमेष तु साधनदूषणसरणिोद- जन्मा निर्णयस्तदुपरमहेतुः पृथगुपादानमन्तरेण न लभ्यते । नन्वनुमा- नपदादेष तर्हि यथाभिलषितो लप्स्यते निर्णय: । तदयुक्तम् । अनुमानफलं निर्णयो नानुमानम् । करणस्य प्रमाणत्वानिर्णयापादानमन्तरेण तदनुमानम- फलमपर्यवसितं स्यात् । उभाभ्यां तहि तत्त्वज्ञानानुमानपदाभ्यामयमाक्षे प्स्यते निर्णयः । अनुमानस्य तत्त्वज्ञानान्तत्वात् । न । निर्णयोपादाना- द्विना तदन्तत्वासिद्धेः लिङ्गाभाससमुत्थतत्त्वज्ञानाभाससम्भवात् । ननु संशय- पूर्वकत्वादनुमानस्य सामानिर्णयान्ततेव भविष्यति इति संशयानुमानत- त्वज्ञानपदैर्गतार्थो निर्णय: । मेवम् । संशयपूर्वकत्वे ऽप्यनुमानस्य तदाभा- सोपजनितनिर्णयाभाससम्भवात् । न चेष नियमः संशयपूर्वकमनुमान- मिति । तस्मादनुमानस्य विशिष्टनिर्णयावसानत्वलाभाय निर्णयपदमुपादेय- ·श्रा.१ ११ घोडशपदार्थोप्रतिपाद्यत्वम् । मित्यलं प्रसङ्गेन । वादे तु विचार्यमाणे न्यायः संशयच्छेदनेनाध्यवसिताव- बोधमध्यवसिताभ्यनुज्ञातं च विदधत्तत्त्वपरिशुद्धिमादधातीति वीतरागे: शिष्यसब्रह्मचारिभिः सह वादः प्रयोक्तव्यः । जल्पवितण्डे तु दुष्टतार्किको- परचितकपटदूषणाडम्बरसन्त्रास्यमानसरलमतिसमाश्वासनेन तदृदयस्थत- त्वज्ञानसंरक्षणाय व चिदवसरे वीतरागस्याप्युपयुज्यन्ते इति वक्ष्यामः । हेत्वाभासाः सम्यान्यायप्रविवेकोपकारद्वारेण तदुपयोगिनो हेत्वाभासम्वरूपा. वधारणे हि सति तद्विलक्षणतया हेतवस्सुखमवगम्यन्ते । नन्वत्र विप- र्ययो दृश्यते हेत्ववगमे सति तदितरहेत्वाभासव्यवस्थापनात् । सत्यमे- धम् । तथा ऽपि प्रयोक्तुं च द्वयमपि ज्ञेयं हेतवः प्रयुज्यन्ते हेत्वाभासाश्च परिहियन्ते इति । यच्च निग्रहस्थानपरिगणिता अपि हेत्वाभासाः पुनरु- पदिश्यन्ते तद्वादे चोदनीया भविष्यन्तीत्याशयेन । छलजातिनिग्रहस्थानानि जल्पवितण्डोपकरणानि तेषामवधृतस्वरूपाणां स्ववाक्ये परिवर्जनं क चिद. वसरे प्रयोगः परप्रयुक्तानां च प्रतिसमाधानमित्यादि शस्यक्रियम् । अतस्ता. न्यपि जल्पवितण्डाङ्गत्वाज ज्ञातव्यानीति पृथगुपदिश्यन्ते । दुःशिक्षितकुतर्कांशलेशवाचालिताननाः । शक्याः किमन्यथा जेतुं वितण्डाटोपपण्डिताः ॥ गतानुगतिको लोकः कुमार्ग तत्प्रतारितः । मा गादिति च्छलादीनि प्राह कारुणिको मुनिः ॥ तदेवमुपदेष्टव्याः पदार्थाः संशयादयः । तन्मूलन्यायनिर्णयवेदप्रामाण्यसंविदे ॥ तेनागमप्रमाणत्वद्वाराऽऽखिलफलप्रदा । इयमान्वीक्षिकी विद्या विद्यास्थानेषु गण्यते ॥ माहचभाष्यकारः । प्रदीपः सर्वविद्यानामुपायः सर्वकर्मणाम् । पाश्चयः सर्वधर्माणां विद्योद्देशे परीक्षितेति । इत्येष षोडशपदार्थनिबन्धनेन निःश्रेयसस्य मुनिना निरदेशि पन्थाः । अन्यस्तु सन्नपि पदार्थगयो ऽपवर्गमार्गापयोगविरहादिह नोपदिष्टः ।

·। न्यायमज्जयाम् । विविधा चास्य शास्त्रस्य प्रवृत्तिरुदेशो लपणं परीक्षेति । नामधेयेन पदार्थाभिधानमुद्देशः । उद्विष्टस्य तत्त्वव्यवस्थापको धो लक्षणम् । लक्षितस्य ताल्लषणमुपपद्यते न वेति विचारः परीक्षा । ननु च विभागलक्षणा चतुर्थ्यपि प्रवृत्तिरस्त्येवाभेदवत्सु प्रमाणसिद्धान्तच्छलादिषु तथा व्यवहारात । सत्यम् । प्रथमसूचोपदिष्टे भेदवति पदार्थे भवत्येव विभागः उद्देशरूपानपायातु उद्देश एवासी । सामान्यसनया कीर्तनमुद्वेशः प्रकारभेदसज्जया कीर्तनं विभाग इति । तथा चोदेशतयेव ता तर भाष्यकारो व्यवहरति । अयथार्थः प्रमाणोद्वेश इत्यापे तस्माद्यथार्थ एष प्रमाणोद्वेश इति च समाधानमभि- दधानः । तस्माचिविधेष प्रवृत्तिः । तदेशः प्रथममवश्यं कर्तव्यः अनुदि. तस्य लक्षणपरीक्षानुपपत्तेः। सामान्यविशेषलक्षणयोरपि पावापर्यनियमोऽस्त्येव । अलक्षिते सामान्ये विशेषलक्षणावसराभावात् । परीक्षा तु लक्षणोत्तरकालभा- विनीति तत्स्वरूपनिरूपणादेव गम्यते विभागसामान्यलक्षणयोस्तु नास्ति पावापर्यनियमः । पूर्व वा सामान्यलक्षणं ततो विभागः पूर्व वा विभाग: ततः सामान्यलक्षणमुच्यते इति । तदिहादेशस्ताषयाख्यातः । अस्माभिस्तु लक्षणसूपाण्येव व्याख्यास्यन्ते । परीक्षासूत्रसूचितं तु वस्तु सोपयोगलक्षणवर्ण- नावसरे एष यथाबुद्धि दर्शयिष्यते । न पृथपरीक्षासूत्रविवरणप्रमः करिष्यते। प्रथमसूपानन्तरं दुःखजन्मेत्यादि द्वितीयं सूत्र लक्षणानापयिकत्वान्नेह विकृ. तम् । अपवर्गपरीक्षाशेषभूतत्वानु तदवसरे एव निर्णयिष्यते । प्रमाणसामान्यलक्षणं विभागसूचे त्ववसरमाणत्वादिदानीमेव विवियते। प्रत्यक्षानुमानापमानशब्दाः प्रमाणानि ॥ इति पदं तावद्विचार्यते । किं प्रमाणं नाम किमस्य स्वरूपं किंवा लक्षणमिति । ततः ता सूची योजयिष्यते । तदुच्यते । अव्यभिचारिणीम- सन्दिग्धामोपलब्धिं विदधती बोधाबोधस्वभावा सामयी प्रमाणम् । बोधा- बोधस्वभाषा हि तस्य स्वरूपम् । अव्यभिचारादिविशेषणार्थोपलब्धिसाधनत्वं लक्षणम् । ननु च प्रमीयते येन तत्प्रमाणमिति करणसाधनो ऽयं प्रमाण- शब्दः । करणं च साधकतमं तमबर्थश्चातिशयः । स चापेषिक: साध. । * निलेव्यते इति युक्तः पाठः । + गो. सू.प्र. ११।।

·प्रमाणलक्षणम्। कान्तरसम्भवे हि तदपेक्षयातिण्ययोगात्किं चित्साधकतममुच्यते । साम- य्याश्चकत्वात्तदतिरिक्तसाधकान्तरानुपलम्भात्किमपेक्षमस्या अतिशयं ब्रमः । अपि च कस्मिन्विषये सामय्याः प्रमाणत्वम् । प्रमीयमाणो हि कर्मभूतो विषयः सामय्यन्तरीभूतत्वात्सामय्येवेति करणतामेष यायात् । निरालम्ब. नाश्चेदानी सर्वप्रमितयो भवेयुरालम्बनकारकस्य चक्षुरादिवत्प्रमाणान्त:- पातित्वात् । कश्च सामय्या प्रमेयं प्रमिमीते । प्रमातापि तस्यामेव लीनः । एवं च यदुच्यते प्रमाता प्रमाणं प्रमेयं प्रमितिरिति चतसृषु विधामु तत्वं परिसमाप्यते इति तयाहन्यते । नच लोको ऽपि सामय्याः करणभाव- मनुमन्यते तस्यां करणविभक्तिमप्रयुजानः । न होवं वक्तारो भवन्ति लोकिकाः सामग्या पश्याम इति किं तु दीपेन पश्यामः चक्षुषा निरीक्षामहे इत्याचक्षते । तस्मान्न सामग्री करणमकरणत्वाच्च न प्रमाणमिति नेदं साधु प्रमाणस्वरूपम् । अवोच्यते । यत एव साधकतम करणं करणसाधनश्च प्रमाणशब्दः तत एव सामय्याः प्रमाणत्वं युक्तम् । तद्यतिरेकेण कारकान्सरे क चिदपि तमबर्थसंस्पानुपपत्तेः । अनेककारकसन्निधाने कार्य घटमानम- न्यतरव्यपगमे च निघटमानं कस्मे अतिशयं प्रयच्छेत् । न चातिशयः कार्य- जन्मनि कस्य चिदवधार्यते सर्वेषां तच व्याप्रियमाणत्वात् । सन्निपत्य जन- कत्वमतिशय इति चेन्न । पारादुपकारकाणामपि कारकत्वानपायात । ज्ञाने च जन्ये किमसन्निपत्य जनक सर्वेषामिन्द्रियमनोऽथीदीनामितरेतरसंसर्गे सति ज्ञाननिष्यतेः । अथ सहसैव कार्यजननमतिशयः । सो ऽपि कस्यां चिदवस्थायां करणस्येव कर्मणापि शक्यते वक्तुम् । अविरलजलधरधाराप्रबन्ध- बद्धान्धकारनिवहे बहुलनिशीथे सहसैव स्फुरता विद्युनतालोकेन कामिनीचा- नमादधानेन तज्जन्मनि सातिशयत्वमवाप्यते । एवमितरकारककदम्बसन्नि- धाने सत्यपि सीमन्तिनीमन्तरेण तदर्शनं न सम्पद्यते । भागतमाचायामेव तस्यां भवतीति तदपि कर्म कारकमतिशययोगित्वात्करणं स्यात्तस्मात्फलो- स्यादाविनाभाविस्वभावत्वमवश्यतया कार्यजनकत्वमतिशयः । स च साम- प्यन्तर्गतस्य न कस्य चिदेकस्य कारकस्य कयितुं पार्यते । सामय्यास्तु सो ऽतिशयः सुवचः सन्निहिता चेत्सामग्री सम्पन्नमेव फलमि.ते सेवाति- शयवती । ननु मुख्ययोः प्रमातृप्रमेययोरपि तदविनाभावित्वमतिशयो ·१४ न्यायमज्जयाम् । ऽस्त्येव प्रमितिसम्बन्धमन्तरेण तयोस्तथात्वाभावात् । प्रमिणातीति प्रमाता भवति प्रमीयते इति च प्रमेयम् । सत्यमेतत् । किं तु साकल्यप्रसादल- ब्धग्रमितिसंबन्धनिबन्धनः प्रमातृप्रमेययोर्मुख्यस्वरूपलाभः साकल्यापचये प्रमित्यभावाद्गोणे प्रमातृप्रमेये सम्पद्यते । एवं च साकल्यमन्तरेण प्रमितित- मबर्थयोगात्तदेव करणम् । यत्तु किमपेक्षं सामय्याः करणत्वमिति तदन्तर्ग- तकारकापेक्षमिति बमः । कारकाणां धर्मः सामग्री न स्वरूपहानाय तेषां कल्पते साकल्यदशायामपि तत्त्वरूपप्रत्यभिज्ञानात् । ननु समग्रेभ्यः सामयी भिन्ना चेत्कथं पृथङ् नोपलभ्यते । अभेदे तु सर्वकारकाणि फरणीभूतान्ये- वेति कर्तृकर्मव्यवहारोच्छेदप्रसङ्गः मेवम् । समयसन्निधानाख्यधर्मस्य प्रत्य- समुपलम्भात् । पृथगवस्थितेषु हि स्थालीजल ज्वलनतण्डुलादिषु न समयता. प्रत्यय: समुदितेषु तु भवतीत्यतस्तन्तुपटलपरिघटितघटाद्यवयविवत्कार- ककलापनिष्पाद्यद्रव्यान्तराभावे ऽपि समुदायात्मिका सामग्री विद्यते एवेति समुदाय्यपेक्षया करणतां प्रतिपद्यते तस्मान्न परिचोदनीयमिदं कस्मिन्कर्मणि सामग्री करणमिति । समुदायिनां सामय्यवस्थायामपि स्वरूपानपायात समुदायिविशेषे कर्मणि सामग्री करणम् । अत एव न प्रमितेर्निरालम्बन. त्वम् । एलेन प्रमाता पृथगुपदर्शित इति विधाचतुष्टयमपि समाहितम् । यत्वम्यधायि सामग्या: करणविभक्तिनिर्देशो न दृश्यते इति तोच्यते । सामग्री हि संहतिः सा हि संहन्यमानव्यतिरेकेण न व्यवहारपदवीमवतरति तेन सामयी पश्यामीति न व्यपदेशः । यस्तु दीपेन्द्रियाणां तृतीयानि- देशः स फलोपजननाविनामाविस्वभावत्वाख्यसामग्रीसरूपसमारोपणनिब. न्धनः । अन्यचापि च नदूपसमारोपेण स्थाल्या पचतीति व्यपदेयो दृश्यते एव । तस्मादन्तर्गतकारकापेक्षया लब्धकरणभाषा सामग्री प्रमाणम् । अपरे पुनराचक्षते । सामयी नाम समुदितानि कारकाणि तेषां द्वरूप्य- महृदयङ्गमम् । अथ च तानि पृथगवस्थितानि कर्मादिभावं भजन्ते । अथ च तान्येव समुदितानि करणीभवन्तीति को ऽयं नयः । तस्मात्कर्तृकर्मव्य- तिरिक्तमव्यभिचारादिविशेषणकार्थप्रमाजनक कारकं करणमुच्यते । तदेव च तृतीयया व्यपदिन्ति । दीपेन पश्यामि चक्षुषा निरीक्षे लिङ्गेन बुध्ये शब्देन जानामि मनसा निश्चिनामीति । ननु चीण्येव कारकाण्यस्मिन् पक्षे भवेयुः ·तु प्रमाणलक्षणम् । सामक्रियायां तावदेवमेवेतद्यथा भवानाह । पाकादिक्रियासु क्रियाप्रयधारणा. युपकारभेदपालोचनया भवत्वधिकरणादिकारकान्तरव्यवहारः । प्रमितो मनोदीपचक्षुरादे लक्ष्यते विशेष इति तत्सर्व करणत्वेन सम्मतम् । कस्तेषु तमबर्थ इति चेत् । अस्ति कश्चिद् यदयं लोको ऽहं मया जानामि घटेन घटं जानामि इति न कर्तृकर्मणी विस्मृत्यापि करणत्वेन व्यपदिशति । नय- नमनोदीपशब्दलिङ्गादीनि तु तथा व्यपविशति सो ऽयमेषां पश्यति कर्तृकर्म- लक्षण्यं चक्षुरादीनाम् । तद्वलक्षण्यमेव च तेषामतिशय इति तदयमिह प्रमाणं प्रमाता प्रमेयं प्रमितिरिति चतुर्वर्गणेष व्यवहारः परिसमाप्यते । तस्मात्कर्तृकर्मविलक्षणा संशयविपर्ययरहितार्थबोधविधायिनी बोधाबोधस्व- भावा सामग्री प्रमाणमिति युक्तम्। . ये तु बोधस्यैव प्रमाणत्वमाचक्षते न सूक्ष्मदर्शनास्ते बोधः खल प्रमाणस्य फलं न साक्षात्प्रमाणम् । करणार्थाभिधानो हि प्रमाणशब्दः प्रमी- यते ऽनेनेति प्रमाणम् । प्रमीयते इति को ऽर्थः प्रमा जन्यते इति । प्रमा- णादवगच्छाम इति च वदन्तो लोकिकाः करणस्यैव प्रामाण्यमनुमन्यन्ते । यस्तु प्रमा प्रमाणमिति प्रमाणशब्दः स प्रमाणफले द्रष्टव्यः । तथा च संशयविपर्ययात्मकं प्रमाणफलमिति ज्ञानमात्ममनोऽनुमाने तद्विशेषणार्थप- रिच्छेदे वा विशिष्टप्रमाणजननात्प्रमाणतां प्रतिपद्यते । अव्यभिचारादिवि- शेषणोपपन्नमपि ज्ञानमफलजनकमप्रमाणमेव प्रमाणमुच्यते । तदयुक्तम् । सक- लजगद्विदितबोधेतरस्वभावशब्दलिङ्गदीपेन्द्रियादिपरिहारप्रसङ्गात् । तस्मा. सामय्यनुप्रविष्टबोधो विशेषणज्ञानमिव व चित्प्रत्यक्ष लिङ्गज्ञानमिव लिङ्गि- प्रमितो सारूध्यदर्शनमिवोपमाने शब्दश्रवणमिव तदर्थज्ञाने प्रमाणतां प्रति-. पद्यते । अत एव बोधाबोधस्वभाषा सामग्री प्रमाणमित्युक्तम् । अन्ये तुल्यसामय्यधीनयोहानार्थयााह्मयाहकभावं वदन्तो बोधं प्रमाणमभ्युपागमन् । क्षणभङ्गिषु पदार्थेषु सहकार्युपादानकारणापेक्षक्षणान्तरस- न्ततिजननेन च लोकयाचामुद्वहत्सु ज्ञानजन्मनि ज्ञानमुपादानकारणमर्थः सहकारिकारणम् अर्थजन्मनि चार्थ उपादानकारणं ज्ञानं सहकारिकारणमिति । ज्ञानं च ज्ञानार्थजन्यमर्थश्चार्यज्ञानजन्यो भवतीत्येवमेकसामय्यधीनतया समर्थमव्यभिचरतो चानस्य तत्र प्रामाण्यमिति । तदिदमनुपपन्नम् । अफल- ।

·न्यायमञ्षायाम्। जनकस्य प्रमाणत्वापत्तरित्युतत्वात् । अपि च कर्मणि ज्ञान प्रमाणमिप्यते। यथोक्त व्यापारमिवाभाति व्यापारण स्वकर्मणेति । स चायमर्थपणे शानसम- कालस्ततः पूर्वाभ्यां चानार्थक्षणाभ्यामुपजनित इति तत्कर्मतां प्रतिपद्यतां न पुन: स्वसमानकालप्रसूतचानक्षणकर्मतामिति । ननु च तुल्यसामय्यधीनतया समानकालतया च तदव्यभिचारसिद्धो क कर्मत्वमुपयुज्यते । इन्त ताई महोत्पन्नयोः समानसामग्रीकयायालयाहकनियमः किंकृत इति कर्तव्यं ज्ञान प्रकाशस्वभावमिति ग्राहकाम् । अर्ण जडात्मेति ग्राह्यमिति चेदयमपि विशे- पस्तुल्यकारणयोः कुतस्त्यः । उपादानसहकारिकारणभेदादिति चेन्न । तस्य पणभङ्गभङ्गे निराकरिष्यमाणत्वात् । ये हि निराकारस्य बोधरूपस्य नीलपी- साधनेकविषयसाधारणत्वाज् जनकत्वस्य च चक्षुरादावपि भावेनातिप्रसङ्गा. सदाकारत्वकृतमेव जानकर्मनियममवगच्छन्तः साकारविज्ञानं प्रमाणमिति प्रतिपेदिरे ते ऽपि विधानाद्वतसिषाविषयेवमभिदधानास्तन्निरासप्रसङ्गएव नि- रसिष्यन्ते । न छेकमेव साकारं ज्ञानं याचं ग्राहकं च भवितुमर्हतीति वक्ष्यते । अर्थस्तु साकारज्ञानवादिनो न समस्त्येष । स हनुमेयो वा स्यात्प्र- त्यक्षो पा । नानुमेयः सम्बन्धग्रहणाभावात् । अर्थे हि सति साकारं निराकार तदत्यये नित्यानुमेयवाद्यार्थवादी धानं क दृष्टवान् । नापि प्रत्यक्षो ऽर्थः । श्राकारद्वयप्रतीत्यभाषात् । अभ्युपगमे चानवस्थाप्रसङ्गात् । प्राकारो हि निराकारचानगम्यो न भवतीति ज्ञानेनाकारवत्ता गृह्यते । सो ऽयमिदानी जानाकारो ऽपि याह्यत्वादन्येनाकारवता गृह्यते सो ऽप्यन्येनेति । अथ वा अर्थी निराकारचानयाह्यतां नोपयातीति स्वग्राहके जानात्मनि समर्पितात्मा भवतीति साकार शानमेवेटं सम्पन्नमिति पुनरर्थो ऽन्यः कल्पनीयः सो ऽपि याह्यत्वात्स्वयाहकस्य साकारत्वसिद्धये तव लीयते इति साकार ज्ञान. मेवावशिष्यते इति पुनरों ऽन्य इतीत्थमनवस्था । प्रतिकर्मव्यवस्था तु जनकत्वनिबन्धना भविष्यति वस्तुस्वभाषस्यापर्यनुयोज्यत्वात् । साकारपो ऽपि पर्यनुयोगसाम्यमित्यादि सर्वमुपरिट्रात सविस्तरमभिधास्यते। साकारपणे ऽपि च न प्रमाणायतिरित फलमुपदर्शितमित्यसत्यक्ष एवायम् । शाबरास्तु अपते यण्ते बाथप्रामाण्यवादिना विधानादभिनमेष फलमभिदथति ते बाळं निरसनीया भवन्त्येष पयं तु विज्ञानादिन- ·श्रा. - प्रमाणलचबान्तरखण्डनम् । मेव फलमर्थदृष्टताख्यमभ्युपगच्छामः । तेनेव तदनुमीयते ज्ञानं हि नाम क्रियात्मक क्रिया च फलानुमेया घातृव्यापारमन्तरेण फलानिष्यतेः । संसा ऽपि कारकाणां क्रियागर्भ एव भवति तदनभ्युपगमे किमधिकृत्य कारकाणि संसृज्येरन् । न चासंसृष्टानि तानि फलवन्ति । क्रियावशवशाच्च कारकं कारक भवति । अपरथा हि तद्वस्तुस्वरूपमाचमेव स्याद् न कारकम् । ततश्च न फलार्थिभिरुपादीयतेति व्यवहारविप्रलोपः । तस्माद्यथा हि कारकाणि तण्डुलसलिलानलस्थाल्यादीनि सिद्धस्वभाषानि साध्यं धात्वर्थमेकं पाकलन. णमुररीकृत्य संसृज्यन्ते संसृष्टानि च क्रियामुत्यादयन्ति तथा ऽऽत्मेन्द्रि- यमनोऽर्थसन्निकर्षे सति ज्ञानाख्यो व्यापार उपजायते स च न प्रत्यक्षः अर्थस्यैव बहिर्देशसम्बद्धस्य ग्रहणादाकारद्वयप्रतिभासाभावादगृहीतस्यापि तस्य चक्षुरादिषदुपायत्वात्परोक्ष ऽपि चासो विषयप्रकाशतालक्षणेन फलेन कल्प्यते । तदाह भाष्यकार:* न ह्यचाते ऽर्थे कश्चिद्बुद्धिमुपलभते ज्ञाते त्वनुमानादवगच्छतीति । वार्तिककृता ऽप्युक्तम् । नान्यथा ह्यर्थसद्भावो दृष्टः सनुपपद्यते । ज्ञानं चेन्नेत्यत: पश्चात्यमाणमुपकल्प्यते । इति । तदेष फलानुमेयो ज्ञानव्यापारो ज्ञानादिशब्दवाच्या प्रमाणम् । इन्द्रि- यादीनां तदुत्पादकतया चानमुपचरति न साक्षादिति । पर प्रतिविधीयते । अहो बस इमे केभ्यो बिभ्यत: प्रोचियाः परं किमपि वेक्रव्यमुपागताः । न खल्बनित्यं परोवं ज्ञानं भवितुमर्हति । ज्ञातो ऽर्थ इति व चितद्विशिष्टार्थप्रत्य- वमर्शदर्शनाद विशेषणाग्रहणे शुक्रः पट इतिवद्विशिष्ठप्रतीतेरनुत्पादात् । कश्चा- यमियान्संचासः विषयग्रहणकाले विज्ञानाग्रहणमाकेण बाह्यार्थनिहूयवादिनः शाक्याः शक्याः शमयितुम् । यतु क्रियास्वभावत्वातस्य परोक्षत्वं तदयुक्तम् । न हि क्रियास्वभावं ज्ञानमपि तु फलस्वभारमे। अपि च क्रिया ऽपि प्रत्यक्षद्र- व्यवर्तिनी प्रत्यक्षेव भट्टानां प्रत्यक्षश्चात्मा तत्किमनेनापराद्धं यदेतदीयक्रि- याया अप्रत्यक्षत्वमुच्यते। न चोत्क्षेपणादिभेदभिन्न परिस्पन्दात्मकव्यापारव्यति. रेकेण बायकारकेष्वपि सूक्ष्मा नाम का चिदस्ति किया । सा हि यदि नित्या * शाबरभाध्ये अ. १ पा. १सू. ५। + लंकवार्तिके शून्यवादे प्रलो. १७८ । 4517 ·१८ न्यायमनाम् । जातिवद् अथानित्या रूपषद्वस्तुधर्म इष्यत । तर यदि नित्या तहिं सर्वदा वस्तुनः क्रियायोगात्सर्वदा फलनिष्पत्तिप्रसङ्गः । अथ कारकनिर्वया क्रिया सापी- दानी कार्यत्वात्सव्यापारकारककार्या भवेदित्यनवस्था । निष्क्रियकारककार्यत्वे तु क्रियामिव फलमपि निष्क्रियाण्येव कारकाणि कुर्युरिति किं क्रियया । ननु करोतीति कारक क्रियावेशमन्तरेण कारकत्वानुपपत्तेः । सत्यं करोतीति कारक तत्तु फलमेव करोति न क्रियाम् । ननु करोतीति यद बषे सेयमुक्तव क्रिया भवति चेत्रः कटं करोतीति चेत्रस्येव कटस्येव करोत्यर्थस्याप्रत्याख्येयत्वात तत्कृतमेव चादीनां कारकत्वम् । उच्यते । नातीन्द्रियक्रियायोगनिबन्धन: कारकभावः क्रियाया अतीन्द्रियत्वेन तद्योगकृतकारकत्वानधिगमे व्यवहा. रविप्रलोपप्रसङ्गात् । क्रियावेशकृतं हि तत्कारकत्वमनवगच्छन्तः कथं फला- र्थिनस्तदुपाददोरन् । मत्यक्षे कारकत्वं हि नास्ति किं चिदतीन्द्रियम् । कारकत्वस्वरूपस्य सहकार्यादिसन्निधिः ॥ तावदेव विनिश्चित्य तदुपादीयते ऽर्थिभिः । तदेवोपाददानश्च फलमप्यधिगम्यते ॥ नियापारस्य सत्त्वस्य को गुणः सहकारिभिः । सव्यापारस्य सत्वस्य को गुणः सहकारिभिः ॥ अथ व्यापार एवेष सर्वेः संभूय साध्यते । किं फलेनापराद्धं वस्तद्धि संभूय साध्यताम् ॥ यत्तु करोत्यर्थस्याप्रत्याख्येयत्वादित्युक्तं तोच्यते । परिस्यन्ट एष भोतिको व्यापारः करोत्यर्थः । न हि वयं परिस्पन्दात्मक परिदृश्यमानं व्यापारमपहुमहे प्रतिकारकं विचित्रस्य ज्वलनादेयापारस्य प्रत्यक्षमुपलम्भात् । अतीन्द्रियस्तु व्यापारो नास्तीति बमहे । ननु पाको नाम धात्वर्थः परिदृ- श्यमानज्वलनादिव्यापारव्यतिरिक्त एषितव्य एव तमन्तरेण फलनिष्यत्तर- भावात् । असति च तस्मिन्किमधिकृत्य कारकाणि संसृज्यरनित्युक्तं तदयु- क्तम् । यं तमेकं धात्वर्थ साध्यं बुध्यसे स किं समुदितसकलकारकसंपाद्य स्केककारकनिर्वया वा। ।

·१६ प्रमाणलक्षणान्तरखण्डनम् । तगद्यपक्ष एकेकं भवेत्कारकमक्रियम् । एकेकनिष्क्रियत्वे च साकल्ये ऽपि कुतः क्रिया ॥ उत्तरस्मिन्यते प्रत्येकमपि पाकक्रियायोगात्कारकान्तरनिरपेक्षादेकस्मा- त्कारकात्फलनिष्पत्तिप्रसङ्गः । न च तथाविधधात्वर्थपुरःसरः कारकाणां संसर्ग: । क्रियानिमित्तसंसर्गवादिनो हि द्वयी गतिः । सत्यां क्रियायां संबन्धः संबन्धे सति वा क्रिया ॥ मीलनात्पर्वसिद्धायां क्रियायां मीलनेन* किम् । तथा च जन्येत फलं विभक्तरपि कारकैः । मीलनातु क्रिया सद्यो पुनरकेकमक्रियम् । तथा सति न काष्ठानि ज्वलेयुः पिठराद्विना ॥ काष्ठानि ज्वलन्ति न तु पन्ति । मेवम् । सत्यपि पिठरे ज्वलन्त्येत्र काष्ठानि नान्यत्कुर्वन्ति दृश्यन्ते तस्मात्क्रियान्तराभावात्फलमेवाररीकृत्य कारकाणि संसृज्यन्ते । ननु फलमपि सिद्धं चेत्कः सर्वेषां सिद्धस्वभावानां संबन्धः फलं सिद्ध कारकाणि च सिद्धानीति संबन्धाभावः साध्यं चेत्फलं सेव क्रिया परिस्पन्दव्यतिरिक्तति । मेवं वाचः फलस्य क्रियात्वानुपपत्तेः । ओदनं हि फलं न क्रिया क्रियानाम्नि तु क्रियमाणे न विवदामहे । ननु पाक इदानी कः न च पधेर्वाच्यशून्यतेब युक्ता । उच्यते । समुदितदेवदता. दिसकलकारकनिकरपरिस्पन्द एव विशिष्ठफलावच्छिन्नः पाक इत्युच्यते । स एव हि पचेरर्थः ता एव काष्ठपिठरादिक्रिया ज्वलनभरणादिस्वभावा: पृथक्तया व्यवस्थिताः तथात्वेनेषावभासन्ते समुदितास्तु सत्यः फलान्तराव- च्छेदादूपान्तरेण पाकादिना परिस्फुरन्ति व्यपदिश्यन्ते च । तथा च देवदत्तः पचतीतिवत्काष्ठानि पचन्ति स्थाली पचतीति व्यपदेशो दृश्यते। देवदत्तस्यापि द/विघटनादिरेव परिदृश्यमानस्तच व्यापारः आत्मव्यापारपूर्वको भवितु- महति । नेतदेवं न ह्यात्मनो व्यापारः कश्चिदस्ति इच्छाद्वेषपूर्वकप्रयत्नव- शादेव स भौतिकव्यापारकरणतां प्रतिपद्यते । । - * मिलनादिति युक्तः पाठः । एवमग्रेऽपि ।

·२० न्यायममयाम् । तस्मात्कारकपण चलता जन्यते फलम् । न पुनश्चलनादन्यो व्यापार उपलभ्यते । चलन्तो देवदत्ताद्यास्तदनन्तरमोदनः । एतावदृश्यते त्वा न स्वन्या का चन क्रिया । एतेन भावनाख्यः करोत्यर्थः पुरुषव्यापारो वाक्यार्थ इति यो ऽभ्य. "पंगतः सो ऽपि प्रल्युक्तो वेदितव्यः । न हि पुरुषव्यापारः कश्चिदुपलभ्यते विशिष्टगुणसमवाय स्वास्य कर्तृत्वं न च ज्ञानादयो गुणा एव व्यापारसंज्ञा- वाच्याः सिद्धस्वभावत्वात् । ननु क्रियावचनो धातुरिति जानातेरपि क्रियेव वाच्या स्यात्सा च क्रिया जानात्मा पुरुषव्यापारः । नायं नियमः क्रियावचनो धातुरिति गडि वदनेकदेशे इत्यपि दर्शनात् । अपि च घटमहं जानामीत्या भवतः किं प्रत्यवभासते घटमिति तावद्विषयः अहमित्यात्मा जानामीति तु चिन्त्यं किमत्र प्रकाशतइति । न व्यापारः परोक्षत्वात् । फलं तु यद्यत्र प्रकाशते तदेव तहि धातुषाच्यमभ्युपगतं भवति तस्मान्न क्रियात्मकं ज्ञानम् । यदि च क्रियात्मकं चानमभविष्यन्न भाष्यकारः क्रियातः पृथगेनं निरदेक्ष्यत । निर्दिशति च बुद्धिकर्मसी अपि हि प्रत्यभिज्ञायते ते अपि नित्ये प्रामुत इति। तस्मादन्य ज्ञानमन्या च क्रियेति न क्रियास्वभावत्वान्नित्यपरोक्षं ज्ञानम् । यदि च नित्यपरोक्षो चानव्यापारः स हि प्रतिबन्धाग्रहणादनुमातुमपि न शक्यः क्रियाविशिष्टबाह्यकारकदृष्टान्तस्य निरस्तत्वात् । आत्माद्यनुमाने का वार्तति चेन्न । तर सामान्यतो व्याप्रियहणस्य सम्भवादिति वक्ष्यामः । इह तु बाह्यकारकेष्वपि न तत्पर्वकं फलं दृष्टमित्युक्तम् । न चार्थापत्तिरपि ज्ञात- व्यापारकल्पनायेव प्रभवति इन्द्रियार्थसन्निकर्षवशादेवार्थदृष्टताया घटमान. स्वात् । का चेयमर्थदृष्टता नाम किं दर्शनकर्मता किं वा प्रकाशस्वभावतेति । तप दर्शनस्य परोक्षत्वात्कथं तत्कर्मताऽर्थस्य दृष्टुत्वाद् गृह्येत। विशेषणायहणे विशिष्टप्रतीतेरनुत्पादात् । अर्थप्रकाशतायास्तु सर्वान्प्रत्यविशेषात्सर्वे सर्वचाः स्युः । न स्युः सम्बन्धितयोत्यादादिति चेत् । प्रकारणमेतत् । अर्थस्येव हि प्रकाशत्वमतिशयो दीपादेरिव न पुरुषनियमेन व्यवतिष्ठते । न च द्वित्वादिना साम्यं तस्मिन्नियमदर्शनात् । प्रकाशे तु न दीपादो संबन्धनियमः कचित् ।

·२१
प्रमाणलषणान्तरखण्डनम् ।
यदपेचाधियो जातं द्वित्वमस्येव तहः ।
संवेदनमपि प्रोः कस्यातिशय उच्यते ।
चातुश्चेदन्तरान्येन व्यापारणास्य को गुणः ।
ननु नेव क्रियाशून्यं कारकं फलसिद्धये ।
उक्तमा क्रिया ह्येषा यथादर्शनमिष्यताम् ।
शानं संवेदनं वेति विदः पर्यायशब्दताम् ॥
संवेदनं तु ज्ञानस्य फलत्वेन न मन्महे ।
अातिशयपक्षे तु सर्वसर्वज्ञता पुनः ॥
भटपक्षाद्विशेषश्च न कश्चित्कथितो भवेत् ।
नोभयातिशयो ऽप्येष दोषद्वितयसम्भवात् ।
संवेदनं च तत्केन याह्यं चानानुमापकम् ।
अनवस्था भवेदस्य ज्ञाने संवेदनान्तरात् ।
स्वसंवेद्या च संवित्तिरुपरिष्ठानिषेत्स्यते ।
स्मृतिप्रमोषवादे च रजतस्मरणात्मिका ।
कथं ते फलसंवित्तिः स्वप्रकाश भविष्यति ।
नाभाति स्मृतिरूपेण न चाप्यनुभवात्मना ।
न तृतीयः प्रकारो ऽस्ति तत्कथं मा प्रकाशताम् ।
न चक चिदनाकारा संवित्तिरमुभूयते ॥
क्यं संविदयं चार्थ इति नास्ति भेदधीः ।
अर्थाकारानुरक्ता तु यदि संवित्प्रकाशते ॥
बाह्यार्थनिहूवस्ताई त्वया सागतवत्कृतः ।
स्वप्रकाशमते युक्तं न फलं संविदात्मकम् ॥
तस्मात्फलानुमेयस्य न व्यापारस्य मानता ।
यदपि प्रमाणविशेषणमनधिगतार्थयाहित्वमभिधीयते परस्तदपि न
साम्प्रतम् । प्रमाणस्य गृहीततदितरविषयप्रवृत्तस्य प्रामाण्ये विशेषाभावात् । ननु
गृहीतविषये प्रपत्तं प्रमाणं किं कुर्यात् । प्रमामिति चेदृह्येतापि तामेव विधा-
तुम् । कृतायाः करणायोगादिति चेन्न प्रमान्तरकरणात । प्रमान्सरकरणे किं
फलमिति चेत्नमान्तरकरणमेव फलम् । न च फलस्य फलं मृयम् । नच

·न्यायमज्जयाम् । प्रयोजनानुनि प्रमाणं भवति । कस्य चेष पर्यनयोगः । न प्रमाणस्याचेतन- त्वात् । पुंसस्तु सन्निहिते विषये करणे च सम्भवन्ति ज्ञानानीति सोऽपि किमनुयोज्यताम् । किमक्षिणी निमील्य नास्से कस्मादृष्टं विषयं पश्यसीति । प्रमाणस्य तु न किं चिद् बाध्यं पश्यामो येन तदप्रमाणमिति व्यवस्थापयाम: न च सर्वात्मनः वेफल्यम हेये ऽहिकण्ठकमकरविषधरादा विषये पुनः पुन- रुपलभ्यमाने मन:सन्तापात्सत्वरं तदपहानाय प्रवृत्तिरूपादेये ऽपि चन्दन- धनसारहारमहिलादो परिदृश्यमाने प्रीत्यतिथयः स्वसंवेद्य एव भवति । यच्चेदमुच्यते । यापि स्यात्परिच्छेदः प्रमाणेस्तरः पुनः । नूनं तपि पूर्वेण सार्थो नाषकृतस्तथेति ॥ तदपि न हृदयंगमम् । यतः । नेधाधिकपरिच्छेदः प्रमाणेस्तरेषम् । धारावाहिषु बोधेषु को ऽधिको ऽर्थः प्रकाशते । न हि स्वहस्ते शतकृत्वो ऽपि दृश्यमाने के चन विशेषाः परिम्फ. रन्ति । ननु गृहीते ऽपि विषये प्रवर्तमान प्रमाणं कदा विरमेन्न तस्य विरतो किं चिदवधिमवगच्छामः प्रमोत्पादस्त्ववधिरनेन लडित एष । उच्यते। विषयान्तरसम्पाद्वा प्रमादाद्वा उपायसङ्ख्याद्वा विरामो भविष्यति । अनवस्था ऽपि धेयं न मूलविघातिनी न झुत्तरोत्तरविज्ञानोपजननं विना प्रथमज्ञानोत्पादो विहन्यते । मूलपतिकरीमाहुरनवस्थां हि दूषणम् । मूलसिद्धा त्वरुच्या ऽपि नानवस्था निवार्यते । यदि चानुपलब्धार्थयाहि मानमुपेयते । सदयं प्रत्यभिज्ञाया: स्पष्ट एव जलानलि: । यश्चेदानींतनास्तित्वप्रमेयाधिक्यलिप्सया । तस्याः प्रमाणतामाह सो ऽपि वञ्चयतीव नः । आविनाशकसद्धावादस्तित्वं पूर्वया धिया । स्पष्टमेव तथा चाह चिरस्थायीति गृयते ।

·से प्रमाणलक्षणान्तरखण्डनम् । तस्मादनुपलब्धार्थयाहित्वे त्यज्यतां ग्रहः । नन्वेतस्मिन्परित्यक्ते प्रामाण्यं स्यात्स्मृतेरपि । न स्मृतेरप्रमाणत्वं गृहीतग्राहिताकृतम् । अपि स्वनर्थजन्यत्वं तदप्रामाण्यकारणम् ॥ ननु कथमनर्थजा स्मृति: तदारुढस्य वस्तुनः तदानीमसत्त्वात् । कथं तहि भूतवृष्टानुमानं नानर्थजं तत्र धर्मिणो ऽनुमेयत्त्वातस्य च ज्ञान- जनकस्य तत्र भावात् । नद्याख्य एव धर्मी वृष्टिमदुपरितनदेशसंसर्गलक्ष- णेन धर्मेण तद्वाननुमीयते विशिष्टसलिलपूरयोगित्वात् । स चानुमानयाह्यो धर्मो विद्यते एवेति नानर्थजमनुमानम् । कथं तर्हि प्रातिभमनागतार्थवाहि खो मे भ्राताऽऽगन्तेति प्रत्यक्षमर्थजमिष्यते भवद्भिः । तत्र देशान्तर विद्य. मानस्य भ्रातुः श्खो भाव्यागमनविशेष: तस्येव तथैव ग्रहणम् । तेन च रूपेण गृह्यमाणस्य सतः तस्य ज्ञानजनकत्वमित्यर्थजमेव प्रातिभम् । स्मरणं तु निर्दग्धपिचादिविषयमनपेक्षितार्थमेव जायमानं दृष्टमित्यन्यत्र देशान्तर. स्थितार्थ स्मरणे तदर्थसत्त्वमकारणमेव । तस्मादनर्थजत्वेन स्मृतिप्रामाण्यवारणात् । अगृहीतार्थगन्तृत्वं न प्रमाणविशेषणम् ॥ शब्दस्यानुपलब्धे ऽर्थे प्रामाण्यं चाह जेमिनिः । सर्वप्रमाणविषयं भवद्भिर्वर्ण्यते कथम् ॥ अपर पुनरविसंवादकत्वं प्रमाणसामान्यलक्षणमाचक्षते । तदुक्तम् । प्रमाणमविसंवादकत्वं च प्रापकत्वमुच्यते ज्ञानस्य च प्रापकत्वं सुखदुःखसा- धनसमर्थपदार्थप्रामिपरिहारलतायाः प्रवृत्तेनिमित्तं प्रदर्शकत्वमेव ज्ञानप्रदर्शिते हि विषये प्रवृत्तो सत्यां प्राप्तिर्भवतीति प्राप्ति प्रति प्रमाणस्य प्रदर्शकत्वमेव व्यापारः । प्रदर्शयता हितेन सो ऽर्थः प्रापितो भवति यथा हर्तव्यं प्रति राज्ञामाज्ञादानमेव हर्तृत्वम् । तदुक्तम् । प्रापणशक्तिः प्रामाण्यमिति । लोके ऽपि च प्रदर्शितं वस्तु प्रापयतः प्रमाणत्वव्यवहारः । तच्च प्रापकत्वं प्रत्य- वानुमानयोरुभयोरप्यस्तीति प्रमाणसामान्यलक्षणम् । तत्र प्रत्यक्षत्य वस्तु स्वलक्षणविषयत्वात्तस्य च पणिकत्वेन प्राप्त्यसम्भवे ऽपि तत्सन्तानप्राने. स्सन्सानाध्यवसायजननमेव प्रापकत्वम् । अनुमानस्थ त्वारोपितार्थविषयत्वे ऽपि ·न्यायमस्याम् । मूलभूतवस्तुक्षणपारम्पयंप्रभवत्वान्मणिप्रभामणिबुद्धिवत्तत्प्राण्या प्रापकत्वम् तदिदमध्यवसिषप्रायकत्वं प्रामाण्यम् अध्यवसितस्याऽवस्तुत्वेपि सन्मलव स्तुप्राण्या निर्वहति यथाऽध्यसितप्रापकं च प्रमाणमिति मतम् । अतर पीतङ्खादियाहिणां शङ्खादिमाचप्राप्यो सत्यामपि न प्रामाण्यम् । यथा ऽवगत- स्यामाप्नेरवगतो हि पीतः शङ्खः प्राप्यते च खेत इति तस्माद्ययाऽवगतार्थ. प्रापकत्वमविसंवादकत्वं प्रामाण्यामिति । तदेतदनुपपन्नम् । इदमेव तावद- वान् व्याचट किं प्रदर्शितप्रापकं प्रमाणमुताध्यवसितप्रापकमिति । समानुमाने तावत्प्रदर्शनमेव नास्तिका कथा सत्यापणस्य । प्रत्यक्षे तु बाट प्रदर्शनमस्ति न तु प्रदर्शितं प्राप्यते पणिकत्वेनातिक्रान्तत्वात् । अध्यवसितप्रापणमपि दुर्घटम् । अध्यवसायस्य भवन्मते वस्तुविषयत्वाभावादवस्तुनश्च प्रामुम- शक्यत्वातदुक्तं भवद्धिः यथाध्यवसायमतत्त्वाद्यथातत्त्वं चानध्यवसायादिति । मूलभूतवस्तुप्राणिस्तु काकतालीयं न तु तदन्यतरेणापि प्रमाणेन स्पृष्टं यद्गत्वा प्राप्यते । सन्तानप्राया तत्यापिरित्यपि न युक्तम् । सन्तानस्य भेदा- भेदविकल्पाभ्यामनुपपद्यमानत्वात् । एतच्च सविस्तरं पणभङ्गभङ्गे निरूपयि- ध्यते। नन काल्पनिके पि सन्ताने सति संवृत्त्या प्रमाणलक्षणमिदं निर्ब- क्ष्यति यथोक्तं सांव्यवहारिकस्येतत्प्रमाणस्य लक्षणं वस्तुतस्त्वनाद्यविद्या- वासनारोपितयारग्राहकादिभेदप्रपञ्चं ज्ञानमारमेवेदमिति किं प्राप्यते को वा प्रापयतीति सो ऽयं पलायनप्रकार इव प्रस्तयते । केयं संवृत्तिनाम सा ऽपि सत्यमती वा इति विकल्प्यमाना नेव व्यवहारहेतुर्भवति । अविद्या- वासनाकृतश्च न भेदव्यवहारः । किंतु पारमार्थिक एवेति साधयिष्यते । सांवृत्तसन्तानकल्पनायां वा खात्यवयविप्रभृतयो ऽपि सांवृत्ताः किमिति नेष्यन्ते । वृत्तिविकल्पादिवाथकोपहतत्वादिति चेत् सन्ताने ऽपि समान: पन्था इति कदाशालम्बनमेतत् । तस्मादसम्भवि दर्शितप्रापकत्वमित्य- लक्षणमेतत् । अव्यापकं चेदं लत्रणम् । उपेषणीयविषयबोधस्याव्यभिचा- रादिविशेषणयोगेन लब्धप्रमाणभाषस्याप्यनेनासंग्रहात् । ननु को ऽयमुपेत. गीयो नाम विषयः स धुपेषणीयत्वादेव नोपादीयते चेत्स ताई हेय एषानुपादेयत्वादिति नेतद्युक्तम् । उपेक्षणीयविषयस्य स्वसंवेद्यत्वेनाप्रत्या. ख्येयत्वात् ।

·प्रमाणलक्षणान्तरखण्डनम् । २५ हेयोपादेययोरस्ति दुःखप्रीतिनिमित्तता । यनेन हानापादाने भवतस्ता देहिनाम् ॥ यवसाध्यद्वयाभाषादुभयस्यापि साधनात् । ताभ्यां विसदृशं वस्तु स्वसंविदितमस्ति नः ॥ उपादेये च विषये दृष्टे रागः प्रवर्तते । इतरच तु विद्वेषस्तचोभावपि दुर्लभो । यत्तु अनुपादेयत्त्वाद्धेय एवेति तदप्रयोजकम् । न ह्येवं भवति यदे- सनपुंसकं स पुमान् अस्तीत्वात स्त्री वा नपुंसकमपुंस्त्वादिति स्त्रीपुंसाभ्या- मन्यदेव नपुंसक तथोपलभ्यमानत्वात् । एवमुपेक्षणीयो ऽपि विषया हेयो. पादेयाभ्यामर्थान्तरं तथोपलम्भादिति । यदेततृणपर्णादि कास्ति पथि गच्छतः । न धीश्चत्वादिवत्ता न च काकोदरादिवत् ॥ तस्मादपेक्षणीयज्ञानस्य तमप्रापयतो ऽपि प्रामाण्यदर्शनान प्रापकत्वं तल्लक्षणम् । ननु यावान्प्रामाण्यस्य व्यापारः प्रापणं प्रति तावानुपेक्षणीय- ज्ञानस्य तमप्रापयतो ऽपि प्रामाण्यविषये तेन साधितः । उक्तं हि रामामा- देष्तृत्वमेव इन्तृत्वं प्रदर्शकत्वमेव ज्ञानस्य प्रापकत्वमिति । मेवम् । एवं प्रदर्शकत्वं स्यात्केवलं तस्य लक्षणम् । तच्च प्रचलदकाशुजलझाने ऽपि दृश्यते । ननु तब विपरीताध्यवसायजननादप्रामाण्यं दर्शनं हि मरीचिस्वल- पणविषयमेव सलिलावसायं तु जनयदप्रमाणीभवति तथा टेकमेव दर्शनम- नुकूलतरविकल्पोपजननतदनुत्पादभेदात्रिधा कथ्यते प्रमाणम् । अप्रमाणं प्रमाणंचन भवतीति । नीलज्ञानं हि नीलं प्रति प्रमाणं नीलमिदमि. त्यनुकूलविकल्पोपजननात् । नीलाव्यतिरेकि वणिकत्वमपि तेन गृहीतमेव । तरतु प्रमाणं न भवत्यनुकूलविकल्पानुत्पादात् । स्थैर्य तु तदप्रमाणं विपरीताषसायकलुषितत्वादिति । यद्येषमस्मिन्ग्रक्रमे सुतरामिदं प्रमाणल- पणं दुःस्थम् । सन्तानाध्यवसाय: प्रापणं प्रति प्रमाणस्य व्यापार इति च वर्णितवानसि। अतश्च यथा मरीचिस्वलक्षणदर्शनमुदकाध्यवसायजननादप्रमा- ·२६ न्यायमजयाम् । णमेवं स्वलक्षणदर्शनमपि तद्विपरीतसन्तानाध्यवसायजननादप्रमाणीभवेदिति। सन्ताने च काल्पनिके व्यवसिते दृश्याभिमुखः किमिति प्रवर्तते दृश्यविक- ल्प्यावावेकीकृत्य प्रवर्तते यदि वा अविवेकात्याप्तिः स्यात्प्रमाणमपि दूर- तस्तस्याः । तस्मान प्रापकं प्रमाणम् । अपि च प्राण्यप्राप्ती पुरुषेच्छामाचहेतुके भवतः अर्थप्रतीतिरेव प्रमाणकार्या ऽवधार्यते मानस्य लक्षणमतः कथयद्धि- स्तद्विशेषणं वाच्यं न पुनः प्रापणशक्तिः प्रामाण्यं कथयितुं युक्तम् । साङ्खास्तु बुद्धिवृत्तिः प्रमाणमिति प्रतिपन्नः विषयाकारपरिणतेन्द्रि- यादिवृत्त्यनुपातिनी बुद्धिवृत्तिरेष पुरुषमुपरज्जयन्ती प्रमाणम् । तदुपरक्तो हि पुरुषः प्रतिनियतविषयद्रष्टा सम्पद्यते । तदेतदहृदयङ्गमम् । यो हि जानाति बुट्यते ऽध्यषस्यति न तस्य तत्फलमर्थदर्शनमचेतनत्वान्महतः । यस्य चार्थ- दर्शनं न स जानाति न बुद्धाते नाध्यवस्यतीति भिन्नाधिकरणत्वं प्रमाणफ- लयोः । ज्ञानादिधर्मयोग: प्रम.णं पुंसि न विद्यते तत्फलमर्थदर्शनं बुद्धी नास्तीति। अथ स्वच्छतया पुंसे बुद्धिवृत्त्यनुपातिनः । बुद्धेवा चेतनाकारसंस्पर्श इव लक्ष्यते ॥ एवं सति स्ववाचेव मिथ्यात्वं कथितं भवेत् । चिद्धमी हि मृषा बुद्धो बुद्धिधर्मश्चितो मृषा ॥ साकारज्ञानवादाश्च नातीवेष विशिष्यते । त्वत्यक्ष इत्यतो ऽमुष्य तनिषेधानिषेधनम् ॥ निरसिष्यते च सकल: कपिलमुनिप्रक्रियाप्रपञ्चो ऽयम् । तस्मान्न तन्मते ऽपि प्रमाणमवकल्पते किञ्चित् । तीर्थान्तराभिहितरूपमतः प्रमाणं नेवापवादरहितं प्रतितर्कयामः । तेनामलप्रमितिसाधनमिन्द्रियादिसाकल्यमेव निरवद्यमुन्ति मानम् ॥ तचतुर्विधं प्रमाणं तदाह सूचकारः । प्रत्यक्षानुमानापमानशब्दाः प्रमाणानि । इह हि भेदवतः प्रथमं सूचोद्दिष्टस्य पयं वक्तव्यं सामान्यलक्षणं विभागो विशेषलक्षणं च । तच विशेषलक्षणप्रतिपादकानि चत्वारि सूत्राणि भविष्यन्तीन्द्रियार्थसन्निकोत्पन्नम् इत्यादीनि । इह त विभागसामान्यल- पये प्रतिपाद्यते । . ।