Sanmati Library, Jaipur
Padhya Panch Panchashika
Front matter
No text on this page.
• श्रीगणोशोविजयतेतरामः गद्य पंचपंचाशिका प्रारभ्यते श्रादी रंगलाचरणम् सर्वसिद्धिप्रदानारं हर्नारम्विनं महतिम्ती एकदन्नं कृपांगारं गणगजं नमाम्यहम् ॥१॥ प्रोल्लसद्रुचिरपाणि पंकज- स्थापिताऽमल विपंचिका यया । संविधाय १दि सम्बिदाधये वन्दनं हि कलुषा पहं गिरः ॥२॥ रम्यकर्ण पुरस्थन मणिलाले शर्मणा । संग्रहीता सताम्प्रीत्यै पञ्च चोशिका शुभा॥३॥ भाषा-सम्पूर्ण सिसि देनेवाले विनवृन्द हरनेवाले दया- पाम एकदन्त-गणेशमीको मैं नमस्कार करता हूँ॥१॥ जिस • नौकाग्मय निसलपना मिनिर्भर तृचप्रत्ययाना योगे पा निषेधः ।
२ पञ्चपञ्चाशिका। सरस्वती द्वारा निर्मल वीगा शोमित सुन्दर परत कमलमें स्थापन की गई है उस भारनीकी, पाप दूर करनेवाली वन्दना मानोपत्तिके लिये हृदयमें धारण कर ॥२॥ रम्य कान. पुर (चौक ) निवासी मन्त्रीलालसे (मिश्र) शुम पञ्चपञ्चाशिका संग्रह की गई ॥३॥ विवाहस्य द्वितीय दिनेनिशि वाच्यम् । विवाहके दूसरे दिन (फपी) रातको कहना चाहिये । वरपक्षे पद्यम् । स्वामाहूय कृतन्न किञ्चिदमलं पादार्चनं सेवन नोदत्तं वरवास सौख्यनिरतं चान्नं ह्यलेां खल। दत्तं किंशुकपत्र क्षुद्र पुटके- स्त्वंवञ्चितो यन्मया क्षन्तव्यो हि त्वयाकृपालय यतः संलजितास्मो वयम् ॥१॥ टीका-हे सम्बन्धिन् ! त्वाम् श्राहय मया किंचित् अमलं (निर्मल) पादार्चनं सेवनं च न कृतं तथा च सौगयनिरतं घरवासं नैव दत्तं किं च खलु (इति निश्चयेन) अलेछ (निस्वाद) . 1
पापनाशिका ।
'म यत्किचित् जुद्र किंशुक (पलाश) पत्रपुरके: दत्तं तेन त्वं
मया पंचितः हे रुपालय तदपराधम् मे कृपया क्षमस्थ यतः
संलजितास्मः स्याशयः ॥१॥
भाषा-सम्बन्धीमी पापको अपने यहाँ पुजाफर हमने पादान
सेवा नहीं की तथा मुयदायक नियासस्थान (जनवास) भी नहीं दिया
किन्तु निक्षय करके निस्वाद बम को कुछ पलाशको छोटी दोनियों में अपर
किया हमले पाप ठगे गये। अनम पागार हमारे अपराधको समा
पीलिये और मासे रप पहन
इसीसे रस पहन लमिन है ॥५॥
कन्यापचे पद्यम् ।
आयाते तव मन्दिरे वहुविधैरासादितराशने
पीयूषाकरनिर्गतैरपि जलैर्मार्गश्रमो दूरतः ।
कपूरान्वितभाजनैस्सुखप्रदेस्सन्तर्पिताःसनना
सौजन्य त्वदुदारतांपुनरहो वक्तुं न शक्तावयम्
टीका-हे सम्बन्धिन् ! तय मन्दिरे (गृहे) आयाते(भागते)
सति बहुविधः मासनः आसादितैः (सम्पादितः) पीयूषाकर
निर्गतः जलैः अपि अस्माकं मार्गश्रमः दूरतः कोर्थः दूरंगतः
सजनाः (जायन्त इतिजनाः सन्तश्च ते जनाः) मुखप्रदः कर्पूरा-
न्धितभाजनैः सन्तर्पिता: अहो युप्माकं सौजन्यत्वं पुनः उदा.
रतां ( उदारस्यभावः उदारता तां) वक्तुं वयं न शकाः (न
समर्थाः) इत्याशयः ॥२॥
पापशाक्षिका। मापा-हे सम्बन्धीगी, आपके स्थान प्राप्त होते ही अनेक प्रकारक: एकत्र किए हुए श्रासनोसे सत्कार किया गया एवं पीयप ( अमत)को पानिले निकले हुए जलोंसे हमारा मागंभम दुर हुआ तथा सुखदायक कपर सुगंधिपूर्ण भोजनोंसे आपने भजनोंको सन्तुष्ट किया अतएव (इस- विगे) आपकी सुजनता और उदारता वर्णन करने को हम लोग असमर्थ है।। कन्यापचे संस्कृत गद्यम् । एकदा यदुवंशावतंस कंसकालो भक्तपाल: श्रीकृष्णचन्द्रो विदुरस्थाश्रमंगतस्तत्रोत्तम व- स्त्व भावादप्रतो निर्लवणं शाकं निवेद्य विदुरो मृदुवचनैः श्रीकृष्णस्य स्तुतिं कृतवान् तथा वयमपि भवतां स्तुति कुर्मः । भाषा-एक समय यदुवंशभूषण कंसकाल मनरक्षक श्रीकृष्णचन्द्रमी विदुरके स्थानमें गये, वहां उत्तम पदार्थक अभावले विदुरने विना लवणका साक भागे धर कृष्णाजीकी स्तुमि की, वैसे ही हम लोग भी आपकी: बायना करते हैं। पद्यम् । आयातोऽसि ममाङ्गणे यदुपते मत्पूर्वपुण्योदयाद- ध्यानाधिष्ठितमानसर्मुनिगणे ातोऽपि न ध्यानगः।
पापधाधिका। शाकं निर्लवणं निवेद्य पुरतस्तस्माच लज्जामहे भोज्यं स्वादुतरं तदेव भवता गीतोक्तमाविष्कृतम् ॥३॥ टीका-हे यधुपते, मत्पूर्वपुण्योदयात् त्वम् ममांगणे मा. पातः (आगतः ) असि च, पुनः ध्यानाधिष्ठितमानसः मुनि गणैः (मुनीनां गणः समूह है ) ध्यातः मपि ध्यानगः न मा. यातः भवत्पुरतः निर्लवणं शाकं निवेच तस्मात् हेतोः वयं- लम्जाम भवता स्वादुतरं भोज्यं भुक्तं भनेन गीतोकं भावि. 'फतमित्याशयः ॥ ३॥ भाष'-६ कृष्ण भगगन. हमारे पूर्वपुण्योदय से भाप हमारे भाँगम में भारे हो फिर पाप कैसे होकि पानमें लगाये हैं मन जिन्होंने ऐसे मुनियों के चितवन करनेसे भी ज्यान में नहीं भाते, ऐसे भापके भागे भलोमा शाक भरकर हमनमाको मात है परन्तु अापने यही शाक अत्यन्त स्वादिष्ट भोजन की तरह पाकर गीनीत (गीता में कई हुए) वाश्यको प्रकट (विल्यात) किया । ( भाप धन्य है) ॥३॥ * पत्रं पुष्पं फलं तोयं यो मे भक्त्या प्रयच्छति । तदहं भक्त्युपहत मामि प्रयतात्मनः । --गीता नो कोई पत्र पुष फल जल मुझको भक्तिसे अर्पण करता है मैं उस शुमात्मा मला दिये हुए पदार्थको स्वीकार करता हूँ ६ पञ्चपञ्चाशिका। वरपद पद्यम् । तथैतस्यां समज्यायां यस्यां सतत शास्त्र- परिशीलना वाप्तधिषणातिशय प्रकर्षाः अनु दिवस मनुभाविताशुतोषांघ्रि पद्म मकरन्द पान पूतान्तरात्मानस्तथा च यमनियम शम दम धारणा ध्यान तितिक्षोपरति समाध्यादि- योगांगैर्विनिर्जितारिषड्वर्गाः किं च सदैव स्वाध्यायानुष्ठान तत्परतया संपादित तेजसो दिक्षु विदिक्षुच विस्तृतोज्वल कर्तिय एतादृशः श्रीमन्त इमां संसदमलं कुर्वन्ति तदा तेषामने माशोऽल्पमेधसो धीरशक्तप्रायैव परन्तु भव- हर्शन संजाताहादेन मे वाणी मुखरायतेऽतो हमेकेन पये न भवतां विज्ञप्तिं करोमि । टीका-शास्त्राणां परिशीलनं शास्त्रपरिशीलनं, सततं यच्छास्त्र परिशीलनं, सततशास्त्र परिशीलनं, सतत शास्त्रपरि- सोलनेन अवाप्तः सतत शाल परिशीलनावाप्तः, धिषणाया: अतिशयश्चातीप्रकर्षः धिषणातिशय प्रकर्षः, सतत शास्त्र परि- शीलनावाप्तो धिषणातिशय प्रकर्षो यैस्ते सतत शास्त्र परिशी- तनावाप्त धिषणातिशय प्रकर्षाः, दिवसं दिवसं इत्यनुदिवस, पञ्चपञ्चाशिका। अनुभावितश्चासावाशुतोषः अनुभाक्ति आशुतोषः, आशुतो- षस्यांनी पझे इव इत्याशुतोषांनि पझे, अनुभाविते कोर्थः विचिन्तिते च ते आशुतोषांघ्रि पद्म इति अनुभाविताशुतोषांघ्रि पझे, तयोर्मकरंदः, तस्य पानेन, पूतोन्तरात्मा येषान्ते अनुभा- विताशुतोषांघ्रि पनमकरन्द पानपूतान्तरात्मानः, यमश्च निय- मश्च शमश्च, दमश्च धारणाच ध्यानंच तितिक्षाचोपरतिश्च समाधिश्च ते धादिर्येषां ते, पण्णगं कामादीनां वर्गः षड्वर्गः, विनिर्जितः परीणां षडवर्गायैस्तं विनिर्जितारिषड्वर्गा, सदैव निरन्तरं यत्स्वाध्यायस्य वेदविहित कर्मणोऽनुष्ठानं तस्मिन् तत्परं तया संपादितं तेजो यैस्ते, सदैव खाध्यायानुष्ठान- तत्परतयां सम्पादित तेजसः, दिक्षु दिशासु विदिक्षु विदि- शासु च विस्तृता उज्वला कीर्तिर्येषां ते दिक्षुविदिक्षुच विस्तृतोज्वल कीर्तयः। भाषा-इस सभामें जिसमें कि निरन्तर शास्त्राभ्याससे प्राप्त हुई बुद्धि से अत्यन्त श्रेष्ठ और प्रतिदिन ध्यान में प्राये हुए शिवजीके चरणकमलके मकरन्द-पानसे एवित्र श्रात्मवाले और यम,नियम, शम,दम, धारणा, ध्यान, तितिक्षा, उपरति, समाधि श्रादि योगके अंगोंसे जीता है काम क्रोधादि शत्रु पड्वर्ग जिन्होंने और सदा स्वाध्याय के अनुष्ठानमें तत्परसासे अत्यन्त तेजस्वी दिशाओं और विदिशाओं में फैली हुई उज्वल कीर्तिवाले ऐसे श्रीमान् श्राप लोग इस सभाको श्राभूपित कर रहे हैं । आपके सामने मुझ अल्पसकी बुद्धि असमर्थ हो के सदृश परन्तु आपके दर्शनसे उत्पन्न जो आनन्द है उसीसे मेरी वाणी वाचाल होती है। इससे मैं एक श्लोकसे आप लोगों की प्रार्थना करता हूं।
पञ्चपशाशिका। पद्यम् । लक्ष्मीम्ने दिनकामगोस्तु निलये वर्वति कल्पद्रुमः किं दैवीवाणमादिकावसति किं सिद्धिहि नः संभ्रमः स्वादन्नञ्च सुधादिकं समभवद् द्वै मिष्टपथ्याशिनी सम्बन्धे भवतां सुरद्रुम समे कांक्षन नाकादिकम् ॥४॥ टीका-हे द्विज! (द्वाभ्यां जन्मसंस्काराभ्यां जायत इति द्विजः तत्सम्वुद्धौ) ते निलये ( तव भवने ) किं लक्ष्मीः, काम- गौः (सुरधेनुः ) कल्पवृक्षः वर्वति तु, पुनः। किम् अणिमा. 'दिका देवीसिद्धिः निवसति हि (निश्चयेन) नः अस्माकं संभ्रमः अस्ति मिष्ट पथ्याशिनां अस्माकं स्वादन्तं सुधादिकं समभवद. स्मात्कारणात् सुरदुमसमे ( फल्पवृक्षतुल्ये ) भवतां सम्बन्धे अहं नाकादिकं न कांदे (नेच्छामि ) इत्याशयः ॥४॥ टीक! हे द्विज, क्या आपके भवन में लचमी व कामधेनु या कल्पन वर्तमान है तथा क्या प्राणिमादिर अष्टसिद्धियां चलती है, निस्सन्देह हमको यह भ्रम ( धोखा ) है कि मधुर और रुचिकारक भोजन करनेवाले हम . पापनाशिका। 8 लोगोको पापके यहाँ अमृत समान हादिष्ट भोगन मिला, इसलिये कल्प- पतुल्प सापका सम्मम होनेसे हम स्वर्गादिकी भीरच्या नहीं करते ॥४॥ कन्यापचे संस्कृतम् । कस्मिंश्चित्कालेोको हंसो निखिलानम्भो निवेशान् पश्यन् सन् भूमि भ्रमित्वा किञ्चिदल्प पल्बलमभ्यगात् तदा तडागः सहसोत्थाय हंसस्याग्रजलिम्बद्ध्वा हंसस्य नोचितां वस्तु- सामग्रीमुपेक्ष्य केवल वाङ्मात्रेण विज्ञापय- नाह तथैव वयमपि भवतां स्तुति कुर्मः । मापा--किसी ममय एकस सन तालार्णको देखता हुआ और पृथ्वोपर फिरता हा किसी छोटे तड़ाग के समीप आया। तब तड़ाग सहसा अधां एक बारगी इटकर इसके सामने कर जोड़ सके भेंटके योग्य कोई परली कीज अपने पास न जानकर केवल वचन से इसकी प्रार्थना करता था नौला । चैदी हर भी प्रापको विज्ञप्ति (स्तुति) करते। । हंसत्वं सुरसुन्दरीगतिगुरुर्गङ्गातरङ्गावली- निधाँतांघिरपारमानससरोवासी विहङ्गाधिपः । न क्षीरं न च मौक्तिकं न च सुधा नाम्भस्सु जातं कचि- ao . - ।
"१० पञ्चपञ्चाशिका। चैकेनाञ्जलिना कथङ्कथमहो कुर्या सपर्या तव ॥५॥ टीका-हे हंस, त्वं सुरसुन्दरीगतिगुरुः ( सुराणां देवानां सुन्दर्यः स्त्रियः सुरसुन्दर्य्यः सुरसुन्दरीणाम् गतिः सुरमुन्दरी- गतिः सुरसुन्दरीगतेगुरुरिति सुरसुन्दरीगतिगुरुः) कीदृशस्त्वं गंगातरंगावलीनिधीतांतिः, गंगायास्तरंगाः गंगातरंगाः (वीचयः) गंगातरंगाणाम् अवलयः (पंक्तयः) गंगातरंगा- पलयः गंगातरंगावल्या निधीतौ अंघी (चरणौ ) येन सः गंगातरंगावलीनिधौंतांघ्रिः । पुनः कीदृशस्त्वं अपारमानस सरोवासी, पुनः कीदृशस्त्वं * विहंगाधिपः (विहायसा, आका- शेनागच्छंति ये ते विहंगाः तेषां अधिपः कोर्थः पक्षिणां स्वामी) मत्समीपे क्षीरं न च ( पुनः) मौक्तिकं (मुक्ता) न सुधा अपि न कचित् अम्भस्सु (जलेषु) जातं ( उत्पन्नं कमलं ) न च (पुनः) अहो ( इति आश्चर्य) एकेन अंजलिना तव सपा (सेवा) कथं कुर्य्याम् कथमपि न कर्तु शक्तः इत्याशयः ॥ ५ ॥ भाषा-हे हंस तुम सुरोंकी स्त्रियों को गतिके गुरु हो अर्थात तुम्हारी ही चाल की शिक्षासे देवांगना हंसगमनी कहलाती है। तुम कैसे हो कि गंगा- की तरंगों ( लहरों) की श्रेणियों में तुपने पांव धोये हैं, फिर कैसे तुम हो कि अपार मानस सरोवरके निवासी हो, फिर कैसे तुम हो कि पक्षियोंके भधिप हो, ऐसे आपकी सेवाके योग्य हमारे पास न दृध है, न मोती है, न * खगे विहंग विहग विहंगम विहायसः-इत्यमरः ।
पञ्चपञ्चाशिका। भएत है न कोई कमल है इसलिये हम पहुस चकित है कि केवल एक भनती जलसे श्रापका सरकार किम २ भांति करें अर्थात किसी प्रकार भी करनेको समय नहीं है ॥ ५ ॥ वरपचे संस्कृतगवम् । भो भो महानुभावाः । धन्योऽद्य समयो यतोस्मिन् काले एषा परमालादपदा प्रचुर सुषमोपेता सभा विराजते, एतादृशी समिति- म्बीक्ष्य सुधर्मापि ब्रीडामनुयाति यस्यां समि- तो श्रीमन्नारायणकृपाकटाक्षावाप्त सन्मति समस्त विपश्चिद्वन्दवन्ति चारु चरणार- विन्द शेष विशेषार्थ विचारकामलकीकृत समस्त जातवाद प्रतिवादीन्द्र विलसित पदा- ऑब्ज प्रकाशानाम्व्याकरणतर्क न्यायमीमांसा शास्रज्ञ सुधीसंघात प्रशंसित वाचां समक्षे प्रणतिपुरस्सरं प्रार्थनात्मकमेकं पद्यम्ब्रवीमि तद्भवद्भिः सावधानतया श्रूयताम् । भाषा-है महानुभावी ! आजका समय धन्य है जिसमें कि परम हर्ष रायक अत्यन्त शोभावाली यह समा विराजमान है, ऐसी सभाको देख कर D.
१२
पञ्चपधाशिका।
.
:
.
-देवसभाभी कजित होती है, जिस सभा श्रीमपारायणकी कृपा कापसे
प्राप्त सुन्दर बुदिवाने तथा सम्पूर्ण विद्वद्धन्दोसे वंदना किये गये है चार
चरणारविन्द जिनके और शेष विशेष को विचार करनेवाले एवं करा-
मलक हो रहा है, अखिन जालवाद निनको तथा प्रतिवादियों में सुशोभित रे
- पदार्थ रूपी पंकजकी प्रफुल्लना जिनकी, और व्याकरण तक न्याय मोमांपा
शाल जाननेवाले पंडिनाने प्रशंमित वचनोंवाले ऐसे श्राप तोगों के मामने
• भम्रतापूर्वक हम एक विनायात्मक प्रोक कहते है जिस पाप लोग सावधान
हो सुनिये।
पद्यम् ।
सौवर्ण मणिमण्डितं तव तट मुक्ताफलैर्गुम्फितं
नीरंक्षीरसमं सुभोज्य ममलं राजीवगन्धोत्कटम्।
नानादेशविहङ्गमार्गमने कोलाहलं कुर्वता-
मित्थं हर्षमनित्यमेव सुखदं धन्यस्तडागाधिपः।
टीका-हे सम्बंधिन् ! तव तट ( समीपं ) सौवर्ण ( कांच-
"नमयम् ) अस्ति कीदृशं तदं मणिमंडितम् ( मणिना भूपितं)
"पुनः कीदृशं तट मुक्ताफलैः गुम्फितम् च (पुनः) नीरंक्षीर
समं (क्षीरेण दुग्धेनसमं क्षीरसम) श्रमलं (स्वच्छं) सुमोज्यं
खादुतरं, पुनः कीदृशं तटं राजीवगंधोत्कटं (कमलसुगंधि
'पूरितं ) तथा नाना देश विहङ्ग मार्गगपने कोलाहलं कुर्षताम्
इत्थं अजस्र (निरंतरं) हर्षम् एव मुखदं तडागाधिपः भन्यः,
इत्याशयः॥६॥
पधपधाशिका। १३. भाष-हे सम्बंधिन् ! भापका तट ( समोप) कैमा, सुवर्णमय है।। फिर कैसा तट मणिजटित सुसोभित, फिर कैमा है मोतियोंसे गुम्फित (गंधा) और जिसमें दूध के सदश स्वयानन पति स्वादेिष्ट पीने के लायक भरा हुआ है फिर फैसा है कि कमलों की सुगंशिसे सुगंधित है और विविध देशक पी मिल गह होकर बोलते हुए जाते हैं प्रकार सटा मुदमय मुखदायक नहागोंके म्यामी लापका नट धन्य (पशंनीनीय) है ॥ ६ ॥ नागो भानि मदेन कं जलरुहैःपूर्णेन्दुना शर्वरी शीलेन प्रमदा जवेन तुरगो नित्योत्सवमंदिरम् । वाणी व्याकरणन हमामिथुनै धस्सभा पंडित सत्पुत्रेण कुलं नृपेण वसुधा लोकत्रयं विष्णुना। टीका-हे सम्बंधिन् ! नागः (हस्ती) मदेन भाति (राजते) जलरुहः (कमलैः ) कं (जलं ) धाति, शर्वरी (निशा) पूर्णे- ग्दुना भाति प्रमदा (स्त्रीः) शीलेन भाति तुरगः (तुरेण वेगेन । गच्छतीति, अध्वः) जवेन भाति मन्दिरं (गृह) नित्योत्सवैः ( उत्साहः) भाति वाणी व्याकरणेन भाति नघः हंसमिथुनः भान्ति पंडितैः सभा (समानैर्भाति या सा ) भाति कुलं सत्पु- श्रेण भाति वसुधा नृपेण (नृन्मनुष्याम्पानीति नृपः तेन) भाति लोकत्रयं विष्णुना (वेवेष्टि विश्व व्याप्नोतीतिविष्णुः तेन) भाति, तथैव भवता सम्बन्धेन वयमपि भामः (शोभामहे )॥७॥ भाषा, सम्बन्धीजी, जैसे हाथ मदसे सुशोभित होता है और जल म्योपुंसी मिथुनं भन्दमित्यमरः ।
पञ्चपज्ञाशिका । कमलोंसे, तैतेही रात्रि पूर्ण चन्द्रमासे, सी (शील) अच्छे प्रावरण, घोड़ा वेग (तेनी) से, गृह नित्य के माहोल, वाणी व्याकरएसे नदियां हंसके जोड़ोंते शोभायमान होती है, सेमा पंडितोंसे, कुत सुपनसे, पृषी- गजासे, तोनों लोक विष्णु भगवानसे शोमित होते हैं वैसेही आपके साथ सम्बन्ध होनेसे हम लोग भी शोभायमान हो रहे हैं ॥ ७ ॥ वरपचे पद्यम् । पयसा कमलं कमलेन पयः पयसा कमलेन विभांति सरः मणिना वलयं वलयेन मणि- मणिना वलयेन विभाति करः । शशिनाच निशा निशया च शशी शशिना निशया च विभाति नमः भवता च सभा सभया च भवान् भवता सभया च विभाम वयम् ॥८॥ टीका-हे सम्बंधिन् ! पयसा (वारिया) कमलं विभाति (शोभते ) कमलेन जलं ( पयः) विभाति ( विशेषेण राजते) पयसा कमलेन सरः ( तडागः)विभाति,मणिना वलयं विभाति वनयेन कोर्थः कंकणेन मणिविभाति, मरिगना वलयेनच करः विभाति, च (पुनः) शशिना (चन्द्रमसा) निशा (रजनी) . पञ्चपञ्चाशिका। विभाति, निशया शशि विभाति, शशिना च (पुन.) निशया नमः (गगनं) विमाति, च (पुत्रः) भवतासभा विभाति सभया } 'भवान् विभाति भवतां समयाच वयं विभामः ॥ ॥ पापा-है सम्बन्धिन् ! गलसे कमल शोभित होता, कमजसे जल, जन और कमलसे तड़ाग शोभित होता है, मणिसे फंकण कणसे मणि, मणि और कामे हाय शोभित होता; चन्द्रमासे रात्रि, रात्रिसे चन्द्रमा, चन्द्रमा और राग्रिसे आकाश पर शोभित होता है, आपसे सभा शोभित है सभासे पाप शोभायमान, आप और आपकी सभासे हम सब भी शोभाय- मान हो रहे ॥ ८॥ विवाहस्य तृतीयदिने दिवानिमंत्रणे वाच्यम् । विवाद के तीसरे दिन रात निमन्त्रण के ममय कहना चाहिये। कन्यापचे संस्कृत गद्यम् । यत्राऽनेकधा विद्यावेत्तारो वेद व्याकरण न्यायकाव्य कोशादीनांच तथाऽल्पज्ञानां पंडि- तानाम्मानहारिणस्सभाचातुराः मज्जना उप- स्थितास्सन्ति अन्यच्च सत्यशील क्षमादयादि भावं विभृतो भवन्तः तत्रपूर्वोक्तानामग्रे माह- शानां गुणरहितानां तुच्छमनुष्याणां का गण- नास्ति तथापि भवदर्शनादस्माकं चित्तेषु १६ पधपत्राशिका। परमानंदोजातोऽतः कारणात् स्तुतिरूपैका पुष्पांजलिं निवेदयामः स च कृपया भवद्भिः श्रूयताम् । भाषा-जहां पर विविध प्रकार की दिशा वेद वेदांग व्याकरण न्याय काव्य कोशादिकोंके ज्ञाता और अल्पमति पंरिता मान रनवाले मभा चतुर सजन उपस्थित हैं और मध्यशील रामा दया श्रादि भायों में परे हुए हैं वहां हम साश गुणहीन तुन्छ पुरुषों की क्या गिननी नौमी आपके दर्शन से हम सबोंके चितमें परम श्रानन्द उत्पम झा, इस कारण प्रार्थना रूपी एक पुष्पांजलि प्रापको निवेदन करने है, से कृपापूर्वक श्राप लोग सुन लीजिये। पघम् । एतत्सभान्तर्गतपण्डिनाये वक्तुं समर्थोऽपि न भारतीशः । तथापि. श्रीमद्भवतां प्रसादात्- ब्रवीमि पचं खलु धार्यतोऽहम् ।।९।। टीका-एतत्लभान्तर्गत पंडिताने ( एपा चासो सभा एत- रसभा एतत्समान्तर्गतोचते पंडिताः एतत्सभान्तर्गतपंडिताः पतस्सभान्तपंडितानामग्रं (समक्षं) तस्मिन् पतत्सभान्तर्गत पंडिताने भारतीशः (ब्रह्मा, अपि (निश्चयेन) वक्तुं न समर्थः तथापि श्रीमद्भवतः (श्रीविद्यते इति श्रीमान् श्रीमाँश्वासौ भवान पअपवाधिका। श्रीमद्भवान् तस्य श्रीमद्भवतः) प्रसादात् खलु धार्यतः महं (एक) पधं प्रयीमि (मि) MEA भाषा-सतभाई पंरिता मागे पापको कीर्ति वर्णन करनेक ब्रह्मा भी समर्थ मही है तथापि (सौभी) आपकी प्रसनतासे निस्सन्दर पटतापूर्वक मोक फाले । श्रीपत्रणकृतोत्सवमागताः स्को ब्रीडामसत्कृतभवामधिगम्य सूकाः । गुष्मानमंत्रिकमलोदकशुद्धिकामा विज्ञापयन्ति वसुधा भवनांगणस्य ॥१०॥ टीका-ई सम्बन्धिन् ! श्रीमनिमंत्रणहतोत्स, (श्रीरस्ति पांत श्रीमन्तः नेणं श्रीमता निमंत्रणं श्रीमनिमंत्रणं श्रीमग्नि- मंत्रणे कृतः उत्तयः इति श्रीमनिमंत्रणतोत्सवः तं) पयं मागताः स्मः असत्कृतभवां ग्रोहां कोर्थः लजां अधिगम्य कोर्थः प्राप्य वयं मकाः (मौनधारिणः) नतु भूकाः इत्याशयः, एतेन असत्कारेण कृता लज्जा दरीरश्यते, किन्तु भवनांगणस्य (भव- नस्य गृहस्य अंगणं अजिरं इति भवनांगणं तस्य) वसुधा (सू. नि धनानि दधातीति) युप्माकं विज्ञापयन्ति कोर्थः विज्ञप्ति कुर्यन्ति, कीरश्वः सुधा अंधिकमलोदकशुद्धिकामाः (अंधि- चरणमेव कमलनिकमलं मंघ्रिकमलस्य उदकं जलं इति अंनि- कमलोदकं मंघ्रिकमलोदकेन यदि कोर्थः पवित्रतां कामयन्ते २ १८ पञ्चपञ्चाशिका। इति अंघ्रिकमलोदकशुद्धि कामाः) अस्माकं गृहे भवदागानं विनयेन प्रार्थयंत । इत्याशयः ॥ १० ॥ भाषा-दे सम्बन्धिन् ! श्राप लोगोंके निमंत्रण (पोसा ) कराने उस्मय हम मय पाये हैं, परन्तु भापका गगन ठीक न हो सका इमनिये अपम्मानसे प्रकट हुई लनासे हम लोग मृतप्रधान मौन हो रहे हैं किन्तु हमारे गृहके प्रांगन की भूमि श्रापकी स्तुति करती है। भूमि कैसी है कि प्राप के पद फमलका जो मन पससे शुद्ध (पवित्र) होनेकी इच्छा है जिनकी वह मारे स्थान प्रापके पागमनकी नम्रतापूर्वक विनती करती है (अतः पापको प्राश्य पधारना चाहिये ) ॥१०॥ वरपक्षे संस्कृत गद्यम् अस्यां सभायां परमविदुषां पंडितानाम- वाच्यं कर्तुशीलनस्तथा कांतिमन्तः सम्पूर्णै- गुणेरुल्लसितास्सभाचातुरा महोदया उपस्थिता- स्सन्ति तेषामग्रे क्षुद्रपुरुषोऽहम् किञ्चिद्वक्तुं कथं शक्नुयाम् तथापि शिष्टाचारपरिपालनायकेन श्लोकेन भवतां प्रार्थनाङ्करोमि सार भवद्भिः श्रूयताम् । भाषा-इस सभा परम विद्वान् परिपत्तों को मनानेवाले शोपाय- माम सकलगुणनिधाम सभाचतुर महोदय विगमान है एनसे भागे मैं बुद्र पुरुष कहने को किस प्रकार समर्थ हो सकता हूं तो भी शिष्टाचार पाचन फरने के लिये एक भोक भापकी स्तुति कासारखे पाप सुनिये ।
पञ्चपञ्चाशिका। पद्यम् ।। यैः कीर्त्या धक्लीकृतं त्रिभुवनं श्यामीकृतं चाम्नरं धूमैरध्वरसम्भवःप्रतिदिनं दानैर्दिजास्तोषिताः। शिक्षासंस्कृतयागिराप्रतिदिनयस्तोषिताःपंडिता- म्तेर्भक्त्याविनिमंत्रितास्तदधुनाधन्याधरण्यांवयम् टीका-मोः सम्बन्धिन् । यः कीर्त्या (यशसा) त्रिभुवनं (त्रैलोक्यम् ) धवलोकृतं च (पुनः) यैः अध्यरसम्भवः (योगः ) धूमैः अम्मर (गगनं ) श्यामीकृतं यः पाना प्रति: दिन (नित्यं) मित्राः (ब्रामणाः) नोषिताः यैः शिक्षासंस्कृत- या गिरा प्रतिदिनं पगिहनाः (विद्वांसः) तोपिताः (तर्पिताः). तत्तस्मात्कारगात् अधुना भक्त्या तैर्विनिमंत्रिताः एतारशः वयं भरगया (भूम्यां) धन्याः (प्रशंसनीयाः) ॥११॥ भापा-६ मम्बन्धिन् ! हिनीने यमासे तीनो कोकको जयर रिया और निमोने पर ऐसे गगनतो नीलवर्ण बना दिया, फिर गिन्होंने गाज महर पागोको सुप्त कर दिया एवं जिम्होंने शिवारूपी संसास वाणीमे पपिरतोंको समिपा, उसी समनता के कारण इस अवसर मतिमात मफे द्वारा निमंत्रित ऐसे हीग पृथीपर पश्य कन्यापचे पधम् । नोऽस्माकं घृतपक्कमेव न कुलं नो दीर्घता नम्रता नोविद्या नत्र द्रव्यमेव न गुणं नो पुण्यदास्वस्तिदा है - पञ्चपञ्चाशिका। श्रीमत्पादजलेन पूर्वदिवसे धमाकुर प्राप्यते सोऽयं वै पुनरागमेन भवतां शाकत्वमापद्यताम् टीका-हे सम्बन्धिन्, अस्माकं गृहे (भवने) घृतपर्क (धृतेन पकंपाकन्न)नास्ति एवकुलं न, एव दीर्घता न,एव नम्रता न, विद्यापि न, च (पुनः) द्रव्यं (धन) नास्ति, एवं गुणं न, पुण्यदा स्वस्तिदा न, श्रीमत्पादजलेन (चरणोदकेन) पूर्वदिवसे (प्रथमदिने ) धम्माकुरः प्राप्यते सः अयं धम्मांकुरः वै (इति निश्चयेन ) भवतां पुनरागमेन शाकत्वं आपद्यताम् (प्राप्यताम्) स्याशयः ॥१२॥ भाषा--हे सम्बन्धिन् ! हम लोगोंके स्थान में न पकान है वैसे ही न कुल है, न बड़ाई है न नम्रता (विनय ) है तथा विद्या भी नहीं है न दृश्य है, न गुण है, न पुए। और कल्याणदायिनी कोई चीज़ है, प्रथम दिन श्रीमान् (आप) के पाद प्रशाजनके जनसे जो धर्म का अंकुर प्रकट हुश्रा मो यह निभय ही आपके पुनरागमन (फिर पाने ) से शातत्वको प्राप्त हो, भावापं यह कि उसमें नवीन पत्र उत्पन्न हो ॥१२॥ वरपचे पद्यम् । सद्विद्या विनयेन सूनृपतगिरा स्वावासदानेन च स्वादम्भोभिरनन्तभोग्यरचनासंभारसङ्कल्पनः। आतिथ्यं सदकारि पूर्वदिवसे तेनैव तुष्टा वयं भक्तिंचाद्यतनीविलोक्यभवतांस्तोतुंवसामोवयम् पशपशाशिका। २१ टोका-2 पन्धिन् । सद्विद्याविनयेन सूनृतगिरा (निमा- वाएया स्वावासदानेन् च, पुनः वाहम्मोभिः (लाइद्रिसे) असन्तमोग्परचनासम्भारसंकल्पनैः (न अन्तं वस्त्र तत् अनन्य अनन्तं च तभोग्यं तस्य रचना तस्याः ।सम्भारा तेषां संवारनं तैः.) पूर्वदिषले मातिप्यं (अतिर्मावः) यत् भकारि, तर एव पयं तुयाः च, पुनः भवतां अद्यतनोभक्ति विलोक्य (g) स्तोतुं वयं घसामः ॥ १३ ॥ -- सम्पपिन् ! सुन्दर विधा और नमताने, विग वाणीने, ग्म: पीक जनवास देनेने, स्यारिटबल और विरिप भौति भोगकी सामील संघय संकल्पको रचना तिने प्रथम दिन माग नो सत्कार (मेहमा) कीसममे प्रम दम हुए पास्तु सापकी भति, देवार भापकी स्तुति फरमेको हम सर झोग पमते (तारते). १३ कन्यापले पद्यम् । अहिपतिरहिलोके शारदा सापि दुरे वमति विबुधवन्द्यः शक्रगेहे सदैव । निवसति शिवपुटयां षण्मुखोऽरी कुमार- स्तव गुणमहिमानं को वदेदत्र देव ॥१४॥ टीका-दीव्यतीति देवः तत्सम्बुद्धी हे देव ! महिपतिः (अहीनाम्पतिः) नागराजः अहिलोके (पाताले) घसति, अपि (निश्चयेन) शारदा (सरस्वती) दुरे घसति, विवुधवन्धः (विबुधैः मुरर्वन्यः वन्दनीयः गुरुः) सदैव शक (इन्द्र) गेहे वसति २२ . पञ्चपश्चाशिका। (वासं करोति) असौ कुमारः परामुखः (कार्तिकेयाः) शिवपुया निवसति अतोऽत्र (इहलोके) तब गुणमहिमानं कः वदेत्. (लकोपीत्याशयः) ॥ १४ ॥ भाषा--हे देव ! शेषनो पातालमें रहते है निचय करके मरस्वती भी दूर रहती हैं एवं विवुधवन्या वृहस्पतिजी मदा' इन्द्रपुरी में निवास करते है तथा पहानन कैनाममें निवास करते हैं इस कारण इस मत्स्नोको प्रापये गुणोंकी महिमाको कौन कहे । भावार्थ यह कि यहाँ कोई नहीं कह सकता ॥१४॥ वरपचे पद्यम् । प्रत्येकं मुखकोटयः प्रतिमुखं जिह्वा सहस्रभवे- जिह्वाग्रेषु सहस्रधा यदिवसेदेवीस्वयं शारदा। लोकश्चेत्सकलोविरंचिसदृशः स्तोतुं तदाशक्यते युष्माकं कुलकीर्तिकान्ति कविता पाण्डित्य शीलादिकम् ॥१५॥ टीका-हे सम्बन्धिन् ! प्रत्येक मुखकोटयः (पकं एकं प्रति इति प्रत्येक मुखानां कोटयः मुखकोटयः) यदि भवेयुः प्रतिमुखं जिह्वासहस्रं (जिह्वानां सहस्र) भवेत् जिह्वाग्रेषु यदि शारदादेवी खयं सहस्रधा वसेत् चेत्, सकल: लोकः विरंचिः सरशः यदा भवेत् तदा युधमाकं कुलभीर्तिकान्तिकविता पारिहत्यशीलादिकं स्तोतुं शक्यते (अन्यथा न) ॥ १५ ॥ भाषा-हे सम्बन्धीजी, यदि एक एक मनुष्यके करोड़ करोड़ मुख और एक एक 'मुन्नमें हज़ार हजार जिह्वा हों और निवा के अग्रभाग में यदि हो २३ पञ्चपञ्चाशिका। 'सरस्वती देवी स्वयं सहस प्रकारसे निवास करें और सम लोक यदि बखा के समान हों तब भी श्रापकी कुल कीर्ति, कान्ति, कविता, पण्डिताई,शीलता भाटिकी स्तुति करनेको समय ों ( ऐसा न होने पर श्रापकी फुलकीर्ति, कान्ति कविता इत्यादि कदापि नहीं कही जा सकती) ॥ १५ ॥ कन्यापदे पद्यम् । सत्यासक्तमनाःप्रवृद्धनरकच्छेदी द्विजेन्द्रायो यश्चानेकमुखोद्भवास्पदमलं श्रीयंत्र संराजते । योगङ्गां च विभर्तियश्च सशिवो यः कामदेहाश्रयः सङ्गःसाम्य भयं प्रयाति भवतांकृष्णेन रुद्रेणं वा १६ टीका । हे सम्बन्धिन् ! भवतां अयं संगः (संगमः) कृष्णेन चा रुद्रेण (शिवेन) साम्यं ( समस्य भावः साम्यं, समानतां) प्रयाति (गच्छति ) कीदृशः लंगः सत्यासतमनाः सत्ये सत्य- कथने आसक्तं तत्परं मनश्चितंयस्य सः कृष्णपक्षेतु सत्यासत. मनाः स... यः सा खित रनो यस्य सः । रुद्रपक्षेतु सत्यासत्तासला- सतीकोथः पार्वती तस्यां आसकं (संलग्न) मनोयस्ये तादृशः ॥ १॥धुनः कीदृशः संगः प्रवृद्धगर- कच्छेदी, प्रवृद्धानां तानां नरक। (नरान् कायतीति नरक: कोर्थः मृतानां नरकनाशकः नानितिशास्त्रंए कैतोर्डप्रत्ययः) छिनत्तीति। किन्या प्रवृद्धानां वृद्धिवतां नरकाणां कुत्सित जनानां नाशकर्ता । कृष्णपक्षेतु प्रवृद्धनरकच्छेदी, प्रबुद्धं प्रचण्ड नरकासुरं छिनति यः सः रुद्रपक्षेतु प्रवृद्धं 'नरकं निरय छिनत्ति पञ्चपञ्चाशिका। यः सः ॥ २॥ पुनः कीदृशः संगः द्विजेन्द्राश्रयः (द्वाभ्यांजन्म- संस्काराभ्यां जायते द्विजः ब्राह्मणः हिजानां इन्द्रः विजेन्द्रः द्विजेन्द्राणां श्रेष्ठ ब्राह्मणानां आश्रयः) कृष्णपक्षेतु रिटोन्द्राश्रयः हास्यां अण्डपिण्डाभ्यां जायते द्वितः द्विजानो इन्द्रः स्वामी द्विजेन्द्रः पक्षिराजो गरुडः आश्रयः आधारोयस्य सः, रुद्रपनेतु द्विजेन्द्रामयः द्विजेन्द्रः * चद्रः तस्य भाश्रय माधार: ॥३|| पुनः किम्पिशिष्टः संग यश्च अनेकमुखोद्भवास्पदं । गए अनेक अनेकानि मुखानि वदनानि यस्य सः अनेक.मुखः नेकमुखात् उद्भवः उत्पत्तिर्यस्य स अनेकमुखोद्भवः भने पागवायाः धारयाः शास्पदं (शास्पदं प्रतिष्ठा निपात्यो महास्थान कोर्थः+ भारतीनिवासस्थानमित्याशयः) रुपापर. : च अनेक. मुखोद्भवाल्पदं, अनेकमुखस्य कोर्थः ग्राहाणः तिसानं यः .स., रुद्रपक्षेतु यश्च अनेकमुखोद्भवास्पद, मुखस्य कार्तिकेयस्य उत्पत्तिस्थानं यः सः ॥ ४॥ पुनः श्रीयंत्र संराजते, यत्रधीः कोर्थः पाणी प्रलं ५ संराजते प्रकाशते, कृष्णपनेतु श्रीयंत्र संराजते यत्रश्रीः लक्ष्मीरलं संरा. जते, रुद्रपक्षेतु श्रीयंत्र संराजते यत्री ऐश्वर्यमलं संराजते ॥५॥ पुनः कीरशः संगः योगमाचविभर्ति योगं योगक्रिया च पुनः गां वाणी धेनुम्बा विभर्ति धाति 'रक्षति पा, कृष्णपक्षेतु योगशाश्वधिभर्ति, यः अंगं । नगोविभाषाऽप्रारिषु अगच्छतीति * सोमोऽस्माकं बाहाणानांराजा, इति श्रुतेः । +पानी तु भारती भापा गोर्वाग्माणी सरस्वती, इत्या। 'स: संगः पपवाशिकर। २५ नगः कोर्थ: अगः तं, गोवर्धनाल्यं पर्वतं गो भनि धेनुम्या विमर्मि दधाति पाति वा, रुद्रपक्षेनु योगंगाश्च विभर्ति, च पुनः यः मां भागीरथीं दधाति ॥६॥ पुनः कोरशः संगः यश्च स शिषः, पुनः यः संगः सशिवः शिवेन कल्याणेन सहिता, शणपक्षेतु यः च सशिवः शंकरए उमापतिमा अदितः काग- गम्य इत्याशणः, रुद्रपचेतु यः स सशिषः यः सशिवः शिवमा पाश सहितः ॥७n पुनः कीरशः संगः यः बामदेहाश्रयः कामयदेठस्य शशयः अथवा कामं ददाति सा कामा तारश्या ईहाग कोर्थः चेष्टाया। प्रायः कृणपतु यः ना.देहाश्रयः कामदेहस्य प्रद्युन्न शरीरस्य भाभयः, रुद्राक्षेतु यः कामदेखा- थयः झामदेवं मदनं धति बरादयति (दोपवमराहने इत्य. सादातोः पचाद्यच् ) साकामदा तादृश्या ईशाया चेष्टाया आधयः इति शेषः ॥०॥ पापा है सम्बन्धी जी! आपका यह संगठिाप, मंयोग, गमागम) कृष्णगी और शिवजीके समान है प्रापका यह मा कैमा सत्य श्रासक्त (लगा) है मन जिसका ऐसा । कैसे हैं श्री .itis सत्या भो सत्यभामा तिसमें लगा है मन मिनका ऐसे। फिर केन्द्र (शिवगो) कि सती जी पार्वती जिनमें लगा है मम जिनाला ऐसे ॥ १ ॥ फिर कैनासंग कि एडी (पुरानी) को नरकसे बचानेवाला अथवा ना नारी और दुष्ट पुरुषोंज्ञा नाश, कैसे हैं श्रीकृष्णली कि पनि प्रचा जो नरामुर तिम अध करनेवाले, कैसे हैं कि प्रति दुर्गम जो नर गैत्यादि उससे रवा • श्वः श्रेयसं शिवं भद्रं कल्याणं मनलं शुममित्यमरः । किरचरणनफल व्यापारः चेटाः।
एवं मुदल पञ्चपञ्चाशिका । करनेवाले ॥२॥ फिर कैसा है संग कि सन्ननों का पाश्रय (महा) है, कैसे हैं कृष्णजी कि पक्षिराज जो गरुड़ वह वाहन है तिनका, कैसे हैं रुद्र (शिव) कि चन्द्रमा धारण किये हैं ऐसे ॥३॥ फिर कैमा श्राप लोगोंका संग कि विविध मुख्से की जाती है प्रतिष्ठा मिसको, कैसे हैं श्रीकृष्ण नो कि अनेक मुघ अध्याकी है उत्पत्ति जिनसे, कैसे में शिव कि पड़ानन (कार्तिकेय) की है नत्पत्ति जिनसे ॥४॥ फिर कैसा है संग कि जहाँ वागी अति चतुरता से बोली जाती है, कैसे हैं श्रीकृष्ण जी कि जहाँ नमीजी शोभित है, कैमे. हैं शिवजी कि पूर्ण ऐश्चर्य जहाँ दीप्तिमान हो रहा है. फिर कैसा है श्राप लोगोंका यह संग कि योगक्रियामें प्रवीण हैं, वाणी धारण हिये हैं अथवा गौमी रक्षा करता है, कैसे हैं श्रीकृष्ण नी हिगोवर्धन गिरि तथा गौका पालन करते हैं, कैसे है शिवनी कि सिर पर गंगा घर है ॥ ६ ॥ फिर कैसा है संग कि मंगलमय है, जैसे हैं श्रीकृष्ण जी की जो सर्वश महादेव सहित ध्यान से जानने योग्य हैं, कैमे है शिवजी कि पानी संयुक्त है ऐसे ॥ ७॥ फिर कैसा श्राप लोगों का यह गंग है कि कामदेय गुल्प शरीरवाला, या जो वाच्छा पूर्ण करने की ईटा (चेटा) रखे इस विध, कैसे हैं कृष्णजो कामदेव अर्थात प्रद्युम्न के प्राश्रय (प्रवनम्र) है, कैसे हैं शिवजी कि जो कामके विनाश की चेष्टा रखते हैं, ऐसे श्रीकृष्ण और शिवको वगरी (समा ', कानाला यह शान लोगों I श्रतः अनेक प्रकार दम आपको धन्यवाद देते हैं) ॥ १६ ॥ घरपक्षे पनाम् । गोसाहितिविकागविलसातोन्नतिः कामदो योगीकान्तकलेवरोऽत्रित विस्तीर्णकीर्तिप्रद रामाराधिनतत्पराऽमलगुणग्रामाभिरामास्पदाः सङ्गः साम्पमयं प्रयाति भवता कृष्णेनरुद्रेण वा १५ पञ्चपञ्चाशिका। टीका-हे सम्बन्धिन् ! भवतां अयं संगः (संयोगः, समा. गमः) कृष्णेन वा रुद्रेण (शिवेन ) साम्यं (तुल्यतां ) प्रयाति (गच्छति), कीदृशः संगः गोसत्कार कृतिः वाणीसत्कार प्रयत्न वान्, कृष्णः कीदृशः गोसत्कारकृतिः गवां धेनूनां सत्कार.. सन्मानं गोसत्कारः तस्मिन् कृतिः प्रयत्नः उपायो यस्य सः, रुद्रः कीदृशः गोसत्कारकृतिः, गोपभस्य स्ववाहनस्य सत्कारे सन्माने कृतिः प्रयत्नो यस्य सः, पुनः कीदृशः संगः विरागविल सञ्चित्तोन्नतिः, विविधा अनेका रागाः विरागाः तेषु विरागेषु. विलसन्ती चित्तोन्नतिः मनोवृत्तिर्यस्य सः विरागविलसश्चि. त्तोन्नतिः, कृष्णः कीदृशः विरागविलसञ्चित्तोन्नतिः चातीति विः पक्षी, धौ पक्षिणि गरुडाख्ये रागःप्रेम इति विरागः तेन विरागेन गरुडप्रेणा विलसंतीचित्तोन्नतिर्यस्य सः, रुद्रः की- डशा, विरागविलसञ्चित्तोन्नतिः, विरागेत्यागे विलसंती चि- त्तानतिर्यस्य सः ॥२॥ पुनः कीदृशः संगः कामदः कामान मनो- स्थान् ददाताति कासदः, मोऽपीत्थं, रुद्रः कीदृशः कामदः, कामं कामदेवं धति खंडयतीति कामदः कामदाहक इत्याशयः ॥ ३॥ पुन कीदृशः संगः यौगाक्रान्तकलेवरः, योगेन कोर्थः योगशास्त्रेण थाक्रान्तं व्याप्तं कलेवरं श्रङ्गं यस्य सः योगाक्रान्त- कलेवरः कृष्णः कीरशः यःअगेनकोर्थः गोवर्धन पर्वतेने पाक्रान्तं कलेवरं यस्य सः, रुद्रः कीदृशः योगेन आक्रान्त कलेघरं यस्य- सः॥ ४॥ पुनः कीदृशः संगः नत्रितनुजः अत्रितनुजः इति अत्रि- तनुजः, कृपणः कीदृशः अत्रितनुजः अत्रे कोर्थः अत्रिऋषेः तनुजः पञ्चपशाशिका । दत्तात्रयस्य कृष्णावतारत्वात् 'कृष्णस्यात्रितनुअत्यम, रुद्रः 'कीरशः अत्रितनुजः अत्रेः फोर्थः अत्रिऋपेः तनुजःपुत्रो दुर्वासा- नामक इत्याशयः ॥ ५॥ पुनः कीदृशः संगः विसीसेकीर्तिप्रदः, 'विस्तीर्णाचासौ कीर्तिः विस्तीर्णकीर्तिः विस्तीर्णकीर्ति प्रददाति :विस्तीर्ण कीर्तिदायक इत्याशयः, रुप्णपक्ष रुद्रपक्षेचेरयम् ॥ ६॥ पुनः कीदृशः संगः रामाराधनतत्परः, रामा स्त्रीणांमाराधने सन्माने तत्परः भासतः एतारशः भवान्, कम्यः कीरश: रामाराधनतत्परः, रामा गोपिकानामाराधने तत्परः रुद्रः कीरशः रामाराधमतत्परः, रामस्य , रामचन्द्रस्व माराधने स्मरणे तत्परः भाषकः ॥ ७॥ पुनः कीदृशः भवतांमयं संगः, अमलगुणगणग्रामामिरामास्पदः, अमलाच निर्मखाधयेगुणा, अमलगुणा; अमवगुणानां ग्रामः समूहः अमलगुणग्राम; तस्य अमलगुणप्रामस्य अभिरामं सुन्दरमास्पदं प्रतिष्ठानं यस्मिन् सः अमलगुणप्रामाभिरामास्पदः, कृष्णपक्षे रुद्रपक्षे चेत्य- शेयम् ॥ - ॥ १७ ॥ भापा-हे सम्बंधीजी! आप ऐसे सजनों का यह संग (मिलाप) कृष्णजी अथवा शिवजी के तुल्य है, कैसा है आपका संग कि गो जो वाणी तिससे किया जाता है सन्मान जिसमें, श्रीकृष्णजी कैसे है कि गौवों के सत्कार करने का प्रश्न (पाय) है जिनका, शिवजी कैसे है कि नंदीश्वर के सन्मानका n n फिर कैसा है आपका संग कि अनेक माँति के प्रेमों में पानंद करनेवाली चित्त की वृत्ति जिसमें, कैसे हैं श्रीकृष्णनी कि गरुड़जी के स्नेह में पानन्द करनेवाली है चित्त की उन्नति जिनकी, शिवजी कैसे हैं कि वैराग्य में प्रानन्द करनेवाली है चित्तरति मिनको ॥२॥ फिर . - है पञ्चपञ्चाशिका। कैप्ता है आपका सह सग कि मनोरथ पूर्ण करनेवाला, कृष्णपक्ष में इच्छिता (वांछित) पदार्थदायक हैं, महादेवजी कैसे हैं कामको जलानेशाले ॥३॥.. फिर कैसा है गरि योगशास्त्र में व्याप्त है अंग जिसका, कृष्णनी कैसे है कि गोवर्धन पर्वत करके व्याप्त हुआ है कलेवर जिनका, महादेवजी कैसे है कि योग जो हठयोग उममें व्याप्त है शरीर जिनका ॥ १ ॥ फिर कैसा ३ भापका संग कि तीन देशों से महीं प्रकट होनेवाला, कृष्णजी कैसे हैं कि अत्रि ऋषिकेतन से स्पन्न होनेवाले, दतात्रेपली भगवान् कृष्ण जी के अवतार है, महादेवजी कैसे हैं कि शत्रि के तन से प्रकट दुर्वासा पि, अनिमी के पुत्र महादेवभी का अवतार कहलाते हैं ॥ ५ ॥ फिर कैसा हैं आप लोगों का यह नंग कि सम्पूर्ण देश में व्याप्त होनेवाले यश का दाता है, कृष्णपक्ष में और रुदपर में भी ऐसा ही अर्थ समझना चाहिये ॥ ६ ॥ किर फैसा है आपका यह संग कि बियों के सम्मान संजन, भारुणजी कैसे है कि गोपिकाओं के प्राराधन में तत्पर, शिवजी कैसे हैं कि रामचन्द्र के पाराधन (स्मरण) में लगे हुए ॥ ७ ॥2कर कैसा है आप लोगों का यह संग कि श्रोत विमनगुणगण का सुन्दर प्रतिष्ठास्थान है, कृष्णपक्ष और रुप में भी ऐसा ही अर्धं समझना चाहिये ॥८॥१७॥ . विवाहस्य तृतीयदिने निशि वाच्यम् । विवाद के तीसरे दिन (छोटी बड़सार) रात में कहना चाहिये। कन्यापचे पद्यम् । इन्द्रस्याम्बुसमर्पणं किमुचितं यस्याङ्गणे स्वर्णदी वासोऽलङ्करणैर्भवेदुपचितं किं यस्य कल्पद्रुमः । अन्नाचरपितुष्टिरस्थ किमहो यस्यास्ति गेहे सुधा तस्मात्तत्र नतेम्परं किमुचितं बद्ध्वाञ्जलिं चाग्रतः .. पञ्चपञ्चाशिका। टीका-हे सम्बन्धिन् इन्द्रस्य अलणे (अजिरे) स्वर्णदी कोर्थः गंगा अस्ति, तस्य इन्द्रस्य अम्बु (जलं ) समर्पण (दान) किं उचितं (अनुचितानेत्याशयः) तथा यस्य इन्द्रस्यगृहे कल्प. द्रुमः अस्ति तस्य वासोऽलंकरणः (वनभूपणैः ) किं उपचितं (समृद्ध) भवेत् , अहो (श्राश्वर्य न किमपि) यस्य इन्द्रस्य गेहे सुधा (अमृत) अस्ति, तस्य इन्द्रस्य अनार्यः । अपि कि तुधि: (तृप्तिः) भवति तस्मादेतोः अन तस्मिन् अग्रतः (पुरतः) मंज. लिम्वद्ध्या न तेः परं किं उचितम् । (तथैव भवतां स्तुति विना किं योग्यं न किञ्चित् ) ॥२८॥ भाषा-ई सम्बम्धिनी ! मिस इन्द्र के थाँगन में स्वर्णदी (गंगा) मातो है तिसको जलदान क्या पुचित है अर्थात् अनुपित?; तथा निम इन्म के मपन में फरपटप है सिसको वप्रभूपण देने से क्या हि (पदती) होती है 'अर्थात नहीं, यह विस्पय की पारा है कि जिस इन्द्र के यहां सुधा (अमृत) तिस इन्म की क्या अनादि से तृप्ति होनी है याद नहीं, इसलिये वहां इन्द्र के सामने कर जोड़ नम्रतापूर्वक नमस्कार के सिवाय और अधिक क्या नचित है (तैसे ही आप लोगों को स्तुति के सिवाय हम क्या कर सकते है अर्थात कुछ भी नहीं ) ॥१८॥ वरपचे पद्यम् । सामग्री सरसां सुधाऽतिमधुरां नानाविधां निर्मला सर्वव्यंजनसंयुतासुमहती कर्पूरपूरोज्वलाम् । सम्वीक्ष्योतिवितर्कमेति हृदयं किं कामधेनुर्गृहे किम्वाकल्पतरुर्विभाति किमहो सिद्धिश्चतेमानसी . पञ्चपञ्चाशिका। टीका-हे सम्बन्धिन् ! सरलां सुधातिमधुरां नानाविधां निर्मला सर्वव्यजनसंयुतां कर्पूरपूरोज्वलां सुमहती सामग्री संवीक्ष्य (अवलोक्य ) हृदयं इति वितर्क एति ( प्राप्नोति ) किं तवगृहे कामधेनुः अथवा कल्पतरुः (कल्पवृक्षः) विभाति अहो (आश्चर्य) किं ते मानसी सिद्धिरस्तोतितु धयं न जानीमहे ॥१६॥ भापा--हे सम्बन्धिन् ! रसीली अमृत समान निर्मल नाना प्रकारकी सामग्री कपूर के समान उज्वल देखकर हमारा हृदय वितर्क को प्राप्त है कि क्या आपके घरमें कल्पर है प्रथा कामधेनु है अथवा प्रापको मानसी सिडि यह हम नहीं जान सकते ॥ १६ ॥ अथवा पूरी पूर्णशशिप्रभा बहुतरा खण्डा च पीयूषव- च्छुभ्रं कुण्डलिकादिगन्धमधुरद्रव्यैरलंभावितम् । सद्योत्थं दधि श्रद्धयान्यदपिवासन्धानितं यत्फलं भुक्तं तत्सरितोषिताः सुरसमाः किं वर्णमायो वयम् टीका-हे सम्बन्धिन् ! पूर्णशशिप्रभा पूरी (शकुली) च पुनः बहुतरा (अधिकतरा) खण्डा, तथा पीयूषवत् (अमृतवत्) शुभ्र निर्मलं कुण्डलकादि (लोके जलेबी इमिरतीति प्रसिद्धं नाम) गन्धमधुरद्रव्यैरलं भावितं, तथा सद्योत्थं दधि (तत्का- लोद्भूतं दधि) वा (पुनः) अन्यत् अपिश्रद्धया यत्फलं (मया) सन्धानितं (लब्ध) तत् भुक्तं सुरसमाः (सुरैः समाः देवतुल्या) परितोषितो एतादृशा वयं कि वर्णयामः ॥२०॥ - पचपधाधिका। -हे सम्बन्धीजी ! पूर्णमासीकी चन्द्रमाजैसी शोमावानी पूरी एवं अधिकतर बांड ( शकर ) तैसे ही अमृत समान विमल जलेली इमिरती कपूर केवका मादि सुगम्युह मधुर ऐसी शीनोंसे यमाई हुई एवं (बोर) ताज़ी दही और भी आपकी प्रहाके अनुसार जो पदार्थ फन हमको मा8 हुशा तिसको भोजन कर देवताओं के नुल्प तृप्त हुए ऐसे हम लोग कुछ नहीं कह सकते । २०n पूरीदूरीकृतेन्दुयुतिरतिविमला चारु गौरी कचौरी दध्नाचन्द्रेणयुक्ताविधुरिवसुशिताशकराराङ्गा पकानोंदवायेबहुविमलरसा जलवल्लीमतही तकारीसिंधुतारीप्रदिशतिनरुत्रिकस्ययुष्मंदारा टीका-हे सम्बन्धिन् ! युष्मद्वहारा कस्यचि न प्रदिशति कोर्थः सर्वेषां मनुष्याणं रुचि प्रीति प्रकव्यतीत्थाशयः, कथं- भूतावढारा यस्यां भवद्भिः इन्दुद्युति (चन्द्रछथि ) दूरीकता ईशी पूरीदत्ता, पुनः कीरशीषदारा यस्यां विमता ( उज्वला) चागौरी कोर्थः गौरवर्णा कचौरीदत्ता; पुनः कथम्भूतावद्वारा यस्यांविधुरिव सुसिता कोर्थः चन्द्रवनिर्मला शर्करादत्ता. कथंभूता शर्करा करांगी, पुनः कथंभूता दनाच (पुनः ) चन्द्रेण कोर्थः कर्पूरेणयुक्ता, 'पुनः कथम्भूतावदारा मोदकाचैः पकानेः सहजलवल्ली मतल्लीदत्ता, पुनः कथम्भूता जल्लवल्लीम- तल्ली बहुविमलरलाः, पुनः कथंभूतावढारा यस्यां तर्कारी सिं- धुतारी कोथैः सैधवलवणयुक्ता दत्तेत्यर्थः ॥ २१ ॥ ।
पञ्चपञ्चाशिका। भापा-है सम्बन्धोजी ! आपकी बढ़ार (जेमनवार ) किस पुरुषको रुचि नहीं देती अर्थात पच ही मनुष्योंको रुधि (प्रीति ) को प्रकट करती है। कैसी है वहार कि जिसमें चन्द्रपभा दूर करने वाली पूरी आपने दी, फिर कैसी है बढ़ार कि जिसमें मन को हरने वाली हवा कचौरी दो,. फिर कैसी है बढ़ार कि जिप्तमें शशि समान निर्मम शफर दी, कैसी है शफार कि दरदरी है, फिर कैसी है कि दही और कपूर संयुता है, फिर कैसी है वदार कि जिसमें मोदकादि पकवानों फरफे युक्त जदेवी तथा इमिरती दी है, कैसी है जलेबी अमिरती अत्यन्त रुचिकर और रसीली है फिर कैसी है बढ़ार कि जिसमें सैंधवलवण मिश्रित तरकारी दी, कहने का प्राशय यह है कि आपकी वारमें अनेक प्रकार के भोजन कर इम सन्तुष्ट हो गये श्रतः अधिक प्रशंसा करने में असमर्थ हैं ॥ २१ ॥ कन्यापक्षे पश्यम् । नित्यानन्दमयस्य यस्य पुरतोधतुं सुधाशक्यते निर्लज्जेन मयानिवेदितमिदंशाकं न सुस्वादुयत् श्रीनाथेन कृपामयेन विधिना भुक्तं तथाप्यादरा- दातिथ्याय ममोद्यमं यदिपुनर्भूयो विधेयास्थिति टीका-हे सम्बन्धिन् ! नित्यानन्दमयस्य यस्य (तष) पुरतः कोर्थः अग्रतः सुधा (अमृतं ) प्रतुं शक्यते मिलजेन (लजारहितेन ) मया यत् इदं शाकं न सुस्वादु (नीरसम्) निवेदितं कोर्थः समर्पितं तकृपामयेन (दयामधानेन ) श्रीना- थेन आदरात (खत्फारात्) विधिना भुक्तं यदि पुनः आतिथ्याय मम उद्यम तदा भूयः (पुनरेव) स्थितिः विधेया ॥ २२ ॥ ३ पञ्चपञ्चाशिका। ३४ भाषा सम्बन्धिन् ! सर्वदा मानन्दमय भी प्राप दर सामने अमृत (समान भीमन ) रचना ठीक था सो निर्जन होकर मैंने जो यह मसुन्दर स्वादरहित शाक श्रापके अपंगा किया इसे भी कृपापूर्वक श्रीनाथ जो पाप उन्होंने पादरसे विधिसहित भोजन किया, इससे प्रापक भासिष्य ((सम्मान ) के लिये हमारा फिर भी विचार है तो प्रारको और भी स्थिर रहना ( ठहरना ) योग्य है ॥ २३ ॥ वरपचे पद्यम् । भुक्तं सर्वसुखावहानमुदकं पीतं सुशीतामल प्राप्त स्थानमनुत्तमं सुखकरा शय्या न मा शुभा भक्तिश्चद्भवतोऽस्ति तर्हि तरुणाशात उत्सव तेभ्यश्चन्द्रमुखी प्रयच्छ तरुणाकन्दपीड 'युजः टीका-हे सम्बन्धिन् ! लसुन्द्रावहान्नं भुक्तं पश्चात्मुशी. तामलमुदकं पोतं पुनः अनुत्तमं ( न उत्तमा यस्मात् तत् , स्थान प्राप्तं च (पुनः ) सुखकर शुभा शय्या प्राप्तां. चेत् (यदि) भवनः भक्तिः अस्ति तर्हि ( तदा) अत्र (अस्मिन् ) उत्सव ये तरुणाः युवपुरुषाः आगताः तेभ्यः कदपंपीडायुजः (कन्दप्प- ख्य कागदेवस्य या पीडा तया गुंजन्तिः, इति) चन्द्रमुखीः (शशिधदनाः) तमणीः (युवतीः) प्रयच्छ देहित्वमिति शेषः ॥२३॥ मापा- सम्मनियन ! सर्व सुखदायक जो शना भोजन कर पश्चात मुन्ना टएनः जन पीकर हप तृप्त हुए, पुनः श्रत्युत्तम मनवासा रहने को मिला एव सुदाय - वियोमा बिछी हुई शय्या मिन्जी तिससे हम यानंदित
३५
पञ्चपञ्चाशिका।
इए, आप को और भाप की भक्ति है तो इस उत्सबमें जो जवान पुष्प पाये
१नके लिये कामदेवता पोड़ा को हरने वाती चन्द्रमुखी नरुण वियों भर्पण
कोगिये ही प्रार्थना ॥ २५ ॥
कन्यापदं पद्यम् ।
कीर्तिस्तेद्विजवंशभूषणविभो सक्ता सतां वैश्रुती
नोतृप्ताकुलटेव किं बहुतया . पारंगता वारिधेः
रन्तुं तृप्तिमनागता करिवरैरासेव्य मानापरं
राकेन्द्रोभूमणे भवत्तियनमा नाद्यापिसन्तुष्यति
टोक-हे द्विजवंशभूषण विभो तय कीर्तिः (त्वद्यशः) भुती
(कर्णे) सतां (सजनानां) सक्ता अरि कुलटा (कुले कुले प्रति
गच्छतीति सा वेश्या) इव नो तृप्ता (न सन्तुष्टा) किं पातया
चारिधेः (समुद्रस्य) रंगता सती रन्तुं (क्रीडितुं) करिवरैः
(दिग्गजैः ) श्रासेव्यमानापि तृप्तिमनागता सा भवत्प्रियतमा
राजेन्दोः (पूर्णचन्द्रस्य) भ्रमणे अद्यापि न सन्तुष्यति ॥२४॥
भाषा- पिवंशभूषण विभी ! तुम्हारी कीर्तिपी भार्या सज्जनो-
फे कालिग का कुन्तटा (वेश्या) तुल्य सन्तुष्ट न हुई, अधिक कहाँ तक
प है कि समुद्र के पार रमग करनेके दिये शिवतादि दाथियोंसे
मोगी भी गः तथापि तृप्त न हुई, ऐनी प्रापकी प्यारी कीर्ति रूपी
पनी पूर्णचन्द्र भ्रमण में प्रागन भी तृप्त नहीं होती इस प्रकार
भूखी है ॥ २४ ॥
-- ३६ पश्चपञ्चाशिका। वरपच पद्यम्। गाम्भीर्य जलधौ महोन्नतिगुणोमेरोशशांकेकला तेजश्चण्डरुचौ हरौविजयता कल्पद्रुमेत्यागिता। चातुर्य चतुरानने शशिधरे शीघ्रप्रसादोगुण स्ते सर्वे पृथगेवसन्तिमिलिता त्वय्येव सर्वेगुणाः।। टीका-हे सम्बन्धिन् ! जलधौ कोर्थः समुद्रे गाम्भीर्य कोर्थः गम्भीरता अस्ति, मेरौ (सुमेरु पर्वत) महोन्नति गुणः अस्ति, शशांके कोर्थः चन्द्रे कलाः संति चंडरुचौ (सूयें) तेजः अस्ति, हरौ कोर्थः विप्णो विजयिता अस्ति, कल्पद्रुमे त्यागिता कोर्थः उदारत्वमस्ति, चतुरानने (विरिंची) चातुय्यं अस्ति, शशिधरे (महादेवे) शीघ्रप्रसादो गुणः अस्ति, ते सर्वगुणाः पृथक् पृथक् वसन्ति, परन्तु त्वयि सर्वगुणाः मिलिताएव वर्तन्ते ॥ २५॥ भापा-हे सम्बन्धीजी ! समुदमें गम्भीरताका गुण है, सुमेरु पर्वत में महा उन्नतिका गुण हैं, चन्द्रमामें कला हैं, सूर्यमें तेन (कास) का गुण है, विष्णुमें विजयिता जीतनेका गुण है, कल्पटसमें दानशीलताका गुण है, प्रनामें चातुर्य (चतुरता) का गुण है, महादेवजीमें शीघ्र प्रसा होनेका गुण है। ये सम्पूर्ण गुण अलग ही अलग हैं परन्तु आपमें यह समस्त गुग्ण वर्तमान हैं (अतः आप सर्वगुणनिधान महान् विद्वान् परमैश्वर्यवान हैं। आपकी प्रशंसा कदापि नहीं हो सकती) ॥ २५ ॥ .
থামিদ। ३७ गन्यापचे पद्यम् । काष्ठं कल्पनरुस्सुमरुरचलश्चिन्तामणिः प्रस्तरो नूनंकामदुधा चतुष्पदयुतासन्तापकारीरविः। सिन्धुः क्षारमयःशशीच विकलः कायोप्यन- स्तथा चित्तं चिन्तयते सदा गुणनिधे कस्योपमा दीयते ॥२६॥ टीका-हे गुणनिधे ! अस्माकं चित्ते (मनः ) चिन्तयते (ध्यायति ) भवतः फस्योपमा दीयते, कल्पतरोः उपमा दीयते, यदि तर्हि कल्पवृक्षः काष्टं अस्ति, सुमेरुः अचलः अस्ति, चिन्ता- मणिः प्रस्तरः (पापाणः ) अस्ति अस्ति नूनं ( निश्चयेन ) कामदुधा (फामधेनुः) चतुंम्पदयुता अस्ति, रविः सन्तापकारी अस्ति, सिन्धुः (सागरः) क्षारमयः अस्ति, शशी (चन्द्रः) विकलः यस्ति, कामः अपि अनंगः (देहरहितः ) अस्ति । अतः केन सहोपमेयो भवान् न केनापीत्याशयः ॥२६॥ भापा-दे सम्बन्धीजी, हम लोगोंका चित निरन्तर चिन्ता किया करता है कि आपकी उपमा ( समानता, सादृश्य ) फित्तके साथ दी जाय । यदि कल्पटक्षकी और श्रापकी समानता करावे तो वह काष्ठ है और श्राप मृदुल स्वभाव हैं, यह भी ठीक न हुश्रा । यदि सुमेरु पर्वतकी उपमा दें तो वह अचल है और आप चलते फिरते हैं, यह भी व्यर्थ होगा । जो चिन्ता- मणिकी उपमा दें तो वह पत्थर जड़ है और पाप चैतन्य हैं यह भी कहना न बना । जो कामधेनुको उपमा दें तो वह ज्ञानशून्य, पशु है और आप पञ्चपञ्चाशिका। मनुष्प है यह भी कथन व्यर्थ हा । जो सूर्यनी पमा हैं तो यह पते है और आप शीता अर्थात शान्त वाम है, यह भी अनर्गल मा। मो समुदकी नपमा दें तो वह भाग है और आप गोटे, यह भी वाक्य चरितार्थ न तुघा, मो चन्द्रमाकी उपमा दी जाय सो वा फलानीन है और श्राप सकल फलानुशल हैं, यह भी सचिन न मानो कामदेवकी एपमा दें तो यह अंगहीन है और श्राप देहधारी हैं इससे किसी के साथ अपमा देने योग्य शाप है ? अर्थात न किसी भी ॥ २६ ॥ घरपचे पम् । अपरः कपटी हिमहीनरुचिः प्रथितः पशुग्न्यकलत्ररतः । द्विजराजभवत्महशोनहरो नहरिनहरि हरिन हरः ॥२७॥ टीका-हे द्विजराज भवत्सदृशः (तुल्यः) हरः ( रुद्रः)न यतः अपटः ( वस्त्रहीनः ) एवं हरिः (विष्णुः ) भवत्सरशः (त्वत्तुल्यः) न यतः कपटी (कपटेन छलेन युक्तः ) तथा हरिः (चन्द्रः) शपि भवत्सदृशः ग यतः हिमहीनरूचिः (हिमेन तुषारेण हीना रुचिः दीप्तिर्यस्यसः ) पुनरपि हरिः (सिंहः ) भवत्सदृशः न यतः सः पशुः प्रतिथः ( प्रसिद्धः ) तथैव हरिः (इन्द्रः अपि) भवत्सहशः न यतः सः अन्यकलवरतः अस्ति, इत्याशयः ॥ २७॥ भाषा-हे द्विजराज ! भापके समान शिव भी नहीं है क्योंकि महादेवनी
पञ्चपञ्चाशिका।
३8
यहीन । नन) और भाप पधारी है, तैसेही विष्णु भी प्राप के तुल्य
नहीं है क्योंकि यह परी? और धाप निश्छल है, इसी प्रकार चन्ममा भी
पापके सघश नहीं है क्योंकि वह दिमसे शोभारहित है और भाप स्वयं
। शोभायमान, पृ: मिंद भी प्रापके वगपर नहीं है क्योंकि वह पशु है
और आप ममुप्प है तथा इन्द्र भी प्रापके मग नहीं है क्योंकि वह दूसरी
लियों मेंमी है और आप अपनी स्नेहानुरक्त है, इसलिये श्रापके परापर
होई नहीं है आप सबंधा सोपरि सराहनीय है ॥ २७ ॥
कन्यापक्षे पद्यम् ।
धन्यो मेरुगिरिर्यदेकशिखरे
ब्रह्मेन्द्ररुद्रादयः
स्वच्छन्दनिवसंति सक्षितितलेकास्तीति न ज्ञायते
तां धत्ते भुजगाधिपः म च करे शम्भोर भूतसङ्कणं
देवोऽसीवसति त्वदीयहृदये त्वत्तो महान्नाऽपरः२८
टीका-हे सम्बंधिन् ? प्रथमतस्तु मेरुगिरिः (सुमेरुपर्वतः)
धन्योस्ति (प्रशंसनीयोस्ति ) यस्य मेरोः एकस्मिन् एव शिखरे
ब्रह्मेन्द्रद्रादयः सुराः खच्छन्दं ( स्वाधीनं) निवसंति, स
पर्वतः क्षितितले (भृमंडले) क्व ( कुत्र) अस्ति, इति न ज्ञायते,
तां पृथ्यों भुजगाधिपः (भुजेन कौटिल्येन गच्छंति ये ते भुजगाः
सर्पाः तेषां अधिपः पतिः, इति ) शेषः धत्ते स च शेषः शम्भोः
( हरस्य ) करे ( हस्ते ) कंकणं ( वलयं) अभूत् असौ देवः
(शंकरः) त्वदीयहृदये वसति तस्माद्धतोः अत्रास्सिन् लोके
त्वत्तः महान् अपरः नेत्याशयः ॥२८॥
पञ्चपचाशिका। भाषा-है सम्बन्धिन् ! पहले तो मे पर्यंत ही पप (प्रशंसनीय) है कि जिस सुमेरुगिरिक एक शिवर (फंगरा) में मना रन्द्रप गरि समस्त देवता स्वतंत्र ( सुत्रपूर्वक, अपने प्रधान ) नियास परते हैं, यह सुमेरु पर्वत इस पृथ्वीपर कहां है यह किसीको नहीं समझ पड़ना और उसी पृथ्वी को शेषजी धारे हुए है यह शेषनों महादेवनी के करके कम हो रहे हैं सो ऐसे शंकरजी श्राप चितम निवास परत मनिये इस होक में वापसे यदा और कोई नहीं है। .॥ . . वरपचे पद्यम् । केयंकामदुधामुनीन्विभवदाशकोऽमरान्पालका प्रत्यर्थेहिरतास्समस्तविबुधास्तवच्छियोऽजोऽजनः सर्वेषां विदितार्थसाधनपरा कीर्तिपाणां तव सम्बन्धिनिरहेतुमर्चनमिदं त्वत्तः परोनाऽपरः२९ टीका-इयं कामदुघाः (कामधेनुः) का, या येवलं मुनीन् विभवदा (विभवं ऐश्वयं ददातीति ला) शमाः (इन्द्रः) अमरान् कोर्थः देवान् पालकः एव तद्वत् हि (इतिनिश्चयेन) समस्तविबुधाः प्रत्यर्थे ( दानप्रतिदाने ) तहत् शिवः अजः (ब्रह्मा) अजनः (विप्णुः ) अपि सर्वेषां नृपाण अर्थसाधन पराकीर्ति विदिता, किन्तु भोः सम्वन्धिन् तबइदनिरहेतुं अर्चनं श्रतः त्वत्तः परः (श्रेष्ठः) अपरः (अन्यः) नेत्यन्वयः॥ २६॥ भापा-यह कामधेनु क्या है जो केवल मुनियोंको ऐश्वर्य देती है और इन्द्र क्षेवा देवताओंका पालन करते हैं, तैसेही निश्चयपूर्वक समस्त देवता -- पञ्चपञ्चाशिका। ४१ और ब्रह्मा विष्णु महेश की प्रकृति (स्वभाव ) है जो बदला लेकर विभव रेते हैं, और सम्पूर्ण राजाओं का भी यही स्वभाव है कि अपना कार्य सिद्ध 'करके कुछ देते हैं, (तत्प्रमाणं-भगवद्गीतायां, "देवान् भावयतानेन तेदेवा भावयन्तु वः । परस्परं भावयन्नः श्रेयः परमवाप्स्यथ" इस यज्ञादि कर्मसे देवताओं का पूजन कर उनकी वृद्धि करो तव वह देव तुम्हारा मनोरथ पूरा करते हुए तुम्हारी रद्धि करेंगे, ऐसे परस्पर एक दूसरे की वृद्धि करने में तुम और देवता दोनों श्रेष्ठ कल्याण को प्राप्त होंगे) किन्तु है सम्बन्धीजी आपका यह निरहेतु (अकारश ) अर्चन (सेवा, पूजा ) है इससे आपसे चढ़कर और नहीं है ॥ २१ ॥ कन्यापक्षे पचम्। महाराज श्रीमञ्जगतियशसाते धवालते पयः पारावारं परम पुरुषोऽयं मृगयते । कपर्दी कैलासं सुरगणपतिः खं करिवरं कलानाथ राहुः कमलभवनो हंसमिथुनम् ॥३०॥ टीका- हे महाराज! हे श्रीमान् ! (श्रीर्विद्यते इति श्रीमान् तत्सम्बुद्धौ) ते यशसा (कीर्त्या) जगति धवलिते सति को: श्वेतीभूते सति अयं परम पुरुषः,(विष्णुः) पयः पारावार (क्षीरसमुद्रं ) मृगयते कोर्थः अन्वेषते कपर्दी (शिकः) कैलास (के जले लसतीति कैलास:) कैलास एवं कैलासः सं मृगयते, सुरगणपतिः (इन्द्रः) स्वं करिवरं मृगयते, राहुः कलानाथं (चन्द्रं ) मृगयते कमलभवनः (ब्रह्मा ) हंसमिथुनं मृगयते। इत्यन्वयः ॥ ३० ॥ " ४२ पञ्चपञ्चाशिका। भापा-३ महाराज ! हे अंमान् ! सपो पराने नगद रखेगने पर परम पुरुप जो विष्णु यह अपना क्षीर समुद देढ़ने लगे, सिननी कैलास द्वने लगे, इन्द्र ऐरावत दायीको ढूंढने लगा, पन्द्रमाको देने लगा, और मद्या हम का जोड़ा इंदने मग, करने का कार्य यह कि जब मापने परमोत्तम कार्य किये कि जिनके द्वारा मापके निर्मल या को श्वेता ( सफेदी) निभुवनमें छा गई उस समय दानाको र निता हुई कि अहो श्रमुक महोत्यजी का इना गिन्नत सुगश फैमा ? हि समस्त लोर श्वेत हो गये । पच व णुगी ने कहा कि हम अपना शोर समुद्र तो दूर, ऐसा न हो कहीं गड़बड़में पड़ गाय, तर हुने रहगे कहीं भी पता न लगा क्योंकि यश मा रंग पद और भीरमागर भी सफेद है, ऐसे ही शिवनी कैलास को, इन्द्र अपने हाथी को, राह नन्दना को और ना हपके जोड़े- को खोजने लगे पान्तु सफेदमें सब सफेद चीजे मिका गई रिसोका भी ठीक पता न लगा। मलिये आपके यशकी चड़ाई हम किस प्रकार कर मकते हैं, वास्तव में आप परम प्रशंपाके पात्र पवित्रान्तःकरण है, इसमें कुछ भी सन्देह नहीं ॥ ३०॥ वरपक्षे पद्यम् । यशः स्तोमं वक्तुं तवधृतचकत्रममितं विधि वीक्ष्यक्षामं पशुपतिरभूत्पञ्चवदनः । कृशेतस्मिन्स्कन्दः षडकृतमुखात्र विकलः सहस्रास्यः शेषः क्षितितलमगावीडवदनः ३१ टीका-हे सम्बन्धिन् । तवं अमितं यशः स्तोमं (यशोवृन्द) वक्तुं ( कथयितुं ) पशुपतिः ( महादेवः ) पंवदनः अभूत्, किं कृत्वा विधिं ब्रह्माणं क्षामं (क्षीणं ) वीदय (दृष्ट्वा) कथंभूतं विधि , - पञ्चपञ्चाशिका ! धृतचतुर्वक्त्रं तस्मिन् पशुपती शशे (असमर्थे ) सति * स्कन्दः ( कार्तिकेयः ) पट् मुखानि अशत् अत्र (असिन ) तवयशः कने कार्तिकेयः अपि विकतः जातः नदि शेषः तवयशः स्तोमं ''वक्तुं साम्रास्यः शाभूत सोच ब्रीडवदनः सन् क्षितितकं (तालं । अगात् (तस्तकार्तिकथने जगति न कोपि क्षमः समर्थः। ) इत्याभिप्रायः ॥ ६ ॥ भापा-६ नंबोण ! सापक शापित (प्रमाण ) यशोरन्द वर्णम करनेको शिवजीने पर पुम धारण किये। क्योंकि प्रयानी चारमुखधारी ...(भाशय कम चार मुगले यानी पापक यश-समूहको न मर्णन र तर गियीन विचाश कि हम पाँच मुष धारण कर कदा- चित्र कुछ काम पन्नु ३६ भी श्रशत हुम) तिन पशुपति (शिव) के प्रमा होने पर कानिफेगने छः मुस्त धारण किये परन्तु इम प्रापके यश वर्णन करनेको पहानन भी समर्थन इए, तब आपके पश-एमा वर्णन करने को शेषनी ने हज़ार मुख धारण किये परन्तु वह भी लजितयटन होकर पाताल को पशर गये इसन्निये सापकी कीर्ति वर्णन करने को मंसार में कोई भी समथंनी? ॥३१॥ विवाहस्य चतुर्थ दिने वक्तव्यम् । विवाद चौधे दिम माना चाहिये । कन्यापने पद्यम् । 1 . - पाकं पर्युषितं च पूर्वदिवस पीयूषभोक्त्रा त्वया भुक्तं मानविवर्जितं हलवणं शाकं पयोन्नत्वलम् । कार्तिकयो नहासेनः शरजन्मा पाननः । पार्वतीनंदनः स्कन्दः सेनानीरनिभूमुहः ।। इत्यमरः ।
पञ्चपञ्चाशिका। हे धर्मज्ञ ममावरस्य वचनं श्रुत्वेति तद्धीयतां भोक्तव्यं पुनरद्य वेश्मनिसमें मित्रविधेया स्थिति, टीका-हे लम्बन्धिन् ! पीयूष (अमृत) भोक्मात्वया पूर्व- दिवसे प्रथमदिने पर्युपितं पाकंभलवणं (लवणंरदित) शाकं पयः अन्नंतु मा विवर्जितं (सत्कार शन्यं) यन्मयादत्तं तत्त्वया पर भुक्तं हे धर्मज्ञ (धम्म जानातीति धर्मनः सत्सम्बुद्धी) मम अवरस्य (अधमस्य ) इति वचनं श्रुत्वा तत् धीयतां (धार्यतां) पुनः एव अद्य दिने ममवेश्मनि (स्थाने) भोक्तव्यं अतः मित्रैः (सुहद्भिः) समं स्थितिःविधेया । इतिप्रार्थये ॥३२॥- भाषा-हे सम्बन्धीजी ! पीयप ( अमृन) तुल्य भोजन करने जो आप तिन्होंने पहले दिन चासी पकवान मानरहित जो हमने दिया एवं अलीना शाक अन्न जल आदि, का धापने मवे प्रकार रुचिसे भोजन किया, हे धम्मज्ञ मुझ अधम ( नोच ) का यह वात्य भरण करके जानना चाहिये और फिर मा प्राज हमारे यहाँ भोजन करना चाहिये अतः मित्रों ममेन उहरना चाहिये यह प्रार्थना करता हूँ ॥३२॥ सरपचे पद्यम् । जामाताशुभमन्ययावरपिताद्रव्यैश्च तद्वान्धवाः पक्कान्नैः यशवस्तृणः प्रवयसःशय्याभिरभ्यर्चितः भक्तिश्चेद्भवतोऽस्ति तर्हितरुणायेऽत्रागता उत्सवे तेभ्यश्रन्द्रमुखी प्रयच्छ तरुणी कन्दर्प पीडायुज पञ्चपधाशिका। ४५ टीका-हे सम्बन्धिन् ! त्वया जामाताशुभकन्या अभ्यर्चितः : (शितः) परपिता द्रव्यैः अचिंतः (पूजितः) तद्वान्धवाः पकाः अभ्यर्चिताः पशवःतणः अभ्यर्चिताःप्रवयसः (वृद्धाः) शय्यामिः अभ्यचिंताः चेन्नवतः भक्तिः अस्तिः तेहिं (तदा) अत्र उत्सवे ये तरुणाः (युधानः) आगताः तेभ्यः कन्दर्पपीडायुजः चन्द्रमुनीः प्रयच्छ, देवीत्यर्थः ॥ ३३ ॥ भाषा- मान्योनी ! नापने दमादको सुन्दर भन्या देकर पूजा wiव प्रत किया और उनके बन्धुमोको पायानों से सन्तुष्ट किया, पशुओं-- को मारा दान देकर पम किया तैम ही सदों को शय्यानों से अर्थाव अच्छे मनले पलंग और विलौने देकर प्रस किया, पर जो नापी भक्ति (प्रेम) है तो हम सब जो तकार पुर रामसे पीड़ित पाये है उनके जिये गन्दमुरी बिकीनी सैजिये (गही प्रार्थना है ) ॥ ३३ ॥ कन्यापचे पद्यम् । फणीन्द्रस्ते गुणान्वक्तुं लिखितु हैहयाधिपः दृष्टुमाखण्डल शक्तः वाहनक्वतेगुणाः॥३॥ टीका-हे सम्बन्धिन ते ( तव ) गुणान् वक्तु (कथयि) फणीन्द्रः (शेषनागः) शक्तः लिखितुं हैहयाधिपः (सहस्रबाहुः), शक्तः इष्टु पाखंडलः (इन्द्रः) शक्तः अतः अहं (तुच्छबुद्धिनरः) क, एतेते गुणाः क ( कथं वर्णयितुं शक्तः)॥ ३४ ॥ भापा-दे सम्बन्धीजी ! आपके गुग्ण वर्णन करनेको शेषजी, और लिखनेको सहपाहु, तथा देवनेको इन्द्र समर्थ हैं इसलिये कहाँ हम तुच्छ
४६
पञ्चपञ्चाशिका।
चुदि मनुष्य और कहाँ श्राप के इतने गुग्ण, उनके वर्णन करने ममर्थ
हो सकते हैं ॥ ३४ ॥ .
घरपक्षे पद्यम् ।
कन्यारत्नपरिग्रहेण भवतां जातः प्रमन्नावर
सम्बन्धीबहुवस्त्ररत्नतुरगैः सन्तुष्टतां प्राप्तवान् ।
येशिष्टा बहुभोजने समर्माधुर्य वाक्यादिभि-
अत्याहपतरंगितैश्च विविधैःस्त्रीणां कटाक्षादिमिः
टीका-हे लस्वन्धिन् ! भवतां कन्यारत्न परिग्रहेण (कन्यैव
रतं तस्य परिग्रहस्तर) वरः प्रसन्नः जातः बहुवस्त्र रत्न तुरगैः
सम्बन्धी (समधी) सन्तुप्रतां प्राप्तवान् ॥ शिष्टाः (परिशेषाः) ते
रसमयैः ( सरसैः ) बहुभोजनः तृप्ताः जाताः तशा माधुर्य्यधा-
क्यादिभिः भृत्याः (किंकरा:) प्रसन्नाः जाताः विविधः हर्पतरं-
गितैः (तरंगा संजाता इति तरंगिता हर्षेण नरगितास्तैः)
स्त्रीणां कटाक्षादिभिः सच सालाजानाः ॥ ३५ ॥
भाषा-हे सम्बन्धिन, र कन्गारपीस पाकर वर प्रसन्न इश्रा,
एवं (और) बहनसे वन रन मा घोड़े) प्रादि पानसे समीजी प्रसन्न हुए,
बाकी वाती छयो रमक बने अनेक. भोजनोंसे दप्त हुए, तथा (ही)
मधुर बवमादिको किका (टहलुगा) लोग प्रसन्न हुए और विविध प्रकार के
भानन्द भरे हुए खिशेक हारमात्र कटातोंसे समस्त मनुष्य सन्तुष्ट हुए,
{अतः श्राप परम प्रशंसनीय हैं ) ॥ १५ ॥
এবখঘিকা। ४७ कन्यापचे पद्यम् । विद्यावृत्तियुताः प्रमन्नहृदया विद्वत्सुबद्धादराः श्रीनारायणपादपद्मयुगलध्यानावधूनांहसः । श्रीताचारपरायणाः सविनया विश्वोपकारक्षमा जाता यत्र भवाशास्तदमलं केनोपमेयं कुलम् ।। टीका-हे सम्बन्धिन ! यत्रकोर्थः यसिन कुले भवादृशाः (युप्मसदृशाः) सर्वगुणसम्पन्नाः जाताः (उत्पन्नाः) तत् अमलं (स्वच्छ) मुलं फन :सह) उपमेयंस्थान, किरिवशिष्टाः भवाशाः विद्यावृत्तियुनाः विद्यायाः वृत्तिः विद्यावृत्तिः तया युनाः) पुनः फिस्थिशिप्राः भवाशाः प्रसनहदयाः (प्रसन्नानि हदयानि येपां ते) पुनः कादृशाः भवाशाः विद्वत्स बद्धादाः (विद्वत्सु पण्डि- तेपु यद्धा प्रादराः सत्काराः यः ते) पुनः कीदृशाः भवाशः श्रीनारायणपादपप्रमेवयुगलम्यानावधूतां हसः श्रिया लदम्या सदितो नागारमः श्रीनारायणः श्रीनारायणस्य पादौ श्रीनारा- यणपाद श्री नारायणपाहायेय पदा श्रीनारायणपादपद्मस्य गुगलं श्रीनारायणरादपायुगलं तस्य ध्यानेन अवधूतानि अंहासि चस्ते) पुनः कीद: गवादशाः श्राताऽऽ वारपरायणा: (श्रुतेः अयं श्रोतः श्रोतमय वेदस्य श्राचारः श्रोताचारः श्रीताचारे परायणाः तत्पराः, इति ) पुनः कीदृशाः भवादृशाः सविनया: - ४८ पञ्चपञ्चाशिका। पुनः कीदृशाः भवाशाः विश्वोपकारक्षमाः (विश्वस्य संसारस्य उपकारं कतुं क्षमाः समर्थाः ये ते) ॥ ३६ ॥ भापा-हे सम्बन्धी महोदय ! जिस कुल श्राप तुल्य सर्वगुणसम्पन्न सजगन उत्पज हुए, वह उज्या गुल किसके साथ उपमा देने योग्य है कैसे हैं श्राप कि विद्या ही की एत्ति व्यवसाय श्राजीविका है जिनकी, फिर कैसे हैं पाप कि प्रसप्त उदय अर्थात सदा धानन्धित रहता है। मन निनका, किर कैसे हैं पाप कि विद्वानों (पपिटतों) में चौधे , पादर निम्होंने प्रयांव पण्डितों में होता है सतार मिन्हींका, फिर कैसे है श्राप नि, श्रीमनारायण के चरणाम्बुजीका ध्यान परनेसे नाश किये है पाप जिन्होंने फिर कैसे है श्राप कि घेदोक्त सदाचारमें तत्पर, फिर रेले है श्राप कि विनय (नम्रता) युक्त है, फिर कैसे है श्राप कि समस्त जगतका टपकार करने में समर्थ है। ( ऐसे श्राप लोगोंकी और श्रापके कुलकी प्रशंसा एक मुमसे हम कैसे कर सकते हैं। अर्थात य.दापि नहीं ॥ ३६॥ वरपचे पधम् । त्वंनित्यं सकलाः कलाकल पसे प्रोद्भासिपक्षदये सम्पूर्णोपिकलंकतां न भजमि प्रीतोऽमिमित्रोदये मैत्री यासि बुधैस्समं सरलतां धत्सेजनौघेऽखिले त्वय्येवद्विजराजताविजयते या श्रूयते भूतले ॥ टीका-हे सम्बन्धिन् ! याद्विजराजता भूतले (पृथ्वीतले) भूयते सा त्वयि एवं विजयते ( वर्तते) तत्कि तदाह, त्वंनित्यं सकलाः कलाः कलयसे पक्षद्वये प्रोद्भासि, सम्पूर्णः अपि कसं- कतां न भजसि, एवं मित्रोदये प्रीतः असि, बुधैः (विद्वद्भिः)
ܕ ܀
पञ्चपञ्चाशिका।
४६
से समं मैत्री (सख्यं) यासि, अखिले (समस्ते)जनौधे (जायते
इति जनः जनानां श्रोधः समूहः तस्मिन् ) सरलतां धत्से ॥३७॥
भाषा-हे सम्बन्धिन् ! जो द्विजराजता पृथ्वीमंडल में सुनी जाती है
वह प्रापही में वर्तमान है, वह क्या कि श्राप सदा समस्त कलाओंको
धारण करते हो और दोनों पक्ष ( मातृ और पितृ क्ष ) में उदयको प्राप्त
होते हो और सम्पूर्ण होनेपर भी कलंकी नहीं होते हो, तथा मित्रों के
रुदय में प्रसन्न होते हो और बुध जो पंडित हैं उनके साथ मैत्री ( मित्रता)
रखते हो, एवं मनुष्योंके टन्दमें सरलता ( सिधाई ) को धारण करते हो
( अतः श्रापको कोटिशः धन्यवाद देते हैं ) ॥ ३७ ॥
कन्यापचे पद्यम् ।
जरीहर्ति जाड्यं जनानामजसं
दर्शधर्ति धर्म विना कायकष्टम् ।
परीपति सर्वं मनोवाञ्छितं य-
चरीकति किं भवदर्शनं न॥३८॥
टीका-हे सम्बन्धिन् ! भवदर्शनं किंकिन चरीकर्ति कोर्थः
अतिशयेन सर्वकरोतीति जनानां (नराण) जाड्यं (जडत्वं)
अजस्रं (सर्वदा।) जरीहर्ति, कायकष्टं (शरीरलेशं) विना
धम्म दरीधर्ति, यत्सवं मनोवांछितं तत्लवं परीपर्ति ॥ ३८ ॥
भापा-हे सम्बन्धीजी! आपका दर्शन क्या क्या नहीं करता अर्थात
विशेष करके सब कुछ करता है, नरों की मूर्खता को सदा अतिशय करके
दरता एवं शरीर कैश के बिना अत्यन्त धर्म को धारण करता है। तथा
मनको सय अभिलाषाओं को अतिशय करके पूर्ण करता है ॥ ३८ ॥
५०. पञ्चपञ्चाशिका। वरपक्षे पद्यम् । दूरेऽपि श्रुत्वा भवदीयको कौँ च तृप्तौ न तु चक्षुपी मे । तयोविवादं परिहर्तुकामः समागतोहं तव दर्शनाः ३६।। टीका-हे सम्बन्धिन् ! भवदीयकीन अश्किोथः निश्च- येन दूरे एवं श्रुत्वा मे (मम ) कर्णी (श्रवणे ) तृप्तौ ( परन्तु) चक्षुषी ( नेत्रे) नहि तृप्ती (अतः) तयोः कर्णचक्षुषोः परस्पर (अन्योन्यं) विवादं जातं तत्परिक्षतुं (दूरीकर्तुं) फामः तव दर्शनाय अहं समागतः। (भवान् यादृशामयाश्रुतः तादृश एव दृष्टः) ॥ ३४ ॥ भापा-हे सम्बन्धिन् ! आपके यशको निधय करके दरहीसे सुनके हमारे दोनों कान तो तृप्त हो गये, परन्तु नेत्र न हप्त हु? इसलिये करणं और नेवोंका परस्पर ( श्रापस ) में विवाद ( झगड़ा) हुमा; से दूर फरनेके हेतु अापके दर्शनार्थ हम यहाँ आये सो जिस प्रकार कानोंसे सुना था वैसा ही आपको आंखोंसे देखा (तव तो नेत्रों को भी विश्वास दो गया कि श्रवणों का कथन परम सत्य है )॥ ३९ ॥ कन्यापक्षे पद्यम् । न कम्पयन्ति के शिरो निशम्य तावकं यशः पयःपयोधिनिर्मलं दिजेन्द्र .भो जगत्त्रये ।
. पञ्चपञ्चाथिका अतः पितामहोविभुर्भुजङ्गमेश्वरस्य नो चकार शब्दधारकं धराविघातशङ्कया ॥४०॥ टीका-भोः द्विजेन्द्र पयः पयोधिनिर्मलं कोर्थः दुग्धसमुद्र- बदमलं एतादृशं तावकं (त्वदीयं) यशः (कोर्ति) निशम्य (श्रुत्वा) जगत्रये (त्रिलोक्यां) के शिरः न कम्पयन्ति (अपितु सर्वे कम्पयन्ति) अतः कारणात् पितामहो (ब्रह्मा ) विभुः पराविधातशंकया भुजंगमेश्वरस्य कोर्थः शेषस्य शब्दधारक (श्रवणं) नो चकार ॥ ४० ॥ भापा-हे द्विजेन्द्र ! क्षीरसागर समान अत्यंत उज्वल श्रापके यसको सुनकर त्रिभुवनमें कौन मनुष्य हैं जो शिर नहीं हिलाते अर्थात सवही हिलाते हैं, इसीसे ब्रम्राजीने पृथ्वी गिरनेकी शंकासे शेषजीके कान नहीं बनाये, ( यदि पनाते तो आपका यश सुनकर शेषजी शिर अवश्यही हिलाते तव पृथ्वी उलट पलट होने में संदेहही क्या था ऐसा श्रापका यश है ॥४०॥ दरपचे पद्यम् । ब्रह्मन् समाकर्ण्य यशस्वदीयं शिरांसि के नैव विधूनयन्ति । ध्रुवं धराभङ्गभयेन धात्रा नाकारि कर्णौ भुजगाधिपस्य ॥४१॥ टीका-हे ब्रह्मन् त्वदीयं (तावकू श्यशसिमाकरर्य कोर्थः । श्रुत्वा के (पुरुषाः ) शिरांसि न विधनयन्ति (न कम्पयत्तिा) .
પુર पञ्चपञ्चाशिका। अतः ध्रुवं (निश्चयेन ) धात्रा (चतुराननेन) धराभंगभयेत (पृथ्वीविप्लवशंफया) भुजगाधिपस्य कोर्थः शेपस्य कों न अकारि॥४१॥ भाषा-हे अमान्, श्रापके यशको सुनकर कौन मनुष्य नहीं मस्तक दिलाते अर्थात प्रायः सवदी दिलाते है इसीजिये निश्चय करके मन्नानीने पृथ्वीक उलट पजट होनेकी शंका शेषनीक कान नहीं निर्माण किये (ऐसा परम प्रशंसनीय श्राएका सुयश है)॥ ४१ ॥ विवाहस्य चतुर्थदिवसे निशिवाच्यम् । विवाहके चौथे दिन (चड़ी बड़हार ) रातमें कहना चाहिये । कन्यापदे पद्यम् । यत्पूर्व श्रमतापहारणमयं पाद्यं निवेद्यं कृतं भोज्यं चापि न तादृशं तदधुना वक्तुं न युक्तंवच । अद्य श्रीद्विजराज! पावनतया लब्धास मेमंदिरे सन्तोषामृतपूरितेन मनसा भूयोविधेयास्थितिः। टीका-हे सम्बन्धिन् । यत्पूर्व श्रमतापहारणमयं पाद्यं निवेद्यंकतं अपि तादृशं भोज्यं च न दत्तं अधुना तत् चः व वक्तुं (कथयितुं) न युक्तं हे श्रीद्विजराज अद्य तत् पावनतया (पवित्रतया) ये मन्दिरे (ममगृहे) त्वया लब्धं (प्राप्तं) सन्तोषामृतपूरितेन मनसा भूयः स्थितिः विधेया ।। ४२ ॥ भाषा-हे सम्बन्धिन् ! हमने पहले श्रम और तापनिवारण करनेवाला ५३ - पञ्चपञ्चाशिका। जो रह पाद पक्षालनके लिये जल निवेदन किया निश्चय करके वैसा भोजन नहीं दिया । सो इस समय कुछ कहनेका हम योग्य नहीं है । दे द्विजराज भाज वही भोजन पवित्रतासे अर्थात प्रोतिपूर्वक हमारे स्थानमें आपने पाय इससे सन्तोपरूपी अमृतसे भरे हुए चित्तसे आपको फिर.. भी ठहरना बाहिये ॥ ४२ ॥ वरपचे पद्यम् । स्वेच्छामिष्टान्नभोज्यं जलममृतमयं दिव्यताम्बूलशुभ्रं हार्य प्रासाद चित्रं मणि लय जटितं दिव्य पथक शय्या। रागोगान्धर्वगानं कुशल परिमलं भामिनीमान रम्यं कल्याण पूर्णकाम जनक तवगृहे प्राप्त वैकुण्ठ लोके ॥४॥ टीका-हे जनक, प्राप्त वैकुंठ (विगतः कुंठः केशः यलिन् स विकुंठः विकुंठ एव वैकुंठः) * लोके तवगृहे स्वेच्छामिष्टान- भोज्यं प्राप्नोति, अमृतमयं जलं प्राप्नोति, दिव्यताम्बूलशुभ्रं हाय (प्राप्तं ) मणिमयजटितं प्रासादचित्रं प्राप्तं दिव्यपथ्यंकशय्या- प्राप्ता, गांधर्वगानं रागश्च श्रुतः तथा कुशलपरिमलं प्राप्यते, * लोकस्तु भुवनेजने । इत्यमरः ।
पञ्चपञ्चाशिका।
किंच मानिनीमानरम्यं पूर्णकामं भवति तथैव कल्यावं
प्राप्तं ॥४३॥
भाषा-हे सम्बन्धिन् जनक ! प्राप्त है वैकुंठ लोक जिसमें ऐसे भापके
सदनमें इच्छानुकूल मिष्टान्न भोजन प्राप्त हुश्री, एवं सुधाके तुल्य जल मिला,
हमको सुन्दर और स्वच्छ ताम्बून खानेको प्राप्त हुश्रा, मणि नटित विचित्र
पासाद कहिये महल रहनेको मिजा, मुन्दर पलंग शयन करने को मिला,
गानेवाले गंधोंसे गीतराग भी सुने, तेही चित्तको भानन्ददायक परम
सुगन्धित इतर प्राप्त हुआ, और सुन्दर मानिनी जियोंके मान ( हाव भाव
कटाक्षों) से काम भी पूरा हुथा, उसी प्रकार कल्याण प्राप्त श्रा, (वाद
क्यों न हो, आपले सन्ननोंके यहां मृत्यु लोकमें भी वैकुण्ठका सुख यतमान
है, अतः श्राप धन्य हैं)॥ ४३ ॥
कन्यापचे पद्यम् ।
यत्पादाब्जरजःकणेन सकुलाजाता पवित्रा वयं
स त्वमेगृहमागतोऽसि कृपया श्रीविप्रवृन्दप्रभो ।
किं तद्वस्तु समर्पयामि भवते विप्रेन्द्र एतमः
कन्यापाणिपरिग्रहेण भवता भृत्या वयं केवलम्४४
टीका-हे भोः श्रीविप्रवृन्दप्रभो यत्पादाब्जरजः कणेन
सकुलाः (सकुटुम्वाः) वयं पवित्राः (शुद्धाः) जाता सत्वं
कृपया मे गृहं कोर्थः मम सन आगतः असि हे विप्रेन्द्र तत्
किं वस्तु यत् भवने ( तुभ्यं ) समर्पयामि एतच्छमः वयं केवल
कन्यापाणिपरिग्रहेण भवतां (युष्माकं) भृत्याः (सेवकाः)
इत्याशयः ॥४४॥
पञ्चपञ्चाशिका। ५५ भाषा- श्रीविमटरके स्वामिन् , जिनके पादाम्युग (चरणारविन्द) की रजके कणसे फुटुम्न समेत हम पवित्र हो गये सो आप कृपापूर्वक हमारे घरमें आये है । हे विन्द (प्राणों श्रेठ) सो वह कौन चीज है नो भापके जिये समपंग फर यह मुझको भ्रम है, हम केवल सुता के विवाह करने से पाप किरई ॥ १४ ॥ वरपक्षे पद्यम् । सम्बधिकिमिदंत्वयानिगदितस्वर्गाधिकवत्पुरे . स्त्रीरत्नादिविभूपितं सुनितरां प्राप्त ह्यमन्तं सुखम् वत्स्यामोऽमृततुल्यपूर्वदिवसे पाकादितुष्टोदरा भुक्तं चाद्यचतुर्विधंसुगिलितं प्रेम्णासमित्रावयम् टीका-हे सम्बन्धिन् त्वया इदं किं निगदितं (प्रकथितं) स्वर्गाधिके ( स्वर्गात् अधिके ) स्त्री रत्नादिविभूषितं (मण्या- द्यलंकृतं ) त्वत्पुरे मया सुनितरां अनंतं सुखं प्राप्तं, पूर्वदिवसे अमृततुल्यपाकादितुष्टोदाः ( अमृततुल्यैः पाकादिभिस्तुएं उदरं येपान्ते वयं वास्यामः अद्यचतुर्विधं सुगिलितं (निगि लितं) भुक्तं च प्रेम्णा (प्रीत्या) समित्राः (मित्रौः सहिताः) वयं हष्टा (प्रसन्ना) जाताः ॥ ४५ ॥ भापा-हे सम्बन्धिन् ! आपने यह क्या कहा, स्वासे अधिक नीरज विभूपित (शोभित ) आपके पुरमें हमको बहुत ही अधिक सुख प्राप्त हुआ और पहले ही दिनमें अमृत समान पाक ( भोजन ) से सन्तुष्ट हैं पेट जिनके ऐसे हम निवास करेंगे तो भाज चार प्रकार का ( भएन, भोज्य, r ५६ पञ्चपञ्चाशिका। लेना, चौप्य, ) भोजन किया और आपके प्रेमसे मित्रों समेत प्रसनताको माप्त हुए ॥ ४५ ॥ कन्यापचे पद्यम्। सम्बन्धेन पवित्रितं कुलमिदं पादाजधूलोलवै- रावासो गमितश्व तीर्थपदवीं नीता वयं धन्यताम् सूर्याचन्द्रमसौ विभूषणमणी यावजगत्यां यशः तावत्कुन्दकरीन्द्रकरवरुचिप्रख्यापितं नस्त्वया।४६ टीका-हे सम्बन्धिन् ! भवलम्वन्धेन इदं फुलं पवित्रं जातं च भवत्पादाज (त्वचरणाम्बुज ) धूलीलवे में प्रावासः (स्थानम् ) तीर्थपदवी ( तीर्थतुल्यतां ) गमितः कार्थः प्राप्तः तथा वयं धन्यता नीताः यावत् जगत्यां (पृथिव्यां ) सूर्या- चन्द्रमसो विभूषणमणी तावत् कुन्दकुरीन्द्रं करवचिनः कार्थः अस्माकं यशः त्वया प्रख्यापितमित्यर्थः ॥ ४६॥ भाषा-तुम्हारे इस सम्बन्धसे हमारा यह कुल पवित्र हुश्री और तुम्हारे चरणारविन्दको घनके कणोंसे हमारा स्थान तीर्थके तुल्य हो गया और हमलोग धन्य (प्रशंसाके योग्य ) हुए, जबतक इस पृथ्वी र सूर्य चन्द्र विभूपण मणि हैं तब तक कुन्द पुप्प और ऐरावत हस्ती एवं सुमुदिनी , कीप्ती दीप्ति (चमक ) है जिसका ऐसा अपना यश संसारमें धापने हमको विख्यात (प्रकट) किया ॥ १६ ॥ - पक्षपश्चाशिका। घरपक्षे पद्यम् । प्राप्ता वयं गौरवमद्य नूनं सुहृजनानां भवतां प्रसङ्गात् । महीरुहाश्चन्दनपादपानां सरिद्धराया इव वारिवाहाः ॥४७॥ टीका-हे सम्बन्धिन् ! सुहजनानां भवतां प्रसंगात् (संस- गर्गात् ) अघकोर्थः अस्मिन्दिवसे नूनं (निश्चयेन ) वयं गौरव (मह) प्राप्ताः चन्दनपादपानां फोर्थः चन्दनवृताणां प्रसं. गात् महीनहाः (अन्यद्रुमाः ) इय सरिद्वरायाः (गंगायाः प्रसंगात ) बारिवाहाः (चारीणि जलानि वाहयन्तीति वारि- चाहाः, स्वल्पत्रांतोषहाः ) व घयमपि भवतां प्रसंगात्. गौरवं 'मानाः ।त्याशयः ॥ ४७ ॥ भाषा- सम्मन्धीमी ! मुजन जो आप तिनके संसर्ग ( मेल ) से पान ये दिवस निधयपूर्वक हम सर लोग गौरव ( बड़ाई) को प्राप्त हुए, जैले चन्दन टोंके मनमे और हम भी देनेही हो जाते हैं और जिस प्रकार गंगाजी मंगल छोटी छोटी नदियों को बड़प्पन प्राप्त हुश्रा, उसी प्रकार हम लोगोंने भी आपके प्रसंग (मेल) से बड़ाई (गौरवता) पाई ॥ १७ ॥ कन्यापदे पद्यम् । ब्रह्मासीचतुराननोगुणगणान्वक्तुं न शक्तः शिवः पञ्चास्यस्तुतदाभवद्रस मुखोजातस्तुतस्मात्सुतः ५ पञ्चपञ्चाशिका । वक्त्राणां च सहस्रमेव धृतवान् वाताशनोनप्रभु. लज्जाभारनतो विवेश धरणीमद्यापिनोदर्तते ।। टीका-हे सस्वन्धिन् ! तव गुणगणान् वक्तुं (कथयितुं) ब्रह्मा चतुराननः चत्वारि आननानि मुखानि यस्य सः) प्रासीत् किन्तु न शक्तः तदा शिवः पंचास्य (पंचभास्थानि मुखानि यस्य सः) अभवत् तथापि गुणगणान्यक्तुं न शक्तः (न समर्थः) तस्मात् कोर्थः शिवात् रसमुन (परमुखः) सुतः जातः सो. ऽपि न शक्तः च पुनः वाताशनः ( वातं वायुंअन्नातीति, शेषः) वक्राणां सहस्रं धृतवान् किन्तु न प्रभुः (न शक्तः) अतएव लजाभारनतः सन् धरणी विवेश अद्यापि नो उद्धर्तते ॥४॥ भाषा-है सम्बन्धीजी! आपके गुणों के कहने के लिये प्रमाने चार मुख धारण किये परन्तु कह न सके, तब शिवीने पांच मुध धारण क्येि किंतु वे भी न कह सके; तब कार्तिकेयने छः मुख धारण किये परन्तु वह भी न कह सके, तब शेषजीने हजार मुख धारण किये और वह भी न कह सके इसलिये लज्जा से नीचा मुख करके पृथ्वी में घुस गये और श्राजतक नहीं लौटे (ऐसी श्रापके गुणोंको गम्भीरता और श्रेष्ठता है ) ॥ १८ ॥ वरपक्षे पद्यम् । माधुर्यादिगुणैर्जुषां सुवचसांरीत्यादिसंशोभिनां सलिंकृतिशालिनां कलयसेसम्यग्रसास्वादनम्। सत्काव्यार्थविभावनैकनिपुणः प्रज्ञोसितेनास्म्यहं कीर्तिस्यूतगुणादिवर्णनविधौजातस्तवोत्कंठितः
पञ्चपञ्चाशिका ।
टोका-हे सम्बन्धिन् ! माधुर्य्यादिगुणैः (मधुरस्य
भाषः माधुय्यं माधुय्यं आदिर्यवान्ते माधुर्य्यादयः तेच ते गुणाः
:) जुर्ण रीत्यादि संशोभिनां सर्वातंशतिशालिनां सुवचसा.
(शोभन चाश्यानां ) रसास्वादनं सम्यक् कलयसे सत्का-
ग्यार्थविभाधनेकनिपुणः ( सत्काव्यस्य अर्थविभावनायां एक
एव निपुणः चतुरः) त्वं प्राज्ञः असि तेन कारणेन अहं नद
कीर्तिस्यूतगुणादिवर्णनविधी उत्कंठितः
अस्मो-
जातः
त्यर्थः॥ ४६॥
भाषा-है सम्बन्धीमी ! प्राप माधुर्णदि गुणों सहित अपने प्यारे
वाक्याँस और सम्पूर्ण भूपणोंसे शोभिम सुंदर वचनों के रसके स्वादको
मली विधि जानते हो और श्रेष्ठ कविताके अर्धफे विचारमें एकही चतुर हो
और साप प्राश ( पशिटत ) हो, इसीलिये मैं आप की.तसे युक्त गुणा-
दिकोंके याने तो स्त्कंठित हुधा अर्थात और कुछ कहनेकी इच्छा
इई॥ ४६॥
दानकाले वाच्यम् ।
दान समय में कहना चाहिये ।
कन्यापने पद्यम् ।
अपां निधि वारिभिरर्चयति
दीपेन सूर्य प्रतिबोधयंति।
ताभ्यां तयोः किं परिपूर्णतास्ते
भक्तव तुष्यन्ति महाऽनुभावाः ॥५०॥
-० पञ्चपञ्चाशिका । टीका-हे सम्बन्धिन् ! भक्तजनाः वारिभिः कोर्थः जलैः अपांनिधि (सागर) अर्चयन्ति, दीपेन सूर्य प्रतियोधयन्ति, कोर्थः प्रसन्नं कुर्वन्ति,ताभ्यां कोर्थः वारिदीपाभ्यां तयोः सागर सूर्ययोः किं परिपूर्णता अस्ति, महानुभावाः (महान् अनुभावः प्रभावा येषान्ते भक्त्या एव तुप्यन्ति कोर्थः सन्तुष्टतां प्रामु चन्ति ॥५०॥ भाषा-हे सम्बन्धीजी ! भक्त लोग जलकी धाराओंसे समुदको पूनते है और दीपकसे अर्थात भारती करके सूर्यको संतुष्ट करते है तो क्या जल और दीपकसे सागर ( समुद्र ) तथा सूर्यको परिपूर्णता होती है अर्थात कभी नहीं होती, परन्तु कहने अभिशय यह है कि महानुभाव ( अत्यन्त 'प्रभावशाली, महात्मा पुरुप ) भत्तिही से संतुष्ट होते हैं ॥ ५० ॥ वरपक्षे पद्यम् । दातारः पुरुषा न तत्र सुदृशामोदार्यमासाद्यते दारा यत्र भवन्त्युदारमनसःपुंसाञ्चनोदारता । युष्मत्सद्मनि सर्व एव पुरुषा दारा वदान्योत्तमा यो यो यद्यदिहेच्छति प्रणयतस्तत्तत्पदानक्षमाः टीका-हे सम्बन्धिन् । यत्रकोर्थः यसिन्भवने पुरुषाः " नराः) दातारो भवन्ति, तत्रकोर्थः तस्मिन्सदने सुशां (नारीणां) औदाय ( उदारस्य भावः औदार्य)न आसाद्यते कोर्थः न प्राप्यते च (पुनः ) यत्र' दाराः (भार्याः) उदार- -मनसः (वदान्यचेतसः) भवन्ति ता पुंसां (पुरुषाणां) .
जो मनुष्य पञ्चपञ्चाशिका। ६१ उदारता न भवति' परन्तु युष्मत्सद्मनि (त्वद्भवने ) सर्वे एक पुरुषाः दाराश्च पदान्योत्तमाः सन्ति. यत् इह (अस्मिन्स्थाने) यः यः यत् यत् इच्छति ततद्वस्तु प्रणयतः ( प्रेम्णा) प्रदान क्षमाः कीर्थः दानसमर्थाः सन्ति ॥५१॥ भाषा-हे सम्बन्धिन् ! जिस गृहमें पुरुष दानी होते हैं वहांकी स्त्रियों में उदारता नहीं पाई जाती और जिस स्थानमें वियां उदार (दानशीला), होती हैं वहाँक पुरुषों में उदारता नहीं होती परन्तु आपके यहाँ तो समस्त पुरुष और स्त्रियां अति उदार और उत्तम हैं क्योंकि यहां जो जो जिस जिस वस्तुकी कक्षा करता है उसको वह बह वस्तु प्रेमपूर्वक श्राप देनेगी समर्थ है ॥ ५१ ॥ कन्यापक्षे पद्यम् । सन्तर्पितोसि न मया सुमहावस्त्रः सम्मानितोऽसि न मृदस्फुटवाग्भिरथैः । प्रीत्यापिनो अशनसेवनकौतुकाचैः कन्यां हि किन्तु प्रददामि प्रमार्जितुं गृहम् ५॥ टीका-हे सम्बन्धिन् ! मया त्वं सुमहाय॑वस्ः न सन्त- .र्पितः असि, मृदुस्फुटवाग्भिरथैः न सम्मानितः असि, प्रोत्या. ऽपि अशनसेवनकौतुकाचैनोसम्मानितः असि, हि ( इतिनि- श्चयेन ) किन्तु गृहं प्रमार्जितुं कन्यां प्रददामि ॥ १२॥ भाषा-हे सम्बन्धीजी ! हम लोगोंसे आप बहुमूल्य वनोंसे तृप्त नहीं किये गये कोमल और स्पष्ट वाणी तथा धनसे भी नहीं सम्मानित पञ्चपञ्चाशिका । श्रीतिपूर्वक भोजन, सेवन और साइसे भी प्रादर नहीं लिया गया कि आपके घरके मार्जन ( झाड़ने कहारने ) के निये कन्यागात्री देते है (सी इसको कृपया अपनाना आपका मुख्य कर्तव्य है अधिक इयः ॥ ५ ॥ वापचे पद्यम् । कन्यारूपवती कुलं सुविमलं कीर्निश्च दिग्व्यापिनी लक्ष्मीर्मेरुसमा सुवाजि निवहा उच्चःश्रवा पर्दिनः दासीनां शतकं च भोजनमिदं सुम्बादु मत्पदभुतं सम्बन्धे भवतां कृतंसुकृतिनां किं किंन लब्धं मया टीका-हेसम्बन्धिन् ! प्रथमतस्तु रूपरती (रुपमस्यास्तीति रूपवान् कन्याचेत् ) कन्या (सुता) प्राप्ता (नया) सुविमलं (सुष्टु निर्मलं ) कुलं प्राप्तं च दिग्व्यापिनी गार्तिः (यशः) प्राप्ता मेरुसमाः लक्ष्मीः प्राप्ता, उच्चैःश्रवास्पर्द्धिनः । उच्चैः थवाः तुल्याः) सुवाजिनिवहाः (श्रेष्ठाश्व वृन्दाः) प्राप्ताः दासीनां शतकं प्राप्तं पुनः सुखार्दु अति अद्भुतं च भोजनं प्राप्त, भवतां सुकृतिनां कोर्थः पुण्यवता सम्बन्धे कृते मया किं किंन लब्धं कोर्थः सर्वमेव लब्धं प्राप्तमित्यर्थः ॥ ५३॥ भापा-हे सम्बन्धीजी ! प्रथम तो रूपवती कन्या प्राप्त हुई और सुन्दर निर्मल कुल मिला, दिशाओंमें व्याप्त होने (फैजने ) वाली कीर्ति भी मिली, सुमेरु पर्वत तुल्य , द्रव्य मिला और इन्द्र के अश्व समान पहुत घोड़े याप्त हुए, सैकड़ों दातियाँ मिली, पुनः अत्यन्त स्वादिष्ट और अद्भुन भोजन
पञ्चपञ्चाशिका।
६३
मिले देले श्राप परयशनों के सामनेसे इसका क्या क्या नहीं मिला
अडसर कुष्माण ॥ १३ ॥
कन्यापचे पद्यम् ।
यस्य श्रीहिणीगृहंत्रिभुवनं भोज्यं सुधाकौस्तुभो
ऽलयारोमणिकापनखगपति शय्याम्त्यनन्ताधरः
वाणी वेदमयी नराश्च विबुधाः पादोदकं स्वर्धनी
तस्मै श्रीहरये किमन्यदधिकं यत्तत्प्रयोज्यामहे ५४
टीका-ई सम्बन्धिन् ! यस्य श्रीः (लक्ष्मीः) गृहिणी
(माया) अस्ति त्रिभुवनं (लोकत्रयं) गृहं अस्ति, सुधा (अमृत)
भोज्यं अस्ति, कौस्तुभोमणिः अलंकारः (विभूपणं) अस्ति
आसन (वाहनं) नगपतिः कोर्थः गरुडः अस्ति अनन्ताधरः
(शेषः) शय्या अस्ति, वेदमयी वाणी अस्ति च (पुनः) विवुधाः
(सुराः) चराः (किंशराः) सन्ति, पादोदकं (चरण जलं) स्वर्धनी
(गंगा) अस्ति. तस्मै श्रीहरये यत् अन्यत् यधिकं तत्कि वयं
प्रयोज्यामहे ॥ ५४॥
भाषा- सम्गन्धीनी ! जिनकी भार्या लघमी और तीनों भुवन
गृह और सुधा (मन) मिनका भोजन है; कौस्तुभमणि गिनका अाभूपण
है चोर गरु, निमकता वाहन है और शेषजीका अधर जो अंग सो है शय्या,
और वेद जिनकी वाणी, देता जिनके किंकर और गंगानी जिनके चरणका
पपालन (धोधन ) है हर इनसे अधिक और क्या वस्तु है जो हम तिन
हरि भगवान के लिये समपंप करें ॥ ५५ ॥
বাঘিক্ষা। वरपचे पद्यम् । कन्या श्रीरिवरूपिणी गुणवती शुद्धं कुलं भूतले वित्रौप्यसुवर्णभूरिविमला कीर्तिश्चदिव्यापिनी पात्राणांच शिरोमणिस्त्वमधुनालब्धानिपञ्चामुना सम्बन्धेनभवादृशांपरमहोलब्धानिरत्नानिकिम् ।। टीका-हे सम्बन्धिन् ! भवाशां (युष्मन्सदृशां) अमुना अनेन सम्बन्धेन परं (श्रेष्ठं) पंचरत्नानि लब्धानि तान्याह श्रीः (लक्ष्मीः इव कन्योप्राप्ता, कीदृशी कन्या रूपिणी (रूपमस्त्यखाः). पुनः कीदृशी कन्या गुणवती (गुणाःविद्यन्ते यस्यां सा) पुनः भूतले (भूम्यां) शुद्धं कुलं प्रानं तशा रौप्यनुवर्णभूरिवित्तं (धनं) प्राप्त, दिग्व्यापिनी (दिनु व्याप्नोतीति सा) विमला (निर्मला) कीर्तिश्च प्राप्ता, अधुना (इदानीम् ) पात्राणां शिरो. मणिस्त्वं च प्राप्तः, अहो किं न लब्धं अपितु सर्वमेव लब्धं प्राप्तमित्यभिप्रायः ॥ ५५ ॥ भापा-हे सम्बन्धिन् ! आपके इस सम्बन्धसे श्रेष्ठ पाँच रन प्राप्त हुए वह कौन है सो कहते हैं । प्रथम तो लचमीके .सरा कन्या मिली । कैसी है. कन्या किरूपवती है, फिर कैसी है फन्या कि गुणों से भरी हुई है, दूसरेधी निकजक कुल प्राप्त हुआ, तीसरे चांदी सोना ऐला. बहुत द्रश्य मिला, चौथे दिशाओं में फैलनेवाली ऐसी निर्मल कीर्ति प्राप्त हुई, पाचवें इस समय पात्रों में शिरोमणि श्राप मिले । श्रहो ! क्या नहीं मिला अर्थाव. सब कुछ आपसे हमको मिला। इसलिये आप सर्वदा सर्वोपरि सराहनीय हैं ॥ ५५ ॥ . ।
६० . - पक्षधाशिका। शास्रातालांक भूहायने कार्तिक कृष्णपक्षे दशम्यां शने सरे । पञ्चपञ्चाशिका मानिलालेन वै संग्रहीता सतां प्रीतये शोभना । भाषा-विक्रमीय सं० १६७६ कार्तिक कृष्णा दशमी शनिवार में श्रेछ पुरुषों की प्रसन्नता के निमित्त पन्नोन्जाल ( मिश्र) द्वारा सुन्दर पंचपंचा- शिका निश्चय पूर्वक संग्रह की गई। ग्रन्धकारपरिचयः। श्रीकान्यकुब्जमहिदेवकुले प्रशस्तेऽ- भूतार्वतीशचरणानुगमातृदत्तः ।। विद्याप्रगल्भनिरतेषु च पण्डितेषु ख्यातोबभूवबुधवृन्दसमर्चितांघूिः ॥१॥ तस्यात्मजो बालमुकुन्दमिश्र आसीत्सदाचारविचारदक्षः। तज्ज्ञः कृतज्ञश्च बुधो गुणज्ञो धीमान्दयाधिश्च परावरज्ञः ॥२॥ तस्यास्तिविद्धजनपादसेवी पुत्र प्रसिदो मणिलालमिश्रः । ५.
६६.
पञ्चपञ्चाशिका!
गङ्गातटे कर्णपुरे निवासी
ग्रन्थस्य पूर्तिम्यकरोद्धि तस्य ॥३॥
चेदृष्टिदोषास्त्रुटिरस्तु काचि-
संशोध्यविज्ञवधारणीया ।
अत्रास्ति यः कोपि थमाऽपराधः
क्षन्तव्य आर्य कृपया नितान्तम् ||
भाषा-श्रीकान्यकुब्ज मामलों के श्रेष्ठ कुन में शिवजी के सेवा (पं० )
मातृदत्त हुए, विद्याकी निपुणतामें तत्पर पंहिताम प्रख्यात और विद्वानों
पृजित थे चरण जिनके, ऐसे ॥ १ ॥ उनके प्रात्मज .(पं० ) लमुकुन्द
मिश्र सदाचार विचारमें दर, पंडित, कृतज्ञ, ब्रह्मज्ञ, तथा गुणन, बुद्धिमान,
दयासागर, श्रादि अन्त जाननेवाले हुए ॥ २ ॥ तिनके पुत्र. विद्वानों
चरणसेवक प्रसिद्ध मणिलाल मिश्न गंगाजी के तट कानपुर (और) में
निवास करनेवाले हितकारक शकी समाप्ति करते भये ॥३॥ मेग टिके
दोपते यदि इसमें कोई त्रुटि हो तो वह शोधन करके विद्वानोंसे धारण की
जाय इसमें जो कुछ मेरा अपराध हो वह श्रेष्ठ पुरुषोंसे कृपापूर्वक हमा
किया जाय ॥ ४ ॥
आशीवादावली रंटेटकारका चिकृतविशिखधृचंडकोदंडधारी हिं हिं डिंकारवाद्य धतरफमलस्तांडवनाधितो संः। श्रीलगौरीमुखाब्जप्रविदितमधुंपोभालचन्द्रा- पलम्ची शम्भुश्शाम्यः प्रयच्छत्वखिलजनपतिश्शून- पाणिः पुगरिः॥ १॥ हुं हुं हुंकार जादप्रदलितद- नुजो रामनुन्नः प्रपन्न उल्लंध्यापान्निधानं दशसुखनगर वहिमात्सम्विधाय। फुफु फुहार थावस्खलिल- खलमदः प्राप्तरामांघिकज धीमान् श्रीमान् हनू- मान् प्रदिशतु खलु वो रामपादप्रसादम् ॥ २॥ कुं फु फुल्लारशब्दं वसति फणिपतिर्जायते यस्य कंठे हिं हिंडिन्नातिहिने कलयनि हमहं यस्य पाणी प्रकम्पाम् । तक तक् तन्दा तिकिन्दा धिगिति धिगिति गीगीयते व्योमवाग्भिः कल्पान्ते तांडवी- यस्सकलभयहरो भैरवो वः सपायात् ॥३॥ यस्याग्रे द्राट दाट दुट हुटममलं टंट टंटंटंट डंसं डसंडुडस डुहि हि चकितं भूपर्क भूपनालम् । तै तेल तु तैलं खुखुखु खुखुखुम खंख खखं खखख ध्यायन्ते विप्रगाहे वसति च शयल पातु वश्चन्द्रचूड़ः ॥४॥ अंगुल्या कः कपाटं प्रहरति . कुटिलो माधवः वसन्तो नो चक्री किं कुलालों नहि धरणिधरः किं .
पञ्चपञ्चाशिका । विजिह फणीन्द्रः । नाद घोराहिम किमसि सग पर्तिों हरिसकिं कपीशः इत्थं राधावचोभिः प्रह- सितवदनः पातु वश्चक्रपाणिः ॥ ५॥ सिंहादुत्थाय कोपाधड़धड़धड़दावनामा भवानी शत्रूणां शस्त्र पातस्ततड़तड़पत्रोटयन्ती शिरांसि । तेषां रक्तं पिषन्ती घुघुरघुरघुर घोटयन्त्री पिशाचांस्तृप्नांन्स्तृ- प्तान्हसन्ती खखल खलखन: शाम्भवी वः पुनातु ॥ ६॥ कं के कां कांहमन्ती प्रहसितवदने भच- यन्ती कराकी छु छु छां छां छरन्ती रिपुकुलदमनी खड्ग वक्र शिरांसि । क्लीं क्लीं क्लीं कालरात्री भवम- यहरणी वज्रहस्तं धरन्ती भक्तानां पालयन्ती सकलसुखकरी कालिकावः पुनातु ॥७॥ लक्ष्मीस्ते पंकजाची निवसतु भवने भारतीकंठदेशे वर्द्धन्ना बन्धुवर्गाः प्रबलरिगणा यान्तु पातालमूले । देशे देशे सुकीर्तिः पसरतु भवतां पूर्णकुन्देन्दुशुभ्रां जीवत्वं पुत्रपौत्रैः स्वजनपरिमित ज्यतां राज्य- लक्ष्मीः॥८॥ यावलोलानरंगर्वहति सुरनदी जाहवा पुण्यतोया यावच्चाकाशमार्गेतपति सुरवरो भास्करो लोकपालःयावज्रन्द्रनीलस्फटिकमणिाशलाविद्य- ते मेरुशृंगेतावत्वं पुत्रपौत्रैः स्वजनपरिमित ज्य- तांराज्यलक्ष्मीः॥ यावत्तोयघराघराघरधरा धा दक्ष -- पापधाशिका। राधभूधरा गावचारु सुचारु चारु चमरं चामीकर चामरम् । यावद्रावण राम रामरवणं रामायणं श्रूयते सावद्रोग विभोग भोगमतुलं भोगायते नित्यशः॥१० मेघानाद घटाघटा घटघटा घाटाघटाघुर्घटा मण्डुक- स्य वकोषको वकवको घाकोवाको वकी। विधु- ज्ज्योति चकमकीचकमकी चाकीमकी दृश्यते इत्थं नन्दकिशोर गोपवनिता वाचस्पतिः पातुः व ॥११॥ स्वस्स्यस्तु ते कुशलमस्तु चिरायुरस्तु गोवाजिहस्ति- धनधान्यसमृद्धिरस्तु । ऐश्वर्यमस्तु विजयोस्तु रिपु- चयोस्तु काल्याणमस्तु सततं हरिभक्तिरस्तु ॥१२॥ चरीकर्तु भव्यं सदाते रमेशा गणेशो जरीजतु विघ्नं त्वदीयम् । नरीनतु वाणी सदाते मुखाब्जे दरीदर्तु से शत्रुवर्गानमहेशः ॥१३॥दीर्घायुभव वृत्तिमान् भव सदा श्रीमान् यशस्वी भव प्रज्ञानभव भूरि सत्व- करुणादानकशौंडो भव । भोगायो भव भावनोद्भव महा सौभाग्यशाली भव प्रौढश्रीव कीर्तिमान्भव सदा कोटिम्भारिस्त्वं भव ॥१४॥अविरलमदद्धारा धौतगण्डः शरण्यः फणिवरवृतगात्रः सिद्धसाध्या- दिवंद्यः । त्रिभुवनजनविघ्नध्वान्त विध्वंसदची वितरतु गजवक्त्रः सन्ततं मङ्गलम्बः ॥१५॥ इति मणिलालमिश्रेणसंग्रहीताशीर्वादावली समाप्ता।
भार्गव बुक डिंगों में मिलनेवाली पुस्तकें-- ワッフワッっっっ पुराण। रामायण बाल काण्ड तुलसीदास कृत रामायण रामायण श्रारण्य का० भाषाटीका रामायण लंकाकाण्ड 5 तुलसीदासकृत रामायण रामायण उत्तरफाग गुटका भापा टीका रामायण लवकुशकाण्ड ४) तुलसीदासकृत रामायण कविनावली रामायण मूल आठ कारड ३) दोहावली रामायण तुलसीदासकृत रामायण छन्दावली रामायण मूल छोटा गुटका २॥ मनोहर रामायण रामायण गुटका तुललोरत १) रामकलेवा तुलसीकृत रामायण के अलग मानस शंकावली रामायण ३) सप्तशती। अलग काण्ड । दुर्गा सप्तशतीरती०बड़ी सांचीर रामायण सुन्दरकाण्ड चड़ा दुर्गा सप्तशती मझोली ) " सजिल्द सुन्दरकाण्ड मझोला ) दुर्गा सप्तशती गुटका 12) सुन्दरकाण्ड गुटका दुर्गा सप्तशती ताशजी या रेवड़िया D " किष्किन्धाकाण्ड बड़ा ) दुर्गा सप्तशती भा० टी० २) " किकिन्धाकाण्ड मझोला दुर्गा सप्तशती टीका १) किष्किन्धाकाण्ड पाकेट दुर्गा कवच साइज स्तोत्र रत्नाकर " अंयोध्याकाण्ड बड़े गंगालहरी भाषा टीका अक्षरों में 15)| विष्णुसहस्त्रनाम . मोटा अक्षर " मोटा अक्षर मृत्युजय स्तोत्र F ( २ ) नीचे लिख स्तोत्र नित्य मति पाठ करने के योग्य है इनके पाट से मनुष्य को किसी तरह का भय और कष्ट नहीं होता। नयपद स्तोत्र मूल मान का मूल्य बगलामुखी स्तोत्र अक्षयनवमी । मूल्य mi गणेश पुराण । मूल्य रामरक्षा स्तोत्र Mi काशी माहात्म्य । मूल्य ) शिवमहिम्न भा. टी. चित्रगुप्त कथा भा० टी० =) सन्तान गोपाल प्रेमसागर । पकी जिरंद शिवन्तुनि चालीसा जविलास। मूल्य ३) महालक्ष्मी स्तोत्र विश्रामलागर । मूल्य जिल्द सरस्वनी पसी ठप्पेदारका . ३) सर्व देव ) सत्यनारायण व्रत० मूल ) शिवमदिम्न मृता -) भापाटीका 1-) शिवतागडव स्तोत्र संकटचतुर्थी व्रत कथा गंगाप्टप. सूर्य पुराण । मूल्यः- बटुकभैरव स्तोत्र महाभारत सयलसिंह सूर्य पुराण घड़ा साइज ) महाविद्या स्तोत्र पाकेट साहज चरपट पंजरिका मूल गरुडपुराण, भाषा टीका १) ५. मा० टी० on एकादशी माहात्म्य २॥) प्रयाग माहात्म्य रामस्तवराज शिवस्वरोदय भा०टी० %) रामचन्द्र चाल्मीकी प्रादित्यहृदय ॥ भगवतगीता। अनन्त व्रत कथा श्रीमद्भगवत् गीतामाषा भा० टीका; ... an टीका बड़ा। । . पजरंग बाण 7) -) केवट सम्वाद .
( . ३) . - 13) गुटका भा० टी० सहित १.)।जनेऊ परति On " मूल रेशमी जिल्द छोटी) मूल शान्ति .) "केवल भाषा में।.. १) वाशिष्ठी हवन पद्धति श्रीनभगवत् गीता पंच- समंत्रक ग्रह शांति प्रयोग. ३). रतन गुटका । मूल्य ।) चौबिसा गायत्री तत्वबोध । सजिल्द १) पार्थिवपूजा भा० टी० योगवाशिष्ठ । मू० १) | तिथिनिर्णय वेदान्तसार मू०. =). दशकर्म पद्धति नारद गीता । मूल्य:- प्रत.मञ्जरी मूल मीन गीता । मू० भा०टी० कर्मकाण्ड नित्य कर्म प. पारवण मूल -) प्रशौचनिर्णय " एकोदिष्ट श्राद्ध मूल r) सिद्धान्त पटल सटीक ३) पिण्ड दर्पण गौदान . On विवाह पद्धति मूल .) ) भा० टी०) पुस्तके मिलने का पता- भार्गव-बुकडिपो, चौक, बनारस सिटी। भा० टी० ति । मू० नित्यकर्म में उपयोगी पुस्तकें शनिश्चर कथा ) ). गणपति पूजा. C सा गुर्जरभीलामीनारायण प्रेस, बनारस सिसी १२:१-१५ प्रहायक-काशीमसार भार्गव, भागवानुमतिपी, बनारसं.सिटी।
No text on this page.
सूचापत्र
सर्पण
सारस्वंत.
तिधिनिय
संस्कत प्रवेशिनी
अमरकाप
t}হাম
एकोदिशामुल
प्रेत.मक्षरी मूल
संरीक )
मापा टीका
गौदान
Sil.पावध मूल
गणपति पूजा
भाधादीका
डने पति
अशीचा निर्णय
होम पद्धति
पाशिष्ठी इंचन पद्धति On! हंदी मातृपूजा
लमंत्रक ग्रहशांति प्रयोग : शनैश्चर कथा
बिल गायत्री
यजुर्वेदीय सन्ध्यामा
-
मूल शान्ति
पुस्तक मिलने का पता
मैनेजर-मार्गव पुस्तकालय
पायबाट
बनारस सिटी
No text on this page.