·Pereted by Pamela na Yesu Bledged the image Sayur Prese
3.2 Kaltay Lane, Pontes
Palubel in Goran Blur Valabedaty Balkanu od Tadjikokyan
Kina, Starskyne State

·विद्वन्मण्डनम्-
१
---
गोसामिधीगिट्टरनाथप्रभुचरणा ।

·विद्वन्मण्डनम् -
TITH
दशदिगन्तविजयिभीमगोस्वामिश्रीपुरुषोत्तमचरणाः।

·विद्वन्मण्डनम्-
3
.
RELA
काशीस्थश्रीमद्गोस्वामिश्रीगिरिधरचरणाः।

·विद्वन्मण्डनम्-
ACAGI
विद्वदरगङ्गाधरशास्त्रिण ।

·S'ri Vitthales'vara and his Vidyanmandana. S'ri Vitthales'vara Deekshita, the author of the Vidvan. mandana was the second son of S'ri Vallabhacharyd. He was born at Charañāta ncar Allahabad on the oth day of the dark half of Margas'irsha, 1572, Samyat. Vallabhacharya in his later life adopted Adel as his permanent residence, and therefore Vitthales'vara passed his childhood there. When Vallabhacharya took up Tridenda- Sannyasa ia 1587, Vitthales'yara was a boy, fifteen years old. His elder brother S'ri Gopinatha was senior to him by five years. His Upanayana ceremony was performed by Vallabhacharya, but his early education seems to have been of a desultory character. A Gatha current in Sampradaya states that Vitthales'vara in his childhood was given to playfulness. He did not seein to realise the heavy respon. sibility that lay on his shoulders, so Damodaradasa, the chief among Vaishộavas, is said to have remonstrated with young Vitthales'vara and persuaded him to study, and thus be fit to bear the responsibility as the worthy son of a worthy father. There is no doubt that Damodaradasa had his share in turning Vitthales'vara from worldly playfulness to the meditation of Krishņa-Leela. Clācha Hari. vams'aji was another personality who infuenced Vitthales'vara in the successful discharge of his duties as Acharya. Chacha Harivams'aji's proselytizing tendencies were great. It was he who gene. rally visited a place in advance and prepared it for the acceptance of Vitthales'vara's teachings. It is not known from whom Vitthales'vara got direct help in the profound learning which is manifest in his works which are available now. A Gathå says that Vitthales'vara was sent by Vallabhacharya to Madhara Sarasvati for his studies, but instead of studying anything at his place, he devoted bis time to reading S'rimad Bhāgavata. Whatever may be the truth in the above Gatha, it is an undisputed fact that like his father, Vitthale. Svara bad a very great hold on and absorbing attachment to S'rimad Bhagavata. After Vallabháchārya passed away in 1587, Gopinatha and Vitthales'yara lived together at Adel. Except perhaps tiro small trorks pared Sadhanadipaka and Seräpaddhati, we are not aware of any important work of Sri Gopinatha, and so we have not got materials to decide how far Vitthales'vara tras indebted to his elder brother Sri Gopinatha, for his future literary activities. S'ri Goplnatha and his son Purushottamą seem to have passed away between ·1590 and 1600. After this, Vitthales'vara became the recognised representative of his father, and thercafter he seems to have planned various tours, and thought of writing works for the propagation of the Sampradaya. Unlike S'ankara, Ramanuja, Madhva, Chaitanya, and a host of others, Vallabhacharya preferred to follow the Aupanishada traditions, and like Yājnyavalkya and others, became a Grihastha Acharya. After him, his elder son too, became a Grihastha Acharya. S'ri Gopinatha got Vitthales'vra married to Sri Rukmini, a daughter of Vis'vanatha Bhatta and Bhawani of his own castc. The rela. tions of the two brothers were of a very cordial nature. A letter * addressed by Vitthales'vara to his elder brother reveals the high regard which he had for him, When Gopīnātha and his son Purushottama passed away, Vitthales'vara seems to have begun his tours. His first visit was from Adei to Gujarat in the year 16oo, and his second visit to Gujarat was also from Adel in 1613. In Gujarat his activities were chicfy confined to Ahmedabad, Cambay and Godhra. In Godhra, one Nagaji Bhatta was initiated in the Sampradaya by him. This Nagaji Bhatta was, it is said, a state-officer, and the tame Pancba Mahals owes its origin to his activities. He was a Sathodra Brahmin. Mr. Kos'havalai Harshadraya Dhruva, the veteran Gujarati scholar, is said to be a descendant of this Nagaji Bhatta. Whenever Vitthales'vara visited Gujarat, Nagaji Bhatta always took advantage of his company, A few of the original letters addressed by Vitthales'vara to Nagaji Bhatta are preserved even to this day at Nathadwara in Mewar. Nagaji Bhatta seems to have been a very intelligent follower. Various questions seem to have been put by him to Vitthales'vara. He seems to have been a very active agent in spreading the doctrines of Vallabhacharya in lis country. After having read Subodhini, Nibandha etc. he wanted to know as to what was the kernel of The letter runs as follows: सति श्रीमन्येष्टधातृवरणवमलेषु यचीयसो पिछलस प्रणागकोटिनिवेदकोयं पत्रदतः । शमिछ, मापरकमागाते । मई भगवदासया रासोत्सवपर्यन्तं श्रीगोवर्धनधरणचरणारविन्दनिक्टे स्थितोऽलि । हरिद्वारे प्रत्याशा म जातेति न गतम् । अत्र ममायाम्यं महु जातमासीत् । उपवासदशकं कृतम् । अधुना गगवरसाया व नगण्य जातमन्नि । कापि चिन्ता न धार्या 1 E-सम्मा-अस्ताचरणेषु नतयः । अशा यथा दुसं न करोति ममापाप्यं शुन्दा तात्य वर्तव्यम् । भवताभि कापि चिन्ता न कार्या मम, भगवति रायंत्र। Argiti amaig tag RETT TRETIN: 1 Paganing: 1 ARTal 740:1 ·( 3 ) Vallabhăchārya's teachings. In answer to this query, Vitthales'vara sent to him a beautiful couplet which summarises the doctrine in the choicest words. It runs as follows: श्रीवल्लभाचार्यमते फलं तमामध्यमत्राज्यभिचारिहेतुः । प्रेमैव तस्मिनवधोक्तभक्तिस्तत्रोपयोगोऽखिलसाधनानाम् ॥ According to the views of Vallabhacharya, 1984lu2 is the 15t, and the unfajling remedy for it is love for him, while all other Sadhanas are useful in generating this love. Nägaji Bhatta remained in company of Vitthales'vara not only in Gujarat, but he often visited Adel to pay his respects to him. He is said also to have visited the shrine of S'ri Nathaji-Govardhanadhara-at Jatipura on the Govardhana Hill, and stayed there for a couple of months, Thus it would seem that Nagaji Bhatta was familiar both with the practice and theory of the Sampradāya, and he was iustrumental in the rapid spread of the Sampradaya from Samvat 1600 onwards in Gujarat. Another personality who helped in the spread of Sampradăya was Bhāila Kothari of As'arya near Ahmedabad. When Vitthales'vara visited Dwarka or Gujarat, be used to put up with him for a couple of months. - Bhaila's son-in-law Gopaladasa has given the Sampradāya a charming and unique pocm in Navākhyana. The Sampradāyika Gāthā relates that this Gopaladasa was Narsinha Mehta in his preceding birth. Whatever that may be, it helps one in furnishing the latest date of Narsinha Mehta. Vitthales'vara's first Visit to Gujarat was in 1600 St, and Gopaladasa was then nine years old. The poem of Gopaladasa (Naya Khyāna) has been the most popular and revered among Vaishnavas. Every Vaishnava, male and female, recites it. Commentaries in Sanskrit and Vraja Bhasha are written on it. The commercial people of Gujarat have been fascinated by it. This poem, it seems, has been instrumental in shaping Vai. shnava attitude towards the Maharajas. The intensely tender feelings with which the Mahārājas are looked upon have their genesis in the spread of this lyric. It speaks of Vitthales'vara as Goswamiji. He assumed the surname of Goswami in 1634, after he was granted permission by Emperor Akabar to graze bis cattle on all lands including the Royal ones. From this it would seem that this poem of Gopaladisa could not have been composed before 1634. The Sampradayika Gathi informs us that the inspiration of this poem came to Gopaladása from Vitthales'sara himself. It is said that Gopaladasa who was dumb, miraculously got his powers of speech as a result of the chewing of the betelleaf offered by Vitthales'tara.

·When he visited Bhaila's house, numerous persons canle to see him and joined his Sampradāya. In Cambay, jivă Parekh, a celebrated Bania merchant was instrumental in the early spread of Vaishnavism. On the whole the spread of Vaishṇavism in Gujarat was not only rapid but complete. Numerous castes and sub-castes wholly embraced the Vaishộava Cult. This continued in increasing proportions during the times of the succeeding generations of Vitthales'vara. Vitthales'vara himself visited Gujarat not less than six times. His first visit was in 1600 from Adel. The second one was also from Adel in 1613. The third one was from Gaďa in 1619. The fourth one was from Mathura in 1623. The fifth one was in 1631 from Gokula. And his sixth and last visit was also from Gokula in 1638. This would show that for nearly forty years Viithales'vara exercised his influence over Gujarat and Kathiawad. The visits to Gujarat were incidental to his visit to the shrine of Dwārkamatbaji a. Dviska. His desire for and interest in Dwaraka and Gujarät were created by the early reception of his father and his elder brother S'rī Gopinātha. Rána Vyāsa, a learned pupil of Vallabhacharya, was an active worker at Siddhapura. So also there was one Gopāladása of Naroda. Vallabhāchārya himself bad visited Dwarakā not less than three times, his last visit being in 1585. He is said to have stayed at Dwaraka for over six months. The Swarūpa of Dwārkānātbaji at Bet.Dwārkā was installed there by Vallabhacharya. In the year 1616 Māhā Vad 13th Vitthales'vara visited the shrine of Jagannatha in Puri ( Orissa). He was there accompanied by his wife Rukmini, his eldest daughter S'obhājī and his eldest son Giridharaji. He stayed there for nearly six months. After witnessing the Rathotsava at Puri, he seems to have returned to Adel. During his visit to Puri he had taken with bim a carpenter by name Rāsā. This was with a view to see the model of the Jagannatha Car. It is said that when Vitthales'yara returned to Adel, he got a car prepared of a similar model, and took his deity round the village of Adel in a procession. During his stay at Gadā also he cele. brated a Rathotsasa similarly. But when he shifted his abode to Mathura he had to give up tlie public celebration of Rathotsava on account of the Mahomedan fanaticism. During his stay in Jagan. natha, Vitthales'vara came in contact with the immediate followers of Chaitanya, living there. It is possible that the composition of Swaminyashtaka (1976) Staminīstotra (alia ) and several ·( 5 ) other minor stotrās, in which the Eternal consort-Radha-of S'ree Krishna is extolled, daté froti this period; or their composition may be due to the direct or indirect infuences of Chaitanya saints. There is no stotra oſ writing of Vallabhachārya to our knotvledge there Radha is extolled in the strain in which Vittales'vara bas done. How far and how much of this infuence as retained by Vitthales'vara is difficult for 115 to determine from the materials available, though the conclusion of the Apu-Bhashya where Nayanita-priya (aastafar ) and Govardhanadhara (Tane) only are remembered would show that Vitthales'vara in later times had completely freed himself from the Chaitanya influences. His commentary on Krishnapremimrita (FIZA) and Stringāra. rasamandana (UT THOSE ) may be due to Chaitanya mould of thoughts Or that was the time when the wave of Radha-Krishna worship swept over the whole of India and it would be difficult to say exactly how far the influence of Chaitnya thought is there in the above Stotra. The originality of thought and method of expression are Vitthales'rara's oirn. But we vould not be wrong if the composi. tion of the above Stotras vas assigned to this period. It is possible that these Stotras are due to Sarasvati Sampada and nothing else. After his return in Samrat 1616 Ashadh to the beginning of 1619 Vitthales'vara seems to have resided at Adel. On the analogy of Jagannatha, car-festivel vas celebrated here. It was during this period, tliat he composed his Vidvanmandana. A manuscript dating from time 1.97 #1619 leads us to this inference. In any case we cannot assign any later date than this to the composition. In róg it appears that Mahomedan invasion made Vitthalcs'vara girc up his abode at Adel for good. From Adel, after his stay at two or three places, lic seems to have moved over to the kingdom of Bandhe Gadh. Ramachandra, a Waghela Raſput, was the king of the place. He seems to have received Vitthales'rara rell, who stayed at this place for a couple of months. The relations of Giridharaji the eldest son of Vitthales'vara were very cordial with this prince. The eldest son of Giridharaji by name Muralidharaji tas born here on Vijaya Das'ami day. Tinsen tlc famous minstrel ras formerly a musician ot king Ramachandra, but he had to hand him over to Emperor Akbar. This Tansen seems touare come into contact trith Vitthales'sara here. But Vitthales'sara did not stay here long. In later days when Vitthales'vara adopted Gokula as his permanent residence, this king Ramachandra visited Gokulz. Hc was mell received by Vitthales'rara and Giridharaji then, ·was of (6) * From Banthegadh, Vitthales'vara seems to have moved over to Gada. It is difficult to say whether the modern Jubbulpore on the banks of the Narbada was Gada of those times. Vitthales'vara's Bethak near Jubbulpore would go to show that Gaļa was situated somewhere there. The layoc wrought by Akbar's general Asafkhan is so complete that it has become difficult to identify the place. Vitthales'vara's desire to go to Gadhā was natural. Gadhā was ruled over by queen Durgāvati. She was a princess of great reputation, She was married to Dalpatishāh in a very romantic manner and out of this union a son was born. When he was three years old, Dalpatishah died. Since then Rani Durgāvati was the de facto ruler of Gadha acting as Regent for her son Vira Narayana. Even after he age she continued to rule over the kingdom. Fiftytwo Gadhas (fortresses) were included in her kingdom. She fought many battles, and on account of her exceptional valour she was called Durgashah. She was very religious and patronised numerous learned Brahmins. Some of the Telagu Brahmin families who were connected with Vitthales'vara's family by marital ties lived there. Besides, next to Vijayanagara, the only independent Hindu kingdom where Vallabhācharya was recognised as the greatest Acharya by the then ruling king Krishnadeva, this princess Durgāvati was the only independent Hindu princess in whose kingdom Brahmins werc cncouraged and people were extremely happy. Her government was a faultless onc and Akbar's attack on this princess is considered by competent historians to be nothing more than wanton destruction for self-aggrandizement. When Vitthales'yara came to her Capital first of all, he put up on the banks of Jammniya-talao or the Rani-talao, Durgavati was so much impressed with his saintly character, high learning and sublime devotion to Krishna that she visited his As'rama frequently and requested him to accept Gadhā as his permanent residence. Suitable arrangements were made for his stay. During his three years' stay the relations between him and the Queen were very cordial. Vitthales'vara's first wife Rukmini passed away about this time, and he bad absolutely no desire to marry again. But under the pressure of Rani Durgavati Vitthales'vara had to marry Padmavati daughter of Krishnaraya Bhatta on Akshaya. Tritiya day of 1620. On another occasion Durgavati gave a gift of 108 villages to Vitthales'vara which were in their turn gifted away by him to Bhattas, his caste people, who were living there and whose descendants to this day are in the enjoyment of the same. During his stay at Gadha, a Brahmin by name Brahma.

·dasa came in his contact. He was blessed by Vitthales'vara by giving him his own waist-coat. From this day the fortunes of this Bralımadasa began to rise and ultimately he became one of the trusted advisers of Emperor Akbar under the noir well-known name of Birbal (ftcams). This Birbal's relations with Giridharaji were very intimate, as could be gathered from the letters of Vitthales'vara, He seems to have helped Vitthales'vara a great deal when the possession and control of the shrine of Shree Nathaji on the Govardhana Hill were taken over by Vitthales'yara some time later from the Bengalee worshippers. After his stay for about three years, Vitthales'vara perhaps noticed that even this kingdom of Durgakati would ultimately be invaded by Akabar's armies. In samvat 1621 ( 2564 A.D.) a pretext was found out by Asafkhan by demanding from her, her favourite elephant Gurudăr. She naturally refused to comply Fith the demand. The attack of Asaſkhan is the more glaring because Durgavati's prime minister Adharadasa was deputed by her to the court of Akbar, This seems to have influenced Vitthale. s'vara in giving up his residence at Gadhi. He therefore expressed his desire to Rani Durgavati that he wanted to go and reside on the banks of the Yamuna (Jumna). To meet Vitthales'vara's desire Rani. Durgavati caused to be built at Mathura the Seven Honses which became ultimately known as 'Sat-gara'. Vitthales'vara and his seven sons lived at Mathura in this Satgară. It was in these Satgaras that for about two months or so Sree Nathaji was brought on Falgun Krishna 7, 1623 from the Govardhana Hill by Giridharaji when Vitthalcs'sara rras on his visit to Gujarat. These seven houses do not exist now, but the place on which they stood is to this day known as Sat-gara at Mathura. It is situated befind Chhatta Buzaar on the rest, and the pilgrims for Parikrama start from this place. At Gadha, Vitthales'sara had very pleasant times. He celebrated the Rarhotsava festival. The car pas taken in a big procession round the capital in which Rani Durgasati took part with all the aobles of her court. In fact all the resources of the state were requisitioned for the celebration of the Rathotsava. When Vitthales'sara left Gadha, Rani Dargavati sent her minister Adhardisa, to accompany liim trith a large escort. After he left Gadha Vitthales' vara does not seem to have been visited by Rani Durgasati. She lost ber life whilc fighting valiantly with Asalkhan, and her son Veeranåriyana also seems to ·(8) have met with a similar fate. The rich treasures of the Royal treasury were looted by Asafkhan, and were carried away by him. The ravage done was so complete that no definite marks of this illustrious princess's kingdom could now be traced by historians. The traces of Vitthales'vara's stay in Gadha are fortunately preserved by his Bethak, near Jubbulpore which is said to be the place where his second marriage with Padmāyati was celebrated as mentioned above. From Gadha,' Vitthales'vara seems to have migrated to Prayaga (Allahabad). Here he stayed for some time in great bappiness. He engaged himself in the worship of Krishna and the performance of Somayāga. From Prayāga Vitthales'vara seems to havc migrated to Gokula on T* 3, 1622. Here he resided in a place where his father and his elder brother used to reside during their visits in Châturamāsa. Vitthales'vara is said to have stayed in Gokula for about 84 days. Then on Tus 11, 1623 lie seems to have removed to Mathuri. He lived in Sat-gara built by Rani Durgavati. From 1623 to 1629 Vitthales'vara passed his time in Mathurā. In 1623 when he visited Gujarat, the image of Sree Nathaji was bro. ught by Giridharaji from the Govardhana Hill to his house and was installed in his house in Sat-gara. The image continued to be worshipped for about two months and 21 days in Vitthales'vara's house in Mathura. Vitthales'vara did not approve perhaps of this on account of the irksome preponderance of Mahomedan influence. After his visit to Mathura Vitthales'vara gave up the public cele. bration of the Rathotsava festival for the same reason, Vitthal. es'vara seems to have preferred the place of Goyardhana Hill selected by his father. And by the time he reached Mathuri, from his visit to Gujarat in 1623, the image of Sri Nathaji was again taken over to Giriraja and again installed therein on the 14th day of the bright half of age, i. 1624. Vittliales'vara some.hour preferred 1. गढायो पूर्वगरसन् पिटेश्वरीक्षिताः । तेऽपि प्रयागमाजग्मुमन्त्रोपदयसंभवे ॥ यमुनातीरमाधिल तम पार प्रचकिरे । श्रीकृष्णसेवानिरताः योमयागविधायिनः ॥ बहूसंयगर्गसत्र न्यवगत्यरया मुवा । अप तेषां प्रजे पास पर्नुमिच्छाभवत् शिल। गोरधनो गिरियंत्र धीमदन्दावनं सपा । मधुरापि हरियंत्र नित्य संनिहितो विभुः । दव भागर मधुर फुटम्पहिना इह । चित् कसं मुदायारपुर्यमुनाहरिरोपिनः । ATKU ATAT. (1717 Samrat) ·( 9 ) the quiet place of Gokula to the city life of Mathura and in the year 1629 Falguna Krishna 7 he adopted Gokula as his permanent residence. मथुरानगरे विलोक्य चासं यवनादिप्रसरेण भूरिचाधम् । अथ विट्ठलदीक्षिता विविक्तं स्थलमारमस्थितये न्यचारयंते ॥३॥ कदाचिभूमहेन्द्रेण परमात्मविनिर्णये । पृष्टास्तदीयमन्देहानपाकुर्वन् सदुक्तिभिः ॥२॥ असलेनाय तेनोक्ताः किमपि मार्यतामितः । तस्याग्रहमथालोक्य हदि सम्यग्निचार्य च ॥३॥ आरमनः सुखवासार्थ महावनसमीपत. । यमुनातीरमाश्रित्य स्थलं रम्यमयाचिपुः ॥ १ ॥ अथ स्वाधिकृतैमूमेः पत्रं संलेख्य भूपतिः । स्वनाममुद्रासहिनं दीक्षितेभ्यस्तदार्पयत् ॥५॥ ततो मौहूर्तिकादिष्टे मुहूर्ते विधिपूर्वकम् । प्रामं गोकुलनामानं स्थले तत्र न्यवासयन् ॥ ६ ॥ भब्देऽनेन्नानीमहीप्रमाणे(१६२८)तपस्यमासस्य तमिवपक्षे । दिने ७ दिनेशस्य शुभ मुहूर्ते श्रीगोकुलग्रामनिवास आसीत् ॥ ७ ॥ वृतान्तमिममाकण्यं सजातीया द्विजोत्तमाः । कुटुम्बसहि तास्तन बासाथै समुपागमन् ॥ ८॥ माहाणाः क्षत्रिया वैश्या: शुद्धाश्च बहवस्ततः । स्वं स्वं कुटुम्बमादाय निषासोका: समाययुः ॥९॥ समागतेभ्यः सर्वेभ्यः निवासाय यथायथम् । स्थानानि दापयामामुर्विडलेश्वरदीक्षिताः ॥ १० ॥ (वंशावली-मधुसूदनमकता) From the the year 1628 upto his passing away in 1642 Vithales'vara resided at Gokula and carried on his literary and other religious activities. Emperor Akbar took delight in discussion of questions relating to the world beyond. He is said to have paid a visit to Gosirāmis of Brindāvan by this time. Vitthales'vara Dikshita was invited by Emperor Akbar for the elucidation of the nature of the Supreme Being. Akbar was much pleased writh his explazations, and he requested him to ask for a gift. Vitthales'vara asked the Emperor to give him Gokula, which being a quiet place was congenial to his tastes and requirements, being situated on the banks of the river Yamunā near Maha Vana. Thereupon Emperor Akbar made a grant to him of Gokula under his Royal Seal and handed over the Firman to Vitthales'vara in the year samvat 1634 corresponding syith 29th of Jamādi the and, A. H. 985 ( 1577 A.D.). Vitthal. cs'vara was the recipient of three other Firmans granting him the privilege of grazing his cattle on all lands including Khālsā or Jagir. Another Firman was granted to lum by Hamidah Bapu Begum, mother of Emperor Akbar. He was also the recipient of the grant of the Jatipura village where the Shrine of Govardhanadhara was situated. During his stay at Gokula le visited Gujarat twice, once in the year 1631, and then in 1639. It was perhaps during this last visit that Gopaladasa, the author of Navakhina, came into his contact and wrote his beautiful poem describing 2 ·( 10 ) This in the last chapter the whole family of Vitthales'vara. last chapter mentions seven sons of Vitthales'vara and their wives. It does not mention the names of either of the wives of Vitthales'vara. The inference is that this poem is written after Vitthales'vara's both wives had passed away and his youngest son Ghanas'yāma, if not actually married, tvas betrothed to Krishnavati. All his four daughters were married, and the two widowed daughters of his elder brother Gopinătha, Lakshmi and Satyabhämä, were residing with him, and passed their widowhood in complete happiness in the service of Sree Navanitapriya. Thus from the year 1629 to 1642 Vitthales'vara lived at Gokula in complete tranquility. During his stay there, he carried on and perfected the mode of worsliip (Sevi-Prakāra), both at Govardhandhara's temple at Jatipurā and in Navanītapriya's temple at Gokula. Poet Gopaladása dcscribes beautifully how Vitthales'vara daily went on horseback from Gokula to Govardhana. 'तुरग चाल्यो वायुवेगे उतावळो, जाणे AFET Frant fang atar.' Vitthales'vara translated his father's teachings into actual practice and turned them into a divine religion. His father mentioned two alternatives in the verse गृहं सर्वात्मना त्याज्यं तचेत्त्यक्तुं न शक्यते । कृष्णायं तद्विनियुजीत कृष्णोऽनर्थस्य मोचकः ॥ (निबन्ध.). The first alternative of 2 (complete renunciation cannot be translated into prac. tice as an inflexible rule, by each and everyone. Hence Vitthal. es'vara accepted the second alternative of arcate by which every thing was to be utilised for Krishna, thereby ultimately the goal enunciated in the first alternative of dit was to he gradually reached. With this end in view lie promulgated an elaborate mode of rituals for the Seva-marga. The Seva märga was based purely on the dictates of the finer sentiments of heart. The result was that the very household of Vitthales'vara became free from the experiences of the miserabic Survedis vi lie woriary nie. T'he mode of worship was carried on in such a way that all the members of his family, young and old, males and females, could take part in the daily worship with such fervour and pleasantness that his house was a sight which gods would envy. The poet Gopaladasa gives cxpression to this fact in the following couplets:- दार कंकण कण भूपग माद नाना हीटनों । गान गाये पर मुहाये श्रीनवनीसप्रियजीने पोवता ॥ सापाममे शृंगार मूनन पण गुंथे सौ मढी । सदनयोमा निरमतां ते लक्ष्मी मन पाम्पा रवी ॥ Emperor Akbar's tiro ministers Todarmall and Birbal scem to bare come into closer contact with lim during this time and garc him their help henerer required. The string of Srcc ·Nāthaji came into existence under circumstances under which the followers of Vallabhacharya and those of the Gaud school both worshipped it with equal reverence. S'ree Nathajior Govardhanadhara was worshipped by the local people as Devadamana (ACHT). It is alleged that originally this shrine was set up by king Vajra of the Yadava race who was brought to Muttra by Arjuna after the destruction of the Yadava race. The said image which remained under-ground was then discovered. When Vallabha. charya visited Vraja, he installed this image of Govardhana. dhara or Sree Nathaji in the year 1576, sperater. He appointed Mädbavendra-puri a Tailanga Brahmana Sannyasi of the Mädhva school to carry on worship of Govardbana-dhara. This Mädhaven. dra-puri was a Krishna-worshipper. He was the guru of Ishvarapuri who initiated the Bengal saint Chaitanya into Krishna-worship. Madhavendra-puri was instrumental in introducing Krishna-worship in Bengal. To carry on the daily worship of Sree Nathaji was a task difficult for a single individual. Hence he kept some Bengali Vaishnavas to help him. Rămdāsa, apother saint, was commissioned by Vallabhachrāya to act as first 96771. He was a Chauhana Rajput. Krishnadas was appointed as the Adhikari, Vallablıachārya and his son Gapinātha used to visit Vraja during the Chātur-māsya of every year, and during their absence they used to carry ou the Sevă themselves. After the passing away of Vallabh. acharya and Gopinātha, sonie disagreement seems to have arisen between the Bengal Vaishnavas and Vallabha Vaishnavas. So long as Mädhavendra-puri was there, no disagreement seems to have arisen. The image is spoken of as Gopala and described as such in the works of Chaitanya writers. When Mádhavendra-puri sent to the south to bring Malayāgara chandana ( sandal-wood) he passed away there atan advanced age of about 130 years and the Bengal Vaishpavas used to carry on the worship of S'ree Nathaji under the control and supervision of Krishnadāsa Adhikari. Gopinatha's visit to Gujarat brought him about a lahlı of rupees as Sevi. The same was dedicated by him to S'ree Nathaji. Vitthales'yara's frequent visits to Gujarat attracted its rich people to visit the shrine of Sree Nathaji and they made rich presents to the Deity. It seems, Bengal Vaisbnavås who used to carry on worslip, secretly carried away these presents to their Gostāmis who lived at Brindāvan. This created great dissatisfaction among the Vaishnavas of Gujarat. One Anantadasa raised an empbatic protest against this unisuse of the offerings to the Deity. He persuaded Krishnadása Adhikiri to nut * ·(12) stop to this and drive out the said Bengalı worshippers. Krishnadása could not do it unless he had the sanction of Vitthales'vara. For this purpose he was persuaded to approach Vittbalcs'vara, who at first hesitated, because these Bengalees were appointed by his father. But after some deliberations, Krishnadāsa succeeded in obtaining a letter of recommendation to Rājā Birbal to help him in his mission, With this letter Krishnadása saw Birbal, then collected a number of men with him and set fire to the huts of the Bengalees. The moment the latter came to know of this, they came down from the Govardhana hill where the shrine was situated. At first they offered great resistance to Krishnadāsa, but ultimately yielded, and he got exclusive control and possession of the shrine. Rajā Birbal was intimate with Giridharaji, the eldest son of Vitthales'vara. Perhaps to establish his absolute control; Giridharaji brought the shrine of Gopala-Sree Nathaji to his own house in Mathurā in 1623. From this date the mode of worship was greatly elaborated by Vitthalos'vara. It became the exclusive resort of Vallabha Vaishnavas, and Bengal Vaishnavas began to forget their early connection with it. The personal relations of Vallabhācharya and Chaitanya were very cordial as can be inferred from the above facts regarding the setting up of the shrine of S'rec Náthaji. Thc Chaitanya writers, and especially Krishnadāsa, who lived in Bengal and who is the author of Chaitanya-Charitāmrita perhaps felt bitterly this loss of the control of the above shrine. In their zcal to extol Chaitanya they try to belittle the achievements of Vallabhacharya. Vallabhācharya's records are singularly devoid of any unpleasant reference to Chaitanya, while the statement of Chaitanya writers that Vallabhachārya, though praising Chaitanya, slighted his companions, and that he had to take lessons in Bhagavata at Puri from Jagadananda, pupil of Chaitanya, is merely out of prejudice and historically impossible. There can be no greater nonsense than this. The present Bengal writers like Dr. Sen and others who copy this, seem to be rather uncritical. We believe the above statements are the result of the disappointment felt by Chaitanya Goswamis of Brindabana on account of the loss of Sree Nathaji as mentioned above. We are told that in an early work, Brindāvandasa's Chaita. nya Bhagavata, there is no reference to the incident of Puri. The transference of the control of the slırine to Vitthales'yara had very marked results. Emperor Akbar presented the Jatipura village to Vitthales'vara by a special Firman. The inner worship became con.

·(13) fined to the agnates of Vitthales'vara and their wives and daughters only. Among Brāhmaṇas, Geernārās and Sachorás who early joined the Faith were allowed to take part in the worship. But the mass of Vaishnavas perc henceforth excluded for cyer from the touch of the holy shrine, a result which it is doubtful whether Vallabháchārya or Vitthales'vara could have had in their minds, when Vallabhāchārya installed the shrine and Vitthales'vara got its exclusive control. His immediate object then was to exclude the Bengalees only. Perhaps it would not be out of place to remark that this was the occasion when Vitthales'vara lost all traces of Chaitanya thought which he had gained during his visit to Jagannātha in 1616. During his stay at Gokula in Samvat 1629, Raja Todarmal paid a visit to Vitthales'vara. He was ordered by Emperor Akbar to take the command of the Imperial forces in Bebar against king Daud. This was an oncrous task and before setting out on his expedition, Todarmall came to Vitthales'vara to invoke his blessings. He was given by Vitthales'vara, a 'Pitāmber' which Todarmall tied over his head, whule he started on his expedition. This would show that Todarmall held Vitthales'vara in very high esteem, Rājā Birbal's connections with Vitthales'vara were equally intinate as stated above. When Vitthales'vara was on his visit to Gujarat, a controversy sccms to have arisen as regards the date on which the Janmashtami fast was to be observed. On his return he came to know about this and composed a svork named the fifavka stating his view about it with reasons. Possibly the That A ras also fritten by lim under similar circumstances. Having quietly settled at Gokula, he gavc definiteness to the religious practices initiated by his father. After Vallabhacharya, Vitthales'vara's elder brother Sri Gopinātha succeeded as Acharya. S'ri Gopinatha was a great devotee. Vitthales'vara entertained great respect for his brother, We have not got materials enough to learn how S'ri Gopīpatha understood and expounded the tenets promulgated by his father: We know that lie itsed to reside at Adel for the most part of the year and like his father used to visit Vraja during the monsoon. There he used to perform Gopala upasan.7. There is a vosk cali SüdhanaDecpaka, tile authorship of which is attributed to ·( 14 ) From this work we do not learn much. One rule laid down in it is that a widow is to worship Krishna with Bala-bhāva, while a woman whose husband is living, is to worship Krishna with Bhartri-bhāva. Though we have failed to trace this distinction to any of the writings of Vallabhacharya which are extant, we feel that there is some ground for the above rule which is based on common sense. Again, this work, though purporting to detail Sãdhanas a Bhakta had to follow, it omits any reference to the process of Nivedana which is practised in the Sampradāya even to this day. Beyond this, there is not much in this work elucidating any other point of Vallabhacharya's philosophy. It seems therefore clear ihat Vitthales'vara had to depend on his own exertions to understand the works of his father. In this effort an unfortunate incident seems to have damaged the cause of the Sampradaya to a considerable extent, and in spite of Vitthales'vara's attempts, one would feel that the loss to the Sampradaya is irreparable. It is not certain when Sri Gopinātha passed away. It geems after his death some unpleasantness was caused between Vitthales'vara and his sister-in-law, and these feelings of unpleasantness became more embittered on the part of the sister-in-law when her only son S'ri Purushottama also passed away soon after. The result of this was that the original works of Vallabha. chārya which were in possession of S'ri Gopinatha as the eldest son of Vallabhacharya were consigned to oblivion by her. The greatness of Vallabhācharya's personality was so much felt by his devotees during his life-time that none of them scems to have contributed anything to the composition of his works. In the case of Sankaracharya and Ramanujācharya one feels that their respective Bhashyas are written, re-written, revised and recast with the collaboration of thier learned pupils. In the case of Vallabhacharya the distance felt by the devotees was so great that none has upto this day ventured to add or subtract anything from them. This being the position and the devotees being wholly engrossed in Kristina-worship as taught by Vallabhacharya, they did not try to 5ct the copies of his writings. Another reason for the loss of the original works of Vallabhacharya seems to be the great fire which destroyed almost the whole village of Adel at the timc lic took to Sannyasa. When the helm of the Sampradaya came into the funds of Vitthales'vara it was a problem to him as to low lic should get authentic texts of his father's works. On the side of Adel counter influences were working, and it was difficult, if not impossible, to get ·( 17 ) The Thus after preparing materials for music, he utilised them in the Seva-Prakāra rith consummate skill and erudition, music to be sung before the deity was in conformity with each season. Music in the morning Sevi was to be sung in Rāgas which are to be sung in the morning. Music in the evening is to be sung in Ragas which are to be sung in the evening, the rule being relaxed during the big festivals of Janmasthami, Annakuta etc., when any Raga can be sung. In music, Ragas change according to season. The finest musical instruments (Tambura, Bin, Mridanga, Sárangi etc.) of the age were made use of in the daily Sevā. This practice is continued to this day in the Sampradaya. Vitthales'vara's son Raghunathaji was, we believe, literally correct when he speaks about his father as गीतसंगीतसागर, was summer. The daily worship changed according to seasons. Everything was so arranged that if one entered a Pushtimärgiya temple during winter, the moment he was within the precincts of it, he would least feel the unpleasantness of winter cold. Similarly during summer, entrance in Vitthales'vara's temple would make you forget that it The perfection was carried to such an extent that the richest dainties that were daily offered to the deity varied acccording to time and season. Akbar sometimes did pay visits to Vitthales'vara and the latter made an exception by allowing the former Dars'an'. A Sampradayika Gatha records thc following incident of Akbar's visit on one s'arada full-moon day ( Train). Krishna is the symbol of highest Rasa S'ringāra. He is described as S'yama (ATA). Accordingly everything in the Scvă i. c. पीछवइ, विछात, etc. was naturally FITH. This was changed to white silver cloth at Akbar's request, and this practice continues to this day. Painting too was a favourite pastime with Vitthales'vara. А beautiful painting of his deity Navanita-priyaraya drawn by him is in the possession of Goswami Divarkes'jee of Bombay. On Utsava days beautiful Artis were drawn and filled with pearls and it was filled with harmonious blending of colours. These Artis designed as they were by thc ladies of Vitthales'vsra's family are still current in the Sampradaya under their respective names, such as Ārti of Rukminiji etc. Some of these Ārtis show a considerable amount of accurate drawing. During the Vasanta season beautiful prints both ja dried and wet colours were utilised in the curtains etc. f the 3 ·( 16 ) that the portion of the Gadya preceding From agifta is cxplanatory of the same This being an explanation coming from Vitthales'vara accounts for the difference in the readings in the formula among his seven sons This change was most essential as it added to the solcmnity of the initiation ceremony Vitthales'vara's personality was second to none in the Simpradaya after S'rı Vallabhacharya, and one feels admiration for his wisdom when he sees how he has added to the gravity without sacrificing the sense of the original We are informed by Goswami S'ri Gokulanathaji Maharaja of of Bombay that the whole Gadya in the handwriting of S'rı Vallabha charya is preserved in the daily worship in the temple of Sri Damo darajı at Junagadh in Kathiawar Wc have not been able to satisfy ourselves as to the autheticity of the same, but if it were so, the above reasoning would be inapplicable It is rather difficult now to appreciate how much Vitthale s'vara contributed to the development of the aesthetics in the mode of worship, Sera Prak ira All the fine arts were requisitioned in the performance of the daily worship Vitthales'vara was himself a master musician He knew both the theory and practice of the Indian Music Some of the most charming songs which are sung before the deity were composed by him The song ' मगल मगल 1s daily sung in every Pushtimärgıya temple in the early morning when the (CET) is made to awake The famous Prabodha is also daily recited Another song "Harimunt is always sung in 'Ram? hali in the morning when the (16) is swung in the cradle (Pilni) During the Vasanta serson an Ashtapadı gayaanani' is duly sung when Vasantı is being played during the Raja Bhoga Dars'ana Tlus Ashtapadı can best compare with the finest ones of Jayadeva in Gita Govinda Govindaswami, the greatest musi cian of the times, was appointed by him as the chief ) irtina hira in the temple of Nathadwara Nandadasa, Chaturbhujadasa, Chhituswami and Govindaswami composed some of thc finest songs in the local vernacular (Vraja Bhusha ) under the direct inspi. ration of Vitthales' vara The songs of Vitthales'yara are all in Sanskrita The Ramanujiga saint Tyngarijaswami composed beantıful songs in Sanskrit Vitthales'ı ara s mother tongue was Telugu, and lus activities were confined to Gujarat, Kathnwar, and Rajputan where Iclogu was leist knoun Hencc Sanskrit W75 prelerred by him 75 the incdium of communication ictters of Vitthales'sart which are nos ayarlablc arc in Sinshrit Almost all thic ·( 19 ) with or distant acquaintance from hearsay evidence with the Sevā. Prakāra followed in Pushtimārgiya temples. Our own experience of the temples of Ramānujās, Madhras, Godias, and the chief shrines of Jagannatha and Vitthala leads us to the inevitablc conclusion that in the mode of Krishpa-worship Vitthales'vara's position is unique and unrivalled. This fact ras whole-heartedly acknowledged by one great Vaishnava teacher Swăminārāyana of Gujarat when he speaks of Vitthales'vara as the king of Vaishnava teachers in his fatit, there hc preachcs his followers to follow the mode of worship as laid down by Vitthales'vara. The fact is that the Seva-Prakāra was modelled to develop the finer sentiments cf the human heart, and to term it dramatic would certainly do injustice to the great Achārya. Experience has proved that by following this Sevăprakāra the devotees not only forgot the bonds of Sansära; but it belped them in feeling the living presence of the deity. In actual practice, flaws might be noticed, the ideal set up by Vitthales'vara might not be attained, but to term the whole Sevāprakāra as dramatic is rather an abuse of language. In the construction of temples, Vitthales'vara followed a plan of his own. He did not approve of the idea of rich and costly build. ings for temples. He realised that gorgeous temple buildings were not safe under the mahomedan rule. For this reason he constructed temples of an extremely simple style. Nothing could be seen from outside. From outside appearance his temple would appear be a simple dwelling-house. But at the same time, inside the temple, great care vras bestowed on its construction. Free passage of light and air was always borne in mind. The temple of S'rī Nātbajj to this day is a building of an exceptionally simple type. Inside the temple, in the middle, there was kept a chawk surrounded by three arched-doorgallaries. Behind one of such gallaries has the inner chamber called Nija_Mandira. On one side of this Nija. Mandira was kept the sleeping-apartment or S'ayana-griha which tras always constructed in the most costly and artistic fashion. On the other side tvas kept the Bloga-gpiha-dining apartment-where the deity was offered Bhoga-food etc. Beyond the Bbogagriha were Bituated two rooms where food to be offered to the deity was prepared. Separate tooms were kept for preparation of flowergarlands, vegetables, betel-leaves, and baths, knoir) as Fula-gtiha, S'aka.griba, Pána-griha, Jala-griha etc. Valuable ornaments and ·( 18 ) daily worship. Similarly during the Sänji days, beautiful Sanjis in the choicest colours depicting the particular sports of Krishna were prepared for the deity under the inspiration of Vitthales'vara. Choicest flowers such as rose, jasmine, Bakula, Kadamba, lotus etc, were utilised in preparing the garlands to be offered daily to the deity. During summer, flower houses (gostiset) were organised in such a way that flowers were knit and strung together in the most artistic way. In short, the finest arts which were deve. loped during the Akbar-period were all availed of in the daily worship of Krishna. Vitthales'vara's field of activities lay chiefly in Gujarăt and Kathiáwad. The people of those countries were by instinct cool. mercial. It would be rather difficult to make them take interest in books dcaling with the subtlc and abstruse problems of philosophy. It was a question to Vitthales'vara as to how he should make them accept Krishņa-Sevā as their goal. For this purpose Vitthales'vara organised bands of amateurs who would give life-like representations of the various sports of Krishņa. This inethod proved very successful and whole communities of Gujarat accepted the Krishna- Seva-creed with marvellous zeal and rapidity. In fact everything that belongs to any one is to be dedicated to Krishna. There was no actual parting with the thing, but there was the ingrained remembrance that everything of you is not for your own self but for God; 1 doctrine like this which Vallabhacharya preached in argent पूतना नष्टा गन्धमानावशेषिता was translated into the daily lifc of Vaishnavas by turning this seat and this from jait towards God. Vitthales'vara achieved this for liis devotees by this simple and sure remedy of Krishộa-worship in which every member of the family could take part and all their belongings could be best utilised. Thus Vitthale. s'vara made Vaishnavism a living religion among the masses of Gujarat. The influence of Vitthales'vara was so deep.rooted, and in coursc of time it went on increasing to such an extent that when one speaks of a Vaishňava in Gujarat the reference is generally understood to be to a Pushtimärgiya Vaishpava. Dr. Bhandarkar's remark that Vallahlia's mode of worship was more dramatic than cmotional scems to be rather unfounded. All the paraphernalia of the Sera without the deity's special grace ache and intense love tras a thing never approved of por preached by Vithales'sara Dr. Bhaa. darkar's remark was ratlier due to the learned scholar's unfamiliarity -- ·( 21 ) being left in control of the same under the primogeniture 'rulei Thèse seven Swarupàs came to be known in the Sampradāya as the seven Nidhis. Separatë 'houses for all the seven sons (except perhaps for Yadunăthaji who being the youngest son of Rukmini remained joint with Giridharaji, the eldest son), were built in Gokula and given to each of the sons. Each son thus set up the Stvarúpa given to him in Däyabhaga as a shrine of his own. These came to be known in the Sampradāya as seven Gidis or seats. In a letter Vitthales'vara asks his sops to select a site for the house of Yadunatha. It seems he passed away before tlie house of Yadunátha actually came to be built. The result of this has been rather undesirable in the Sampradaya, because it proved fruitful in giviag scope to as many as four persons to put forward their claims ta the Gadi of Yadunātha. The last years of Vitthales'vara were passed very happily at Gokula. One Murari Pandit wrote to him to give him a work whiclı would explain to him the fundamental principles of Pushti-mārga. in such a way that he could silence all his opponents on his side of the country. For him Vitthales'vara wrote out the Bhakti-hansa and, sent it to him.. On receipt of the same the Pandit was much deli. ghted and asked for a further explanation of the root cause of Bhakti. Thereupon Vitthales'vara wrote out the Bhakti-betu. Both these works together in a nutshell explain that the cause of Bhakti is God's Grace (THE) alone and that the Supreme Purushottama plays among bis select devotecs, unapproched by #2, 13 etc. Vitthales'vara lived for over 70 years. His was a life in which. there was a happy perfection of the theory and practice of the. Şampradaya. His devotees have drawn a vcil on the manner of his passing away, but from one Gopāldása of Vyāra we learn that he had fever and some pain in stomach hen be passed ajay on Magha, Krishna serenth, Samvat 1642. Thus a life full of events tras closed, the happy: memories of which are enshrined in the hearts of the Vaishnavas even to this day. 'Good comes out of evil is well illustrated in an incident in the life of Vitthales'vara. Krishnadasa tras appointed as the Adhikari in the temple of Nathadwära on Govardliana bill by Vallabhacharya. On account of some disagreement with Vitthales'vara, Kristinadasa prohibited his 'access into the temple. 'Vitthales'rara submitted to the order of the Adhikari, and lived at Chand Sarovara; Parasoli, for + ·( 20 ) dresses with which the deity was adorned were similarly kept in a safe place. This temple was situated in the centre and round the temple were raised dwelling places for the Mabarāja and his pracha. rakas. The idea that the deity was the Lord and the others includ. ing the Goswāmi Mahārāja were His servants was kept in mind in the construction of their dwelling places. Side hy side with the development of the Sevá-prakāra, he devoted himself with equal earnestness with elaborating and expound. ing the doctrines of his revered father. He wrote his literary works with maturity of thought and expression. The completion of the Anu Bhashya on the Vedānta-Sūtras belongs to this period. His reputation as a grcat rcligious teacher was established beyond question. Rich presents from Vaishnavas of Gujarāt flowed to him here. The patronage of Emperor Akbar and his famous ministers Todarınull, Birbal, Rai Purushottama and others came to him unsoli. cited. The learned men of lus caste who stayed with ham at Gadhā came to him and they were all patronised by him. With these men he. entered into matrimonial relations. His daughters were given in marriage to the sons of these learned men and their daughters were taken in marriage by him for his sons. These people of his caste came to be known as Bhattas. Vitthales'vara's connection with the country of his forefathers now heing no longer necessary was practically severed. He became naturalised in Gokula. Gradually the mother tongue Telugu came to be replaced by the local language. Both Vaish- Davas and Bhattas began to revere Vitthales'vara with intense devo. tion. The result was that Vitthales'vara was made conscious of his greatness to such an extent that he could with equal propriety speak of himself in plural. While explaining the Subodhini 10. Vaishnavas, during the evening recess, he wrote out notes on difficult passages on Subodhini. These notes were ultimately put together and given the name of वितिप्रवाश. The मंगलाचरण, 'श्रीविठ्ठलैः क्रियते suggests the above mentioned self.consciousness. Vallabhacharya had given several Starüpas to his devotees. When these devotees and their descendents became extinct or unable to carry on the Sev3 of the Swarupas, they returned the same to Vitthales'vara. Of these about seven or eight were received by him, These Swarupas mere distributed by Vitthales'vata in Diya.Bhag** among his scven sons in Samyat 1634. All the seven sons were given a joint right to Seya of Nathajı, thc cldest son Giridharaji.

·(23) there was no touch of Sansăra in his family-life. One Devakinandana, a grandson of his, son of Raghunatha the fifth son, records the mode in which he was fondled by Vitthales'sara in his childhood in a poetical work Rasabdhi composed by him. TUTE ETUI 2729 am वात्सल्यतः श्रीहत्वाम्बुजमाननोपरि मम व्यापारयन् सर्वतः।xxx श्रीविठ्ठलः शर्मणे । This would show that while fondling his children Vitthales'vara would not forget lis Lord Krishna himself, but would leave a lasting impression on the tender minds of his children that primarily their duty was to serve Lord Krishña. A Kirtana attributed to his another grand. son Kalyānarāya gives an exquisitely delicate expression to his unwillingness to leave Vitthales'vara's house, at the time when Vitthales'vara's uncle who was childless came to ask him to give bim any one of his male children. At this time Kalyanaraya vas afraid that he, being the first-born grandson, would be given away. The idea of remaining at the gate of Vitthales'vara and thereby singing praises of Lord Krishna was a thing which appealed to Kalyäparāya more than anything else in the world howsoever attractive. Vitthales'vara understood all his children and he knew very well that none of them yould be willing to leave his house, so he asked bis icle to take away any of them who would be willing to go with him. The uncle was baffled by this reply and went away disappointed. The Sampradayika Gātbā relates that the uncle administered three curses to Vitthales'vara's progeny. These three arc- (1) maintenance of daughters' husbands, (3) debts, and (3) travelling. How far and how much truth there is in this Gathā, it is difficult for us to determine, but so far as the first charge is concerned, it is literally true. Even to this day the Bhattas, the so-called husbands of the daughters of a Goswami's family, are maintained in Goswami's Louse with almost all the members of their family. So far as the second charge is concerned, we find some evidence for accepting the truth of the same. In a letter written by Vitthales'vara himself he asks his sons to wipe out the debts. As regards the third, it is a blessing in disguise, it would add to the number of auras, and the religion would prosper. Whatever that may be, Vitthales'vara's attitude seems clear. He had accepted the second alternative of Atyāga. He did not want his daughters to plunge into Sansara, So he kept them in his house, so that they could also serve Lord Krishna with the same facilities as his sons would do. They were married of course, but their husbands the Bhattas had no access into the Seviprakira of Lord Krishna in the family of Vitthales'rara. Even to this day no Bhatta is admitted in the inner worship in a ·writer ( 22 ) about six months of the exile. During the period he has penned some of the finest Vijnaptis.prayers. It is said that one such Vijnapti was written per day and the same was taken to Sri Nathaji by Rämdása. These Vijnaptis reveal the depths of Vitthales'vara's heart. In them there is a harmonious blending of thought and expression. A perusal of these Vajnaptis leaves a lasting impression on our mind. They are the outcome of a burning heart yearning passionately to mect the object of its intense love. A veil has been drawn as to the reason which led to the exile of Vitthales'vara by Krishnadasa. However, ultimately Krishnadāsa came round, begged Vitthales'vara's pardon and requested him to return to the temple. In these Vijnaptis each verse stands by itself. One publisher grouped them together into a collection of 25 cach, but there seems to be little warrant for the same. It would not be out of place to record our own view as to the origin of these Vijnaptis. Vitthales'vara was a great letter- He used to send and receive letters from a good many Vaishnavas. These letters were in Sanskrit prose, but in the begin. ning and end of each letter a verse or two were written by Vitthales'. vara to remind his pupils of their sublimc mission. In course of time, the uninteresting matter of the letters came to be neglected, but the verses were collected and preserved. This being the origin of these Vijnaptis, we can well understand why these verses unconnected. Unconnected as they are, they do breathe the fervent devotion of the great author. In somc of them the highest and noblest sentiments find expression. Vitthales'vara's family-life was exteremely happy. Hc himself was blessed by God with a big family. By his first wife Rukmiņi he had seven sons and four daughters. S'obha, Yamuna, Kamala and Devaka were his daughters by the first wife. They were all married, and they lived with their husbands in Vitthales'vara's house. Giridhara, Govinda, Balkrishņa, Vallabha, Raghunatha and Yadunatha Were six sons by his first wife Rukmiņi. Ghanas'yāma was the seventh and the only son of Vitthales'vara by his second wife Padmavati. The first child of Vitthales'vara was S'obha, and after hier Giridhara the eldest son was born. Purushottama the only son of his brother Gopinatha bad passed away, but his two sisters Lakshmi and Satyabhama lived with Vitthales'vara. They passed their widow. hood in the service of S'ri Navanītapriya, the family deity, in perfect happiness. In spite of his being a big family-man, he had freed his house from the shortcomings of the Sansărika miseries. In short are ·23) there was po touch of Sansåra in his family-life. One Devakinan. dana, a grandson of his, son of Raghunātha the fifth son, records the mode in which he was fondled by Vitthales'vara in his childhood in a poetical work Rasabdhi composed by him. fimus: Tevi sa portare वात्सल्यतः श्रीहस्ताम्वुजमाननोपरि मम व्यापारयन् सर्वतः।xxx श्रीविठ्ठलः शर्मणे । This would show that while fondling his children Vitthales'vara would not forget his Lord Krishna himself, but would leave a lasting impression on the tender minds of his children that primarily their duty was to serve Lord Krishna. A Kirtana attributed to his another grand. son Kalyaparāya gives an exquisitely delicate expression to his unwillingness to leave Vitthales'vara's house, at the time when Vitthales'vara's uncle ipho was childless came to ask him to give him any one of his male children. At this time Kalyaparāya was afraid that he, being the first-born grandson, would be given away. The idea of remaining at the gate of Vitthales'vara and thereby singing praises of Lord Krishna was a thing which appealed to Kalyanaraya more than anything else in the world howsoever attractive. Vitthales'vara understood all his children and he knew very well that none of them would be willing to leave his house, so he asked his uncle to take away any of them who would be willing to go with him. The uncle was bafled by this reply and went away disappointed. The Sampradāyika Gātha relates that the uncle admi. nistered three curses to Vitthales'vara's progeny. These three are (1) maintenance of daughters' husbands, (2) debts, and (3) travelling. How far and how much truth tberc is in this Gatha, it is difficult for us to determine, but so far as the first charge is concerned, it is literally true. Even to this day the Bhattas, the so-called husbands of the daughters of a Goswāmi's family, are maintained in Goswami's house with almost all the members of their family. So far as the second charge is concerned, we find some evidence for accepting the truth of the same. In a letter written by Vitthales'vara himself he asks his sons to wipe out the debts. As regards the third, it is a blessing in disguise, it would add to the number of asoras, and the religion would prospcr. Whatever that may be, Vitthales'vara's attitude seems clear. He had accepted the second alternative of Atyaga. He did not want his daughters to plunge into Sansara. So he kept them in his house, so that they could also serve Lord Krishga with the same facilities as bis soos would do. They were married of course, but their husbands the Bhattas had no access into the Seviprakira of Lord Krishna in the family of Vitthales'vara. Even to this day no Bhatta is admitted in the inner worship in a ·( 24 ) temple owned by a Gostämi. Debts for the Seya of Lord Krishna were never considered objectionable. They are not for the Sansāra, and as such, the evil influcnces are few. Thus these curses had no cvil effect on the descendents of Vitthaleshvara. Family. life led by them was happy. The wives of Giridhara and Raghunatha were two sisters, so also those of Yadunātha and Gha. nashyama were sisters. Not only were members of the family happy but cven those who came in Vitthales'vara's contact were extremely happy and contented. One Mahadeva Dwivedi gives expression to this fact in the following verse 'श्रीविठ्ठलदीक्षिते राजमाने महीतले । वैकुण्ठगमनेच्छा कुण्ठिता वैकुण्ठवासिनाम्'. The Girinara and Sachora Brahmins who early joined the faith and were taken by Vitthales'vara in the ioner worship did so without any monetary remuneration. Their duty was Lord Krishna according to the directions of Vitthale. s'vara. All their other wants were looked after by Vitthales'vara. How much he cared for the comforts of his Sevakas could be well seen from the following. In the daily worship, water was to be brought from tlie Jamună river by Sevakas, but writes Vitthale. s'vara in his letter, that if it was found troublesome to them, it should not be done because his Swāmi-Lord Krishna was deli. cate, and the inference was that he would not accept anything which arose out of Klesa. (श्रीयमुनाजलनिर्वाहः सेवकै कर्तव्य ,परन्तु नातिक्लेशेन, मत्स्वामिनः योमल. Filmarera). Endowed as he was with such tender feelings for his devotees, it is no wonder that the hearts of his devotees should reciprocate the same sentiments in greater degrees. It is in fitness of things that poet Gopaladasa after describing all the details of Vitthales'vara's family should describe the same as Kalpa Vriksha. (श्रीविठ्ठलकल्पहम पन्यो तेनी शाखा प्रसरी अनेकरे रसना). to serve From most ancient times, in India, Vedas are regarded as revelations through Rshis, who were in direct contact with , and even to this day, Indians are proud to trace their descent through the F of a particular Rshi. As time passed, this direct contact vanished, and doubts arose as to the real nature of n on account of differences in S'rutis. Thercupon uterque ella came down upon the Earth, and gave a complete wird in his 4997. He is regarded as A4 by all orthodox Indians, and his authority is accepted by all thie various interpreters of agra. Gradually, the true meaning of Kars also was forgotten, and they were interpreted in various ways by various interpreters. In the great vave of Buddhism that came ·( 25 ) upon India, these interpretations were almost lost, and barring a fcv tih mentioned here and there, Sankara's is the most ancient interpretation now available to us. Oriental scholars have studied his interpretation carefully, and they find that he has superimposed his doctrine of 4141 on the natural meaning of the Sūtras. He was followed by भास्कर, रामानुज, मध्य, निम्बाई and others who have all challenged his interpretation, and as Vallabhācharya's murst, and 94131 are read more and more, his merits as a true and faithful interpreter of Els are widely recognised. This work of Vitthales'wara also purports to dcal with the true nature of an, whether it is fraga as interpreted by Sankara, or fara or both, and the author takes the reader over all the important disputed subjects with a freshness and zeal all his own. facer usa is quoted in the latter portion of 21047964, but no referenceis made in tara to the latter Tas, and so it seems to have been written by Vittbales'vara before he completed 304724. Noble thoughts and powerful arguments are depicted in very graceful and flowing language, and this charming treatise well deserves the name foron, the ornament of the learned. The work is divided into three volumes; the first volume contains the text, together with the four commentaries, of which the fourth one farathi is put at the end, because originally it was decided not to publish it, it being incomplete. Subsequently, at the suggestion of Mr. Mulchandra T. Teliwala, it was included in the publication, and printed at the end. He was asked to write an Introduction to the whole work in English, aod lie undertook the task, and wrote the life of the author of the workSri Vitthale. s'vara, throwing new light on many details, but before he could write about the work and the commentators, he was suddenly snatched away by God from the Earth, and the reader will have to content himself with thc lucid Sanskrit and Hindi Nishkarshas given in the second volume by Jagannatii Shastri, under the direction of Shastri Vamanacharza, and the various facts about the Manuscripts on which the texts of the original and Teckas are based, about the nature of the work, the time when it was written, the notive of writ. ing it, and about the lives of the commentators, introductions to Vidvanmandana and the other valuable details so elaborately giren in the third volume. Fortunately Chitras of the authors of the original work as well as the first three commcatators harc been found, and they have been all inserted in the scork.

·श्रीमद्विद्वन्मण्डनस्थविषयाणां सूचीक्रमः। ३ विषयः पृपसङ्ख्या २१ परमात्मविषये कृतहान्यकृताभ्यागमप्र- युक्तदूषणविचारः १५७ २२ प्रतिनिवृत्योर्जीवादृष्टसापेक्षता निराकृत त्य भगवचिक्रीडिपानिवन्धनवसाध. ... ... विषयः पृष्टसाड्या महलाचरणम्... १ ब्रह्मणि विप्रतिपत्तिविषयवाक्यप्रदर्शनम् १२ २ निर्विशेषप्रतिपादकवाक्यविचार ३ उपहितक्तत्व निरासः २५ ४ अभ्यारोपापवादविचारः ५ अविद्याकृतं सर्वमिति विचारः... ६ जीवखरूपविचारोपक्रमे बिम्बप्रतिविम्य- मावखण्डनम् ७ मायिकसिद्धान्तरीत्या न वैधप्रत्ति. सम्भवतीति ८ प्रकारान्तरेण विम्वप्रतिविम्यभावखण्ड- नम्... ४४ ... ... ४९ ... ... ... ... नम् ... ६१ ... ... ... ९ जीवस्याभासता, तनिरासमुपक्रम्याभा- सकसम्बन्धतदनादित्वादिखण्डनम्... ६६ १. परमतेनाविर्भावतिरोभावराण्डनम् ११ आविमावतिरोभावयोलक्षणनिरूपणमु- २३ औपचारिकाशत्वतनिरासौ १६६ २४ व्युचरणमुत्पत्तिरित्याशङ्का, तत्परिहारा- यानिविस्फुलिङ्गदृष्टान्तोपवर्णनम् १७० २५ जीवप्रवेशविषये विचार २६ जीवो नाणुरिति पूर्वपक्षिमतम् १८२ २७ पूर्वपक्षप्रतिक्षेपपुर सर जीवाणुत्वव्युत्पा- दनम् ૧૮૬ २८ व्यापकत्वमाशय तत्परिहारे विसपिंगु. णतासाधनमुखोऽणुन्वसाधकप्रमाणोप. न्यासः २९ उत्तान्यादिसूत्रीयशाङ्करमतनिरास:... १९३ ३० विपद्धसर्वधर्माश्रयत्वे शहापरिहारी १९५ ३१ विरुद्ध सर्वधर्मानयतानिरासमभिप्रेल निर्विशेषताप्रदर्शन ब्रह्मणः ... १९६ ३२ तदुभयलिङ्गाधिकरणमाश्रित्य पूर्वपक्षि- १९० खेन मण्डनम् ८५ ... १०४ .. ... मतनिरास.... ... ...२१४ १२ भावितानुपपत्तिपरिहारपूर्वकाविभीव- तिरोभावनिष्कृष्टलक्षणप्रदर्शनम् १३ ऋमिक्देशकालनित्यत्वमूलक्सर्वोपल. म्भापतितत्परिहारच १२१ १४ महावास्यार्थ निरूपणम् १२५ १५ जगदाविद्यक्तानिराकृतिमुखेन प्रक्षाकर्तृ- त्वनिरासः १६ जीवब्रह्मामेदानुपपतिप्रदर्शनपुर सरम- पहितकर्तृत्वविचारः १७ जीवस्य ब्रह्मासत्वोपपादनम् . १४१ १८ निरवयवत्वस्यारालापापातो प्रदर्य तादाम्येन जीवनमानेदोपपादनम्... १४८ १९ प्रमाउनुपपत्त्या जीवनामानेदगण्डनं, शुतिस्मादिस्टेन तन्मग्नय २. धारणश्येन का विमानुपपत्तिमा- पाहा भगवदियेति तत्समाधानम् १५६ ... ३३ ब्रह्मण. सविशेषत्वं जीवाविद्याकल्पित. मित्लस्य प्रकारान्तरेण राण्डनम् ३४ ब्रह्मसूत्र. सविशेपश्रुतीनामुपासनार्थ प्र. दापरता साध्यत इत्लस सदनम् ... २१८ ३५ विद्धधर्माप्रयतासाधनेनैरसन्यानुपप- तिसमाधिः... २१९ २६ पराभिमतोपासनाखरूपपणमनिरोप. व्युत्पादनग... २२५ ३७ प्रतिपावर्षमारोपइति निरस्य मनायो- प्रस्तुधन व प्रतिपादनन् ... ... ...

·२ ... विषयः पृष्ठसङ्ख्या ४९ कालनिसत्वभूतभविष्यदर्थकप्रयोगमि. याविर्भावतधानुभवायुपपत्तिप्रदर्शन- पुर सरो लीलानित्यववादोपसहार. ३१५ ५० अनित्यत्वापत्तिपरिहारपूर्वकमाधुनिक- भक्ताना लीलान्त.पातित्वसमर्थनम् ३२१ ५१ युक्तिभिलीलानित्यत्वोपपादनम् ५२ सर्वदृश्यगोकुलमथुरादीना लीलासम्ब• न्धिलाभावेपि लीलासम्बन्धिपदार्था- भिव्यक्तिस्थानतया भक्तप्रीतिविषय- ... .. २४८ ... विपयः पृष्ठसङ्ख्या ३८ ब्रह्मण खेच्छया दर्शनादिव्यवहारविष- यत्व, अन्यदा तदभाव इति तदुपपा. दवविरुदश्रुतिव्यवस्थापनम् २४१ ३९ विरुद्धधर्माधारव श्रौतमिति न तन लोकरीत्या दोपसम्भव २४६ ४० विश्वरूपादिदर्शन मायिकमित्सस्य खण्ड- नम् ४१ ब्रह्मणो रसरूपतया विरुद्धधमांधारतया च कामादिलीलाया नानुकरणता २५१ ४२ ईश्वरस्य शरीर न स्वाभाविक मिति न्यायनय निराकरणम् २५७ ४३ ब्रह्मधर्मा ब्रह्मतो भिन्ना अभिनाश्चेति श्रुतियटन व्यवस्थापनम् ४४ लीलाविशिष्टभगवत्स्वरूपस्य नित्यता- प्रतिपादनम्... २७९ ४५ भगवन्नाम्ना निसत्वलोकविलक्षणत्वानी- पचारिकत्वादिप्रतिपादनम् ... २८४ ४६ लीलासम्बन्धिनित्यत्वोपपादकप्रमाण- दर्शनम् ४७ भगवकर्मणां नित्सत्वदर्शनसाधनत्वयो. रुपपादन भूतार्थप्रयोगोपपत्तिश्च ४८ नित्खलीलास्थानानामधिष्टानध्वसनयु- पानित्यत्वस्य परिहार तेति कथनम् ... ३२९ ... ... ... ... २७४ ... ... ... ५३ प्रभासीयलीला विषयतारूपा मायिकीति प्रमाणवलेन निरूपणम् ५४ युक्तिवलेन प्रभासीयलीलाया मायिक- स्वप्रदर्शनम् ... ५५ प्रभासीयप्रसशस्थसन्दिग्धवाक्यानां तात्पर्यार्थप्रदर्शनम् ५६ प्रभासीयलीलासम्बन्धियादवकुल नित्य. लीलामध्यपातियादवकुलतो भिन्नमि- त्युपपादनम्... ५५ सर्गादिलीलामध्यपातितया प्रपञ्चोपि नित्य इति ५८ प्रन्थोपसहार... ... ... ... ... ... ३४९ ३५२ ... समाप्तः सूचीक्रमः।

·श्रीकृष्णाय नमः। श्रीगोपीजनवल्लभाय नमः। विद्वन्मण्डनम्। सुवर्णसूत्र-हरितोषिणी-गङ्गाधरभट्टी-टिप्पणी-संवलितम् । सुवर्णसूत्रम् । नमानि श्रीवालकृष्णं यशोदोत्सङ्गलालितम् । पूतनाऽसुपयःपानरक्षिताशेपबालकम् ।। १ ।। नमामि श्रीमदाचार्यचरणान् करुणार्णवान् । सुधानिधिरभूदाविर्यतः श्रीविठ्ठलेश्वरः ॥२॥ यद्वक्रोदितमुज्वलद्युति लसन्नानाश्रुति व्यासवाक्- संमिश्रं रसपूरितं विजयते पीयूपमयगुवम् । यत्सत्यानृतवादिनिः खलु समं पेपीयमानं मुहुः पूर्वानन्दयतीतरान् ऋशयति द्रागेव नैजैर्गुणैः ॥ ३ ॥ हरितोपिणी। श्रीनाथं च नमस्कृत्य नवनीतप्रियं तथा ! मैथुरेशं विट्टलेशरायं श्रीद्वारिकाधिपम् ॥ १॥ गङ्गाधरभट्टी। श्रीहरये नमः । श्रीवल्लभं हरिं नत्वा विठ्ठलं पुरुपोत्तमम् । प्रकाशयामि विवुधां मण्डनं सलमण्डनम् ॥ २॥ टिप्पणी। निगमागमयोगानां तद्गम्यं श्यामलं धाम । यदुदितदिगा शोः स्याद्विपयस्तान्देशिकान्वन्दे ॥ १॥ दापयति । १ श्रीमद भाषायांगा सेव्यतरूपं स्यम्भूरूप साम्प्रत नाथद्वाराख्यनगरे पिराजमानम् । २ श्रीमतिलेश्व राप सेन्यस्वरूप सांप्रत गाथद्वारात्यनगरे विरापमानम् । ३ श्रीमद्विदलवरप्रथममूनुश्रीगिरिधराणा सेन्यस. रूपकोटामामे मात विराजमानम् । ४ श्रीमद्विग्लेभरद्वितीयमनुश्रीगोविन्दाना सेयसाप साम्प्रन नाप- द्वारापनगरे विरानमानम् । ५ प्रामतिलेश्वरतृतीयगनुभाशरमाना सेव्यस्वरूप सायन करपरीस्थम् । -- ·विद्वन्मण्डनम। सुवर्णसूत्रम् । तत्करुणार्णवैदर्शितसरणिः पुरुषोत्तमस्तनुते । विद्वन्मण्डनयुक्ती सुवर्णसूत्रं सदा प्रणतः ॥ ४ ॥ इह हि प्रभुचरणाः, स्वीयानां मुख्यभक्तिमार्ग-तदुपयोगितावादाप्रचारजनितखेद- हरितोषिणी। श्रीमदोकुलनाथं च सर्वकामार्थपूरकम् । नमस्कृत्याथ तं नित्यं यः श्रीगोकुलचन्द्रमाः ॥ २ ॥ श्रीमन्मुकुन्दरायालयं श्रीमन्मदनमोहनम् । नमामि श्रीबालकृष्ण श्रीमनटवर तथा ॥ ३ ॥ श्रीमन्मुकुन्दराय त्वचरणसरोजे मन्मनोभृङ्गः । यासं करोतु सततमतस्त्वां पति विभुं नौमि ॥ ४ ॥ श्रीमगोपाललालस्य पातुः संसारसागरात् । दये कलयान्येतत्पादपद्ममहर्निशम् ॥ ५॥ नानामतेपु प्रविवेककारि श्रीपुष्टिमार्गप्रवहप्रदर्शि । श्रीवल्लभाचार्यपदारविन्द स पट्पदीभूतमना नतोऽस्मि ॥ ६ ॥ गङ्गाधरभट्टी। सुवर्णसूत्रमस्येव सुधिया मोदवर्द्धनम् । गङ्गाधरोऽपि यतते यथा तारा सुधाकरे ॥ १॥ ग.. पुस्तकयो. लवेति पाठ.। २ ग १ पु. युत्य इति पाठः। सुगरणा इति पा १ श्रीमद्विरलेश्वरचतुर्थसूनधीगोकुलनाथाना सेव्यम्वरूप श्रीगोकुले विराजमानम् । २ श्रीमद्विरलेश्वर पचमममुश्रीरघुनायानो सेव्यमरूपं साम्प्रत काम्यवनस्थम् । ३ श्रीमधिलेश्वरपासूनुश्रीयदुनाथपश्यैहरि- तोषिणीकार श्रीगिरिधरगांसामितिलाश्रीदामोदरेभ्य श्रीगोपालमन्त्रदक्षिणात्वेन श्रीनायोत्सनस्य प्राप्त वारा• णमा विराजमानम् । ४ धीमद्विदलेश्वरसप्तमनुश्रीघनश्यामाना सेव्यखम साम्प्रत वाम्यबने विराजमानम् । ५ श्रीमद्विदलेश्वरपटसूनुश्रीयदुनाथमहाराजेभ्यो दायभागतया दीयमान, पिरहरसमानत्वाच तैरनजीकृतं, सृतीयगूनीवाटाणेभ्य एवामिकतया दत्त,पूर्व तत्सेव्यस्वरूपश्रीद्वारिकाधीशोत्सने विराजमान, साम्प्रत मुरतनगरे पिराजमानम् । श्रीममधुरेशोन्सनसम्, साम्प्रत अमदापादाख्यनगरे पिराजमानम् । ७ श्रीहरितोपिणीकार धौगिरिधर श्रीदामोदरमहारानेभ्यो (दाऊबी) दक्षिणायेन प्राप्त निजसेच्यखसमेतत् । म पु यात्म इति ९ धीमान्दण्यप्राप्ते प्राक् श्रीहरितोषिणीकाराणो सेव्यम्वरूपम्म । १. श्रीदभाचार्या श्रीमदा. पररण राम्भारीपनामश्रीलक्ष्मणभदीक्षितान्मना । ११ बितिस्ता तनया श्रीपनगेन्द्रसारितणो मासपोरमियमेवमयिक दयनि- मानविपर्यापटप मागरमुपदोनु गोपनि श्रीमा। महापरभनीयो जामन्तु ॥1॥ ३ ग. ह. पु. श्रीमत्म- पाट।

·व्याख्यानयोपेतम् । ३ निजमुरलिकानादाहानागतनजसुन्दरी- निरुपमनवस्नेहाम्भोधेर्विचित्रतरोर्मिभिः। सुवर्णसूत्रम् । मसहमानास्तन्निरासाय विद्धन्मण्डनं कुर्वन्तः स्वमार्गस्यातिगोप्यत्वं सकलप्रमाणमूर्धन्य- श्रुतिसिद्धत्वं च ज्ञापयन्तस्तदमिज्ञापकं मङ्गलवाक्यं ग्रन्थारम्भे शिष्यशिक्षायै निवघ्नन्ति- निजमुरलिकेति । निजा खीया चासौ मुरलिका निजमुरलिका तस्या नादेन निजेन वा मुरलिकानादेन नादात्मकशब्देन यदाह्वानमाकारणं तेनागता या ब्रजस्य 'अहयात हरितोपिणी। श्रीमद्विट्ठलनाथपायुगलं सर्वार्थसंसाधक नत्ला श्रीयदुनाथपादकमलद्वन्द्व मनोहारि यत् । बदच्छीमधुसूदनस्य चरणौ तापनयोन्मूलने दक्षौ सर्वगुणानयाधतितरौ नौमि प्रभूतार्थदौ ॥ ७ ॥ श्रीमत्प्रद्युम्नचरणौ विठ्ठलेशोशियुग्मकम् । नौमि प्रद्युम्नंपादाब्जं सर्वैश्वर्यसुखप्रदम् ॥ ८ ॥ भीमद्विष्ठ्ठलनाथस्य नमामि चरणद्वयम् । सकलार्थप्रदं नृणां पुष्टिमार्गप्रसाधकम् ॥ ९ ॥ श्रीमद्गोस्वामिगोपालपितुश्चरणपङ्कजम् । श्रीमन्मातुः पादयुग कृष्णावया नतोऽस्म्यहम् ।। १० ।। गुरोर्गोस्वामिनः श्रीमहारिकानाधशर्मणः । पादारविन्दयुगलं प्रणमामि पुनः पुनः ॥ ११ ॥ श्रीनन्दुबालं कलिकालकालं भवाब्धिकूल धनवत्सुनीलम् । श्यामागसंशोमितपीतचैल गोपाललालं हि भजे रसालम् ॥ १२ ॥ गङ्गाधरमट्टी। निजेति । निजेन मुरलिकानादेन अन्यक्तशब्देन, अन्यक्तत्वं च पुंसामयोधकत्वे सति सुन्दरीणामेव बोधकत्वम् । तेन यदाज्ञान तेनागता या ब्रजसुन्दर्यः न लियो ब्रज- .ग. १ पु गानारमशाब्देन । १ श्रीमद्विदलनाथा आचार्यचरणाना द्वितीयसूनवो विद्वन्मण्डनादिनार । २ श्रीयदुनापा श्रीमद्धि- हरनापानां पष्टसून । ३ श्रीमधुसूदना श्रीयदुनाथाना सूनप । ४-५-६-७ श्रीयदुनाथवंश्या । रितोषिणीबालयोयिनीत्यादिग्रन्यवनों पितृचरणा ।

·विद्वन्मण्डनम् । सुवर्णसूत्रम् । निशि शयान'मितिवाक्यात्सर्वथा स्वीकृतस्य गोकुलस्य संवन्धिन्यः सुन्दर्यस्तत्स्थास्तस्मान्न मिन्नाः । एतास्तु "न स्त्रियो व्रजसुन्दर्य" इत्यादिश्रुतिपुराणप्रतिपादितास्तासां निरुपम उपमाया निप्कान्तो रहितो यो नवस्नेहो भक्तिः । 'नेहो भक्तिरिति प्रोक्त' इति वाक्यात् । सोऽम्भोधिरिव स्नेहाम्भोधिः । 'उपमित व्याघ्रादिमिरित्युपमितसमासः । तस्य विधि- त्रतरोर्मयः विशेपेणाधिक्येन चित्रा नानाविधव्यभिचारिभावमिश्राः । तादृशत्वं सोप- मायां मर्यादाभक्तावप्यस्तीति ततोऽतिशययोधनाय तरप् । तादृशा या ऊर्मयस्तरङ्गाः 'त- रङ्ग ऊर्मिर्वा स्त्रिया'मित्यमरः । नाना मनोरथाः। नेहस्य समुद्रत्वकथनादूमिपदेन निगी- र्याध्यवसानेन मनोरथलाभः । पश्य नीलोत्पलद्वन्द्वानिःसरन्ति शिताः शरा' इत्यादाविव हरितोपिणी। श्रीमद्गोस्वामिगोपालसुतो गिरिधरः मुधीः । श्रीविद्वन्मण्डनव्याख्यां करोमि हरितोपिणीम् ।। १३ ॥ अथ किमियमारभ्यते ? श्रीमनोखामिपुरुषोत्तमनिर्मितव्याख्यानान्तरसत्त्वादिति चेत्, न; अस्याः सुवोधत्वात् , प्रेक्षावतां सुसेन प्रवृत्त्यर्थमयमारम्भः । ननु दुरितजन्यविनसरवे तडूंसाय मगलं युक्तम् , अथ वा 'विनशङ्कया तदाचरणात्तथैव शिष्टाचारादिति वाक्य- प्रामाण्यान् तत्संशये वा मगलकरणं युक्तम् , तदुभयमपि न सम्भवति । 'यदा यदा हि धर्मस्य ग्लानिर्भवति भारत । अभ्युत्थानमधर्मस्य तदात्मानं सृजाम्यह'मिति गीतावास्येन श्रीमत्लभुचरणानां भगवदवतारत्वादुरिताभावः, सर्वज्ञत्वात्संशयाभावश्चेति व्यर्थ मङ्गला. चरणमिति चेत्, न; तथापि सम्पूर्णमस्याध्ययनं भवत्वितीच्छावतां शिष्याणां प्रसगतो मङ्गलसिद्धयर्थ मन्यादौ तन्निवघ्नन्ति-निजमुरलिकेति । निजः स्वसम्बन्धी यो मुरलि. कानादः । सम्बन्धोऽस्य जन्यजनकभानः । न तु निजा या मुरलिका तस्या नाद इत्येवं समासः । तथा चान्यगोपेन मुरली गृहीत्या नादे कृते सुन्दर्याहानं जातमित्यश्रवणान्नादे साक्षात्स्वजन्यत्वमेवाहानजनक्तावच्छेदकं वक्तव्यमिति भावः । अत एव, गोस्वामिश्रीपु. रुपोत्तमचरणैः,-निजा या मुरलिका तम्या नाद इति पश्ने इदमेवास्यरसं हृदि निधाय निजेन मुरलियानादेनेति पक्षान्तरमुक्तम । तेन नादेन यदाहानम्, नादस्य गानात्मकत्वा- गगाधरमट्टी। मुन्दयं' इति वक्ष्यमाणस्वरूपाम्नासा-निरुपमो यो नयः स्नेहाम्भोधिः भक्ति समुद्रः 'दो भनिरिति प्रोक्तं' इत्युपः । उपमितममामः । तस्य विचित्रतरा नानाविधन्यमि- पारिभाषमिश्रा उर्मयो नानामनोरया:, हे समुद्रत्यारोपे मनोरयेमित्वारोपणम् । अत एव परम्परिनरूपफमलदारः, 'नियंतारोपणोपायः म्यादारोपः परस्य यः। तत्परम्परित'- ·व्याख्यात्रयोपेतम् । किमपि परितश्चा द्रोऽस्तु प्रभु: प्रकटीभवन प्रतियुवतिसंभेदेनाऽस्मदुशां विषयः सदा ॥१॥ सुवर्णसूत्रम् । तामिः किमपि अनिर्वचनीयं यथा स्यात्तथा । परितस्तासां बहुत्वात् सर्वतश्च । आन्द्र अतिशयेनाः । समुद्रोर्युपगूढस्य तथात्वमतिशयितव्यात्यैव भवति । सा च बहुकाल- स्थित्येत्येवं पहुकालमेतत्सूचनेन तासु कृपावत्वं भगवतः सूचितम् । यत एत्रमाः मत एव प्रतियुवतिसंभेदेन प्रकटीभवन् । प्रतिर्लक्षणे । युवति युवति लक्ष्यीकृत्य यः संभेदः सङ्गमः 'कुत्या तावन्तमात्मानं यावतीर्गोपयोपित' इति वाक्योक्तस्नेहहेतुना प्रक- टिततावद्रूपः । प्रभुः । स्वयमिति पाठे मूलरूप इत्यर्थः । अस्मदृशां वृत्तिरूपनानानां नेत्राणां चा सदा सर्वकालं विषयः गोचरोऽस्त्विति प्रत्यगाशीः । अत्र विपयपदस्य यौगि- हरितोपिणी। दाहानजनकत्वं सुलभमिति भाषः । तेनागता या बसुन्दर्यः स्त्रियः, तथा च 'सुन्द- रीहृदयानन्द इतिवाक्याद्विलक्षणानन्दजनकत्वं भगवत इति ध्वनितम् । तासां सुन्दरीणां निरुपमो यो नवो विलक्षणो यः स्नेहो भक्तिः स एवाम्भोधिः, एतावता भक्केरत्याधिक्यं सूचितम् , तस्याम्मोधेः विचित्रतरोमिभिः अत्यन्तं विचित्रा इति विचित्रतरा व्यमिचा- रिभावादयः तयुक्ता या ऊर्मयो मनोरथाः, भगवत्सम्बन्धित्वादात्यन्तिकत्वं तेषाम् , एता- दशैरुमिमिः कृत्वा किमपि अनिर्वचनीयं यथा भवति तथा 'यतो वाचो निवर्तन्ते अ- प्राप्य मनसा सहेति पूर्वानुवाकं प्रकृत्योत्तरं 'रसो वैस' इति वाफ्यादनिर्वचनीयत्वं रस. 'स्येति योध्यम् । परितः सर्वतः आः अतिशयेनाः सन् , अव एवं प्रतियुवतिस- भेदेन प्रकटीभवन् युवति युवति प्रति इति प्रतियुवति यः संभेदः सङ्गमरतेन हेतुना प्रकटीभवन् प्रकटितनावद्रूप एतादृशः स प्रभुः अस्मदृशां सदा विपयोस्तु । इदं चा- गगाधरमही। मिति मम्मटोक्तेः । अनिभिः परितः सर्वतः किमपि अनिरुक्तं यथा स्यात्तथा आः अलाईः प्रतियुबतिसंभेदेन, प्रतिर्लक्षणे चीप्सायां या । संभेदः सद्गगः 'कृत्या तापन्त- मात्मानं यावती!पयोपितः' इति श्रीभागवतात् । प्रफटीभयन् प्रकटिततावपः, स्वय- टिप्पणी। मूले मद्गलापरणे आई इत्यत्र । मायावादिनी हि निर्गुणं निर्विकारमप्रत्ययं प्रति पदन्ति, सदेतत्रयमिह विशेपणप्रयेण निरस्यते-भाई इत्यनेन निर्षिफारत्यम् , प्रतियुवति- भंभेदेन प्रस्टीभयमित्यनेन निर्गुणत्वम, अम्मनां विषय इत्यनेनाप्रत्यक्षत्वम । - . .

·विद्वन्मण्डनम् । । सुवर्णसूत्रम्। कार्थोऽपि रूढार्थोपोलकतया विवक्षितः। विशेषेण सिनोति बनातीति.विपयः । आसेचनक- दर्शने नेत्रयोस्तथात्वस्यानुभवसिद्धत्वात् । तथा च 'इन्द्रियविषयाकृष्टैरिति न्यायेन भगव- तैवान्तर्वहिरिन्द्रियाकणे या सर्ववृत्तिगोचरता तस्सा आशास्यत्वं व्यज्यते । नचेदं रुड्या प्राप्यते, स्वरूपसम्बन्धवैशिष्मावोधैन]माग्नेणैव कृतार्थत्वात् । चापि योगेन, विशेषाणां बहुत्वात् । अतो व्यञ्जनयैवेति निश्चयः । नेत्रपक्षे तु भावतस्तावद्रूपस्य दर्शने नेत्र- यस्य पर्याप्तत्वं न भवतीति तद्बहुत्वस्याप्याशास्यत्वं व्यज्यते । उभयमपीदं वरणैकलभ्य- मेतन्मनोरथोऽपि तथेति तत्सूचनेन स्वस्थ वृत्तत्वमपि ध्वन्यते । व्यजना च तात्पर्यवृत्ति- रेव, नत्यतिरिक्ता ॥ ( अर्थगताया लक्षणाया इव वक्तृगतस्य तात्पर्यस्यापि शब्द आरो- पाच्छन्दवृत्तित्वव्यवहार इत्यादिकं प्रस्थानरत्नाकरे व्युत्पादितमस्माभिः) । वस्तुतस्तु चुभुत्सिताबारकत्वेऽपि तत्प्रतीतिजनकत्वमेव तात्पर्यमतो न कोपि सन्देहः । अनिर्वा- च्यत्वं तु रसरूपस्यैव । 'यतो वाचो निवर्तन्ते अप्राप्य मनसा सहे'सत्रानिर्वाच्यत्वं य- धपि ब्रह्मणः श्रावितं तथापि 'रसो वै स' इति रसरूपत्वं पूर्वानुवाके प्रकृत्य तदुत्तरमे- तस्य श्रावितत्वात्तादशस्यैव तथात्वं, न त्वीश्वरादिरूपस्य । तं त्वौपनिपदं पुरुपं पृ. हरितोपिणी। शीर्वादात्मकं मङ्गलम्, 'आशीर्नमस्क्रिया वस्तुनिर्देशो मद्गलं विधे'ति वाक्यान् । नेहस्य समुद्रसाम्यं तु तस्यानन्तत्वयोधाय, तद्धि 'नान्तोस्ति कामस्य न समुद्रस्येति श्रुत्या घो• भ्यम् । स च स्नेह आत्मधर्मों मनसो वा, न तु इच्छामात्रम् , तस्मिन् प्रीणामि विह्या- भीच्छामि नेत्यनुव्यवसायात् । न हि ज्ञानस्वरूपः, शत्रोरपि ज्ञानातू, तत्र स्नेहाभावात् । मेहे वैलक्षण्यरूपवत्त्वं नवत्वं च भगवदतिरिक्त देहगेहादौ तस्याभावाद्वोध्यम् । इदं भ. गङ्गाधरमट्टी। मितिपाठे मूलरूप इत्यर्थः । अस्मदृशामिति ज्ञानसामान्ये शिः । सर्वज्ञानानां सदा वि. पयोऽस्त्विति प्रत्यगाशीरूपमद्गलम् । एतेनैतादृश्या आशंसाया एव परमपुरुषार्थत्वमिति व्यज्यते । अत एव निरुपमकिमपीत्यादिपदानि । अनेन विषयोऽप्युक्त इति दिक् ॥ १॥ टिप्पणी। मोपिणीमङ्गलाचरणे विट्ठलेारायमित्यत्र राजान्द एवापभ्रश्य रायरूपमापति प्रती- यते । यजुर्वेदिनो मधिलाय पेदाध्ययनकालिकसंस्कारवशेन लोकेऽपि यकारजकारौ सदृश मुभारयन्ति । एवंविधचिरव्यवहारवशेन फेचन शदा अपभ्रष्टरूपेणैव तत्तहरतुयोपने पक्षकाया ग. गुम। २ग, . पु. करणन। ३ एशिदिनकोटकारागंता पाटो विनोबा ४.गु. एतरिदिनोएकान्तर्गतः पायो नाति। .

·७ व्याख्यात्रयोपेतम् । सुवर्णसूत्रम्। च्छामि' 'अतोऽस्मि लोके वेदे च प्रथितः पुरुषोत्तमः' 'सर्ववेदान्तप्रत्यय'मित्यादिश्वति- स्मृतिन्यायविरोधात् । परित आर्द्रत्वकथनेन यत्कृपावत्त्वं सूचितं तदपि लीलानिय- त्ववादे समाप्ती व्युत्पाद्यम् । एकादशे 'रामेण सामित्यादिसंदर्भेण तासां स्तुतिपूर्वक सर्वात्मभावोपदेशेन, ततश्चामयप्राप्तिकथनेन, तद्रीतिकभावेन भजस्खपि भगवतः कृपा- लुतासूचनार्थमपि वदिति ज्ञेयम् । लुप्तोपमया नेहस्याऽम्भोधितुल्यत्वसूचनमपि तस्या- नन्तत्वाय ("समुद् इव हि कामः नान्तोस्ति कामस्य न समुद्रस्यैति श्रुतेः, न तु स्वरूपतु- ल्यत्वाय )। तेन निरुपमत्वोक्तेर्न विरोधः । स्नेहश्चात्मनो मनसो वा योग्यो धर्मविशेषः, न विच्छा । तस्मिन् निह्यामि, प्रीणाम्यनुरज्यामि, नेच्छामीत्यनुव्यवसायात् । अत एव न ज्ञानमपि, तस्य द्विष्टादावपि तुल्यत्वाच । तस्य नवत्वञ्च इतरत्र तदप्रकटनात्, न तु जन्यत्वात् । वाक्यान्वयाधिकरणे तथैव सिद्धेः । निरुपमत्वं च मोक्षसुसाइप्याधिक्य- योधनाय, लिङ्गभूयस्त्वाधिकरणे तथैव व्युत्पादनात् । 'प्रजातिरमृतमानन्द इत्युपर्य' इत्यत्र मोक्षेऽपि फैचिदुपमाया व्याख्यानाथ । मुरलिकायां स्वीयत्वं चात्र तात्कालिको यो भगवदधरसम्बन्धस्तद्वत्वं, न तु तत्स्वामिकत्वमात्रम् । 'क्रीडार्थमात्मन इदं निजग- स्कृतंत' इत्यादिवाक्यैः सर्वस्यैव सथात्वेनाविशेषापातात् । नाप्यामिमानिकतारक- सम्बन्धित्वं, भगवतो निरमिमानित्वात् । नापि प्रातीतिकामिमानविपयत्वं, तदीयमुर- लिफाया अन्येन यादने वदागमनाद्यश्रवणात् । वस्मादुक्त एव सम्बन्धोऽत्र विवक्षितः । नादस्य तु साक्षात्कृतत्वमेव निजत्वम् । अत्र घ वाक्ये स्फुटः पर्यायोक्कमलङ्कारः । तल्ल- क्षणच 'पर्यायोकं तु गम्यस्य वयो भड्यन्तराश्रय मिति । स च 'परोक्षमिया इव हि देवाः प्रत्यक्षद्विप इति परोभवादा ऋषयः परोक्षं च मम प्रिय मिति श्रुतिभगवद्वा. क्याम्पो तथा पपनस भगवत्प्रियत्वावगमादा तथा कथनायादतः 1 क्रिश्चात्र 'वंशस्तु भगवान रुद्र' इति तापनीयधुर्मुरलिकाया रुद्वात्मकत्वम् । नादश्च वर्णात्मकम्य शब्दस्य हरितोषिणी। वाक्यान्वयाधिकरणे स्पष्टम् । मोक्षमुखाइप्याधिक्यानिरुपमलं स्नेहम्य चोध्यम् । इदं लिगभूयस्त्वाधिकरणे स्पष्टम् । मुरलिफाया रुद्ररूपलं, नादस्स वेदरूपत्वमित्या प्रमाणं मुवर्णसूधे स्पष्टम् । प्रन्यप्रवणप्रयोजकानां विषयप्रयोजनाधिकारिसम्यन्धानां स्पष्टवादना- प्रदर्शन मिति दिए । इदं दण्डान्ययेन व्यायातम् । पण्डान्वयस्तु-अनुः अस्मदृशां वि- 1. इ. पापेश हम्प प्रतिपादनाद । पुनेन रिपोभयावं पोषित भपतीनि पाठान्याम् । २ परिकारसगंज: पाये सुदिनमामि । १... मोहानि कामपान्तो म समुदरनि भुति पाठः ४. पु. मिपिटुपमापा इन पारः । ५ मानस्वात् पनि मु. पु. पारः । - ·८ विद्वत्मण्डनमा सुवर्णसूनम् । पूर्वावस्था, आह्वानरूपात्कार्यादुरावस्थामपि सूचयन्ती 'वेदः शिवः शिवो वेद' इति वा- क्येनैकरूपंसामानाधिकरण्याद्वेदं सूचयति । 'इतिहासपुराणं वेदानां पञ्चमी वेद' इति श्रुतेस्तेन रूपेण पुराणमपि संगृह्णाति । नादचाव्यक्तः शब्दस्तेन तदर्थस्य दुर्जेयवं, तेन यदाद्वानं तद्विचारं विना न भवतीति तत्कथनादन भगवचिन्तात्मकन्यासावतारसूचनम् । सादृशाहानस्य भगवद्वाक्यत्वाञ्च गीतासूचनम् , एवं समभिव्याहारेण तेपो परस्पराविरो- घसूचनम् , एवमासानान्तेन प्रमाणं सूचितम् । आगतेत्यार-योमिमिरियन्तेन सर्वात्ममा- यात्मकसाधनकथनम् । अनिमार्द्धन प्रमेयम् , आशास्यतया फलम् , तदनुभवप्रकारश्वोक्तः। एवमत्र चतुर्लक्षण्युक्तं चतुष्टयमपि संगृहीतम् । तावता विषयप्रयोजनयोः सिद्धौ प्रतिपा- दाप्रतिपादकभावः सम्बन्धोऽपि ग्रन्थार्थयोः सिद्धः । आशंसयैव च योध्यते । एतदेव समाप्तौ तस्मादस्माभिरेवोक्तपद्धत्येति श्लोके स्फुटं वक्तव्यम् । एवमे- तेन श्रोतुर्मन्थश्रवणे प्रवर्तनाय यदुपयुज्यते तत्सर्वमुक्तम् । सिद्धार्थ सिद्धसम्बन्धं श्रोतुं हरितोपिणी। पयः सदा अस्तु । किं भूत:-निजेत्यादि, आर्द्राः सन् प्रतियुवतिसभेदेन प्रकटीभव- नदाशंसुरधिकार्यपि टिप्पणी। शक्ता भवन्तीति तेषां तथाविधलं जानन्तोऽपि वितेनुरिङ्गालमिवायशः परे' इत्यादाविङ्गा- लादिशब्दयत्तास्तथैव प्रयुतते । असाधुल्मसन्तोपमावइति चेत्, कर्मघमन्ताभ्यां । दाने आदाने च, रय गती' इत्येताभ्यां निष्पादनीयः । श्रीगोलेन्दोरनन्तर श्रीमुकुन्दरायाणा नतिः सप्रदायप्रसिद्धेषु सप्तस्वरूपेषु पष्ठा इस इति झापयितुम । मुग्यतयाऽग्रे चतुर्थपद्येन पृथड् नुतेः । इद तोपिण्या तृतीयपये । सुवर्ण- सूरे तोपिण्या व वाक्यान्वयाधिकरणे सष्टमिति । अय भावः ब्रह्ममीमांसापर प्रथमाध्याये चतुर्थपादे 'घाश्यान्वया दिसारभ्य चतुःसून वाक्यान्वयाधिकरणमस्ति । तत्र 'न वारे पत्युः कामाप पतिः प्रियो भवति' 'तेन सर्व विदितम्' 'इदं सर्व यदयमात्मे - समादीनि मैनेयीमाक्षणस्थानि विपययाक्यानि प्रदश्योभयलिनदर्शनेन सशय्योपक्रमे के यारे पत्युः कामाय' इति जीवात्मनिरूपणेन जीवप्रकरणमित्यादि, ननोचम् नेदं जीव. प्रपरण, किन्नु भाप्रकरणम । सर्पम्मिन्येदरूप महागाये ब्राह्मण एवं पारणत्वेनान्वयाद गुगमदर्शना, दमपि मैत्रेयीमाण नावान्वेति । यशोपक्रम जीवनिरूपणम् , तन्न जीय । पगाइलिम पार । रय दक्षि गु.पु. पा.

·व्याख्यानयोपेतम् । ९ पितृचरणान् नत्वाऽहं हरिरतिमार्गाम्युजातमार्तण्डान् । तदनुग्रहता किंचिल्लिखामि यत्नाद् यथावुद्धि ।। २ ।। सुवर्णसूत्रम् । श्रोता प्रवर्तते । शास्त्रादौ तेन वक्तव्यः सम्बन्धः सप्रयोजन' इति । प्रन्थश्च सम्बन्धप्र- योजनज्ञानाधीनशुश्रूपाजन्यश्रुतिविपयः सन्दर्मविपय इति दिमात्रमुक्तम् ॥ १ ॥ 'यस्य देवे परा भक्तिर्यथा देवे तथा गुरौ । तस्यैते कथिता हार्थाः प्रकाशन्ते महात्मन' इति श्वेताश्वतरथुतेर्गुरौ भगवतीव बुद्धिरावश्यकीति श्रीमदाचार्यान् नमस्यन्तो मन्थकरणं प्रतिजानते-पिटचरणानिति । त्वं हि नः पिता योऽस्माकमविद्यायाः पारं तारयसीति प्रश्नश्रुतेः, पातीति पितेति योगोऽनामि ग्राह्यः । 'मृतेण्ड एप एतस्मिन् यद्त्ततो मार्तण्ड इति व्यपदेश' इति पञ्चमस्कन्धे मार्तण्डपदनिर्वचनम् । तेन श्रीमदाचार्यभक्तिमार्गप्रकाश- नेऽकृत एतस्य जगतो मृतप्रायत्वं द्योतिवम् । तदेव श्रीवल्लभाष्टके 'नाविर्भूयाद्भवानिति श्लोके व्युत्पादितम् । तदेतन्मत्कृततद्वितिटिप्पणादवगन्तव्यम् ॥ २ ॥ हरितोपिणी। मिति ॥१॥ एवं श्रीभगवत्स्वरूपनिसलीलाविनोदरूपवस्तुनिर्देशपूर्वकाशीर्वादात्मकमन- लानन्तरं श्रीमत्प्रभुचरणाः पितृचरणनत्यात्मकं मङ्गलमाचरन्ति-पितृचरणानिति । अहं विट्ठलः हरेः रतिर्यस्मिन् सः एतादृशो यो मार्गः पुष्टिमार्गः स एवाम्बुजातं कमलं तस्य मार्तण्डान सूर्यवत्प्रकाशकानितियावन् । एतादृशान् पितृचरणानत्वा तदनुग्रहतः श्रीमत्प्रभुचरणानुपहाद् यथावुद्धि किञ्चिहिसामि । लेसे हल्पत्वयोधनेन मन्थे प्रेक्षावता गगाधरसही। विट्टलः सुधीरिति । यिदा सानेन ठान् शून्यान् लायनुगृहातीति दयालुत्वं, सुपीरिति टिप्पणी। त्येन, किन्तु प्रियत्वेन प्रियत्वं च मुराधर्मः, मुसं च 'यो वै भूमा तत्सुसम् , नासे मुग्यमनी ति(नेप्रेमवेति । इत्यं च दोहापरपर्यायस्य प्रियवस्पेह वाक्यान्वयाधिकरणे ब्रह्म- भर्मतामतिपादनानियत्वमायाति । नित्ये पाचिरजातत्वरूपं नपत्वं न संभवतीति निरुप- मनवहोहाम्भोधे रित्यन निले दे भगवदतिरिकहगेहायविपयत्वरूपमेर नपत्वं प्रतिप- पाव्यम् । मगलोपविती सुवर्णसूने लिगभूयस्त्वाधिकरणे स्पष्टनियम-पर्वात्ममावरू- पाया मुख्यमवरलैक्लम्पत्वं प्राधिररणे प्रोषम् , तर कालखमावादीनां प्रतिवन्धरानां सत्येन बदमायोऽपि कारणत्वेनावदयको, न तु पेरलं वरणमेव मारणमिति पूर्वपत्रे सिसान्निनं 'लिगभूयस्त्वाचद्धि यलीय' इति । सर्यात्ममाररूपा मुख्या भपिर ·१० विद्वन्मण्डनम् । श्रुतिसूत्रादिमणिभिर्जटितं युक्तिमौक्तिकैः । ग्रथितं कुरुते विद्वन्मण्डनं विट्टलः सुधीः॥३॥ सुवर्णसूत्रम् । एवं ग्रन्थकरणं प्रतिज्ञाय तस्य विद्वदुपयोगित्वं वदन्तो, विदा ज्ञानेन ठाः शून्या. स्तान लातीति खनामयोगस्मारणेन स्वस्स दयालुत्वमपि वोधयन्ति-श्रुतीति। आदिपदेन गीतादिस्मृतिग्रहणम् । मणिमृष्टस्यापि मण्डनस्य मुक्ताभिः शोभाऽतिशयादव तदनुकूल- तन्मूलकयुक्तीनां तथात्वम् ॥ ३ ॥ हरितोपिणी। सुरोन प्रवृत्तिर्भविष्यतीति योधितम् ॥ २॥ नामकरणपूर्वकं ग्रन्थकरणं प्रतिजानते-- श्रुतीति । सुधीः विठ्ठलः 'विदा ज्ञानेन ठान् शून्यान् लाति गृहाति यः स्वयम् । तेनाय विट्ठलः प्रोक्तः एतेनायन्तदयालुत्वं व्यज्यते। श्रुतिसूत्रादिमणिभिः श्रुतिवेदः सूत्राणि ध्याससूत्राणि, आदिशब्देन श्रीभागवतं गीता चेति । एतेन 'वेदाः श्रीकृष्णवाक्यानि व्या- ससूत्राणि चैव हि । समाधिभापा व्यासस्य प्रमाणं तच्चतुष्टयमिति निवन्धोक्तं संगृह्यते । जटिवमेतादृशप्रमाणचतुष्टयेन युक्तम् , मण्डनसादृश्यार्थ मणिजटितप्रथितमौक्तिकंपदादीनां ग्रहणम्। किञ्च युक्तिमौक्तिकैर्मथितम् , एतादृशं विद्वन्मण्डनं विद्वन्मण्डननामकं ग्रन्थं कुरुते । विदुपां मण्डनरूपस्स ग्रन्थस्याध्ययनरूपधारणेन सभायां विजयो भविष्यतीति शोभेति भावः ॥३॥ गङ्गाधरभट्टी। सर्वज्ञत्वं च सूचितम् , सेन भगवत्त्वमित्यन्यत्र प्रपश्चितम् । सूत्रादीत्यादिपदेन गीतास्म- त्यादिः ।। २ ॥ ३ ॥ टिप्पणी। विना न भवतीति सा जाता सती वरणमनुमापयतीति वरणस्य लिङ्गम्, तस्य सर्वात्म- भानरूपलिङ्गस्य भूयस्त्वात्सर्वतोऽधिकत्वात् तत् कारणभूतं वरणं वलीयः बलिष्ठम्, न फालादिना याध्यत इत्यर्थः । यस्य कार्यमेव सर्वतोऽधिकं तस्य कालादितः प्रवलत्वे किं याव्यमिति फैमुतिकन्यायसिद्धमेतत् । अनाधिकरणे वरणलिगभूतायाः सर्वात्मभाव- भोः सर्वाधिकत्वकथनान्मोक्षमुसादप्याधिक्यं सिद्धमेवेति युफमुक्कं निरुपमनवस्नेहेत्यत्र मोहमोर्निगपमत्वम् । इदं लिगभूयस्त्वाधिकरणमुत्तरमीमांसायां तृतीयाध्याये नृतीयपादे- ऽमीनि विसरमतोऽनुसंधेयः ।। त भुगी मु.पु. पाटः। २ पोधितम् इनि मु.पु. पाठः । मौलिकोपमा युगेर समपि सत्यते।

·व्याख्यात्रयोपेतम् । इह हि विविधवृजिनतापोपतप्यमाननिखिलजनापवर्गाय श्रुतिपु- राणेपु अवणादयः प्रतिपाद्यन्ते । तेषां विपयश्च ब्रह्मैवोच्यते । तनिध- मकं सधर्मकं वेति भवति विप्रतिपत्तिर्जिज्ञासूनाम् । एभयरूपत्वेनापि श्रूयमाणत्वात्। सुवर्णत्रम्सू। एवं प्रन्योपयोगमुक्त्वा तमारभमाणा विपयं संशयश्च स्फुटीकुर्वन्ति । इह हीत्यादि। आपाततः प्रतीतः संदिग्धोऽर्थो विषयः स चात्र ब्रह्मैव । विप्रतिपत्तिरिति । विरुद्धं ज्ञानम् । तथा चोभयरूपत्वेन श्रूयगाणत्याद्विप्रतिपत्तिस्ततश्च जिज्ञासूनामुक्तरूपः संशय इत्यर्थः। - हरितोपिणी। ननु कस्मिंश्चिद्विपये संशयनिराकरणार्थ प्रन्यकरणं युक्तम् , तन को वा विषयो यसिान संशये सति तन्निराकरणं कर्तव्यमित्यत आहुः-इह हीति । इह संसारे विविध यद् वृजिनं दुःखम् , विविधत्वोच्या अनेकजन्मादिदुःसहसन्तापजनकत्वं बोध्यम् तजन्यो यस्तापः तेनोपतप्यमानाः ये निसिला जनाः तेषां अपवर्गाय मोक्षाय श्रुतिस्मृ- तिपुराणेषु 'आत्मा वा अरे द्रष्टव्यः श्रोतव्यो मन्तव्यो निदिध्यासितव्य' इत्यादिश्रुतिपु, तथा च 'श्रवणं कीर्तनं विष्णोः स्मरणं पादसेवनम् । अर्चनं वन्दनं दास्यं सख्यमात्मनि- वेदन मित्यादिपुराणेषु विषय इति सन्देहविपयीभूतः सामान्यः प्रतीतोऽर्थ इत्यर्थः । उच्यते इत्यन्तेन विपयो दर्शितः । एतादृशविपये संशयमाहुः-तन्निधर्मकमिति । विप्र- तिपत्तिरिति । संशयजनकविरुद्धोभयकोटयुपस्थित्यात्मकं ज्ञानम् । श्रूयमाणत्वादिति । श्रुतावितिशेपः। गगाधरभट्टी। विषयश्चेति । आपाततः प्रतीतः सन्दिग्धोऽर्थः सः विप्रतिपत्तिः विरुद्ध ज्ञानम् । संशयमाह-उभयेत्यादिना । टिप्पणी। तोपिण्यां पञ्चमपधे गोपाललालपदारविन्दे हृदि निधायापि पुनरुत्तरत्र 'गोपाललालं हि भजे रसाल'मिति गोपाललालं भजन्ते । वनेदं निमित्तं तर्कयामः-पञ्चमपद्ये हि क्रम- प्राप्ततया पादपद्मकलनम् , उत्तरत्र तु स्वस्य गोपालमत्रानुदायकतया करिष्यमाणमन्था- र्थस्फूर्तिसिद्धये ध्येयभगवद्गोपालस्वरूपस्य भजनमिति ।। सत्रैव पष्ठे महललोके प्रवहादशीति । यथा अरविन्दं सौरभद्वारा प्रवहं बलप्रयाई दर्शयति सूचयतीत्येवमाचार्यपदारविन्दमपि पुष्टिमार्गप्रवाहं दर्शयतीति प्रमहशब्दश्रवण- तश्वेतसीयानाशयः स्फुरति ॥

·१२ विद्वन्मण्डनम् । (१) तथाहि-'अथात आदेशो नेति नेति' 'अपाणिपादो जवनो ग्रहीता पश्यत्यचक्षुः स शृणोत्यकर्णः स होवाचैतद्वै तदक्षरं गार्गि! विप्रतिपत्ति- विपयवाक्य- ब्राह्मणा अभिवदन्त्यस्थूलमनण्वहस्वमदीर्घमलोहितमस्नेहम- प्रदर्शनम्। च्छायमतमोऽवाय्वनाकाशमसङ्गमस्पर्शमगन्धमरसमचक्षुष्कः मश्रोत्रमवागमनोऽतेजस्कमप्राणममुखमनामाऽगोत्रमजरम- सुवसूर्णत्रम्। (१) अथात इति । बृहदारण्यके मूर्तामूर्तब्राह्मणे श्रूयते । एतदर्थस्त्वने स्वयमेव वक्तव्यः । अपाणीति । श्वेताश्वतरे तृतीयेऽध्याये श्रूयते । एतदग्रिमार्थ तु ‘स वेत्ति वेयं न च तस्यास्ति येत्ता तमाहुरण्यं पुरुपं महान्त'मिति । अर्थस्तु-ज्ञानसाक्षित्वेन गच्छतीव भा- तीति जवनः । एवममेऽपि । स सर्व जड वेत्ति । तस्य वेचा प्राहको ज्ञाता अन्यो नास्ति, हरितोपिणी। (१) कस्या श्रुतौ स्मृतौ च श्रूयते इयतस्तदुभयबोधकवाक्यान्याहुः-तथाहीत्यादिना। विचारे विपयसंशयपूर्वपक्षसिद्धान्ता इति चतुष्टयमपेक्षितम् । तत्र विषयसंशयौ तूक्तौ, माया: वादिकृतपूर्वपक्षस्तु-मध्यस्थेन किमत्र युक्तमिति प्रश्ने कृते निर्विशेषमेवेत्यारभ्य सर्व समञ्जसमित्यन्तम् । सिद्धान्तस्तु-स्वमतरीया अत्र ब्रूम इत्यादिनोच्यते । इदं चानुपद- गगाधरभट्टी। (१) अथात इति मूल एव व्याख्यायते । अपाणीति । श्वेताश्वतरे तृतीयाध्याये । उत्तरार्द्ध तु–'स वेत्ति वेद्य न च तस्य वेचा तमाहुरग्र्य पुरुप महान्त'मिति । अज्ञानसाः भित्वेन गच्छतीव भातीति जयनः । अस्थूलमिति । द्वितीये गार्गीब्राह्मणे । न स्थूलमिति पर्युदासः, न स्यूलमस्मिन्निति प्रसज्यप्रतिषेधो वा । अस्यूलादिपदचतुष्टयेन द्रव्यत्वप्रयो- जपरिमाणनिषेधः । लौहित्यनिषेधेनानिभिन्नत्वम् । नेहनिपेधेन जलमिन्नत्वम् । छाया दीप्तिः, तमो घान्त, तदुभयातिरिक्तम् । अवाय्यताकासमित्यमूर्तद्रव्यत्वनिषेधः । अस गामितिवासनात्वस्य । अस्पर्शमित्यादिभी रूपादीनाम् । अचक्षुष्कमित्यादिनेन्द्रियाणाम् । टिप्पणी। तन सपट्पदीति । पट् पदानि पद्यानि श्रीनाथं पेत्यादिनानामतेवियन्तानि तद. धभाग्नया तदात्मकीभूतेन, अरविन्दपने च तन्मरन्दरिरसिपया पट्पदीभूतेन भ्रमरीभूः सेन मनमा सह यर्तत इति । अया स इति पृथकृत्याध्याहतेनाहपदेन, अरगीत्यहमर्थः पेनान्ययेन या मह योजनीयम् । पदशन्दम्य पद्यवाचकत्वं तु इति पट्पदी मदीये' पति- शहरापार्यपट्पामपि दृष्टम् ॥ मच रास देशादीगु शु पाठः ।

·व्याख्यानयोपेतम् । मरमभयममृतमरजोऽशब्दमविवृतमसंवृतमपूर्वमनपरमनन्तरमबाह्यम्' सुवर्णसूत्रम् । तं पुरुषं ताशमाहुरिति । स होवाचेति । वृहदारण्यके द्वितीये गार्गनाह्मणे । अन्न न स्थूलमस्थूलं स्थूलाद्भिनमिति पर्युदासगर्भोऽर्थः । न विद्यते स्थूलं यस्मिन्निति प्रसज्य- प्रतिपेधगर्भो वार्थः । अत्र स्थूलादिपदचतुष्टयेन द्रव्यत्वप्रयोजकपरिमाणनिषेधेन द्रव्यत्व- निषेधः । लौहित्यनिपेघेनाऽमिमित्रत्वम् । स्नेहनिषेधेन जलमिन्नत्वम् । छाया दीप्तिस्त- मो ध्वान्तम् , तदुभयमिनत्वेन किश्चिदतिरिक्तत्वशङ्काऽपाकृता । अवारबनाकाशमित्येता- भ्याममूर्तद्रव्यत्वस्य निषेधः । असङ्गमित्यनेन वासनात्वस्य । अस्पर्शमित्यादिभी रूपा- दीनाम् । अचक्षुष्कमित्यादिनेन्द्रियाणाम्। अतेजस्कमिति वृत्तिरूपशानस्य । अनामेत्यादिमि- हरितोपिणी। मेव वक्ष्यते । इदानी संशये मूलमपेक्षितमिति संशयजनककोटिद्वयोपस्थापकश्रुतिवाक्या- न्युच्यन्ते । तत्र प्रथमं निर्विशेषत्रोधकवाक्यान्याहु:-अथात आरभ्य निर्विशेष ब्रह्म प्रतिपाद्यत इत्यन्तेन । 'अथात आदेश' इतिवाक्यं वृहदारण्यके मूर्तामूर्तमाह्मणे पठि- तम् । अयममिप्राय:--'द्वे वाव ब्रह्मणो रूपे मूर्त चैवामूर्त चेत्युपक्रमानन्तरं 'अथात' इति वाक्यं पठितम् , तत्र 'नेति नेती'सनेन प्रपञ्चे मूर्तामूर्तत्वमितिरूपद्वयं तस्य निषेधः प्रतिपाद्यते ब्रह्मणि । एवं चेद्ब्रह्मसद्भावे प्रमाणाभाव इति न वक्तव्यम् । 'न होतस्माद्ब्रह्मणः * परमस्तीति श्रुतिरेव तत्सत्वं वदति । सूत्रेपि 'प्रकृतैतावत्त्वं हि प्रतिपेधति ततो ब्रवीति च भूय' इति बादरायणोऽप्याह । तथा चानया श्रुत्या निर्विशेष प्रतिपाद्यते । किं च वत्रैव मैत्रेयीबाह्मणेप्युक्तम्-अथात इत्यारभ्या 'न्यदेव तद्विदितादयोऽविदितादि सादिना । न च कदाचिदमावरूपमेव भवेदिति शङ्ख्यम् । अत एव चित्तरूपत्वं वदति श्रुति:- यथा सैन्धवधनोऽनन्तरोऽवाह्यः कृत्सो रसधन एवैवं वा अरे अयमात्माऽनन्तरोऽवाह्यः कृतः प्रज्ञानधन एवेति । श्वेताश्वतरे निर्विशेषप्रतिपादकमपरं वाक्यमाहुः-अपाणीति । जवन इति । अज्ञानसाक्षित्वेन गच्छतीव भातीयर्थः । उत्तरार्द्ध तु 'स वेत्ति वेद्यं न च तस्य वेत्ता तमाहुरम्यं पुरुपं महान्त'मिति । बृहदारण्ये द्वितीयाध्याये गार्गीब्राह्मणोक्तमपरं वा- क्यमाहुः स होवाचेति । अस्थूलमिति । स्थूलादिगन्नम्। अस्थूलादिपदचतुष्टयेन परि- माणनिषेधः । लौहिसस्नेहनिषेधेनाऽनिजलमिन्नत्वम् । वाय्वाकाशनिषेधेनामूर्तमिन्नत्वम् । असङ्गमिति वासनालनिषेधः । अस्पर्शादिपदैः रूपादीनां निषेधः। अमेऽप्येवमेवोहम् । अमुखमित्यादिना शरीररहिवम् । अनन्तरमिति । न विद्यते अन्तरं छिद्रं यस्येत्यर्थः । गङ्गाधरभट्टी। अतेजस्कमितिवृत्तिरूपस्य ज्ञानस । अनामेत्यादिमिलदुपलक्षितशरीरस्य । अनन्तर- ·विद्वन्मण्डनम् । 'न तदनोति कश्चन' 'न तदश्नोति कञ्चन' 'दिव्यो ह्यमूर्तः पुरुषः स- सुवर्णसूत्रम् । स्तदुपलक्षितशरीरस्य । अनन्तरमिति च्छिद्रस्य । व्यत्यानन्येन प्रत्येकप्रतिपेधाशक्त्या भोक्तभोग्यात्मना तदेकीकृत्य निषेधति-न तदित्यादि । अभोतीत्यत्र विकरणव्यत्ययः । अश्भातीत्यर्थः । दिव्य इति। मुण्डके श्रूयते । एतदने "अप्राणो ह्यमनाः शुभ्रोऽक्षरात्परतः पर” इति । अनैतयोर्मध्ये श्रुत्यन्तरलिसनममूर्ताऽशरीरपदयोरैकार्थेन शरीरराहित्यस्या- ऽनेकश्रुत्युक्तत्ववोधनायेति ज्ञेयम् । अर्थस्तु-दिव्यो द्योतनवान् , दिवि स्वात्मनि भवोs- लौकिको वा । हि यस्मादमूर्तः पूर्वमूर्तिवर्जितः । पुरुषः पूर्णः पुरिशयः । सवाह्याभ्य- न्तरः सह वाह्याभ्यन्तरेण वर्तत इति । अजः खतोन्यस्य जन्मनिमित्तस्याभावाच न कुत- श्चिजायते । तावता भावविकाराः सर्वे निपिद्धाः, तेपां जन्यत्वात् । अजत्वेन जरामरण- क्षयमयादिकमुपलक्षणतया निवर्तितम् । यद्यपि देहायुपाधिभेददृष्टीनामविद्यावशादेहभे- देपु समाणमनःप्रभृतिमान् भाति, तथापि परमार्थदृष्टीनां स्वतस्तद्रहित एवेत्यर्थः । एव- हरितोपिणी। भोक्तभोग्यात्मकं सर्वमेकीकृत्य निषेधति-न तदश्नोतीति । अत्र विकरणव्यत्ययः । अ. भातीत्यर्थः । निर्विशेषयोधफमपरं मुण्डकवाक्यमाहुः-दिव्य इति । अत्र स्वमतरीत्यार्थस्तु -दिव्यः अलौकिकः अमूर्तः परिमाणशून्यः सः लोकवेदप्रसिद्धः बाह्याभ्यन्तरः बहि- रन्तर्विद्यमानः । अस्य परमतरीत्यार्थस्तु-सुवर्णसूत्रे उक्तः। विस्तरभयात्प्रकृतानुपयुक्तत्वाच. गगाधरभट्टी। मिति किछद्रस्य । न तदश्नोतीति भोक्तभोग्यात्मनेकीकृत्यानुक्तसर्वनिषेधः । विकरणव्य- सयादनातीत्यर्थः । दिव्य इति मुण्डके । एतदने 'अप्राणो ह्यमनाः शुभ्रोऽक्षरात्परतः पर' इति । दिव्योऽलौकिकः, तत्र हेतुः बाह्याभ्यन्तर इति । न चाकाश इत्याह-स पुष्प इति । पुरा आसेति निरुक्ती हेतुरज इति । जीवव्यावृत्त्यर्थं तृतीयः पादः । अक्ष- रात् लोकादिस्थानीयान् परः परं ब्रह्मेति 'उत्तमः पुरुपस्त्वन्य' इति स्मृतेरिति । अप्रे स्प- टिप्पणी। तोपिण्यां मातमे मगलपद्ये अतितराविति । अतितरी पूजिता श्रेष्ठाविति यावन् । घरणविशेषणतया द्रव्यप्रकर्षाभिधानानामुः ॥ तौर द्वादी रसालमिनि । याययं सहकारसिहकादिपु प्रसिद्धस्तथापीह प्रकरणप• जन ग्मेनानन्देनाटते शोभते, रमं भगानां लौनिगमिलापमलति पारयतीति वा योगि- पायों प्राहाः । रिमोऽयम्य परं या निवर्तते' इति गीतोतेः ।। 1 ग. निपातालया। ।

·- तथाच व्याख्यानयोपेतम् । बाद्याभ्यन्तरो बजा। 'अशरीरं शरीरेष्वनवस्थेष्ववस्थितम् । महान्तं विभुमात्मानं मला धीरो न शोचति' 'अप्राणो ह्यमनाः शुनः' 'असङ्गो ह्ययं पुरुष' इत्यादिश्रुतिभिः । 'अव्यक्तोऽयमचिन्योऽयम्' सुवर्णसूत्रम् । गन करणनिषेधः । शुभ्रः शुद्धो, नामरूपजीवोपाधिलक्षितस्वरूपाक्षरात्परमक्षरं, तद्र- हितमव्याकृताख्यमीश्वरोपाधिरूपं, तस्मात्सरो निरुपाधिः पुरुष इत्यर्थः परमते ।। सिद्धा- न्ते तु अन्याकृतमक्षरं परं लोकादिसानीयं तस्मात्पर ईश्वर एव । अमूर्तः इयत्तावच्छिन्न- परिमाणरहितः । स इति मिन्नं पदम् । लोकवेदप्रसिद्ध इत्यर्थः । पहिरन्तर्विद्यमान इत्येवं ज्ञेयम् । अशरीरमिति । इदं कठवल्लीस्थम् । अर्थस्तु-अशरीर स्वरूपेणाकाशकल्पं, शरी- रेषु देवतिर्यगादिरूपेप्वनवस्थेष्ववस्थितिरहितेपु नश्वरेष्ववस्थितं वर्तमानम् । नित्यमविकृतमित्यर्थः । महत्त्वस्वान्याऽऽपेक्षिकत्वाद्विभुं व्यापकम् । आत्मानम् । आत्मम- हणं स्वतोऽनन्यत्वप्रदर्शनार्थम् । आत्मशब्दः प्रत्यगात्मविपय एव मुख्यः। तमीदृशमा स्मानं मत्वा अहमिति ज्ञात्वा धीरो धीमान , न शोचति शोकनिर्मुक्तो भवतीत्यर्थ इति हरितोपिणी । विरम्यते । अन्यदपि कठवल्लीस्थं वाक्यमाहुः-अशरीरमिति । तत्रापि स्वमतरीयार्थस्तु --- विद्यते लौकिक शरीरं यस्मिन् नित्यस्वात्मकधर्मकम् , अनवस्थेषु अवस्थितिरहितेषु तिरोभावशालिग्विति यावत् । अवस्थितं वर्तमानं । महान्तं न तत्समः कश्चित् , विभुं ध्यापकम् , आत्मानं चिदेकरसम् । अन्यदपि मुण्डकवाक्यमाहुः-अप्राण इति । शुभ्रः शुद्धः । एतदने 'अक्षरापरतः पर इति वाक्यं पठितम् । तदर्थस्तु-अव्याकृतमक्षरे लोकादिस्थानीयं, तस्मात्पर ईश्वरः । ननु 'दिव्य' इति 'अप्राण' इति मुण्डकवाक्यद्वयं पठितम् , तयोर्मध्ये कठवल्लीचं वाक्यं पठितगित्यवधेयम्। असा इति । बृहदारण्यके ज्यो. तिर्ब्राह्मणे जीवप्रकरणे । स्वप्ने स्त्रीसङ्गे जाते तजनितपापेनाननुलिप्त इत्यर्थः । श्रुतिभिरिति । प्रतिपाद्यते इत्यप्रिमेणान्वयः। एवं श्रुतिवाक्यान्युक्त्वा स्मृतिवाक्यान्याहुः अव्यक्तो- गङ्गाधरमट्टी। एम् । अशरीरमिति कठवल्याम् । अशरीरमाकाशकल्पम्, अनवस्थेषु नश्वरेषु, मह- त्वस्यापेक्षिकत्वाद् विभुं व्यापकमात्मानं जीवं मत्या अयमहमिति ज्ञात्वा इत्यर्थ इति परे। तन्न; 'गौणचेन्नात्मशब्दादिति सूत्रे ब्रह्मपरत्वस्य मुख्यतया प्रतिपादनेनात्मशन्दस्य प्रत्यगात्मपरत्वे गौण्यापत्तेः, 'सर्वे वेदा इति ब्रामप्रतिपादनव्यवधाना जीवप्रकरणाभावाच, अगरीरमहद्विमुपदानामेकार्थत्वाच । तस्माद्ब्रह्मपरमिदम् । शरीरं विशरणशीलं, तद्रहितं नित्यस्त्रात्मकधर्मकं महान्तं गुणादिमिः, 'न तत्समधाभ्यधिकश्चेति श्वेताश्वतरात् । असङ्ग १७. पु. पूर्वन कार्यरूपशरीरनिधिः इत्यधिकः पाठः। २ साऽऽपेक्षिकरवादिति मु.पु. पाट। - ।

·। १६ विद्वन्मण्डनम्। 'न सत्तन्नासदुच्यते' । 'सबै न देवाऽसुरमर्त्यतिर्यङ् न स्त्री न पण्डो न पुमान् न जन्तुः । नायं गुणः कर्म न सन्न चासन्निपेधशेपो जयः तादशेष' इत्यादिपुराणवाक्यैश्च निर्विशेपं ब्रह्म प्रतिपाद्यते । 'यतो वा इमानि भूतानि जायन्ते, येन जातानि जीवन्ति, यत्प्रयन्त्यभिसं- सुवर्णसूत्रम्। परमते । सिद्धान्ते तु 'येयं प्रेते' इति जीवप्रश्नोतरं श्रुत्वा अन्यत्र धर्मादित्यनेन प्रश्नान्तरे कृते 'सर्वे वेदा यत्पदमामनन्ती'यादिना तदुत्तरकथनात् प्रकरणभेदेन नास्य शारीरे- क्यम् । अतस्तदतिरिक्तमत्र ब्रह्मोच्यते । अत एव पूर्वत्र हर्षशोकौ जहाती'त्युक्तम् । अत्र तु शोकमात्रत्यागः । अर्थस्तु-अशरीरं, न विद्यते शरीरं विशरणखभावं यस्मिन् तादृशं नित्यस्यात्मकधर्मकम् महान्तं,-सर्वप्रकारैर्न तत्समः कश्चिदिति । विभुं व्यापकमिति । पूर्वनाशरीरमहद्विमुपदानामेकार्थयोधकत्वाद्वैयर्थ्यमपुष्टार्थत्वं वा योध्यम् । असङ्ग इति । बृहदारण्यके ज्योति मणे श्रूयते। इञ्च जीवप्रकरणम् । अत्र स्वप्ने रमणादिकमुक्त्वा ततो जागरणदशायां स्वाप्निकेन पुण्यपापफलेनानुविद्धत्वादसद्गत्वं जीवस्य वक्ति 'स यत्किञ्चित् पश्ययनन्वागतस्तेन भवत्यसङ्गो ह्ययं पुरुष' इति । अयमर्थः सिद्धान्तेऽपि तुल्यः । अव्यक्तोऽयमिति । गीतायां जीवप्रकरणे । न सदिति । गीतायां ज्ञेयं प्रकृ. त्योक्तम् । सत् नामरूपाभ्यां व्याकृतम् । असत्ताभ्यामव्याकृतमित्यर्थः । स वै इति । अष्टमस्कन्धे गजेन्द्रवाक्यम् । अन्न देवादिनिपेघेन तद्रूपता निषिद्धा । न जन्तुरित्यनेन लिङ्गत्रयशून्यं प्राणिमानं निषिद्धम् । किन्तु सर्वनिपेथे अवधित्वेनावशिष्यत इति निपे- धशेपः, मायया अशेपात्मकति परमतेऽर्थः । स्वत एव विरुद्धधर्माधारत्वात् सर्वात्मक हरितोपिणी। य'मिति । गीतायामिदं वाक्यम् । अन्यदपि वाक्यमाहुः-'स वा' इति श्रीभागवते गजेन्द्रस्तुतौ । निषेधशेष इति । सर्वनिषेधे सति यः अवधित्वेन शिप्यते स निपेधशेपः । मायया सर्यात्मक इति परमतरीत्यार्थः । खमते तु विरुद्धधर्मानयत्वेन सर्वात्मकः । एवं निविशेषप्रनप्रतिपादकवाक्यान्युक्त्या सविशेषप्रतिपादकानि वाक्यान्याहुः–यतोवा इति । तैत्तिरीये । अनेन पाक्येन सृष्टिमच्यते । येन जातानीति । जातानि भूतानि येन प्रमाणा जीवन्ति प्राणान् धारयन्ति । एतेन स्थितिमुक्त्वा प्रलयमाहुः यत्प्रयन्तीति । यद्ध प्रगन्ति प्रतिगच्छन्ति । अभीति । तादात्म्यं प्रतिपद्यन्ते । इदं च स्वमते परम- गगाधरमट्टी। इति ददारण्यके जीवप्रकरणं परमते, जीवनह्मणोरभेदाय तत्रोक्तम्। अव्यक्त इति गीतायां जीवप्रफरणे । 'न स'दिति तु मेयप्रकरणे । 'स या' इति अष्टमस्कन्धे । न जन्तुरिति लिमप्रयशून्यप्राणिमात्रनिषेधः । सर्वनिषेधे अवधित्वेन शेषस्याप्यशेपत्यं सर्वामित्वं प्राणो । . 1 ·-- व्याख्यानयोपेवम् । विशन्ति आनन्दायेव खल्विमानि भूतानि जायन्ते' इत्यादि। स ईक्षां मुवर्णसूत्रम् । इति तु सैद्धान्तिकोऽर्थः । यतो वेति । आनन्दाद्धीति । तैत्तिरीये भृगुप्रपाठके ब्रह्म- प्रफरणे ब्रह्मलक्षणमिदम् । यतो यस्मादिमानि ब्रह्मादितृयास्तम्बान्तानि जायन्ते, येन जातानि तानि जीवन्ति, प्राणान् धारयन्ति, विनाशकाले च यद्ब्रह्म प्रयन्ति प्रतिगच्छन्ति, अभिसंविशन्ति तादात्म्यं प्रतिपद्यन्ते । तथा च भूतानि उत्पत्तिस्थितिप्रलयकालेषु यदा- स्मतां न जति तदेतद्ब्रह्मलक्षणमित्यर्थः । इदं मतान्तरे उपहितस्योपादानत्वात् परब्रह्मण- स्तटस्थलक्षणम् । सिद्धान्ते तूपादानलक्षणं परस्यैवेति विशेषः । स ईक्षा चक्र इति । एपा श्रुतिः प्रश्नोपनिपदि पोडशकलमुपक्रम्य पठिता । 'स आत्मानमिति शाखान्तरस्थः पाठः। वृहदारण्यके 'सोऽहेय'मिति पठ्यते, 'तदात्मान मित्येवं च पठ्यते । अर्थस्तु-स प्रजापतिः, अहेयं यथा स्यात्तथा ईक्षा ईक्षणं विचार चक्रे इति । इतः पूर्व 'सोऽविभेत् तस्मादेकाकी विभेतीति श्रवणात् । अग्रे यन्मदन्यन्नास्ति कस्मानु विभेनीति तत एवास्य भयं वीयायति तत्वज्ञानेन भयनिवृत्तिभावणाचास्य संसारित्वं परमते । सिद्धान्ते तु 'आत्मवेदमन आसीत् पुरुषविधः सोऽनुवीक्ष्य नान्यदात्मनोऽपश्य'दित्युपक्रमे आत्मशब्दादनुवीक्षायाम- न्यदर्शननिषेधाच नौवात्रोच्यते । मध्ये भयकथनं तु अग्रे एकाकिनो भयवोधनाद्यर्थमेवं. प्रकारेण भयोत्सत्तिकथनार्थम् । अन्यथा 'आत्मेयेवोपासीते'ति तदेतदृपिः पश्यन् वामदेवः प्रतिपेदे' इत्यादिनोक्तं सर्वभावार्थकमुपासनं वेदनं चोत्कृष्टं न स्याद्, विषयस्य संसारि- त्वात् । अतो यथा 'सोऽकामयते त्यादौ कामोत्पत्तिरुच्यत एवमिह भयोत्पत्तिरुच्यत हरितोपिणी। मग उपादानलक्षणम् । प्रभोपनिषत्स्थं वाक्यमाहुः स ईक्षामिति । सः प्रजापतिः ईक्षा ईक्षणं विचार चने; विचारानन्तरं सः आत्मानमेवावैत् ज्ञातवान् । ज्ञानाकारमाहुः-अह- गङ्गाधरमही। विरुद्धधर्माधारत्वात् । 'यतो वेति 'आनन्दाद्धीति च तैत्तिरीये भृगुप्रपाठके । प्रय- न्ति प्रतिगच्छन्ति । अभिसंविशन्ति तादात्म्यं प्रतिपद्यन्ते । स ईक्षा'मिति प्रमोपनि- षदि । 'म आत्मान मिति शासान्तरे । बृहदारण्यके तु 'सोऽहेयमीक्षा चक्र, तदा- स्मान'मित्यादि पाठः । अहेयं यथा स्यात्तथा ईक्षां विचारमिति संसारिनिरूपणम् , पूर्व 'एकाकी विभेती तिश्रुतेः, उत्तरत्र 'यन्मदन्यत्राति कमान्नु निभेमी तिश्रुतेश्चेति परे । तन्न 'आत्मेत्येवोपासीति तदेतदृपिः पश्यन्वामदेवः प्रतिपेर्दै' इत्येवमादिनोत्तस्य सर्वभावार्थ- कंस्योपासनस्य निकृष्टत्वापत्तेः, विपयस संसारित्वात् , 'आत्मैवेदमप्र आसीदिति ब्रह्मपक्र- प्यारयायते मु.पु. पाठः। वि.३ ·१८ विद्वन्मण्डनम् । चक्रे स आत्मानमेवावैदई ब्रह्मास्मीति' । 'सर्वस्य चशी, सर्वस्ये- शान' । 'यः सर्वज्ञः सर्वशक्तिः । 'विश्वतश्चक्षुरुत विश्वतोमुखो विश्व- तोपाहुस्त विश्वतस्पात् । सं याहुभ्यां धमति सं पतत्रैः, द्यावाभूमी जनयन् देव एका 'सर्वकामः सर्वगन्धः सर्वरस' इत्यादिश्रुतिभिः। 'स- र्वतापाणिपादान्तं सर्वतोऽक्षिशिरोमुखम् । सर्वतः श्रुतिमल्लोके सर्व मावृत्य तिष्ठति' 'निर्दीपपूर्णगुणविग्रह आत्मतन्नो निश्चेतनात्मकश. मुवर्णसूत्रम् । इत्येव युक्तमिति । सर्वस्य वशीति । बृहदारण्यके शारीरब्राह्मणे । वशमस्यास्तीति वशी । तथा च सर्वनिष्ठं यदधीनत्वं तदेतन्निरूपितमस्तीत्यर्थः । वस्तुतस्तु सर्वशब्दस्य 'सवा अयमात्मेति पूर्वेण सम्बन्धः । 'अहमात्मा गुडाकेश सर्वभूताशयस्थित' इति गीता- स्मृतेः । 'यः सर्वज्ञः सर्वशक्तिरिति शासान्तरस्थम् । श्वेताश्वतरे 'यः सर्वज्ञः सर्वविदिति पाठात् । विश्वत इति । तैत्तिरीये श्वेताश्वतरे च किञ्चित्पाठभेदेन वर्तते । अर्थस्तु- आब्रह्मतॄणस्तम्यान्तानां चभूपि अस्येति विश्वतश्चक्षुः । उत अपि । एवमग्रेऽपि । सर्वे- न्द्रियोपलक्षणमेतत् । संधमति संयोजयति । पत पतनसाधनैः पादैः पर्वा । सि- द्धान्तेऽपि तुल्यमेतत् । मूलरूपं तथेति वा । सर्वकाम इति । छान्दोग्ये शाण्डिल्यवि- द्यायाम् । सर्वत इति । गीतावाक्यं त्रयोदशे । अप्रे विवरणीयम् । निर्दोपैति । नारद- हरितोपिणी । मिति । बृहदारण्यके शारीरनामणस्थं वाक्यमाहुः-सर्वस्येति । स्पष्टम् । शासान्तरस्थं वाक्यमाहुः-य इति । श्वेताश्वतरे तु 'यः सर्वज्ञः सर्वविदिति । तैत्तिरीयस्थं वाक्यमाहुः- विश्वत इति । उतेत्यप्यर्थकः धमति संयोजयति पतत्रैः पादैः पौर्वा, अन्यत्स्पष्टम् । छान्दोग्ये शाण्डिल्यविद्यार्थ वाक्यमाहुः-सर्वकाम इति । श्रुतिभिरिति । इदं च सवि. शेष प्रतिपाद्यत इत्यनेनान्वितम् । एवं सविशेपनलप्रतिपादकश्रुतिवाक्यान्युक्त्वा स्मृतिवा- क्यान्याहुः-'सर्वत' इति । इदं च गीतायां त्रयोदशाध्याये । नारदपञ्चरात्रस्थं वाक्य- गगाधरभट्टी। माघ । अतो यथा सोकामयतेत्यादौ कामोत्पत्तिरुता, एवमिह भयोक्तिरेकाकिनो भयवोध- नार्थमिति युक्तं नक्षपरत्वम् । सर्वस्येति । शारीरव्राह्मणे। तत्र सर्वस्येति स वा अयमात्मेति पूर्वेण मम्यध्यते । 'अहमात्मा गुडाकेश सर्वभूताशयस्थित' इतिगीतोक्तेः । सर्वशक्तिरिति शाखान्तरे । श्वेवाश्चत्तरे तु 'सर्वविदिति पाठः । विश्वत इति तैत्तिरीये । श्वेताश्वतरे तु विचिपाठभेदः । आप्रवस्तम्यान्तानि चर्चापि अम्येति विश्वतश्चक्षुः, इति एवमपे । सं- धमति संयोजयति पतः पवनसाधनैः पादः पौया । सर्वकाम इति । छान्दोग्ये शाण्डि- - ·व्याख्यात्योपेतम् । रीरगुणैश्च हीनः । आनन्दमात्रकरपादमुखोदरादिः सर्वत्र च खगत- भेदविवर्जितात्मा' इत्यादिस्मृतिभिश्च सविशेष प्रतिपाद्यते ॥ किमन युक्तम् ? निर्विशेषमेवेति । कुतः? (२) उपजीव्यत्वतःौतवाक्यैश्चान्यपरत्वतः । अन्तरङ्गत्वतश्चापि निर्विशेषं निरूप्यते ॥ सुवर्णसूत्रम् । पञ्चराने । एवमन विषयसंशययोर्योधनाय श्रुत्यादिवाक्यान्युपन्यतानि । (२) पूर्वपक्षं वक्तुमनुयुञ्जन्ति-किमिति । पूर्वपक्षं संगृहाति-उपजीव्यत्वत इत्यादि । उपजीव्यत्वं निर्वाहकत्वम् । निर्वाहश्च वृत्त्यविधातः । वृत्तिरतु कचित् स्वरूपस्थितिः, दलिष्टस्थितिः, कनिकार्यजननसामर्थ्यमित्यननुगता तत्र तत्र वोध्या । तथा च विशेष- निरूपकश्रुतिवृत्त्यविधातसाधकत्वेनेत्यर्थः । उपजीव्यत्यत इत्यादौ साविभक्तिकस्तसिः। हरितोपिणी। माहुः-निर्दोषेति । एवं निर्विशेपसविशेपब्रह्मप्रतिपादकवाक्यकथनेन विषयो दर्शितः ।। (२) एवं च संशये सति मध्यस्थेन विचारं कर्तुं प्रश्नः क्रियते-किमत्रेति । तन निर्विशेषब्रह्मस्वीकर्तृणां मायावादिनां मतं पूर्वपक्षकोटौ निवेशयितुमाहुः-निर्विशेषमिति । कुत इति । कस्सा तोरिति मध्यसप्रश्नः । तदनन्तरं पूर्वपक्षी हेतुवाक्यैः स्वमतं दृढीकर्तु कारिकामाह-उपजीव्यत्वत इति । निरूप्यत इत्यनेनान्वयः । अत्र पञ्चम्यन्तं तसिल्म- त्ययान्तं हेतुत्रयमाहुः-उपजीव्यत्वत इति । निर्वाहकत्वयादित्यर्थः । धर्मनिरूपणस्य धर्माधारनिरूपणं विना असंभवात् तत्र तस्य निर्वाहकत्वान्निविशेषनिरूपणमावश्यकमिति भावः । श्रीगोखामिपुरुपोचमास्तु-तसिलः सावविभक्तिकत्वं स्वीकृत्य उपजीव्यत्वत इति तृतीयान्तमप्रिमहेतुद्वयं पञ्चम्यन्तमाहुः । मया तु विशेषाभावात् स्वयं कारिकाव्याख्या- नावसरे पञ्चम्यन्तत्वोक्सा च हेतुत्रयस्य पञ्चम्यन्तत्वमुक्तम् । द्वितीयं हेतुमाहुः-श्रौत- वाक्यैश्चेति । उपासनावोधकोतवाक्यरित्यर्थः । चकारेण स्मृतिवाक्यानां समुद्ययः । गङ्गाधरभट्टी। स्यविद्यायाम् । सर्वत इति । गीतावाक्यम् । अप्रे विवरिष्यते । निर्दोपेति । नारदपश्चराने । (२) उपजीव्यत्वत इत्यादी साविभक्तिकस्तसिल् । विशेषनिरूपकश्रुतिवृत्त्यविधावक- टिप्पणी। (२) गद्गापरभट्टीविवृतौ उपजीव्यत्वत इति कारिकान्याख्याने 'एकस्या आइवेश्चरितः प्रयोगो द्वितीयस्यास्ववीयस्थाच न भविष्यतीतिशाब्दिकन्यायादित्यन-उपजीव्यत्वतः भा..

·२० क्यविचारः । विद्वन्मण्डनम् । तथा हि-सविशेपवादिनाऽपि विशेपाधारत्वेनावश्यं ब्रह्मखरूपमः प्यगीकर्तव्यम् । अन्यथा कुच विशेपा निरूपिताः स्युः। निविशेष- प्रतिपादकवा- तथा चाऽऽधारनिरूपिका श्रुतिराधेपनिरूपिकया नान्य- थयितुं शक्या, उपजीव्यत्वात् । न च धर्मिस्वरूपं निरूप्य धर्मनिरूपणेनोभयसार्थकत्वमिति वाच्यम् । अस्थूलायुक्त सुवर्णसूत्रम् । अत्र पूर्वश्चकारः स्मार्तवाक्यसमुच्चायकः । द्वितीयश्चकारो युक्तिसमुचायकः । अपि. र्वाद्यन्तरगर्हायाम् । निरूप्यत इति । श्रुत्यादितात्पर्यगोचरतयोच्यत इत्यर्थः । का- रिकां व्याकरोति-तथा हीत्यादि । उपजीव्यत्वादिति । एतेनान्तरङ्गत्वममि बोध्यते । तेन यथा आमिक्षाधिकरणे उत्पत्तिशिष्टाया आमिक्षाया यागस्वरूपघटकतयान्तरङ्गत्वम् । तथात्र स्वरूपनिरूपकाणां धर्मस्वरूपनिर्वाहकतयाऽन्तरगत्वमिति । यथा तत्र न वाजि- नेनामिक्षावाधस्तथाऽत्र न धनिर्विशेपस्य वाध इत्यर्थः । इयमेव युक्तिरन्तरङ्गत्वतश्चेति चकारेण वोध्यते । ननु धर्माणामागन्तुकत्वाङ्गीकारे पाश्चात्यत्वान्न तैः स्वरूपवाधनमिति तदन्ययाकरणशङ्काया एवानुदय इति शङ्कां हृदि कृत्वाऽऽह-न चेत्यादि । अस्थूले- त्यादि । यदि निपेधो न स्यात्तदा तथा स्यात् , न तु तस्मिन् जाग्रतीत्यर्थः । हरितोपिणी। अन्यपरत्वत इति । धर्मवोधकवाक्यानामिति शेषः । तथा च तादृशवाक्यानामुपासना- परत्वादित्यर्थः । तृतीयं हेतुमाहुः-अन्तरङ्गलत इति । आधारनिरूपणस्याऽऽधेयनिरू- पणापेक्षया प्राथमिकत्वेन धर्मिणः अन्तरङ्गत्लादित्यर्थः । अत एवान्तर्भूतनिमित्तकत्वं पूर्वो- पस्थितिरूपं चान्तरगत्यमिति तत्र तत्रोकं सगच्छते । कारिकार्थमाहुः- तत्र प्रथमं उपजीव्यवत इति हेतुं व्याकुर्वन्ति-सविशेषेति । नान्यथयितुमिति ! नान्यधाकर्तुमित्यर्थः, निर्विशेषश्रुतेनिहिकत्वादपवादो न भविष्यतीति भावः । कारिकायाँ तसिल्प्रत्ययान्तं हेतुं पञ्चम्यन्तत्वेन स्वीकुर्वन्ति-उपजीव्यत्वादिति । निर्वाहकत्वादि- त्यर्थः । परस्परं याध्यवाधकमानो नास्ति, कुतः ? अस्मन्मते नह्मणो विरुद्धधर्माधारत्वस्वी- पारादियाशयेन सिद्धान्ती शङ्कते-न चेति । उत्तरयन्ति-अस्थूलेति । तथा च निपे- गगाधरभट्टी। त्वेनेत्यर्थः । चद्वयं स्मृतियुक्तिसमुच्चये । उपजीव्यत्वादिति पञ्चमी हेती हेतुतृतीयया ममानार्थी । न बनेनोपजीव्यत्वत इत्यन पञ्चम्यन्तात्तसिल् शयः । एपस्या आकृतेश्चरिता :-तथा हीत्यादि । टिप्पणी। - परत्यतः, अन्तरपारवत इति हेतुप्रयं पञ्चम्यन्तात्तसिलि निष्पन्नमिति तोषिणीकृद्भिरभ्युपेयते, तन साधीयः। पपा गोष्वश्वेपु ष सामीयन सामीश्वराधिपति' इतिसूण पटीसप्तम्योर्वि- ·२२ विद्वन्मण्डनम् । तुभययाधो युक्तः, उक्तयुक्तेः । तथा च शून्यवाद आपद्यतेति वृश्चिक भिया पलायमानस्य विपमाशीविपमुखे निपातः । न चैवमपि वक्तुं शक्यम् । “असन्नेव स भवति असद्ब्रह्मेति वेद चे"दिति निन्दाचते- रिति चेत्, मैवम् । न दि श्रुतिसिद्धा धर्मा निपिध्यन्ते, किन्त्वनुवाद- पूर्व लौकिकाः स्थौल्यादयः । तथा च क धर्माणां श्रोतानामुपजीव्यत्वम्। न चैवं निषेधस्य भिन्नविपयत्वाद विरोधाभावेनकतरवाधो न युक्त, तथा चोभयवत्वं सिद्धमिति सांप्रतम् । श्रौतानामप्यर्थानां श्रोतव्य- खादीनां 'यतो वाचो निवर्तन्ते' इत्यादिना निषेधात् । न चोपजीव्यत्त्व सुवर्णसूत्रम् । सण इच प्रतियोगिनां धर्माणामप्युपजीव्यत्वादित्यर्थः । उक्तयुक्तरिति । सूचिताभ्यामुप- जीवकत्वबहिरङ्गत्वाभ्यामित्यर्थः । उपजीव्यत्वचाध इति । उपजीव्यत्वप्रयुक्तो वाध हरितोषिणी। वात्तदुभयधर्मवत्वं सिद्धमिति भावः । तथाकरणे अन्यतरबाधकरणे । उक्तयुक्तरिति । उभयन्न श्रौतत्वोपजीव्यत्वयोरविशेषाद्विनिगमकाभावादित्यर्थः । तथा च उभयवाधस्वी. कारे प । विषमेति । विपमश्चासौ आशीविषः सर्पश्चेत्यर्थः । न चैवमपि । न हीत्यर्थः । शून्यवादस्वीकारे श्रुत्युक्तं दूपणमाहुः-असन्नेवेति । 'असन्नेव स भवति असद्ब्रह्मेति वेद पेत् , अस्ति प्रीतिचेद्वेद सन्तभेनं ततो विटुरितिश्रुतेरित्यर्थः । इयं च तैत्तिरीयोपनिषदि । मन्त्र मायावादी समाधानमाह-मैवमिति । स्पष्टम् । पुनः सिद्धान्ती शङ्कतेन चैव- मिति । मायावादी उत्तरयति-नौतानामिति । निषेधाद्भिन्नविपयत्वं नास्तीति भावः । सिद्धान्ती शकते-न चेति । अभावस्य प्रतियोगिनिरूपणाधीनत्वाद् धर्मनिरूपणे उपजी- गगाधरभट्टी। गुणेन न यापः, यागम्वरूपघटकत्वेनान्तरङ्गत्वात् , उपजीव्यत्वाच । एवं प्रकृतेऽपि । टिप्पणी। रन्यपरत्वप्रतिपादनादित्यादेराशयस्यापि स्फूर्तिसंभवेन प्रकरणादिना निर्णये प्रतिपत्तिगी- रवात्सर्वेषां हेतूनां तृतीयान्तत्वगेच युक्तमित्येकस्सा इति परिभाषया सिद्ध्यतीति भायः । अम्या अर्थस्तु-एकस्या आकृतेः सरूपस्य विभच्यादिरूपस्य प्रयोगश्चरितः कृतः, अतो द्वितीयाधाकृतेः प्रयोगो न भवितुमर्हति । अब विसरः परिभापेन्दुशेखराइवेयः । यन्तु मूलादिः, उपजीव्यत्यत इत्यादेरध प्रदर्शयद्भिरपजीव्यत्वात् , अन्यपरत्वात् इतिपध्वम्यन्त पदे उपन्यासिपाताम् , तत्तापर्यप्रदर्शनाभिमायेण केवल मिति सर्व समससम् ।।

·व्याख्यानयोपेतम् । २३ बाधः । एवंविधस्य तस्याऽप्रयोजकत्वात् । अन्यथा अभावनिरूपणो- च्छेदप्रसङ्गात् । नन्विदमसंगतम् । न हि लोके यस्मिन् यदा ये धर्माः सत्वेन निरूपितास्ते तस्मिनेव तदैव निषेधुं शक्याः, विरोधात् । का- लभेदेन तु शक्या निषेधुम् । पूर्व श्यामत्वेन निरूपिते पाकरक्ते घटे श्यामवस्येव । न चैवं ब्रह्मणि संभवति, सदैकरसत्वात् । अतः कथं धर्मनिरूपणं, कथं वा निषेध इति तप्ससंदंशपतितो मिथ्यावादीति चेत् , सुवर्णसूत्रम्। इत्यर्थः । एवंविधस्येत्यादि । अभावप्रतियोगितानियन्त्रितस्योपजीव्यत्वस्य स्खका- क्षमत्वादित्यर्थः । इदमिति । एकस्मिन् ब्रह्मणि तत्तदभावनिरूपणमित्यर्थः । अविद्या- कल्पितत्वेनाङ्गीकारादिति । ल्यदलोपे पञ्चमी । तथा च तेपो तथात्वमङ्गीकृत्य निपेधतीत्यर्थः । उदाहरणं तु यथा श्वेताश्वतरे 'विश्वतश्चक्षु रित्याधुवा, ततो यदुत्त(रतार हरितोपिणी। व्यत्वम्, तस्य निषेधे उपजीव्यस्वस्य वाधः स्यादित्यर्थः । मायावादी उत्तरयति-एवं वि- धत्येति । एतादृशस्त्र उपजीव्यत्वस्य अप्रयोजकत्वात् कार्याजनकत्वात् । तथा च वा- धस्य स्वीकारादित्यर्थः । अन्यथा स्वीकाराभावे । अत्र सिद्धान्ती शङ्कते-नन्विति असङ्गतमिति । अभावनिरूपणोच्छेद इति यदुक्तं, तदसगतमित्यर्थः । यद्वा ब्रह्मणि वत्तभावनिरूपणम् । असङ्गतत्वमेवोपपादयन्ति-नहीति । शक्या इति । न हीति पूर्वे- णान्वयः । श्यामत्वस्येवेति तथा च कालभेदेन श्यामलतदभावयोः सत्वादभावनि- रूपणं संगच्छते इति भावः । ननु मयापि कालभेदेन ब्रह्मणि एवं वक्तुं शक्यत इत्यत आहुः न चैवमिति । न हीत्यर्थः । सदैकरसत्वादिति । सार्वकालिकैकरसत्वादित्यर्थः । गङ्गाधरभट्टी। धर्मिस्वरूपमिति । अग्निहोत्राद्युक्त्वा दयिदुग्धादिगुणविधिवत् । उत्तयुक्तरिति । उप- जीच्यत्वादेः । एवंविधस्य तस्येति । अभावप्रतियोगितानियनितम्योपजीव्यस्य स्वकार्या- क्षमत्वादित्यर्थः। पूर्वोकान्निघतीति । यथा श्वेताश्वतरे 'विश्वतश्चक्षु रित्याद्युक्त्वा ततो यद- टिप्पणी। न च धर्मियरूपं निरूप्येयस्य गद्गापरभट्टशाममिहोत्रायुका दधिदुग्धादिगुणवि- धिवदित्यन- 'अग्निहोत्रं जुहोती त्यनेनाग्निहोत्रे विहिते यागस द्रव्यदेवतात्मकतया द्रव्या- कोष्ठकान्तर्गतमक्षरद्वयं मु. पु. नास्ति ।

·२४ विद्वन्मण्डनम् । न । धर्मनिरूपिकायाः श्रुतेरन्यपरत्वात् । तथाहि-सोपधि ब्रह्म निरु- पयति धर्मनिरूपिका श्रुतिरुपासनार्थम्, तया चित्तशुद्धौ सत्यां नि. विशेपं ब्रह्म प्रतिपत्स्यते इति तात्पर्यण । ततस्तादृशब्रह्मज्ञापनाय पूर्वोक्तान निषेधति, तेपामविद्याकल्पितत्वेनाङ्गीकारात् । अतोऽपवा दार्थ कर्तृत्वाद्युक्त्वा निषेधतीति कल्पने सर्व समासमिति चेत् ? सुवर्णसूत्रम्। तदरूपमनामयमिति । यथा च बृहदारण्यके मूर्तामुर्तलक्षणं रूपद्वयमुक्त्वा 'अथात आ. देशो नेति नेतीति । एवमन्यदपि द्रष्टव्यम् ।। हरितोपिणी। एवं च कालभेदो न वक्तुं शक्यः । अत इति । कालभेदाभावादित्यर्थः । एकस्मिन्नेय काल इति शेपः । अत्र मायावादी द्वितीयं अन्यपरत्वत इति हेतुं पुरस्कृत्य समाधान वदति-धर्मेति । अन्यपरत्वमेव व्युत्पादयति-तथा हीत्यादिना । उपासनार्थमिति । निरूपयतीति पूर्वेणान्वयः । तया उपासनया । प्रतिपत्स्यते प्राप्नोति । तेपां धर्माणाम् । अविद्याकल्पितत्वेनाङ्गीकारादिति । अविद्याकल्पितत्वमङ्गीकृत्य निपेधतीत्यर्थः । तथा च वस्तुगला ते धर्मास्तत्र न सन्तीति भावः । तथा च यत् सिद्धं तदाहुः-अत इति । कर्तृत्वादीति । अविद्याकल्पितकर्तृत्वादीत्यर्थः । इदं च बृहदारण्ये मूर्तामूर्तब्राह्मणे रूपद्र- यमुक्तम् । पश्चानिषेधति 'अथाव आदेशो नेति नेतीति । सर्व समञ्जसगिति । कोपि श्रुतिविरोधो नास्तीति भावः ।। गगाधरभट्टी। नन्तरं 'तदरूपमनामयगिति । वृहदारण्यके च मूर्तामूर्तलक्षणमुक्त्वा 'अथात आदेशो नेति नेतीति दिक् । टिप्पणी। पाहायां 'दला जुहोती'त्यनेन दधि वदनतया विधीयत इति प्रधानविधिगुणवियोर्यया सार्थकरवं, तथा निर्विशेषश्रुतिभिः प्रथमं पनि निरूप्यते, तकिधर्मकमियाकादायां सविशे. पधुनिमिर्धा निरुप्यन्त इत्युभयमारवामिनी भारः ।। - ·व्याख्यानयोपेतम् । २५ -- अन्न ब्रूमः। (३) अभेदादनुपाधित्वाजगदप्रत्ययाप्तितः । उपहितक सुंत्वनिरास सर्वाधारत्वतस्तावच्छक्तित्वानास्य बाधनम् ॥ सुवर्णसूत्रम्। (३) सिद्धान्तं संगृहते-अभेदादित्यादि । अन प्रथमतस्तदुक्तसर्वहेतुसाधकमन्यप- रत्वत इति हेतुं दूपयितुमन्यं निषेधन्ति-अभेदादिति । सविशेपनिर्विशेपयोर्भेदाभावादि- त्यर्थः । अत्र हेतु:-अनुपाधित्वादिति । तथा सति धर्माभावमुखेनेव धर्ममुखेन हरितोपिणी। (३) एतावत्पर्यन्तं निर्विशेषवादिमतमुपन्यस्य स्वमतसिद्धान्तमाहुः-अत्र बम इति । उपासना धर्म निरूपयति श्रुतिरित्युक्तम् , तदेव सण्डयन्ति-अभेदादिति । सविशेपनि- विशेपब्रह्मणोरेकत्वेन भेद एव नास्तीत्यर्थः । एतेनान्यपरत्वत इति प्रवलो हेतुर्निरस्तः । ननु सोपाधिकं ब्रह्म भिन्नं, निरुपाधिकं ब्रह्म मिन्नमिति भेदस्य सत्वादत आहुः-अनु- गडाधरभट्टी। (३) अथान्यपरत्वत इति दूपयन्ति-अभेदादिति । सविशेषनिर्विशेषयोर्भेदामावात् । तत्र हेतुः-अनुपाधित्वादिति । तथा च धर्मनिरुपकश्रुतेरपि ब्रहापरत्वादुपजीव्यत्वा- टिप्पणी। (३) अभेदादितिकारिकान्याख्यायाम्-'एताभ्यां श्रोतवाक्यैरिति तदुक्तो हेतु पित' इति श्रीपुरुपोत्तमाः । अयमाशयः--उपजीव्यत्वत इत्यस्य विशेपनिरूपकश्रुतिवृत्त्यविधा- तकत्वेनेति पर्यायं प्रदर्श्य उपजीव्यत्वत इत्यादौ तसिलन्ताये न पञ्चम्यन्तात्तसिलिति प्रमाणीकर्तु 'एकस्या आकृते रिति शान्दिकन्याय उपन्यस्तो गङ्गाधरभट्टयाम् । संगति- श्वास्यास्यैव टिप्पण्या प्रदर्शितेन प्रकारेणेत्यत उपजीव्यत्वत इति फारिकायां हेतुचतुष्टयं गगाधरमतेन सिध्यति । इदं श्रीपुरुषोत्तमानामप्यभिप्रेतमिति एताभ्यां श्रौतवाक्यै रित्य- नेनोनीयते । नैवं चेत्कथ तदुक्तो हेतुर्दूपित इति वदेयुः । परंत्वनेदमवधेयम्-श्रीपुरुषो. समैरिव तोपिणीकृद्भिरपि 'एतेन प्रोतवाक्यैरिति हेतु: प्रत्युक्त इत्युक्तम् । उपजीव्यत्वत इति व्यारयावसरे च सैस्तसिलन्त हेतुनयमित्यमिहितम् । श्रीतवाक्पश्चान्यपरत्वत इत्ये- कीकृन्य उपासनाचोधकोतवाक्यैर्धर्मनोधकवाक्यानामुपासनापरत्वादिति च व्यारयातम् । अत एतत्पूर्यापरविरोधपरिहतये 'अन्यपरत्वत' इसनेनान्वीयमानो गर्भहेतुः श्रोतवाक्यै. रित्ययमित्यभ्युपेयम् । गर्भहेतुत्वमादाय 'एकस्या' इति न्यायोऽपि संगमयितुं शक्यः । यतस्तृतीया हेत्यर्थसामान्यमपेक्षते, न तु तद्विशेपम् ।। पञ्च तोपिणीकृझिरुपजीव्यत्वत इति तृतीयान्तात्तसिल्, अन्यपरत्वत इत्यादौ पच- ·। रन्तु मम तु यथा 'एकत्या' इतिन्यायमुपन्यस्यतां गद्गाधराणा, सपा हेतूनां तृतीया व्याख्यायोपेतम् । अस्वार्थस्तु-सर्वत्र वेदान्तेषु प्रसिद्धस्य ब्रह्मण एवोपास्यत्वेन उपदे- शान्मनोमयत्वादिविपयवाक्योक्तधर्मविशिष्टं ब्रह्मवास्मिन् वाक्ये सुवर्णसूत्रम् । चतुःसूत्रमिदमधिकरणमुत्तरतन्त्रप्रथमाध्यायद्वितीयपादारम्भेऽस्ति । विरोधवोधनार्थमाहुः -अस्यार्थ इत्यादि । मनोमयत्वादीति । छान्दोग्ये पञ्चमप्रपाठके शाण्डिल्य- विद्यायाम् । 'सर्व खल्विदं ब्रह्म, तबलानिति शान्त उपासीत, अध सलु ऋतुमयः पुरुपो, यथाक्रतुरस्मिन् लोके पुरुपो भवति, तथेतः प्रेत्य भवति, स ऋतुं कुर्वीत, मनोमयः प्राण- शरीरो भारूपः सत्यसंकल्प आकाशात्मा सर्वकर्मा सर्वकामः सर्वगन्धः सर्वरसः सर्व- मिदमभ्यात्त' इत्यादि विषयवाक्यम् । अस्मिन् वाक्ये उच्यत इति । मन्तव्यत्वेनोप- दिश्यते । अयमर्थः-वाक्योपक्रमे सर्वस्य ब्रह्मत्वं प्रतिज्ञाय, जायते लीयते अनिति जलान् तस्मिन् जलान् तजलान् । इदं सर्व सलु सर्वावस्थासु तस्मिन् , अतः सर्वं ब्रह्मेत्युपासी- तेति जडस्य ब्रह्मत्वेनोपासनं विहितम् । अतः परमयेत्यग्रिमे वाक्ये 'क्रतुं कुर्वीते'त्यनेन कि जीवोपासनमुपदिश्यते, उत्त ब्रह्मोपासनमिति सन्देहः । तत्र 'मनोमय' इत्यादिना लिङ्ग- शरीरकथनात्तादशशरीरवी जीव एवोच्यते । अमे सत्यसंकल्पादिलिङ्गं तु ब्रह्मत्वेनोपास- नार्थम् । शासान्तरे 'विज्ञानं ब्रह्म चेद्वेदेति तस्य तथोपासनस्योक्तत्वाच । अतः कार्यकारणयो- रभेदाद्यथा पूर्वोपासना तथेयमपीति पूर्वपक्ष उच्यते-सर्वत्रेति । एकपदमिदं सूत्रम् । हरितोपिणी। स्तविकः । सविशेषनिर्विशेपयोर्भेदो नारतीत्यर्थः । ननु कुतो नास्तीत्यत आहुः सर्वत्रेति इदं व्याससून प्रथमाध्याये द्वितीयपादारम्भे । एकपदमिदं सूत्रम् । अस्यार्थ इति । मसि. द्भस्येति । आनन्दमयः प्राणशरीररूपः परमपुरुष: य एकः, स एवास्मिन् वाक्ये उपाय. त्येनोपदिश्यते, एतावतर किं ज्ञायते ? तादृशम्य व्यासचरणैः सर्ववेदान्तप्रसिद्धत्वमुक्तम् । अतः सविशेषनिर्विशेषयोस्ताविकभेदो नास्तीति भावः । सामवेदान्तर्गवच्छान्दोग्यस्य पञ्चमप्रपाठके शाण्डिस्यविद्यास्वमस्य सूत्रस्य विपयवाक्यमाहुः-मनोमयत्वादीति । सर्व गगाधरभट्टी। अस्येति । सविशेषत्वस्य । सर्वनेति । प्रथमाध्यायद्वितीयपादे । विरोधादिति । सो टिप्पणी। तया व्याख्यातम् । तदस्य तृतीयान्सपर्यायपद्मदर्शनेन पञ्चम्यन्वदा प्रतिपिता न हीत्यतः माऽभ्युपेतेति तोपिणीकृतां तर्कः स्यात्, 'अप्रतिषिद्धमनुमतं भवतीनि न्यायान् । " ·२८ विद्वन्मण्डनम् । उच्यते इत्येतत्सर्वं व्याससूत्रभाष्ये विस्तृत पितृचरणविस्तरभियान न लिख्यते । किञ्चैवं, जीये नितरां तथाऽऽयातमिति 'तत्त्वमसी'त्याद्य- भेदयोधकश्रुतिविरोधः । ब्रह्मानेकत्वापत्त्या चैकमेवेत्यादितद्विरोधः । तथा त्वयाऽनङ्गीकाराच। येऽप्य(व)ङ्गीकुर्वन्ति,तेपो मते वेदान्तानां ताह- सुवर्णसूत्रम् । तथा च पूर्वोपासनया परमशान्तस्य मननात्मा सर्ववेदान्तप्रसिद्धब्रह्मोपदेश एव युक्तो, न तु जीवोपासनोपदेशः । एवं भगवत्स्वरूपलाभात् , सारूप्यलाभाद्वा यथा सङ्कल्प प्रेत्यापि तथा भाव उपपद्यते । अत्यणुत्वातिमहत्वादिसत्यसङ्कल्पादिकर्मत्वध्येयत्वप्रा- प्यत्वव्यपदेशोऽपि युज्यते । मनोमयस्वन्तु स एप जीव' इति भगवद्वाक्याद्वेदेऽपि । न तु जीवलिङ्गैकान्तम् । वेद एव च ब्रह्मणि प्रमाणं तत्कार्यश्च । अतस्तदभेदोपचारः । तस्मादानन्दमयः प्राणशरीररूपः परमपुरुप एव वाक्यार्थः । तथा च यदि सविशेप- निर्विशेषयोर्मेदः स्याद्यासचरणैः सर्ववेदान्तप्रसिद्धत्वं तादृशस्य नोच्येताऽतस्तद्विरोध इति भावः । नितरामिति । अज्ञत्यादिवैशिष्वात्तथेत्यर्थः । येऽध्यङ्गीकुर्वन्तीति । हरितोपिणी। सल्विदं ब्रह्म तजलानिति शान्त उपासीते'सारभ्याने 'स क्रतुं कुर्वात मनोमयः प्राणश- रीररूपः सत्यसङ्कल्पः आकाशारमा सर्वकर्मा' इत्यादिविपयवाक्ये मनोमयत्वप्नाणशरीर- स्वादिधर्मविशिष्टं ब्रसवोपास्यलेनोच्यत इत्यर्थः । तादृशोपासनया भगवत्स्वरूपस्य सारूप्यस्य वा लामः, तेन च जीवस्य प्रेत्यापि भगवद्भाव इत्युपासनाफलमिति भाष्ये अणुभाष्ये मयापि भाग्यविवरणे विसरेणोक्तमिति विस्तरभयाद्विरम्यते । दूपणान्तरमाहुः-किं चैवमिति । एवं धर्मविशिष्टस्य तात्विकभेदस्वीकारे । नितरामिति । अज्ञत्यादिविशिष्टत्या दित्यर्थः । तथा भेदत्यम् । नन्वरतु भेदत्वम् , का हानिरित्यत आहुः-तत्त्वमसीति । ननु माधगते भेदागीकारोस्तीत्यत आहुः ये विति। तादृगिति। अभेदभावनापरत्यमित्यर्थः । तादृश- गङ्गाधरमट्टी। दान्तप्रसिद्धम्य ब्रह्मणो मनोमयत्वादिधर्मविशिष्टत्वमातंपादनान्न वनः पृथङ् निविशेष प्रीति भावः । नितरामिति । शलादिवैशिष्टयात् । येऽपीति । माध्यादयः । ताहगिति । अभेदत्यर्थः। टिप्पणी। भैवामिमेता तथा भीपुरपोत्तमानामपीति प्रतिभाति । यसो नाति पी रिमपि, येनेकस हीयान्तता, द्वयोः पथम्यन्तताऽभ्युपेयेत । 'अप्रतिपिर'मिति न्यायस्तु लोकसिद्धोऽसा.

·. व्याख्यात्रयोपेतम् । २९ ग्भावनापरत्वमेव, न तु वस्तु तादृशमित्युच्यते । तदने निराकरिष्यते । न द्वितीयः, स तृपाधिकृत एव सम्भवति, घटादिकृत इवाकाशस्य । मकृते तादृश उपाधिः का? सोऽप्यनादिः सादिति विचारणीयम् । अ. सुवसूर्णत्रम्। माध्वादयो जीवब्रह्मणोस्तात्विक भेदमङ्गीकुर्वन्ति । तादृम्भावनेति । अभेदभावना । अग्र इति । जीवस्वरूपविचारे । अतात्विकभेदपक्षं दूपयन्ति-न द्वितीय इति । उपाधिकृत इति । प्रयोजककृतः । घटादिकृत इत्यत्रादिपदेन दर्पणादिसंग्रहादव. च्छिन्नपक्षः, प्रतिबिम्धपक्षश्चेति द्वावपि दूषणायोपक्षिप्तो ज्ञेयौ । तत्र मायाऽविद्ययोरमे- दमङ्गीकृत्य बिम्बितत्वं चोपहितत्वमिति ये वदन्ति तपयितुमाहुः-अविद्येति । त्रिगु- णात्मकं भावरूपाज्ञानम् । अनादिरिति । 'जीव ईशो विशुद्धा चिद्विभागस्त्यनयोयोः । हरितोपिणी। मिति अभिन्नमित्यर्थः । ननु कथमिदं संगच्छते इसत आहुः-अग्र इति । जीवस्वरूपवि- चारे । अतात्विकभेदपक्षं दूपयन्ति न द्वितीय इति । अतात्त्विक इत्यर्थः । उपाधिकृत इति । प्रयोजककृत इत्यर्थः। अत्र दृष्टान्तः,-घटादीति। आदिपदेन दर्पणादीनां संग्रहः। तत्र मायावच्छिन्नं चैतन्यं सविशेषब्रह्मशब्दवाच्यम्, अविद्यावच्छिन्नं जीयशब्दवाच्यम् , मायायां प्रतिविम्बितमीशपदाच्यम् , अविद्यायां प्रतिविम्वितं जीवशब्दवाच्यम् , अब. च्छिन्नपक्षः, प्रतिविम्वपक्षः, इतिपक्षद्वयमपि तन्मते सिद्धं, तद्पयितुमुपापिर्माया वाऽवि- द्यायेति सादिर्वाऽनादिति विचारयितुमाहुः-प्रकृत इति । विचारणीयमिति मध्यम्धं प्रत्युक्तिः। तत्र मायाऽविद्ययोरैक्यम् अनादित्वं चेति पक्षं दूपयन्ति--अविथैवेति । एक्का- रेण भावरूपम्याऽज्ञानस, त्रिगुणात्मिकाया मायाया ऐक्यं सूचितम् । अनादीति । 'जीव ईशो विशुद्धा चिद्विभागस्त्वनयोईयोः । अविद्या तत्कवो बन्धः पडस्माकमनादय' इति वच- गङ्गाधरभट्टी। अम इति । जीवप्रकरणे । द्वितीय इति । अतात्विको भेदः । घटादिकृत श्यना- दिपदाद् दर्पणादिसशदादयच्छिन्नपक्षः प्रतिविम्वपक्षम्य दूपणायोपनिप्तः । अविद्येति । निगुणात्मकं भाररूपममानम् । अनादिरिति । जीव ईशो विशुद्धा चिद्विभागस्त्वनयो- यो । अविद्या वत्कृतो यन्धः पडरमाकमनादय' इत्युपगमात् । सनाविद्यावे. टिप्पणी। वंत्रिक । गूगमाख्यानविरोधस्तु न । वात्पर्यमादाय तथा व्यास्त्यानात् । विरोधस्तु औरयायरियस उपासनाधकोतवाक्यरित्येवं व्याख्याने विद्यते । मूलरुरिरथूलातु. सभीसवायैरिति विवरणात् ।।

·तादृश. ३० विद्वनमण्डनम् । विधेयोपाधिः, सा चानादिरेवेति पक्षस्त्वसंगतः। तथा हि-उभयोरप्य- नादित्वेन उपहितस्याप्यनादितया तादृशन्यैव च खन्मते कर्तृत्वेन अविरतं सर्गः स्यान्न जातु प्रलयः । श्रुतौ ब्रह्ममात्रस्यैवेच्छाविशिष्टस्य कारणत्वोत्तया कारणान्तरानपेक्षणात् । सातमतमवलम्ब्य गुणापेक्षाक- थने तु गुणानां पौर्वापर्यणाविर्भावे हेतोरवयवाच्यत्वे तदिच्छैच ता. सुवर्णसूत्रम् । अविद्या तत्कृतो बन्धः पडस्माकमनादयः' इत्युपगमादनादिः । असङ्गति व्युत्पादयन्ति- तथा होत्यादि । किमत्राविद्यात्वेनैवोपाधिस्वमिष्टमुत तस्यास्त्रिगुणत्वात्तत्तद्गुणत्वेनेति विकल्प्याद्यं दूपयन्ति-उभयोरिति । उपाध्युषाधेययोरविद्याब्रह्मणोः । स्येति । अविद्योपहितस्य । कारणान्तरानपेक्षणादिति । सहकार्यन्तरानपेक्षणात् । द्वि. तीयं दूपयन्ति-स्मार्तमिति । 'सत्त्वं रजस्तम इति प्रकृतेर्गुणास्तैर्युक्त' इत्यादि पुराणवा- क्यम् । गुणानामिति । जडीन स्वतः कर्तुमसमर्थानाम् । हेतोरवश्ययाच्यत्व इति । हरितोपिणी । नादनादिपक्षः स्त्रीक्रियते चेत् , सोपि पक्षस्त्वसङ्गत इत्यर्थः । असङ्गतत्वं व्युत्पादयन्ति तथा हीति । गायायात्रिगुणात्मक्वान्मायावेनोपाधित्तं तत्तद्गुण चेन वेति, आद्य पक्षं दूपयन्ति-उभयोरपि । अविद्याब्रह्मणोरित्यर्थः । ताशस्य मायोपहितस्य न जातु न पदाचिदपि । ननु इच्छारूपसहकारिकारणसमधानं यदा तदा सृष्टिरित्युन्यमाने निरन्तर सृष्टिरिति दोपो न भविष्यतीत्यत आहुः-श्रुताविति । 'म स्यामिति श्रुतावि- त्यर्थः । तथा च मन्मते यदा मृष्टीन्छा तदा सृष्टिरित्युक्त्या निरन्तर सृष्टिरिति दोपाभाव शी भावः । स्वगते लापयगप्या:-कारणान्तरेति । महह्मारिकारणान्तरेत्यर्थः । द्वि. तीय पन दूपयन्ति-स्मार्तमतमिति । माग्यमतमित्यर्थः । गुणानामिति । जडत्वेन म्याः प्रमासमर्थानाए । आविर्भाव इति । माविन्यर्थः । पूर्व गत्मणोपरिलयं यदा गाधरमही। गोपाधिनमिष्टं नणरयेत या । नाग इत्याहः-उभयोरिति । नान्स इत्याहुः-स्मार्तमत. मिति । 'मय रजनगदी प्रागुंगागयुगः परः पुरए पर हास्य शामित्यादि मिरिचिरचिरति गंदा का पाराण मनम । गुणानामिति । TENIT Tोऽममयी- पिशु "मान करो मारा पारिता मेष भा"frint. साना मापा: दिमाग | गुदगापरवाना मापा | सपरियमी पति. HIMIRE परम्प दीप"या। . Imta सिमानाम् ।

·व्याख्यात्रयोपेतम् । ३१ दृशी वाच्या। तथा सति तद्धेतोरेवेति न्यायेनेच्छैव तथास्तु, कृतं गुणैः । न चैवमपि त्वन्मते वक्तुं शक्यम् । उपहितस्येच्छाक्रमे हेत्वपेक्षाया त- स्योपाध्यधीनतया इच्छायामपि तद्गुणा एव हेतुत्वेन वाच्याः । गुणानां क्रमे चैवं स्वभाव एव हेतुर्याच्यः । तथा च तादृक्खभावविशिष्टा गुणा सुवर्णसूत्रम् । हेत्वनुक्तावनादीनां त्रयाणां युगपदुपाधित्वे अनेकेश्वरापत्तेस्तदभावाय तथात्वे 'कृतं गुणैः- रित्यत्र काकुः । तथाच गुणग्रहणात्पूर्वमिच्छाप्रात्या सिद्धे सविशेपले सिद्धान्तभद्वात्तैः किमपि न कृतमिति गुणानामप्युपाधित्वमसगतमित्यर्थः । ननु पूर्वमविद्ययैवेच्छोत्पाद्यते, ततस्तत्तत्कार्यार्थ तॉस्तान्गुणानुपाधीकृत्य तत्तत्करोतीत्याशङ्कायामाहुः-नचेत्यादि । भवतु तथेच्छा, तथापि तस्या गुणसाम्यरूपरेन तया कार्यनयविपयकेच्छासामान्यमुत्पादनीयं, न तु तलमो नियन्तुं शक्यः । साम्यरूपत्वात् । अतस्तस्कमे हेत्वपेक्षायां तस्योपाध्यधी- नतया सामान्येच्छायामपि तद्गुणा एव हेतुत्वेन वाच्याः, तत्क्रमे च वत्स्वभावस्तथेति । तथा च सति ऋमिकाविर्भावस्वभावानां तेपामेव कारणत्वापत्त्याऽनीश्वरवादप्रसक्तेरिति वेदान्वित्वामिमानिनस्तव मते एवं न वक्तुं शक्यमित्यर्थः । ननूपाधेर्जडत्वेन चेतनापेक्ष- हरितोपिणी। वदा सृष्टिस्तदनन्तरं रजोगुणोपहितत्वं यदा तदा स्थितिः, एवं प्रलयोऽपि; तथाऽनेकेश्व- रापचिमियैकदेव गुणत्रयोपहितत्वं वक्तुं न शक्यत इति पौर्वापर्यमपेक्षितम् , गुणानां च जडलान् स्वातत्र्याभावान् पौर्वापर्य कारणं नास्तीति तन भगवदिच्छेर ताशी पौर्वापर्ये- णाविर्भावे कारणीभूता याच्येत्यर्थः । इष्टापत्तौ दूषणमाहुः-तथा सतीति । इच्छायाः फारणत्वे स्वीकृते इत्यर्थः । कृतमिति । गुणैः किमपि न कृतमियर्थः काका प्रद- शितः । तदा येच्छारूपविशेषम्य सत्वान् सविशेषब्रह्मसिद्धी मन्मताशे गुणैः किं कृव- मिति भावः । न चयमिति । एवं प्रकारेणेच्यायाः कारणत्वम् । त्वन्मते तत्तद्गुणोपहि- तम्य कारणवस्वानुमते । ननु मयै स्वीक्रियते,-प्रथममविद्ययेच्योत्पद्यत इत्यत आहुः- उपहितस्येति । या इन्जा उत्पद्यते, सा सामान्यतः कार्यप्रयविषयिणी वक्तव्या, न तु प्रमविषयिणी । अविद्याया गुणसामान्यरूपत्वान् । तथा च प्रामेणोत्पत्ती इच्छायाः प्रथम सर्गः, अनन्तरं स्थितिरियेवं प्रमविपयत्वम्यावश्यं वाच्यत्वात् तारशरमे च सामान्यतो- ऽविद्यायाः पारणत्वाभान तत्तद्गोपहितम्य ब्रह्मगः धारणा वक्तव्यम्, एवं च तद्धतो- गजाधरमही। नाम् । कृतं गुणरिति पारः । ननुपाडत्वेन ननापेभणादुपहित ईयरः सिद्धाती. , १ मतामु पु.पाट ।

·.. विद्वन्मण्टनम् । एव कारणानि सन्तु, कृतं तदधीनतामणेत्यनीश्वरवादः प्रसज्येत । 'स- देव सौम्येदमग्र आसी दिति श्रुतिविरोधश्च । एवकारेण सतो ब्रह्मणो- ऽन्यस्य व्यवच्छेदात् । न च कालवाचकाग्रपदेन तस्याऽप्युक्तत्वाद् एव कारो नान्ययोगव्यवच्छेदका, किन्तु तदानीमपि ब्रह्माऽऽसीदेवेत्ययोग- व्यवच्छेदक इति वाच्यम् । योधनार्थमेव तथोक्तः । अन्यथा 'सोऽनु वीक्ष्य नान्यदात्मनोऽपश्य दिति श्रुतिविरोधः । एतच्छ्रुत्यनुरोधेन अग्र- सुवर्णसूत्रम् । णादुपहितेश्वरसिद्धर्न तथेत्यत आहुः-सदेवेत्यादि । एवकारेणेति । विशष्यान्वितेन तेन । तथा चानानुपाधिपक्षे एवकारख्याकोप इत्यर्थः । एवकारस्यान्यार्थत्वशङ्का निपे- धन्ति-नचेत्यादि । किन्विति। विशेष्यान्वयापेक्षयाऽग्रपदान्यथानुपपत्तेर्वलिष्ठत्वादि- त्यर्थः । निषेधने हेतुः-बोधनार्थमिति । अस्याः श्रुतेः सर्वतः पूर्ववृत्तान्तबोधकत्वात्त. वकारेण सदितरयावद्व्यवच्छेदे प्रमाणान्तरस्यापि व्यवच्छेदादप्रपदस्यानुवादकताया वक्तुम- शक्यत्वेन तत्प्रतिपादकताङ्गीकारे वाक्यभेदप्रसङ्गेन च कालसत्ताया अशक्यवचनत्वे के वलसतोऽपि निरूपणाशक्यतया वाक्याऽबोधकले प्रसक्ते सृष्ट्युत्तरव्यवहाराऽनुसारेण स. वधिारतया प्रतीयमानकालोपर जनतया पूर्ववृत्तान्तबोधनार्थमित्यर्थः । अन गमकमन्याहुः हरितोषिणी। रेयेति न्यायेन गुणा एव हेतवो वाच्या इत्यर्थः । ननु गुणाना क्रमे फस्स हेतुत्वमित्याका- दायामाहुः-स्वभाव एवेति। नन्वेवं चेत्का क्षतिरित्याशङ्कायामाहुः-तथा चेति । ताद- गिति । क्रमिकाविर्भावस्वभावेत्यर्थः । प्रसज्येतेति । इयमेव महती क्षतिरित्यर्थः । ननु गुणाना जडत्वात्प्रेरकचैतन्यापेक्षणादुपाधिविशिष्टेश्वरसिद्धिरित्यत आहुः-सदेवेति । एव. कारेणेति । विशेष्यपदायितेन अन्ययोगव्यवच्छेदकेनेति यावत् । अन्यस्येति । गुणा- देरित्यर्थः । एवकारेणानायुपाधिपक्षस्य दुष्टत्व वोधितम् । एषकारस्यायोगव्यवच्छेदार्थकत्व स्वीकृत्य शङ्कते-न चेति । तस्यापि कारस्यापि । तथा चैवकारस्यान्ययोगव्यवच्छेदार्थ- फत्ते अन्यस्य निषेधेन केरल ब्रह्मण एव सत्त्व स्यात् , तथा नास्तीति भावः । उत्तरमाहुः -योधनार्थमिति । पूर्ववृत्तान्तयोधनार्थमेवेत्यर्थः । तथोक्तेरिति । अप्रपदेन कालोक्तरि- त्यर्थः । एव प निरपण मालमत्ता विना न सभवतीति सर्वाधारत्वेन कालस्योपरतक्त्व, न तु सोपि पूर्यमस्तीयन तात्पर्यम् , अन्यथा वाक्यस्याऽयोधकत्वमसक्तिः स्यादिति भावः । गगाधरभट्टी। सस आद-मदेवेति । नान्ययोगेति । न विशेष्यान्वयीत्यर्थः । अयोगेति। प्रियान्ध- पीयर्थः । पोधनार्थमिति । सृष्टेः प्रागपि भविष्यत्यवहाररीत्येत्यर्थः । अग्गवादियोध- ·, व्याख्यानयोपेतम् । पदेन च यदि कालस्यापि ब्रह्मत्वमेव मनुषे; तदोमिति बेमः । अत एवं 'कालोमीति भगवद्वाक्यम् । 'कालरूपोऽवतीर्ण इत्याद्यपि । इदमेवो- पक्रम्य 'सन्मूला: सौम्येमाः प्रजाः सदायतनाः सत्प्रतिष्ठा' इत्यादिश्रु- तिभिः सत एवं कर्तृलोक्तेश्च ।। किञ्च, वन्मतेऽप्युपहितस्योपाध्यधीनतया खातच्याभावात् कर्तृत्वा- सुवर्णसूत्रम् । -अन्यथेत्यादि । श्रुतिस्तु बृहदारण्यके पुरुपविधब्राह्मणस्था । इत्याद्यपीति । आदिपदेन 'विद्याऽविद्ये मम तनू' इत्यस्य संग्रहः । नन्वियं श्रुतिः शाखान्तरस्थेति नास्या उक्तार्थ- गमकत्वमित्यत आहुः-- -इदमित्यादि । इदमिति । सदेव सौम्येति वाक्यमेव । तथा च यद्यपाधिरनादिः स्यात्तदा ब्रह्मणस्तद्विशिष्टस्यैव सर्वकर्तृत्वं वदेदित्यर्थः । न च सच्छब्दे- नोपाधिविशिष्टमेव ब्रहोच्यत इति वाच्यम् । विनिगमकाभावात् , ॐ तत्सदिति निर्देशो ब्रह्मणविविधः स्मृत' इति गीतावाक्यविरोधाच । ननु 'सदेव सौम्येदमन आसी दित्यस्याप्रे एकमेवाद्वितीयमिति वाक्यशेपादेकपदस्थ मुख्यत्वार्थाङ्गीकारे मुख्याऽद्वितीयतया ब्रह्मस्थितिः पूर्वमभिप्रेता श्रुती, न केवलाऽद्वि- तीयतया । तथैव श्रुत्यन्तरेऽपि मुख्यान्यदर्शन निषेधोऽपि । अन्यथाऽनूपसर्गविरो- धात् , तदानीं स्थानां सत्वात् । अतो न सांख्यवन्मम श्रुतिविरोध इत्यत आहुः किश्वेत्यादि । तथा चेदं तु दूपणं तवानुद्धार्यमित्यर्थः । नन्वितरेतरसापेक्षत्वाद्भटा. हरितोपिणी। ननु पूर्व महासत्त्ववोधनार्थममपदम्, न तु कालस्यापि पूर्व सत्ता अपेक्षितेयन किं गमक- मित्यत आहुः-अन्यथेति । पुरुपविधब्राह्मणे बृहदारण्यके इयं ध्रुतिः । ओमितीति स्वीकारवाचकम् । इत्याद्यपीति । आदिपदेन 'विद्याविद्ये मम तनू' इत्यस्य प्रणम् । नन्वियं ध्रुतिः शालान्तरस्थेति नास्या उतार्थगमकत्वमत उपष्टम्मकान्तरमाहुः-इदमे- वेति । सदेव सौम्येति वाक्यमेव । सत एवेति । न तूपाधिविशिष्टस्येत्यर्थः । 'ओं तत्सदिति निर्देशो प्राह्मणविविधः स्मृत' इति गीतावाक्यात् ॥ दूषणान्तरमप्याहुः-फिश्चेति । कर्तृत्व स्वातव्यमेव प्रयोजकम् । स्वतन्त्रः कषेति पाणि- गङ्गाधरभट्टी। नार्थगेय अतिप्रवृत्तेरिति भावः । सोन्निति । गृहदारण्यके पुरुपविपनामणे । सत ए- वेति । न घ सन्उब्द उपाधियुक्तस्यैव याचकः, विनिगमकाभावात् , तत्सदिति निर्देशो प्रमसिविधः स्मृत इति गीतोच ।। ननु सदेवत्वस्याप्ने एकमेवाद्वितीय मिति चास्यशेपादेफपदस्य मुस्यार्थवाहोगरे मु- ग्यादिनीयतया पक्षस्थितिः प्रागुषा, न फेवसाद्वितीयवया । एवमेव मुत्यन्तरे । अन्यथा- सि.५ ·विद्वन्मण्डनम् । नुपपत्तिः। भवेद्बा, उपाधावेव स्यान्न तृपहिते घटक्रियेव । एवमस्त्विति चेत्, न; 'यतो वा इमानि भूतानि' 'सन्मूलाः सौम्येति 'आनन्दाद्ध्येव खल्विमानि भूतानि जायन्ते 'अहं सर्वस्य प्रभवः' 'जन्मायस्य यतः इत्यादिश्रुतिस्मृतिन्यायव्याकोपात् । न चायमुपचार एव सर्वत्रेति वाच्यम्, मुख्ये संभवति तथा कल्पनस्यायुक्तत्वाद्, मुख्यायाधाच्च । अत सुवर्णसूत्रम् । दीनां राजाधीनत्वेऽपि कर्तृत्वदर्शनाच स्वातच्याभावो न कर्तृत्वबाधक इत्याशङ्कायामाहुः भवेद्वेति । तत्र तेषां स्वस्वकार्ये स्वातव्येण कर्तृत्वस्य सिद्धत्वायुद्धादौ तदभावेऽपि न तद्वाधनम् । प्रकृते तु केवलस्याकाशतुल्यत्वात् कर्तृत्वं न सिद्धमेवेति, यथा घटाकाशश्चल- तीत्यत्र घटे किया तथाऽत्रोपाधावेव स्यादित्यर्थः । एवं सांख्यतुल्यतायामापादितायामप्य- नादीश्वराङ्गीकारान्न कार्येश्वरानीश्वरवादापत्तिरितीष्टमांपादयति-एचमित्यादि । तत्रापि दूपणमाहुः यतो वेत्यादि । एतेषु केवलस्यैव कर्तृत्वप्रतिपादनेन तद्याकोपादित्यर्थः । अयमिति । कर्तृत्वकथनरूपः । तथा चोपाधिगतमेव कर्तृत्वं राजा युध्यतीतिवदुपहित- प्रशंसार्थमुच्यत इत्यर्थः । द्रूपयन्ति-मुख्य इत्यादि । मुख्य इति । अनुपहिते । यदि हरितोपिणी। निसूत्रादिति भावः । ननु भयादीनां स्वातव्याभावेऽपि कर्तृवं दृश्यत इत्यत आहुः-भवे. द्वेति । स्वस्वकार्ये भटादीनां स्वातव्येण युद्धादौ स्वातव्याभावोऽपि न कर्तृत्ववाधकः, नैवं ब्रह्मणि, केयलाकाशकल्पत्वात् । अत्र दृष्टान्तमाहुः-घटक्रियेवेति । घटस्य चलनेना. फायश्चलतीति व्यवहारः । तत्र घटे क्रिया, न त्वाकाशे, एवमुपाधावेव कर्तृत्व स्यादि- त्यर्थः । अन्न यादी इष्टापत्तिमाह-एवमिति । अनादीश्वरागीकारेण सांख्यवदनीश्वरवा. दापत्तिर्नास्तीति भावः । अन्न श्रुत्यभिप्रायमाश्रित्य दूपणमाहुः---'यतो वेत्यादिना । प्रवाणि श्रुत्युक्तं कर्तृत्यं प्रतिपाय स्मृत्युक्तं प्रतिपादयन्ति अहमिति । तथा च तत्रोपाध्य. भावविशिष्टब्रमण्येव कर्तृत्वं प्रतिपाद्यत इति तद्विरोध इति भावः । अत्राशतेन चेति यथा लोके भटगत युद्धकर्तृत्वं राशि उपचर्यते, तथा थुनावुपाधिगतं फर्तृत्त्वं ब्रह्मण्युपर- यंत इत्यर्थः । समाधानमाहुः-मुख्य इति । उपाध्यविशिष्टे शुद्धे ग्राह्मणीत्यर्थः । ननु शुद्धे गाधरभट्टी। नूपमर्गविरोधातदानी सृष्टानां सत्त्वाददो न सांगययन्मम श्रुति विरोध इत्यत आहु:- फिति । भयेदेति । सातम्यामावेपि राजभृत्यानां कर्तृत्व दृष्टम् , राजभृसयोः पृथक- त्यान् । प्राते नु न गया, उपाधेपदितस पथावस्यादर्शनात् श्याह-उपाधाये. घेति । एपमरियति । अनादीचरागीकारापन कार्येश्वरानीघरवादः । मुख्यायाधा- जापति ए.पु. पारा ·व्याख्यानयोपेतम् । एव व्यासोऽपि इममर्थमसूत्रयत्-गौणश्वेन्नात्मशब्दादिति । श्रुतावा- त्मपदमप्युपचारादुपाधिपरमेवेसाशङ्कायां पुनराह-'तनिष्ठस्य मोक्षोप- देशा'दिति । यदात्मशब्देनोक्तं तनिष्ठस्यैव श्रुती मोक्षोक्तनौपचारिक- सुवर्णसूत्रम् । चानुपहितस्याशरीरत्वादसंभवो विभाव्यते, तदाप्युपार्जडत्वेन चेतनाधीनत्वाल्लोके शरी- रिण इवात्रापि ब्रह्मण एवेच्छाविशिष्टस्य कर्तृत्वं पर्यवस्थतीत्याशयेनाहुः-मुख्यावाधा- चेति । युक्तः समूलत्वायाहुः-अत एवेत्यादि । गौण इति । सूत्रार्थस्तु-ईक्षतेन श- ब्दमित्यत्र चेतनधर्मेणेक्षणेन निरस्ते प्रकृतेः कर्तृत्वे, पुनः सारयेन, 'तत्तेज ऐक्षते त्यादौ कूलं पिपतिपतीतिवदीक्षतेगाँणप्रयोगदर्शनात् तत्प्रायपठितस्य सदीक्षणस्वाऽपि तथात्वे शङ्किते सूत्रं पठ्यते-गौण इति । ईक्षतिप्रयोगो गौण इति चेत् । न; कुतः? आत्मशब्दात 'सेयं देवतैक्षत हन्ताऽहमिमास्तिस्रो देवता अतेन जीवेनाऽऽत्मनाऽनुप्रविश्य नामरूपे व्या- करवाणी ति देवताजीवस्याऽश्मशब्देनाऽभिधानात् । यद्यचेतनं प्रधानं गुणवृत्त्येक्षणकर्तृ स्या- तदा प्रकृतत्वातदेव पराश्येत, न तु देवताजीवमात्मशब्देनाभिदध्यात् । अत ईक्षितर्यात्म- शब्दादीक्षतिप्रयोगो न गौण इत्यर्थः । उपचारादिति । यथा सर्वार्धकारिणि भूले 'म- मात्मा भद्रसेन इति प्रयुज्यते, तद्वद्भोगापवर्गाभ्यां पुरुपोपकारिणि प्रधाने आत्मपदप्रयोग उपचारादित्यर्थः । यदाऽऽस्मशब्देनेत्यादि । यत्पूर्व प्रकृतं सदणिमरूपं तदेव 'स आ- हरितोपिणी। कर्तृत्वयाधः स्यादित्यत आहुः-मुख्येति । यया लोके शरीरविशिष्टस्य जीवस्य फर्तृत्व, तथा इच्छाविशिष्टस्य मुख्यस्यैवेश्वरस्य कर्तृत्वं श्रुतौ स्वीक्रियत इत्यर्थः । अाश्रीव्यासब- चनं प्रमाणमाहुः-अत एवेति । इममर्थमिति । मुख्यनिष्ठं कर्तृत्वरूपमर्थमित्यर्थः । सूत्रमातुः-गौण' इति । ईक्षतिप्रयोगो गौण इति चेत्, न कुतः ? आत्मशब्दात् । सेयं देवता ऐक्षत हन्ताहमिमासिस्रो देवता अगेन जीवेनात्मनानुप्रविश्य नामरूपे व्याकरवा- णीति । अन देवताजीवस्यात्मशब्देनाभिधानादित्यर्थः । तथा च ईक्षणतरि आत्मपदप्र- योगो दृश्यत इति फरमा ईक्षतिशब्दो गौणे उपाधी नास्तीति भावः । यथा पालनेन प्रधा- नोऽयं राजा संवृत्त इतिवद् भोगापवर्गप्रदे प्रधानेऽपि आत्मशब्द उपचर्यते इत्याहु:- श्रुताविति । तनिष्टस्येत्यस्वार्थमाहुः यदात्मेति । यत्पूर्व प्रकृतं सदणिमरूपं तदेव 'स आत्मेति मुतावात्मशब्देनोक्तमित्यर्थः। तनिष्टस्यैव चेतनस्वैव श्वेतकेतोः युती आपा. यवान् पुरुषो येद' 'तरूप वावदेव चिरं यापन विमोत्येऽथ संपल्यै' इति श्रुती मोक्षोपदे- गद्गाधरमट्टी। दिति । न पानुपहिवम्याशरीरत्वात्यत्वासम्भवः, निसेच्छादिविशिष्टम्यैर मह्मणः करें- वाभ्युपगमान् । सत्र मानम्-अत एवेति । गीण इति । 'पुलं पिपतिपतीलादो नहेपि - ·, " -किञ्च त्वदि- विद्वन्मण्डनम् । मात्मपदं, किन्तु शुब्रह्मपरमेवेत्यर्थः । किञ्च, त्वन्मते उपहितस्य जीव- खेन पुत्रादितुल्यतया तद्धेयत्वोपदेशवन्मुमुक्षुसाधनोपदेशेषु तस्यापि तथात्वं वदेन्न तु तदुपासनाम् । इतोऽपि हेतोनिर्गुणमेव ब्रह्म जगत्कार- णमित्याशयेन हेत्वन्तरमाह सूत्रकार:-'हेयत्वावचनाचेति । किन सुवर्णसूत्रम् । स्मै त्यत्रात्मशब्देनोक्तम् , तनिष्ठस्यैव श्वेतकेतोश्चेतनस्य श्रुती 'आचार्यवान् पुरुपो वेद तस्य तावदेव चिरं यावन्न विमोक्ष्येऽथ संपत्स्य' इत्यनेन मोक्षोक्तेस्तथेत्यर्थः । यदि हि सच्छब्द- याच्यमचेतनं तदसीति ग्राहयेत्तदा मुमुक्षु चेतनं श्वेतकेतुमचेतनोऽसीति ग्राहयच्छात्रं वि- परीतवादित्वादप्रमाणमेव स्यादतस्तथेति भावः । तथा चोपहितेश्वरवादेऽपि कर्तृत्वस्य नो- पाधौ पर्यवसानं, किन्तूपहिते । तच्च तस्य तदैव सिद्धयेद्यदीच्छादिमत्त्वेन तस्य स्वतन्त्रतया मुख्यत्वं स्यात् । अतोऽनिच्छतोऽपि शुद्धब्रह्मण इच्छादिविशेपवत्त्वापत्तेः, सविशेपनिर्विशे- पयोरभेद एव सिद्ध इ'त्यन्यपरत्वत' इत्यसगतमित्यर्थः । नन्वेवमभेदापादनेऽपीच्छावच्छरी- रस्यापि निर्वाहकत्वात् कर्तृत्वमुपहित एव सिद्ध्यति, न शुद्ध इत्यत आहुः-- त्यादि । निगव्याख्यातमेतत् । नन्विदं सूत्रं भवद्भिरेवं व्याख्यायते, नास्माभिः, प्रकृति- वादनिरासार्थत्वात् । तथा च यदि सच्छब्दवाच्यं प्रधानं स्यात् , तदा 'स आत्मा न त्व- मसीति' इहोपदिष्टं स्यात् । पूर्व सत उपदिष्टतया तच्छ्रवणेनाऽनात्मज्ञतया तनिष्ठानिय- त्यर्थ मुख्यमात्मानमुपदिदिक्षुस्तस्य हेयत्वं वदेदतस्तदवचनान्न प्रधानं सच्छब्दवाच्य मिति हरितोपिणी। शादित्यर्थः । इदं पुनरिहावधेयम ,-भवतां मते उपाधिविशिष्टे ब्रह्मणि कर्तृत्वं, साक्ष्पमतप्रवेशात् । अतस्तस्य कर्तृत्वे स्वातत्र्यसिद्ध्यर्थमिच्छादिमत्वरूपं मुख्यत्वं स्वीक- तव्यम्, तवंरीत्या शुद्धयहाण्यप्यस्तीति निर्विशेपसविशेपयोस्तव मतेप्यैक्यं सिद्ध्यतीति । नन्यस्त्वभेदस्तथापि कर्तृत्वमुपाधिविशिष्टे एव स्वीक्रियते, न तु शुद्ध इत्यत आहुः-कि- वेति । तद्धेयत्वेति । पुरादित्यत्वेत्यर्थः । तस्यापि उपहितस्यापि । तथात्वं हेयत्वम् । 'हेयत्यावचनाचेति । तथा च निर्गुणमेव, सगुणं नास्त्येवेति भावः । नन्वयं सूत्रार्थ एव नास्ति, किन्तु यदि प्रधान सच्छन्दवाच्यं स्यादि आत्मोपदिदिक्षुस्तस्य हेयत्वं यदेवत- सदयघनान प्रधान सच्छन्दयाच्यमिति । एतेन साक्षमतनिरास उक्तः । एव चोपहि- तम्य कर्तुत्वं नासीति न सिद्धमिसव आहुः-कियेति । तश्चेति । जगजन्मादिकर्तृत्वं गङ्गाधरमट्टी। फरियादियम् । नन्यिग्ठाविशिष्टम्यापि उपस्तित्वमेवात आद-फिव्येति । हेयत्येति । गनु प्रफरियादनिरामापत्वादम्य सूत्रम्य न भवनिमतोऽय:, किन्तु यदि सच्छन्दयाच्य प्रभानं म्यादा पल देयत्वास रा आत्मा न त्वमसीति यदेम्, न तु तस्यमसीत्यस आयुः . नोपाधी ·. व्याख्यानयोपेतम् । 'अथातो ब्रह्मजिज्ञासा' इत्यत्र निर्गुणब्रह्मजिज्ञासां प्रतिज्ञाय, किंलक्षण तदित्याकालायां 'जन्माद्यस्य यत' इत्यवदत् । तच सगुणनिरूपकमिति' वदन् व्यासस्य प्रतिज्ञाहान्युपक्रमविरोधावपश्यन् हृदयशून्यो भासि । किञ्चैवं 'सर्वे वेदा यत्पदमामनन्ति', 'वेदैश्च सर्वैरहमेव वेद्यो वेदान्तकृ'- दित्यादिश्रुतिस्मृतिविरोधोऽपि। अतो भेदपक्षस्त्वसंगत एव । द्वितीयस्तु स्यात् । न स्याद्विरोधादिति चेन्मैवम् । अस्थूलादिवाक्यैर्जडजीवधर्मा सुवर्णसूत्रम् । व्यारयानात् । अतो नानेनोपहितस्य कर्तृत्वनिरास इत्याशङ्कायामाहुः --किश्चाधेत्यादि । तथा चोपहितकर्तृत्ववादो व्यासाशयविरुद्ध इति पूर्वोक्त त्वदभिमतं व्याख्यानमप्यसंगत- मित्यर्थः । ननु विचार एव मुरयोऽतो व्यासवाक्यविरोधो न दोपाय । अथानुरोध आव. "श्यकस्तदा गौणे त्वन्याय्यकल्पनेति न्यायेन जन्मादिसूत्रं तटस्थलक्षणतया नेयमित्यत आहुः-किश्चैवमित्यादि । तथा चैतच्छुत्यादावेकस्यैव सर्ववेदवेद्यत्वकथनात् ताटस्थ्ये च सगुणनिर्गुणयोर्भेदापत्त्यैतद्विरोधो दुरि इत्यर्थः । सिद्धमाहुः-अत इत्यादि । अनाद्युपहि- वाङ्गीकारेण सांख्यतौल्यनिरासेऽप्युपाधिसम्बन्धकृतदूपणानुद्धारात्तथेत्यर्थः । एवं कारि- कोकं हेतुं दृढीकृत्य सिद्धान्तमाहुः-द्वितीयस्तु स्यादिति । उपाध्यनङ्गीकारेण ब्रह्मणः खतन्त्रतया यथेच्छ सर्गादिकरणादो केवलस्य खस्यैव नियामकत्वादविरतसर्गापत्त्यनीश्वर- वादापत्त्येवकारानुवीक्षणकर्तृत्वविरोधानामुपधानप्रयुक्तदोषाणा चामावादभेदपक्षः स्यादि- सर्थः । एवमुपाधेस्तदनादित्यस्य च निरासेन दूपितेऽप्यतात्विकभेदपक्षे उपाधिस्वरूपस्या- दूषितत्वात् पर्यनुयोक्ष्यन् मिथ्यावादी प्रत्यवतिष्ठतेन स्यादित्यादि । तत्तदभारयोः हरितोपिणी। चेत्यर्थः । तथा चास्मन्मते निर्गुणविषयिणी प्रतिज्ञा जगजन्मादिरपि तत एवेति न वि. रोध इति भावः । ननु मन्मतेऽपि सगुणनिर्गुणयोर्भेदपक्षं स्वीकृत्य व्याससूनं सगमनी- यमित्यत आहुः-किश्चैवमिति । अहमेवेत्येवकारेण द्वितीयो नास्तीति सूचितम् । तथा च ब्रह्मद्वयस्वीकारे विरोध इति भावः । अत इति । एतादृशविरोधादियर्थः । सिद्धान्तमाहुः -द्वितीयस्विति । अभेदपक्ष इत्यर्थः । तथा चात्रोपाधेरखीकाराद् ब्रह्मणः स्वतन्त्रतया इच्छयैव सर्गस्थितिप्रलयकरणेन पूर्वोत्तानामविरतसर्गापत्त्यनीश्वरवादापत्त्यादिरूपाणामने- कदोषाणामभाव इति भावः । अन मायावादी पुनः शकते न स्यादिति । अभेदपक्षो गङ्गाधरमट्टी। --अधात इति । ननु श्रुतिविरोधात्सूत्रं तटस्थलक्षणपरमेवारत्वत आह ह-किश्चैवमिति। सगुणानिर्गुणयोर्भेदस्य श्रुतिस्मृत्योरनुकत्वम्, एकस्यैव सर्ववेद्यत्वकथनात् । द्वितीय इति । । गुणे मु.इ. पाठ। २.मु.प. नास्ति । ३खारपुन.मु.पु. पाठ..

·. । ३८ विद्वन्मण्डनम् । एव ब्रह्मणि निषिध्यन्ते, न श्रुतिसिद्धा जगत्कर्तृत्वादयः । तथा सति 'प्रक्षालनाद्वीति न्यायेन प्रतिपादनवैयापातात् । किञ्च, ब्रह्मनि- सुवर्णसूत्रम् । सहानवस्थानेन सविशेषनिर्विशेषत्वयोरेकत्र विरोधात् पूर्व, नन्विदमसंगतमित्यादिना यस्त- पसंदंशपातो मां प्रत्युक्तः, स एव त्वां प्रत्युपागादतो न स्यादित्यर्थः । तत्र समादधते-- मैवमित्यादि । तथाचोक्तवाक्य एवाने 'एतस्य वा अक्षरस्य प्रशासने गार्गि! द्यावापृथिवी विधृते तिष्ठत' इत्यादिना सर्वप्रशासितृत्वद्रष्टुत्वादीनां श्रावणात्तदनिषेधाच्च न तत्र धर्मसा- मान्यनिषेधो येन तद्रूपणं स्थापितु तद्विशेषनिषेध इति निषेधविषयविवेकेन तत्तद्भाव- योरेवाभावान्न विरोध इत्यर्थः । नन्वेवमनास्तु, न तु सर्वत्रैवं वक्तुं शक्यम् । श्रोतव्य. त्वादीनां श्रीवानामपि 'यतो वाच' इत्यादिना निषेधादित्यत आहुः-तथा सतीत्यादि । सथाच तत्रापि वाचो मनश्च लौकिक्योऽशुद्धं च प्राथमित्यर्थः । ननु यथाधर्मनिरूपिका मया हरितोपिणी। न भवतीत्यर्थः । अत्र हेतुमाह-विरोधादिति । यथा घटतदभावयोर्विरोधादेकत्र स्थिति- नास्ति, एवं श्रुत्युक्तानां कर्तृत्वाकर्तृत्वादिधर्माणामेकत्र समावेशासंभवादित्यर्थः । अत्र समाधानमाहुः-मैवमित्यादिना । जगत्कर्तृत्वादय इति । एवं च धर्ममात्रस्य निषेधो नास्तीति सूचितम् । अत एवास्मिन् वाक्ये अप्रे एतस्य वा अक्षरस्य प्रशासने गार्गि ! द्यावापृथिवी विधृते तिष्ठत' इत्यनेन सर्वप्रशासनकर्तृत्वमुक्तम् । यथा नीलघटवति भूतले घटत्वावच्छिन्नाभावो नायाति, परन्तु पीतपटाभाव आयाति, तथाऽत्राऽपीति भावः । ननु न श्रुतिसिद्धा इति वक्तुं न शक्यते । कुतः ? 'आत्मा वारे द्रष्टव्यः श्रोतव्यो मन्तव्यो निदिध्यासितव्य' इत्यनेन श्रोतव्यतं श्रुतिसिद्धमपि यतो वाचो निवर्तन्ते अप्राप्य मनसा सहे'त्यादिना निपिध्यते इत्यत आहुः-प्रक्षालनाद्धीति । 'प्रक्षालनादि पदम्य दूरादस्पर्शनं वर मिति न्यायेनेत्यर्थः । एवं च यतो वाच' इत्यत्र लौकिकवागमाहात्वं 'मनसा सहेयनाशुद्धमनसेत्यर्थः। 'अनृतं वाचा वदति अनृतं मनसा ध्यायतीति श्रुतेः । ननु सोपाधिग्रमपरत्वेन यथा मया धर्मनिरूपिका श्रुतिरुक्ता, तथा 'यतो वाचो' गङ्गाधरभट्टी। सभेवपक्षः । स्यादिति । उक्तदोपाणामभावात् । विरोधादिति । सविशेपनिर्विशेषयोः घायातपयतिरोधात्रीवर्गा एयरोन निपिद्धाः, न ध्रुतिसिद्धा इति सामान्यधर्मनिषेधाभाव उक्तः । एतम्य या अनरम्य प्रशासने गागाति प्रशासितृत्वद्रष्टुत्वादीनुत्या सदनि- पेपाम् । ननु धौतम्यापि यान्यत्वादेयतो याच इति निषेधनग्राह-तथा सतीति । तथा रेडाइनि पार।। .

·व्याख्यात्योपेतम् । रूपकमहावाक्ये त्वन्मते सृष्टिनिरूपकाणि वाक्यानि असंगतानि स्युः, तदनिरूपकत्वात ॥ (४) नन्वस्ति संगतिरध्यारोपापवादलक्षणा । तथाहि-शुब्रह्मणो दुर्जेयत्वेन तज्ज्ञापनाय जगजननमुक्त्वा, तत्कर्तृत्वभो- अध्यारोपा- पवादविचारः क्तृत्वे प्रतिपाद्य, तद्वारा सोपाधिके ब्रह्मणि वुद्धौ सिद्धायां शाखाऽरुन्धतीन्यायेन पूर्वोक्तमपोह कर्तृत्वाद्यपेतं ब्रह्म सुवर्णसूत्रम्। गेच्यते, तथा तनिधिका त्वयेति तौल्यमित्यत आहुः किश्चेत्यादि। तदनिरूपकत्वात्। ब्रह्मानिरूपकत्वात् । तथा च त्वन्मते दोपवाहुल्यान्न तौल्यमित्यर्थः ॥ (४) ब्रह्मानिरूपकत्वं परिहतु संगति व्युत्सादयति-नन्वित्यादि । तथा चैवं तेषां तटस्थब्रह्मपरत्वान्नाऽसंगतिरित्यर्थः । तान् दूषयन्ति-नैव मित्यारभ्य, न कर्तृत्वनि- पंधो ब्रह्मणि शक्यनिरूपण इत्यन्तेत अन्थेन । एवमिति । उक्तरीत्या ब्रह्मणि कर्तृत्वा- हरितोपिणी। इत्यादि निषेधकश्रुतीनों लौकिकपरत्वेन त्वयापि वक्तव्यम् , एवं व सङ्कोचस्तूभयनापि तुल्य इत्यत आहुः-किश्चेति । महावाक्ये इति । ब्रह्मविदाप्नोति पर'मित्यादावित्यर्थः । सृष्टिनिरूपकाणीति । 'तस्माद्वा एतस्मादात्मन आकाशः संभूत' इत्यादीनीत्यर्थः । असद्गतानीति । पूर्ववाक्यानि ब्रह्मनिरूपकाणि, उत्तरवाक्यानि सृष्टिकर्तृत्वनिरूपकाणी त्यसगतानीत्यर्थः । तदनिरूपकत्वादिति । ब्रह्मानिरूपकत्वादित्यर्थः । तथा च भवन्मते दोषाणामाधिक्यमित्यर्थः । एतेन कारिकोकः 'अभेदादनुपाधित्वादिति हेतुः प्रसाधितः । (४) इदानीमध्यारोपापवादसण्डनार्थ 'जगदप्रत्ययाप्तित' इति कारिकोक्तं हेतुं साथ- थितुमाहुः नन्वस्तीति । अध्यारोप्य पुनरपवादः क्रियते श्रुतिवाक्यानामसङ्गवत्वव्युदा- सार्थम् , अभ्यारोपापवादो लक्षणं स्वरूपं यस्याः सा एतादृशी सद्गविरस्तीत्यर्थः । सद्गति- मेव विशदयन्ति तथा हीति । जगदिति । तस्माद्वा एतस्मादात्मन आकाशः संभूतः' इत्यादि वाक्येनोक्त्येत्यर्थः । युद्धौ सिद्धायामिति । एवादशजगत्कर्तृत्वविशिष्टं महास्तीति युद्धावित्यर्थः । अन इशान्तमाहुः-शाखेति । अरुन्धती सूक्ष्मनशन झदिति गङ्गाधरमट्टी। पर फिस्यागादिनिपेय एवेति मायः । नन्वेवं धर्मनिरूपिका मया संकोच्यते तनि- पेपिका त्वयेति तोल्पमत आहुः-किन ब्राह्मेति ॥ (४) अन्यधानुपपत्तिरिति । अनुयादान्ययानुपपत्तिः । तथा चेति । 'म व रया न रपयोगा' इत्यनेय 'सन्मूला' श्यनापि भ्रमसिद्धानुवाद इति भावः । उपपत्तिरिति ।

·४० , विद्वन्मण्डनम् । पश्चाद् घोध्यते इतिचेत्, नैवं वक्तं युक्तम् । जगदप्रतीतिप्रसङ्गात् । तथा हि-न हि जगत्प्रतीतिः श्रुतिसिद्धा, येन पूर्व बोधयति, पश्चान्निषेधती- त्युच्येत । किन्तु लोकसिद्धा । तथा च तत्र कपेक्षायां कर्तारमेवोपदि. शतीति वक्तुं युक्तम्, न तु लोकसिमेव जगदनूद्य, तत्कर्तृत्वं बोध. यित्वा, पश्चान्निपेधतीति । तथा सति कार्यस्य प्रतीतिसिद्धत्वेन कन्त- रस्थाभावाच जगत एवासंभवेन अनुवादो बाधितविपयः स्यात् । खा. रूद्धशाखाछेदनवन्माता वन्ध्येतिवाक्यवञ्च सर्वार्थतत्त्वप्रतिपादिका श्रुतिः कथमेवं वदेत् । सर्वतो बलवती ह्यन्यथानुपपत्तिः । ननूपलब्धि सुवर्णसूत्रम् । दिराहित्यम् । तथा सतीत्यादि । कर्तृनिषेधे सति । कार्यस्य जगतः प्रतीतिसिद्ध- खेन शुक्तिरजतवद्धमसिद्धत्वेन सर्वज्ञत्वादिगुणके सोपाधिके ब्रह्मणि तदयोगेन तस्याऽक- र्तृत्वात्तथेत्यर्थः । अन्यथानुपपत्तिरिति । अनुवादान्यथानुपपत्तिः । अन्यथानुपपत्ति पू: र्वपक्षी समाधत्ते-ननूपलब्धिमानेणेति । लोकसिद्धेत्यनेनोकेन । तेन सिद्धमाहुः- हरितोपिणी। परिदृश्यमानं न भवति, शाखा तु परिदृश्यमाना । तदा केनचित् शाखास्येयमरुन्धती- त्युक्तं चेत्, तहाराऽरुन्धतीदर्शनं जायते, तदनन्तरमियमरुन्धती शाखास्था न भवतीति पश्चाद् यथा ज्ञाप्यते, तथा वेदेन परिदृश्यमानजगत्कर्तृ ब्रह्म भवतीति ज्ञाप्यते, तदनन्तरं कर्तृत्वविशिष्टसोपाधिकब्रह्मणि बुद्धिसिद्धिर्जायते तदनन्तरं जगत्कर्तृत्वं दूरीकृत्य केवलं ब्रह्मपदार्थानुभवो ज्ञाप्यत इत्यर्थः । अध्यारोपापवादं सण्डयन्ति-नैवमित्यारभ्य न कर्तृत्वनिषेधो ब्रह्मणि शक्यनिरूपण इत्यन्तेन सन्दर्भेण । एवमध्यारोपापवादं वी. फुत्य ब्रह्माणि कर्तृत्वनिपेपनं वक्तुं न युक्तमित्यर्थः । कथं न युक्तमित्यत आहुः-जगदिति। न क्रियत इत्यत एयम् । तदेव विशदयन्ति तथा हीत्यादिना । लोकसिद्धत्वे किं सम्प- नमत आहुः-तथा चेति । फपेक्षायामिति । कार्य तु दृश्यते, कर्ता न दृश्यत इन्यतः कपेक्षायामित्यर्थः । उपदिशतीति । श्रुतिरिति शेषः । निषेधतीति । न विति पूर्वणान्वयः 1 तथा सति सोपाधि प्राणि कर्तृत्वनिषेधे सतीत्यर्थः । बाधितविपय इति । यथा शुत्तौ रजतं दृश्यते परन्तु यासविकं वन्नास्ति, तथा फार विना कार्यस्सा. भागत्तत्प्रतीतिः रजतप्रतीतियद्रमात्मिका म्यादित्यर्थः । तथा च लोकसिद्धं बाधितं यन गत्तम्पानुवादः शुन्या क्रियते, पुनध तत्त्वं प्रतिपाद्य निपिथ्यते इति प्रामाणिफेन फ्थं याव्यम्, किय प्रमाणः मर्यसवेन याघितजगद्विपयकभानाभायात् तत्यर्तृत्वस्यासंभपा- दयं कथं श्रीदेविति भाषः । ननु धुन्या पुचो न यफम्पमित्यत आहुः-- :-सर्वत इति । जगनो गायनानुपाने न संभयतीत्यनुपादान्यथानुपपत्तिरपिकपटयतीति मृत्वा भुसवं ·४१ -- व्याख्यात्रयोपेतम् । मात्रेण न वस्तुसत्त्वं वक्तुं शक्यम् , खमादिषु तथा प्रसङ्गात् । तथा च निषेधिकायाः श्रुतेः प्रपश्चासत्त्वमेवाभिप्रेतमिति चेत् । तर्हि प्रतीतिमुप- पादयतु देवानांप्रियः । न तावद्वासनयेति वक्तुं शक्यम् , तस्या अनुभ- वजन्यत्वेन जगतश्चासत्वेन पूर्वमनुभवाऽसंभवात् । न चानादित्वेन तदुपपत्तिः, सर्वेपामनुभवानां वासनाजनकत्वाऽनियमेन कदाचित् सुवर्णसूत्रम्। तथा चेत्यादि । 'न तत्र रथा न रथयोगा न पन्थानो भवन्त्यथ रथान रथ- योगान् पथः सृजत' इत्यत्रेव 'सन्मूला' इत्यादावपि भ्रमसिद्वानुवादो निषेधकश्रुतिय. लादुपगम्यत इति नानुपपत्तिरित्यर्थः । समाधिमुपगम्य तद्रूपयन्ति-तहीत्यादि । यद्य- सत्वमभिप्रेतं तहीयर्थः । स्वप्नादिप्रतीतिसामयाऽत्रापि प्रतीतिरिसत आहुः -नेत्यादि । पूर्वमनुभवेति । प्राथमिकाऽनुभव इत्यर्थः । अनादित्वेनेति । वासनासन्तानाऽनादि- त्वेन । वासनाजनकत्वाऽनियमेनेति । संस्कार प्रत्युपेक्षान्यसंशयान्यज्ञानस्यैव हेतुत्वात्त- हरितोपिणी। नोच्यत इत्यर्थः । अन्यथानुपपत्तिं परिहरति पूर्वपक्षी-नन्विति । स्वमादिग्विति । आदिना शुफ्त्यादौ रजतत्वादिप्रतीतिपरिग्रहः । तथा प्रसङ्गादिति । सत्त्वप्रसङ्गादि- त्यर्थः । स्वप्ने हि 'न तत्र रथा न रथयोगा' इति श्रुतिः। पदार्थासत्त्वं प्रतिपादयतीति भावः । अभिप्रेतमिति । 'अथ रथान रथयोगा' नित्यत्र खाप्तिकपदार्थानुवादः श्रुत्या यथा क्रियते, एवं 'सन्मूलाः सौम्येमाः प्रजा' इत्यत्रापि भ्रमविषयपदार्थानुवादं कृत्वा भ्रमनिरासकश्रुत्या निषेधः क्रियते इति निषेधकश्रुतिबलात्स्त्रीक्रियते इति भावः । समा. धानमाहुः-तहीति । प्रपञ्चासत्त्वं यदि स्वीक्रियते, तीत्यर्थः । असत्पदार्थस्य प्रतीति- रेव नास्तीत्यभिप्रायेण मूर्खवाचकदेवानांप्रिय इत्युक्तम् । 'देवानां प्रिय इति च मूर्खे', इति पाणिनिवाक्यात् । स्वामिकपदार्थभासकसामग्र्या असत्पदार्थमासकत्वं स्वीक्रियत इत्यत आहुः-न तावदिति । तस्या वासनायाः । पूर्वमिति । असत्पदार्थस्य प्रथमम- नुभव एव न जायत इत्यर्थः । इट्टपट्टनादौ दृष्टस्य रजतस्य शुक्त्यधिष्ठाने संस्कारवशाद्धमो भविष्यति, अन तु दर्शनाभावात् संस्कार एव नोदेतीति भावः । एतादृशी वासना स्वी- क्रियते, यस्याः पूर्व प्रत्यक्षापेक्षैव नास्तीत्याशयेन शकते न चेति । अनादित्वेनेति । वासनायाः सन्तानस्याऽनादित्वेनेत्यादिः शेषः । तदुपपत्तिरिति । क्या वासनया च जगत्प्रतीत्युपपत्तिरित्यर्थः । तथा च पूर्वमनादिवासनया जगति विद्यमानानां पदार्थानां भ्रमात्मकानुभवो जायते, तदनन्तरं पुनस्तजन्यवासनया पुनसत्तत्पदार्थानुभवो जायत इत्येवं वासनासन्तानजन्योयं जगद्विपयकोऽनुभव इति भावः । एवं च जगति योऽपूर्वः .

·४२ विद्वन्मण्डनम् । कस्यचिदर्थस्यामतीतिप्रसङ्गात् । नियमे वा, सर्वदा तदुद्दोधानियमेनापि तथा प्रसङ्गः । उद्बोधकं च न दृष्टम्, अन्योन्याश्रयप्रसङ्गात् । नाप्यह सुवर्णसूत्रम् । थेत्यर्थः । अप्रतीतिप्रसङ्गादिति । व्यावहारिकप्तमाया अपि तव मते वस्तुतो भ्रम- त्वायद्विपयकमुपेक्षाज्ञानं प्रागासीत्तद्विपयकवासनाया अभावेन तस्य तथात्वादित्यर्थः । ननूपेक्षाविज्ञानोत्तरमपि कालान्तरे किञ्चिदंशस्मरणदर्शनेन सर्वाशोपेक्षायां प्रमाणाभावा- तेपा वासनाजनकत्वं नियतमेवेति नोक्तदोप इत्यत आहुः-नियमेत्यादि । ननु कालो- पाधेरपि सहकारित्वादुबोधस्याऽपि नियम एवेत्यत आहुः-उद्बोधकमित्यादि । अ- न्योन्याश्रयेति । वासनया तद्विपया प्रतीतिः, प्रतीतस्य तद्वासनोद्वोधकत्वमित्यन्योन्या- हरितोपिणी। पदार्थो दृश्यते, स तु अनादिवासनासन्तानजन्यः, यस्तु स एव पुनदृश्यते, स तु भ्रमी- यवासनयेति हृदयम् । उत्तरयन्ति-सर्वेपामिति । घटपटकुडयविषयकाः सर्वेप्यनुभवा जातास्तत्र घटाशे अपेक्षा, पटाशे संशयः, कुड्याशे उपेक्षा यदा, तदा घटविषयकसंस्कार एव जायते, न त्वन्यविषयक इत्यनुभवादुपेक्षान्यसशयान्यानुभवस्यैव वासनाकारणत्व, न तु सर्वविपयकानुभवस्येत्यर्थः । एवं च प्रकृते दोपः को वेत्यत आहुः-कदाचिदिति । संशयोपेक्षादिसत्वे इत्यर्थः । कस्यचिदर्थस्येति । पटादिरूपार्थस्येत्यर्थः । तथा च मन्मते इन्द्रियादिसन्निकर्पादिघटितसामग्रीसत्त्वे घटादिसर्वविपयिणी प्रतीतिर्जायते, तव मते संस्कारस्य प्रतीविजनकत्वात् तस्य च पटाद्यशे उपेक्षादिसत्वेन केवलं घटविपयकत्वात् पटादिप्रतीत्यभावप्रसङ्ग इति भारः । ननु किञ्चिदशे उपेक्षासत्वे स्मरणं जायते, पेक्षासत्त्वे प्रमाण नास्तीति सर्वानुभवाना वासनाजनकत्वं स्वीक्रियते इत्यत आहुः चेति । तथा प्रसङ्ग इति । संस्कारे उद्बोधकसमवधानमपेक्षितम् , तस्य तु नियमो ना. स्तीति पदाचित् कस्यचिदर्थस्याप्रतीतिरित्यर्थः । ननु “जन्यानां जनकः काल' इति पचनान् कालोपाधेः सर्वदा सत्त्यादुद्भोधनियमोऽस्तीत्यत आहुः-उद्बोधकमिति । का• रोपाधेः सहकारिकारणवमेव, न तूद्वोधकत्वम् , तथा चोदोधकं दृष्टं वा अदृष्टं चेति वक्त' प्यम् , तदुभयमपि नास्तीति पण्डयन्ति-न दृष्टमिति । अन्योन्याश्रयेति । दृष्टं ध गङ्गाधरमट्टी। मरमीषिकायदपवादानुभवश्व । अनियमेनेति । संसार प्रत्युपेनान्यसंशयान्यज्ञानस्यैव तागम् । नियमे घेति । उपेनादिशानोत्तरमपि निश्चिदंशम्मरणदर्शनार । अन्योन्या- सर्वाशो. नियमे - ·व्यारयानयोपेतम् । ४३ प्टम् , दृष्टसामग्रीसंपादनद्वारैव तस्य कारणत्वात् । वैधाच न स्वप्ना- दिव'दिति तत्त्वसूत्रविरोधश्च । सुवर्णसूत्रम्। अय इत्यर्थः । (अन्योन्याश्रयपदं चक्रकात्माऽऽनयस्यापि संप्राहकम् ।) ननु प्रतीतिवासना- व्यक्तीनां भेदानान्योन्याश्रयः, अनादिप्रवाहाच नाऽनवस्थापि दोपायेत्यत आहुः-चै- धादित्यादि । सूत्रार्थस्तु-जगत्स्वप्नमायाभ्रमवदसन्न । कुतः ? वैधात् । पूर्वदृष्टस्य स्त- म्भादेः सम्वत्सरोत्तरमपि तथैव दर्शनेने तद्वैधात् । चकारेण मोक्षसाधने प्रवृत्त्यनुपपं- तेश्चेति । तथा च यदि श्रुत्यभिप्रायः प्रपञ्चासत्वे भवेत्तदा श्रुतीविचारयन् व्यास एवं न वदेदित्यर्थः ॥ हरितोपिणी। प्रमाविषयं भवति, वासनया दृष्टविपयिणी प्रतीतिर्जायते, प्रतीतस्य दृष्टस्य वासनाजनक- त्वमित्यन्योन्याश्रय इत्यर्थः । नाप्यदृष्टमिति । दृष्ठसामग्रीसंपादनेत्यनेनानवस्था सू. चिता । ननु प्रतीतिर्भिन्ना वासना मिन्नेति कृत्वा अन्योन्याश्रयदोपो नास्ति, अथ च वा. सनया प्रतीतिः, प्रत्यक्षानन्तरं पुनर्वासनेत्यनादिप्रवाहादनवस्थादोषो नास्तीत्यत आहुः-- 'वैधाच्चेति । इदं च सूत्रं द्वितीयाध्याये द्वितीये पादे पठितम् । तदर्थस्तु-जगत्स्वप्ना- दिवदसन्न; आदिशब्देन मायाभ्रमयोः सङ्ग्रहः । कुतः ? । वैधात् स्वप्नादिवैधात् । स्याने दृष्टस्य पुनस्तदेव तथैव स्वप्नान्तरे दृश्यत इति नास्ति, जामदवस्थायां तु दृष्टस्य गृहादेः पुनर्दशवर्षोंत्तरमपि तस्य तथैव दर्शनमस्तीति स्यमाद्यपेश्या वैलक्षण्यमिति भावः । किञ्च स्वप्नादौ साधनस्य जानदवस्थोपयोगाभावाजगति साधनस्य मोक्षोपयोगादि वैधय॑मन्यदूह- नीयम् । अधिकं च मयाऽणुभाष्यविवरणे स्पष्टं प्रपञ्चितमिति तत्रानुसन्धेयम् ।। , . गङ्गाधरमट्टी। श्रयेति।वासनया तद्विपया प्रतीतिः, प्रतीतस्य च तद्वासनोबोधकत्वम् । आत्मानयचक. केन्यत्रोहो । ननु प्रतीतिवासनान्यक्तीना भेदान्नान्योन्याश्रयोऽनादिप्रवाहामानवस्थापि दो- पोऽत आहुः-'वैधा' दिति । स्वप्ने पदार्थोऽन्यथा भवति, न जागरणे इति भावः । इदं द्वितीयाध्याये विस्तृतम् ॥ १ एतचिह्नान्तर्गतः पाठः ड. ग. घ. पुलकेषु नास्ति । २ नाद मु.पु. पाठः। ३ चिश्वेति मु. प.पाठः।

·चारः। विद्वन्मण्डनम् । (५) ननु जीवावियैच जगत्प्रतीतौ हेतुः । तथा हि-जीवब्रह्मणोर - योधकश्रुत्या, भेदस्य च तत्रैव ज्ञाननिवर्त्यत्वोत्या भेद- भविद्याकृतं समिति वि. स्यातात्त्विकत्वम् , अज्ञानकृतत्वं च निरूपितम् । यतः पर- मार्थतो भिन्नस्याऽभेदासंभवो, ज्ञानमप्यज्ञानस्यैव निवर्त- कम् । तथा च अनादिरविद्यैवाज्ञानरूपा 'अहमज्ञ इत्यनुभवसिद्धा 'भा- सुवर्णसूत्रम्। (५) एवं जगत्प्रतीत्युपपादक एकस्मिन् पक्षे दूपिते पक्षान्तरेण प्रत्यवतिष्ठते-नन्वित्यादि। जीवाऽविद्येति । ब्रह्मणः सकाशाजीवस्य व्यावर्तकं मूलाज्ञानम् । अभेदवोधका त्येति । नृसिंहतापनीयनवमखण्डरूपया, महावाक्यरूपया च । एवं च 'जीवब्रह्मभेदः अतात्विकः । अज्ञानकृतत्वात् । अज्ञानकृतः । ज्ञाननिवर्त्यत्वात् । यदेवं तदेवं शुक्तिरजत- वदिति श्रुतिसिद्धाऽनुमानेन भेदस्याज्ञानकृतत्वसिद्धौ साध्यतावच्छेदकतया, श्रुतार्थापत्त्या चाभेदकारणीभूताज्ञानस्य सिद्विरिति प्रमाणं दर्शितम् । प्रमाणान्तरमाह-तथा चेत्यादि। हरितोपिणी। (५) एतायता जगत्प्रतीतिजनकाध्यारोपापवादखण्डनं कृतमिदानीमविद्यया जगत्प्रती- तिवादं सण्डयितुमादौ मायावादिमतानुरोधेन पूर्वपक्षमुद्धाटयन्ति-नन्विति । हेतुरिति । अहं ब्रह्म न भवामि, किन्तु अमुकोहमित्याकारकं ज्ञानमविद्या, सैव जगत्प्रतीतौ कारण• मित्यर्थः । इदमेव विशदयन्ति तथा होत्यादिना । श्रुत्येति । 'तत्त्वमसि श्वेतकेतो' इति श्रुत्येत्यर्थः । नन्वनेककोटिब्रह्माण्डनायकस्य सर्वज्ञस्य ब्रह्मणः सा किश्चिशेनाऽस- मर्थेन जीवनाभेदः श्रुत्या वर्णितोऽपि मनसि नायातीत्यत आहुः-भेदस्येति । इदानी परिदृश्यमानस्य भेदस्येत्यर्थः । तत्रैव श्रुतावेवेत्यर्थः । निरूपितमिति । तथा चेदानीम- शानदशाया तथा मनसि नायाति चेदपि न दोप इति भावः । ननु ज्ञानमज्ञाननिवर्तकमि. स्युक्त्याज्ञानस्याऽभावरूपत्वं प्रतीयते, अभावस्य पन्धकत्वं कथमित्यत आहुः-तथा गद्गाधरभट्टी। (५) अभेदयोधकेति । 'तत्त्वमसी'त्यादिश्रुतिमिरभेद् उक्तः । एवं च भेदोलात्विकः, अशानयतत्वात् , तत्त्वं च, ज्ञाननियर्त्यत्वात् , शुचिरजतब दिति प्रयोगः । प्रत्यक्षमप्याह-- तथा चेति । 'विपर्ययो मिध्याज्ञानमतद्रूपप्रतिष्ठमिति पात जलसूत्रभाष्येपि व्यास- पाः पुराणम्पारम्पेन पञ्चपर्वाऽविद्या, प्रथमपर्यरूपतमसः स्वरूपाक्षानम्य अन्यपर्वमूलत्वमु. म । भावरूपेति । यथा अमियो न मित्राभावः, अपि तु तद्विरुद्धसम्पत् । तदवच्छे- दिया जीपट्यापर्सिफा । अनादित्यादिति । अविद्या अनादि यरूपा घ, अनादियन्ध- पपारणीभूमविभागरूपभाययार्यजनकवाझवम् । यमेवं सभेवम् , घटायज्ञानयम् । ।

·व्याख्यानयोपेतम् । ४५ वरूपा तदवच्छेदिका मन्तव्या। जीवनविभागस्यानादित्वात् । 'बन्धो- ऽस्याविद्ययाऽनादि'रिति वचनात् । तथा च विचित्रपरिणामशीलया सुवर्णसूत्रम्। इत्यनुभवसिद्धेति । 'विपर्ययो मिथ्याज्ञानमतद्रूपप्रतिष्ठ'मिति पातश्चलसूत्रभाष्य व्यासपादैः पुराणस्वारस्येनाविद्या पश्चपर्वा व्याख्याता । तमो मोहो महामोहतामिस्रमन्ध- तामित्रमिति । तत्राऽविद्याख्यं तमोऽपरपर्याय स्वरूपाज्ञानं तस्याः प्रथमं पर्व, तदेवाड- न्येषां मूलम् । तेचाऽभ्यासरूपत्वाद्भावरूपाः । तथा च यथा अमित्रो न मित्राभावः, किन्तु तद्विरुद्धसंपत् । तथेयं ज्ञानविरुद्धमिथ्याऽज्ञानरूपा । माया च 'तमोरूपाऽनुभू- तेरिति तापनीये श्राविता, उक्तरूपानुभवसिद्धा, उक्तरीत्या भावरूपा, तदवच्छेदिका जीवव्यावर्तिका, मन्तव्या श्रुत्युक्तानुभवेनाप्यङ्गीकार्येत्यर्थः । एवं प्रत्यक्षेणापि निश्चित्य तस्या अनादिलं साधयति-जीवेत्यादि । साऽनादिर्भावरूपा च, अनादिबन्धकारणी- भूतविभागरूपभावकार्यजनकत्वात् । यदेवं तदेवं, ब्रह्मवत् । यत्नैवं तन्नैवं, घटाद्यज्ञानवदि- त्यनुमानेनाप्यनादिभावरूपत्वसिद्धिः । यद्यपि यन्धस्यानादित्वमुक्तम् , तथापि विभागात पूर्व बन्धे कृत्लस्य ब्रह्मणो बद्धत्वापत्तिरित्यगत्या विभागोत्तरकालीनखमाद्रियते । एवं तस्या भावरूपत्वे दोपरूपत्वे च सिद्धे तस्याः प्रत्यायकत्वमाह-तथा चेत्यादि । नन्वस्तु हरितोपिणी। चेति । एतादृश्यामविद्यायामनुभवं प्रमाणयन्ति-अहमज्ञ इति । तदवच्छेदिकेति । जीवापच्छेदिकेयर्थः । जीवधर्म इति यावत् । तथा च भावरूपा अविद्या अज्ञानमिति भावः । इयमविद्या पञ्चपर्वा, तमो मोहो महातमस्तामिसमन्धतामिस्रमिति भेदात् । तत्र स्वरूपाज्ञानरूपं तमोऽपरपर्यायमविद्याया यत्प्रथमं पर्व, तदेवान्येषां मूलम् , ते चाध्यास- रूपत्वाद्भावरूपाः । इदं च सर्व 'विपर्ययो मिथ्याज्ञानमतद्रूपप्रतिष्ठ'मिति पातजल. योगसूत्रे स्पष्टमुक्तं, व्याख्यातं च भाष्ये व्यासचरणैः । एवमनुभवसिद्धाया मायाया अना- दित्वं व्यवस्थापयन्ति-जीवेति । जीवस्यैव बद्धत्वमाह-बन्ध इति । ननु बन्धस्मानादित्वं न वक्तव्यम् , तथा सति जीवब्रह्मणोरेकत्वाद्ब्रह्मणि पद्धत्वं स्यादिति चेत्, न, विभागान- न्तरमेव बद्धत्वस्वीकारात् , विभागस्य चानादित्वान् । चिरन्तनत्वमेवानादित्वं, न तु त. स्यादिरेव नास्तीति नार्थ इत्यलमप्रस्तुतविचारेण । इदानीं भावरूपाया अविद्यायाः जग. प्रतिजनकत्वमाह-तथा चेति । प्रतीयत इति । यथा दोपेण शुक्ती रजतप्रतीतिः, एवं मायया विचिनजगप्रतीतिरिति भावः । तथा च मायापि नाति जगदपि नास्ती- पानादि मु.पु. पाठः।

·, विद्वन्मण्डनम् । अविद्ययैव दोषरूपया विचित्रं जगत् प्रतीयते । युक्तं चैतत् । कार्यस्य तुच्छ त्वेन तत्कारणेनापि तादृशेनैव भवितव्यम् । कारणसजातीयत्वात् कार्यस्य । यथा च मुखसम्बन्धमात्रेण दर्पणादिकं विम्वप्रतिविम्यभेद- निमित्तं, तथा चिद्रूपनमसम्बन्धमात्रेण तद्भेदनिमित्तं सा । तत्कृतत- दध्यासवशात् स्वस्मिन्नज्ञत्वं, कर्तृत्वभोक्तत्वे, मन्यमानो जीवो विधि- नियोज्यादिभावं मनुते ! ततः शमदमादिभिर्गुरूपसत्तितदुपदेशश्रवण मनननिदिध्यासनैश्चाविद्याधिष्ठानरूपस्वात्मनोऽद्वैतकूटस्थचिदेकरसत्व सुवर्णसूत्रम् । दोपरूपत्वं, भावरूपत्वं च, तथापि विचित्रपरिणामशीलत्वं कथगित्यत आह-युक्तमि- त्यादि । एतदिति । विचित्रपरिणामशीलत्वम् । तथा च जगत्तुच्छकारणकं, तुच्छत्वात्। यद्यादृशं तत्तादृशकारणकम् , घटादिवदिति सामान्यव्याप्त्या जगतस्तथात्वसिद्धौ तत्र सा- ध्यतावच्छेदकतया सिद्ध्यन्ती विचित्रपरिणामशीलतया सिद्ध्यतीत्यर्थः । एवं तस्या एक कार्यमुक्त्या कार्यान्तरमाह-यथा चेत्यादि । दर्पणादिकमित्यत्रादिपदं घटादिसंग्रहाय । एवं भेदस्याऽतात्विकत्वे जीवावच्छेदकतायां च प्रकार उक्तः । तेन जीवब्रह्मभेदस्तस्या नै- मिचिकं कार्यम् , जगत्तूपादेयकार्यम् । उभयोः फलमाह-तत्कृतेत्यादि । भेदकृतो यः प्रतिविम्यात्मत्वाध्यासस्तद्वशात् प्रतिबिम्वरूपेऽवच्छिन्नरूपे वा स्वस्मिन्नज्ञत्वादिकमध्यस्यन् हरितोपिणी । त्युभयोस्तुच्छत्वमाह-युक्तमिति । मायाया जगद्रूपं तुच्छं कार्य युक्तम् । इदानीं दृष्टान्तेनान्यदप्याह-यथा चेति । दान्तिके योजयन्ति-तथेति । सम्बन्धमात्रे- णेति । मायाया इति शेपः । तदेदेति । जीवब्रह्मभेदनिमित्तमित्यर्थः । सा माया । वथा च मायायाः कार्यद्वयम् । एकं जीवब्रह्मभेदरूपं नैमित्तिक कार्यमपरं विचित्रजगद्रूप- मुपादेयकार्यमित्यर्थः । जीवस्य जगतश्च परस्परं भोक्तभोग्यादिसम्यन्धरूपं मायाकार्यस्य फलमाह-तरकृतेति । मायाजनितजीवब्रह्मभेदकृतेत्यर्थः । तदध्यासेति । प्रतियिन्यरूपे जीवेऽहममुक इति यः आत्मत्वाध्यासतद्वगादित्यर्थः । स्वस्मिन् । प्रतिविम्यरूपे जीवे ! यद्वान् संसारमं प्रथममाहुः-अज्ञत्यमिति । कर्तृत्वभोक्तृत्व इति । अहं यागकर्ताऽहं तत्फलभोक्तेत्यादि मन्यमान इत्यर्थः । विधीति । 'स्वर्गकामो यजेते'त्यादिविधिना नि. योयते यते इति विपिनियोज्यः, तस्य भावमहमिदं न करोमीति पेन्मम दोपो भवि- प्यतीत्यापारफं मनुते ।। नन्वेतारशी मायारूपा अविद्या पलयती पेत् , जीवस्य कदाचि. दपि मोक्ष एय न स्यादित्यतस्ता पेदोषमुपायमाहुः-तत इति । निदिध्यासनैरिति । । 1.मु.पु.मारिन।

·४७ . व्याख्यानयोपेतम्। लक्षणस्वरूपज्ञानेन अज्ञाननिवृत्त्या तत्कार्यरूपप्रपश्वस्यापि निवृत्तेः 'ब्रह्म वेद ब्रह्मैव भवति इत्यादिश्रुतिनिरूपितो मोक्षः संपद्यते । रज्जुखरूप- ज्ञानेन प्राचीनसाऽनुभवतत्कृतभयनिवृत्या स्वास्थ्यमिव । ननु ब्र- ह्मणः सर्वज्ञस्याविद्यासम्बन्धोऽशक्यवचनः, अज्ञत्वाऽऽपादकत्वात् । न च जीवाश्रयैव सेति वाच्यम्, ऐक्याङ्गीकारात्तयोः । एतेनैव जीवस्या- सुपसूर्णत्रम्। जीवः स्वस्मिन् शास्त्रद्वारा विधिनियोज्यत्वं तत्फलभोक्तृत्वं चान्यच्चाध्यस्यति । एवमनर्थ- परम्परारूपं तस्याः फलमुक्त्वा शास्त्रान्तरद्वारा तन्निवृत्तिमाह-तत इत्यादि । अज्ञान- निवृत्त्येति । ज्ञानेन स्वरूपाऽज्ञानरूपे तस्याः प्रथमपर्वणि नाशिते तन्मूलानि मिथ्याक्षा- नरूपाणि पर्वान्तराण्यपि नश्यन्तीयेवं मूलाऽविद्यानिवृत्तौ तत्कृताऽध्यासनिवृत्त्या । तथा च शास्त्रीयसाधनानां मोक्षप्रतिवन्धकीभूताऽज्ञाननिवर्तकत्वेन मोक्षजनकत्वोपचारः । न तु मोक्षो जन्यः, ब्रह्मरूपत्वात् । अत: स्वत एव संपद्यत इत्यर्थः । एवं यावत्सम्वन्धं तथा अनकारित्वे निरूपिते अवच्छेदित्यनेनाऽवच्छिन्नवादस्वापि सगृहीतत्वाचदादाय शङ्कते-नन्वित्यादि । तथा च मायाऽविद्ययोरभेदस्वीकारादेकस्या एव सम्बन्धेन शुद्ध. चिद्रूपे ब्रह्मणि कथं विरुद्धस्वरूपद्वयमित्यर्थः । एवमवच्छिन्नवाद आक्षित तद्विहाय माया- हरितोपिणी। स्वरूपज्ञानेनेत्यनेनान्वयः । अविद्येति । अविद्याया अधिष्ठानमाश्रयरूपं यत् स्वात्मनः अद्वैतकूटस्थचिदेकरसत्वं, तल्लक्षणं यत्स्वरूपं तस्य ज्ञानेनेत्यर्थः । अज्ञानेति । अहं ब्रहा न भवामि, किन्तु अहममुकशर्मेत्यज्ञाननिवृत्त्येत्यर्थः । एवमविद्यायाः प्रथम पर्व तमस्तस्य नाशे सति तन्मूलपान्तरस्य नाशः । एवमविद्याया नाशे तत्कार्यस्य नाशमाह-तत्का- यति । संपद्यत इति । ब्रह्मरूपो मोक्षः स्वत एव संपद्यते इत्यर्थः । तथा च साधनाना- मज्ञाननिवर्तकत्वमेव, न तु मोक्षजनकत्वम् , तस्याजन्यत्वादिति भावः । अत्र दृष्टान्तमाहुः -रज्जुस्वरूपज्ञानेनेति । सर्पभ्रमाधिष्ठानं रज्जुस्तस्या यत्किञ्चित्प्रकाशेन ज्ञाने जाते यया भयादिकं नश्यति, वद्वतापीत्यर्थः । इदानी मायाचिद्ययोरैक्यमित्याशयेन सिद्धान्ती श. इते-नन्विति । अविद्यासम्बन्धाजीवत्वं चेत्स सम्बन्ध एव न घटत इत्याह-अज्ञ- त्वेति । तयोः जीवब्रह्मणोः । इदानीं विम्वप्रतिविम्वभावेन जीवेश्वरौ, न तु मायाव- गङ्गाधरभट्टी। अनादिर्वन्धश्च विभागोचरकालिक एव। पूर्व बन्धे कृत्लस्य ब्रह्मणो बद्धत्वापत्तेः । अज्ञा. ननिवृत्त्येति । मूलाशाननाशे पर्वान्तराणामपि नाशात् । तद्वच्छेदिकेसनेनावच्छिन्नप- ·४६ विद्वन्मण्डनम् । अविद्ययैव दोषरूपया विचित्रं जगत् प्रतीयते । युक्तं चैतत् । कार्यस्य तुच्छ त्वेन तत्कारणेनापि तादृशेनैव भवितव्यम् । कारणसजातीयत्वात् कार्यस्य । यथा च मुखसम्बन्धमात्रेण दर्पणादिकं विम्वप्रतिविम्बभेद- निमित्तं, तथा चिद्रूपब्रह्मसम्बन्धमात्रेण तद्भेदनिमित्तं सा । तत्कृतत- दध्यासवशात् खस्मिन्नज्ञत्वं, कर्तृत्वभोत्कृत्वे, मन्यमानो जीवो विधि- नियोज्यादिभावं मनुते । ततः शमदमादिभिर्गुरूपसत्तितदुपदेशश्रवण मनननिदिध्यासनैश्चाविद्याधिष्ठानरूपस्वात्मनोऽद्वैतकूटस्थचिदेकरसत्व सुवर्णसूत्रम् । दोपरूपत्व, भावरूपत्वं च, तथापि विचित्रपरिणामशीलत्वं कथमित्यत आह-युक्तमि- त्यादि । एतदिति । विचित्रपरिणामशीलत्वम् । तथा च जगत्तुच्छकारणकं, तुच्छत्वात्। यद्यादृशं तत्तादृशकारणकम् , घटादिवदिति सामान्यव्यात्या जगतस्तथात्वसिद्धौ तत्र सा- ध्यतावच्छेदकतया सिद्ध्यन्ती विचित्रपरिणामशीलतया सिद्ध्यतीत्यर्थः । एवं तस्या एक कार्यमुक्त्वा कार्यान्तरमाह-यथा चेत्यादि । दर्पणादिकमित्यत्रादिपद घटादिसंग्रहाय । एव भेदस्याऽतात्विकत्वे जीवावच्छेदकताया च प्रकार उक्तः । तेन जीवब्रह्मभेदस्तस्या नै- मित्तिक कार्यम् , जगत्तूपादेयकार्यम् । उभयोः फलमाह-तत्कृतेत्यादि । भेदकृतो यः प्रति निम्बात्मत्वाध्यासस्तद्वशात् प्रतिविम्वरूपेऽवच्छिन्नरूपे या स्वस्मिन्नज्ञत्वादिकमध्यस्यन् हरितोपिणी । त्युभयोस्तुच्छत्वमाह-युक्तमिति । मायाया जगद्रूप तुच्छ कार्य युक्तम् । इदानी दृष्टान्तेनान्यदप्याह-यथा चेति । दान्तिके योजयन्ति तथेति । सम्बन्धगाने- णेति । मायाया इति शेपः । तम्नेदेति । जीवब्रह्मभेदनिमित्तमित्यर्थः । सा माया । वथा च मायायाः कार्यद्वयम् । एक जीवब्रह्मभेदरूपं नैमित्तिक कार्यमपर विचित्रजगप- मुपादेयकार्यमित्यर्थः । जीवस्य जगतश्च परस्पर भोक्तभोग्यादिसम्बन्धरूपं मायाकार्यस फलमाह-तत्कृतेति । मायाजनितजीवब्रह्मभेदकृतेत्यर्थः । तदध्यासेति । प्रतिविम्यरूपे जीवेऽहममुक इति यः आत्मत्याध्याससद्वगादित्यर्थः । स्वस्मिन् । प्रतिविम्वरूपे जीवे ! यद्वशात् संसारसं प्रथममाहुः-अज्ञत्यमिति । वर्तृत्वभोत्तृत्वे इति । अहं यागकर्ताऽई तत्पलभोक्तत्यादि गन्यमान इत्यर्थः । विधीति । 'स्वर्गकामो यजेते'त्यादिविधिना नि. योग्यते प्रेर्यते इति विपिनियोग्यः, तस्य भावमहामिदं न क्रोमीति चेन्मम दोपो भवि- प्यतीत्यापार मनुते ॥ नन्गारशी मायारूपा अविद्या यलयती घेत् , जीवस्य यदाधि- दपि मोक्ष पय न स्यादिसतमान येदोषमुपायमाहुः-तत इति । निदिध्यासनैरिति । 1.मु.पु.नारिख।

·४९ . जीवस्वरू- स्वभावखण्ड- व्याख्यात्रयोपेतम् । एवं प्राप्ते ब्रूमः। (e) पूर्व जीवखरूपं विचारणीयम्, यस्य सा शक्तिः। तत्र न तावद् न.. मप्रतिविम्यो जीव इति पक्षो युक्तिसहः। तथा हि-ब्रह्मणो पविचारोपक्रमे नीरूपत्वेन प्रतिविम्बाश्रयत्याऽज्ञानस्य च अस्वच्छत्वेन क विम्बप्रतिदिन कस्य प्रतिविम्यः स्यात् । रूपवत एव प्रतिविम्यनियमात् । दृष्टानुसारिणी हि कल्पनोचिता । अन्यथा वायुदारुणोरपि नम्। विम्यत्वप्रतिबिम्बाश्रयत्वप्रसङ्गात् । ननु दर्पणादावाकाश- सुवर्णसूत्रम् । (६) एवं जगत्प्रत्यये प्राप्त तद्पयितुं, झूम इति प्रतिज्ञाय भ्रान्तिस्वरूपे उपाल- भन्ते-पूर्वमित्यादि । सेति । जगद्मोत्पादिका । तद्रूपं मयोक्तमेवेत्युत्तरे तन्निपेधन्ति- तत्र नेत्यादि । तद्वयुत्पादयन्ति-ब्रह्मण इत्यादि । नीरूपत्वेनेति । दर्पणसन्निधौ मुस- स्मेवाऽविद्यासनिधावस्तु प्रतिबिम्बत्वमात्राभिमानो द्रष्टुः । न तु तस्याः सामर्थ्य बिम्बगत- धर्मफरणे । अत आयसदर्पणस्थमुसरूपान्यथास्ववदविद्यास्थेश्वरजीवयोः सर्वत:पाणिपाद- वाङ्गुष्ठमात्रत्यादिधर्मा अपि शुद्धब्रह्मणि रूपे सत्येवोपपद्येरन्नान्यथेति भावः । ननु रूपसं- योगक्रियाणां प्रतिबिम्बदर्शनानायं नियम इत्याशङ्कायामाहुः-अन्यथेत्यादि । तथा च वायुसंयोगादेरप्रतिविम्यात् तत्रापि रूपमेव प्रयोजकमिति न नियमभङ्ग इत्यर्थः । अवि- द्याया एकतः स्वच्छत्त्वमङ्गीकृत्य नियमभद्गमाशङ्कते-नन्वित्यादि । तद्पयन्ति-ने- हरितोपिणी। (६) इदानी परोक्तमतं दूपयितुं विम्वप्रतिविम्यभावं सण्डयन्ति-पूर्वमिति । सा जगद्भमजनिका अविद्या । प्रतिविम्यो जीय इति पक्षं निराकुर्वन्ति--तत्र नेति । युक्त्य- भावं विशदयन्ति-तथाहीलादिना । स्यादिति । विम्ने ब्रह्मणि रूपं नास्ति, अज्ञानरू- पायामविद्यायां स्वच्छता नास्तीति प्रतिबिम्बजीवप्रसक्तिरेव नास्तीति भावः । अन्यथा दृष्टानुसारिकल्पनाया अभावे । नियमभद्रं शङ्कतेनान्विति । दृश्यत इति । तथा चा- विद्यायाः स्वच्छता मया स्वीक्रियते, तत्र रूपयत एवं प्रतिबिम्बो जायते इत्ययं नियमो न स्वीक्रियते, दर्पणे रूपरहितस्याकाशस्य प्रतिविम्वादिति भावः । दूपयन्ति-नेत्यादिना । गङ्गाधरभद्दी। (६) रूपवत एवेति । ननु रूपसंयोगक्रियाणां प्रतिविम्योतीत्याह-अन्यथेति। तत्रापि रूपमेय प्रयोजकमिति भावः । न चास्ति वायुदारुणोः प्रतिबिम्बः, न तु तत्मत्यक्षं रूपाभावादिति वाच्यम् । अरूपिणः प्रतिबिम्बस्वीकारे गौरवान्नानाभावाच । ननु नीरूपस्य 14. पु. भस्वरहरषेनेति । साम्यावस्थायां गुणविवेकाभाषेन शुदसावादिप्राधान्यस्यास्पदन- स्वारसाहवेनाधारदोपादपि तयेत्या इसषिक: पास।

·विद्वन्मण्डनम् । ऽप्यज्ञत्वमनुपपन्नमिति चेत् । न, जपाकुसुमाऽमणस्फटिकस्तम्भश्रेणिग तपुरुषप्रतिविम्यस्यारुणत्ववजीवस्याज्ञवावभासोपपत्तेः । तद्विम्बस्यो- ज्वलतेव, ब्रह्मणः सर्वजत्वोपपत्तेः । अविद्याश्रयत्वेन नाभेदानुपपत्ति: - , रिति॥ सुवर्णसूत्रम् । ऽविद्युयोर्भेदं चागीकृत्य प्रतिविम्यवादेन समाधत्ते-जपेत्यादि । अविद्याश्रयत्वेनेति । अज्ञत्वादेस्तथात्वेन । तथा च मायाऽविद्ययोरवान्तरभेदान्मायावच्छिन्नं, तस्यां प्रतिविम्वितं वा चैतन्यमीश्वरः । अविद्यायां तत्प्रतिबिम्बो जीव इति पक्षे न कोपि दोप इत्यर्थः । एव. मत्र पुरुषप्रतिविम्बदृष्टान्तेन तटस्थस्य ब्रह्मणो व्यवधानपुरःसरः सम्वन्धः । बिम्बोजेवल त्ववत् सर्वज्ञत्वम् । ताटस्थ्येऽपि मायाकृतं मायावच्छेदकृतं वा । जीवस्त्वविद्यायां प्रति. विम्ब इति तदज्ञत्वादिकं सर्वमविद्यायामेवेति तादृशस्य जगत्प्रतीतिरविद्यात एवोपपन्ना । एवं जगत्प्रतीतौ सिद्धायामुपाधेः सिद्धौ सविशेपनिर्विशेषयोरवास्तवो भेद इत्यपि श्रुता. र्थापत्त्यैव सिद्धमित्युभयोरेनादित्वेनेत्यादीनि दूपणानि श्रुतिमूलकत्वाभावादेव निरस्तप्रा. याणि । तथा सति सच्छब्दस्योपहितवाचकत्वेन च यतो वाच' इत्यादीनामपि न वि- रोधः। एवं सति मुख्य वाधाकर्तृत्वमप्यौपचारिकमेव । तथा सति गौणश्चे'दित्यादीनि सूत्रा- ण्यपि प्रधाननिरसनपराणीति न तेषामपि विरोधः । तटस्थलक्षणत्वाञ्च न प्रतिज्ञाऽऽदिवि- रोधोऽपि । 'सर्वे वेदा' इत्यादौ च वृत्तिः संकोच्येति न कोऽपि दोष इति ॥ हरितोपिणी । च्छिन्नं चैतन्यमीश्वरशब्दवाच्यम् , अविद्यावच्छिन्नं चैतन्यं जीवशब्दवाच्यमित्याशयेन मायावादी समाधत्ते-जपाकुसुमेति । जपाकुसुमेनाऽरुणा या स्फटिकस्तम्भश्रेणिस्तद्गतः शुद्धपुरुषप्रतिविम्बस्तस्य-यथा अरुणत्वम् , एवमविद्यायां ब्रह्मप्रतिबिम्बस्य जीवत्वं, तस्य पुनः अज्ञत्वं चेत्यर्थः । तयोः पुनरभेदं प्रतिपादयति-अविधेति ॥ गङ्गाधरभट्टी। क्षस्याप्युक्तत्वात् । अत्रैव शकते-नन्विति । जपेत्यादि । अयमर्थः, मायाविद्ययोरवा- न्तरभेदान्मायावच्छिन्नं तस्यां प्रतिविम्बितं या चैतन्यमीश्वरः, अविद्यायां तत्प्रतिविम्यो जीयः, तस्य घ जगत्प्रतीतेरविद्ययोपपत्ती सविशेषनिर्विशेपयोराविधिके भेदे च सिद्धे श्रु- तिसूत्रादीनि मद्रीयैव नेयानीति ॥ । .मेदवादमहीय मु.पु. पाटः । २ प.पु. प्रतिविम्यः स्यात्सतम्बारमध्येऽपि विम्योरग्बल वस्मर्ष- हर मायापमिनि पाठः । ३रय गु. पाया।

·व्यास्यानयोपेतम् । सुवर्णसूत्रम् । 'अयं वै हरय' इत्यादिना विवृतत्वेन चात्र, रूपं रूपयित्वा प्रतिरूपः प्रतिपुस्तकन्यायेन मूलरूपो बभूवेत्यर्थस्य विवक्षिततया तस्याः प्रतिविम्वयोधकत्वे मानाभावात् । गङ्गाधरभट्टी। कत्वापरक्रिये उक्त । द्वितीयस्या छायातपरलोक्तावपि व्यासेनात्मानाविति निर्णीतम् । अन्न परेषां पण्मतानि-अनादिरनिर्वाच्या मूलभूतप्रकृतिर्माया चिन्मानसम्बन्धिनी तस्यां चित्प्रतिबिम्ब ईशः, तस्सा एव परिच्छिन्नानन्तप्रदेशेषु आवरणविक्षेपशक्तिमत्त्वविद्याख्येषु चित्प्रतिविम्यो जीव इत्येकम् । सैव प्रकृतिः शुद्धसत्वप्रधाना माया, तर चित्प्रतिविम्ब ईशः, मलिनसत्त्वाविद्यायां चित्प्रतिविम्यो जीव इति द्वितीयम् । ननु सत्वस्या- क्रियत्वमिति चेद्विक्षेपशक्तौ मायाया आवरणशक्तावविद्यायाः प्रतिविम्याभासो जीव इति तृतीयम् । निष्वपि ईश एव, तस्यैव रूपान्तर वा परमात्मेति । तत्र दर्पणरूपाविद्यासम्ब- न्धाभावः स्फुटः । एवमविद्यायां चित्प्रतिनिम्य ईशः, अन्तःकरणे जीव इति तुरीयेपि ईशस्य सर्वज्ञत्वादिनिर्वाहाय तूलाविद्या तर नेयम्युपेयम् । घटाकाशजलाकाशमहाकाश- मेघाफावत्कूटस्थजीवनदेशा इति चिचातुर्विध्यमते ब्रह्माश्रितमायातमसि स्थितासु सर्व- प्राणिन्दा धीवासनासु प्रतिविम्य ईशः, स्थूलसूक्ष्मदेहावच्छिन्नचैतन्यस्थिते मायाकल्पितेऽ- न्ताकारू प्रतिबिम्बो जीव इति पञ्चमम् । अनापीशपरमात्मनोरक्यात् तथा । अन्तःकर- णावच्छिन्ना चिदीशो विम्बभूतः,अनाने तत्प्रतिविम्यो जीवः,अनागपरिणामोन्तःकरणं जीवस्य विशेपाभिव्यक्तिस्थानमिति पष्ठम् । अत्रापि तथेति दिक् । यन्नीरूपस्य प्रतिबिम्बे रूपं रूपं प्रतिरूपो वभूति श्रुतिरेव मानम् , नन्न, उपक्रमे सर्वात्मकप्रतिपादनात् तन्मध्ये 'थै हरय' टिप्पणी। पुरुरूप रयते युक्ता ह्यस्य हरयः शता दशेन्यय वै हरयोऽय वै दश च सहस्राणि बहूनि चानन्ता च तदेनद्रह्मापूर्वमनपरमनन्तरमवाह्यमयमात्मा ब्रह्म सर्वानुभूरियनुशासन मिति संपूर्णा श्रुतिः । 'इयं पृथिवी सर्वेपा भूताना मिसारभ्य 'ब्रह्म सर्वानुभूरित्यनुशा- सन मिसन्तं बृहदारण्यकथं पञ्चमब्राह्मणम् । अत्रोपको 'इयं पृथिवी ति श्रुतौ 'योऽयमा- त्मेदममृतमिदं ब्रह्मेदं सर्वमिति ब्रह्मणः सर्वात्मकत्वमुक्तम् । उपसहारे च तदेतद्ब्रह्मापूर्व. मनपरमनन्तरमबाह्यमयमामा ब्रह्म सर्वानुभूरियन 'तदेतद् ब्रह्मेति जडस्य 'अयमात्मा प्रीति जीवाना च ब्रह्मत्ववोधनेन ब्रह्मणः सर्वरूपता प्रतिपादिता । इत्थमुपक्रमोपसंहा- राभ्यामिह ब्रह्मप्रकरणावगमान मध्ये 'रूपं रूपमित्यस्य जीवमतिविम्वत्ययोधकता युक्तेत्ति तत्वम् ॥ 14 विवक्षितस्वादिनि योध्यम् ।

·कथ- विद्वन्मण्डनम् । प्रतिविम्यात् । किञ्च 'द्वा सुपर्णा सयुजा', 'गुहां प्रविष्टौ परमे पराई' 'गुहां प्रविष्टावात्मानौ हि तदर्शनादित्यादिश्रुतिन्यायनिर्णीता जीव- परमात्मनोरेकत्र स्थितिबिम्बप्रतिविम्वपक्षे न संगच्छते । तयोलोंके त. सुवर्णसूत्रम्। प्रवृत्तित्वमपि नाऽप्रतिविम्ये प्रयोजकं, किन्तु तेढुचितत्स्वच्छत्वाच्छादकत्वमेव तयेति, प्रकृते तद्भावान्न दोप इत्याशङ्कायां दूपणान्तरमाहुः-किञ्च द्वा इत्यादि । स्थितिरिति। इतरेतरविलक्षणा स्थितिः । तथा चाऽऽद्यायां श्रुतौ द्वित्वादेरेकतूष्णीकत्वाऽरक्रिययोः नाहितीयस्यां छायातपत्वोक्तावपि व्यासेनारमानाविति निर्णीतत्वाद् द्वयोः प्रवेशस्योक्तत्वाच तेषां विरोधो दुर्वार इत्यर्थः । यत्तु नीरूपस्य प्रतिविम्वे *'रूपं रूपं प्रतिरूपो बभूवैति श्रुतिरेव मानमिति कश्चित् । तन्न । ब्राह्मणोपक्रमे सर्वात्मकत्वप्रतिपादनोत्तरं 'पुरश्चक्र' इति मन्त्रेण पूःकरणप्रवेशयोरुक्तत्वात्तेन प्राप्तस्य भेदस्य निवारणायैतन्मत्रस्य प्रवृत्तत्वेन हरितोपिणी। अङ्गुली तत्र विद्यमाना या प्रभा तस्याः संयोगः किञ्चिदवच्छेदेन दर्पणेऽस्तीति तस्याः प्रतिविम्यो दृश्यत इत्यर्थः । दर्पणे अगुल्याः संयोगे जाते अगुल्याः संयोग एव तत्र भविष्यति, न तु अङ्गुलीस्थप्रभासंयोग इत्येतदर्थ विसिनीसूत्रमात्रान्तरितेत्युक्तम् । दर्पणे प्रभासंयोगस्याव्याप्यवृत्तित्वसूचनार्थमङ्गुलीग्रहणम् । रानावन्धकारे प्रतिबिम्यो न दृश्यते इति किरणसंयोगसूचनार्थमङ्गुलीस्थप्रभाग्रहणम् । अस्तु सर्वोप्ययं युक्तिप्रचार इति स्वार स्याभायाढूपणान्तरमाहुः-किञ्चेति । 'द्वा सुपर्णा' इति 'गुहां प्रविष्टाविति च श्रुतिवा- क्यद्वयमुक्त्वा व्याससूत्ररूपां स्मृतिमाहुः-गुहां प्रविष्टावात्मानी हीति । तयोरिति । गडाधरमट्टी। कम् । संयोगस्य प्रभायाश्चाव्याप्यवृत्तित्वात्प्रतिविम्वः । प्रभाया गुणत्वेन तत्रापि द्रव्यसत्त्वे किरणसत्त्वेन तत्संयोगोप्यस्तीति संयोगम्यैव प्रयोजकत्वेपिन क्षतिः । ननु गुणाद्वा लोकव: दिति सूत्रे प्रभाया द्रव्याधिक्देशयत्तित्वाहीकाराष्ट्रव्यसंयोगस्य तत्राभावास्याप्यवृत्तित्वं नाप्रति यिम्बे प्रयोजकम् । वदृत्तित्वे मति तत्स्वच्छत्वाच्छादकत्वमेव तथेति चेत्तत्राह- द्वा सुपर्णेति । स्थितिरिति । इतरेतरविलक्षणा । आद्यायां भुती द्वित्वादेरेफतूष्णी- टिप्पणी। * रूपं पं प्रतिस्प' इति मुवर्णमूने,-'इदं ये दभ्यटायर्यणोऽश्विभ्यामुवाच तदे- गरपिः पश्यनयोधपं रूपं प्रतिस्पो यभूव तदम्य रूपं प्रतिपक्षणाय इन्द्रो मायामिः प. पु. भापतिषियोमम्म् । २५. पु. राधाप्यसिाये सति । समिति पाप.गु. परावधिपयोगिनि पाया ३.पु.सापापात ·व्याख्यानयोपेतम् । विद्यानाश इति वदतस्तव मते जीवस्वरूपनाश एव मोक्ष इति संप- चते । तथा च 'आत्महानमपुरुषार्थ इति मोक्षस्यापुरुषार्थत्वमापयेत । जीवस्यालीकत्वमपि स्यात् । तथा सति कोऽपि पारलौकिकप्रयत्नं न कुर्यात् । तथा हि-मुमुक्षुर्हि मोक्षस्वरूपं, बद्धत्वेन स्वस्वरूपं च ज्ञात्वा तत्साधने यतिष्यते । तथा चोक्तोभयस्वरूपज्ञाने सर्व मिथ्येति ज्ञात्वा, सुवर्णसूत्रम् । चाऽघटितघटनापटुत्वेपि मोक्षजीवस्त्ररूपयोः साघुत्वसत्वाऽऽपादनसामर्थ्यस्य कल्पनाविरु- द्धत्वेनाऽनुद्धार्यत्वात्तादृशस्वभावाङ्गीकारेऽपि न भवभीष्टसिद्धिरित्यर्थः । एवं तन्मतं दूप- यित्वा सस्वाऽऽसुरत्ववोधनाय पूर्वोक्तदूपणाभ्यामापद्यमानं दूपणान्तरं वदन्ति व्युत्पाद- यन्ति च-तथा सतीत्यादि । तथा हीसारभ्योच्छियेतेयन्तम् । ननु कर्म फलदोपदर्श- नात्प्रवृत्तिरिति चेत् उत्राहुः तूष्णीमित्यादि । तथा च संसारहेतुत्वेनैहिक्याः, स्वरूप- हानिहेतुत्वेनाऽन्यस्या इत्येवं द्वयोरपि फलदोपं पश्यन्न किञ्चित् कुर्यादिति सर्वप्रवृत्तिपति- हरितोषिणी। विद्यायामित्यादिना । निबन्धेऽप्युक्तं-'जीवहानिस्तदा मुक्तिरि'ति । तथा चेति । जीवस्वरूपनाशस्यैव मोक्षले चैत्यर्थः । अथ सर्वमविद्याया एव जालं मिध्येति स्वीकर्तुर्मम मते मोक्षस्यापुरुपार्थत्वमस्तु, जीवस्यालीकत्वमप्यस्त्वित्यत आहुः तधा सतीति । जी. वस्यालीकत्वे सतीत्यर्थः । कुतो न कुर्यादित्यतो विशदयन्ति-तथा हीति । तत्साधन इति । मोक्षसाधन इत्यर्थः । तथा चेति । भवदुक्तरीत्या चेत्यर्थः । उक्तोभयेति । जी. वस्वरूपनाशो मोक्षः, जीवस्तु अलीक इत्युभयेत्यर्थः । एतादृशोमयस्वरूपज्ञाने किं वाध- कमत आहुः-सर्वमिति । कुतोपि न निवर्ततेवेति । असन्मार्गानिवृत्तिः केपामपि न गङ्गाधरभट्टी। त्युक्तत्वात् करोतिदेनिकरणायः। मायाया अपि भगवदमिन्नशक्तित्वेन नित्यत्वावटीज- दृष्टान्तस्यापि सत्सत्व एव संगतिः। मिथ्यात्वप्रदर्शकले तु इन्द्रजालादिकमेव दृष्टान्तत्वेन स्यात् । यद्वा 'जीवो जीवं विहाय मां', 'जीवो जीवन निर्मुक्त' इत्यादी श्रीमागवते कार्य- जीवस्य हिरण्यगर्भादेः कार्येश्वरस्य स्वीकारान्न दोषः । इदं च निव-यावरणमनमष्टिवा- दादो विस्तृतम् । नन्वविद्याया अघटितघटनापटीयस्याः स्वीकाराद्विम्वप्रतिविम्ययोरेकन स्थितिरत आहुः-अपरं चेति । तूप्पणी वा तिछेदिति । ननु 'न हि कश्चित्क्षणम- पी तिवाक्यात्मवृत्तिसनाहुः-निपिद्धेति । मच्छन्नेति । ननु 'नानुध्यापादहून शब्दा'- निति भुतेः येदस्य तथा प्रवीनीति चेत्, न अनया भ्रन्या प्रामाण्यं परित्यत्तम् । 'मत्र वेदा अवेदा' इत्यपि दग्धदहनवम्झानिनो देन न प्रयोजनमित्येवाह, नान्यन् ।

·विद्वन्मण्यनम् । धाऽदर्शनात् । अपरं च, अविद्यायां ब्रह्मप्रतिविम्यो जीव इति, मोक्ष सुवर्णसूत्रम्। ना'प्येकधा वहुधे'ति श्रुतिबलात् प्रतिबिम्बो वक्तुं युक्तः । तत्र चन्द्रदृष्टान्तेनाशप्र- वेशद्वारा तस्य विवक्षितत्वेन रूपवत्तायामेव तस्याऽभिप्रेतत्वात् । त्वया तदनङ्गीकारात् । तस्या ब्रह्मप्रकरणस्थत्वेन ब्रह्मनानाप्रतीतावेव दृष्टान्तपर्यवसानाच्च । एवं *जीवेशावाभा- सेन करोती'यत्रापि ज्ञेयम् । तस्य कार्यजीवेश्वरपरत्वाद्वा । जीवो जीवं विहाय मां, 'जीवो जीवेन निर्मुक्त' इत्येकादशे कार्यजीवस्याऽपि स्वीकारात् । हिरण्यगर्भादीना का- र्थेश्वरत्वाञ्च । अतस्ता अप्यादाय न भवदभिमतजीवस्वरूपस्य सिद्धिरित्यर्थः नन्वविद्याया अघटितघटनापटीयःस्वभावत्वाद्विम्बप्रतिबिम्वरूपयोः परमात्मजीवयोरेकन्न स्थितिरपि ना. ' ऽनुपपन्नेति शङ्काया दूपणद्वयमन्यदाहुः-अपरं चेत्यादि । जीवस्येत्यादि च । तथा हरितोपिणी। एकर स्थितयोरित्यर्थः । अदर्शनादिति । विम्वप्रतिविम्बभावादर्शनादित्यर्थः । ननु अ. घटितघटनापटीयस्या लौकिकविलक्षणया मायया एकास्थितयोरपि विम्यप्रतिबिम्वभावो भविष्यतीत्यत आहुः-अपरं चेति । बिम्बप्रतिबिम्बभावपक्षे महती हानिरित्या-अ. गगाधरभट्टी। इति तद्विचरणादूपं रूपमिति णमुलन्तं, रूपयित्वा रूपयित्वा प्रतिरूपः, प्रतिपुस्तन यन मूलरूपो बभूवेत्यर्थात् । ब्रह्मविन्दूपनिषदि 'एक एव हि भूतात्मा भूते भूते व्यवस्थितः। एकधा बहुधा चैव दृश्यते जलचन्द्रव दियस्य तु भूते भूते प्रतिदेहमशेन व्यं वस्थित । यथा जले चन्द्रः अशुरूपेणांशेन स्थितः, एकधा चन्द्ररूपेण, बहुधानेकसंस्थापन टरूपेण च दृश्यते, तथात्मा एकधा जीवरूपेण, बहुधा इन्द्रियादिवैशिष्ट्येनेत्यर्थः एव दशधेति पाठान्तरम् । उभयोरपि श्रुत्योनीरूपस्य प्रतिविम्ब इति न शब्दर, प्रत्युत रूपिचन्द्रादिपदाद् रूपवत एवेति त्यन्मतेपि स्यात् । 'जीवेशावाभासेन रोतीति श्रुतायपि पूर्व 'वटवीजवदेषा माया स्वाव्यतिरिक्तानि परिपूर्णक्षेत्राणि दशियित्वे टिप्पणी। 'जीवेशावाभासेन करोती'ति सुवर्णसूनम् । इयं श्रुतिर्नृसिंहोत्तरतापनीयनव• मखण्डस्था । तत्र प्रारम्भे 'देया ह वै प्रजापतिम युवनिगमेव नो भगवन् ! ओद्वारमात्मा नमुपदिशे'ति देयः पृष्टे तिथेत्युपद्रष्टागुमन्तैप आत्मा सिंह' इत्योद्वारवान्यं ब्रझोपदिश्यो- पमदारे 'नग्मादारमन एय त्रैविध्यं सर्वत्र योनित्यमपीति सर्वयोनिभूतं प्रसवोपदिष्टमिति समानानामतीमायेयाम्याः श्रुतेनात्पर्यम, न चाभासत्वयोधने प्रतिविम्यत्वयोधने वा ॥ येन , नवोदिविशि- । अव द्रोपरोथ, प.. तामप्याताय।

·व्याख्याश्योपेतम् । तथात्वात्तन्मध्यपातित्वेन वेदेऽपि तथात्वं ब्रवीमि; याद ब्रवीपि; निर- शत्वात् ते तुण्डस्य, न तु युक्तियुक्तं ब्रवीपि । तथाहि-न हि पति- विम्बितानतरुकदम्बफलादानाय प्रसारितयाहुः प्रतिबिम्बितत्वं जानन् दृष्टचरः कश्चित् । एवं वेदे तथात्वं जानन्, तदुक्तखर्गाऽपवर्गादिफलक- यागसंन्यासादिपु बहायाससाध्येषु सर्ववन्धुपरित्यागेन सर्वसुखवैमु- ख्येन च को वा प्रवर्तेत । ननु स्वमे खामिकफलार्थ प्रवृत्तिदृष्टचरी । स- त्यम् दृष्टचरी ? तदा तत् सत्यमेवेति विदुपो, न तु स्वममिमं पश्यामि, न पारमार्थिकमिति खप्न एव विदुप इति गृहाण । ननु विशेपदर्शनस्य • स्त्रसजातीयस्यैव भ्रमस्य निवर्तकत्वात् प्रकृते च प्रापश्चिकनमत्यापरोक्ष- रूपत्वाच्छाब्दं ज्ञानं न तन्निवर्तनसमर्थमिति प्रवृत्तिरुपपद्यत इति चेद्, मुवर्णसूत्रम्। प्रपश्यस्याज्ञानकल्पितत्वं ब्रह्माभेदवोधकनुत्यभिप्रायसिद्धम् । प्रपञ्चः खनामरूपभेदेन द्वि- धेति नामप्रपञ्चरूपे वेदे तथात्वं तात्पर्यज्ञानादेव अवीमीत्यर्थः । तदपि दूपयन्ति-बाढ- मित्यादि । तथा च श्रुतार्थापत्तेः शब्दत्वाऽभावेन युक्तिवाद्युक्त्यन्तरविरोधे तया तथा कल्पनं न शक्यमित्यर्थः । ननु मूलाभाये युज्यन्तरं निर्वलमिति शङ्कायां तद्वदलं व्युत्पा- क्ष्यन्ति तथा हीत्यादि । तथा च यस्मात् सर्वः प्रवर्तते तस्मान्न वेदे तथात्वज्ञानमतो यथा तस्यामापत्तायेका श्रुतिर्मूलत्वेन त्वयामिसन्धीयते, तथाऽस्यां दृष्टापत्तौ सर्वा श्रु- तिमूलमितीयं युक्तिस्ततः प्रनलेत्यर्थः । एतस्या युक्तेर्निर्मूलवाय प्रकारान्तरेण प्रवृत्तिमुप- पादयति-ननु स्वनेत्यादि । तदुपगम्य दूपयन्ति-सत्यमित्यादि । तथा चार वेदस्याऽ. सानफल्पितत्वेन मिथ्यात्वं त्वया प्रतिपाद्यत इति तद्विपरीतज्ञानान्न पदुक्तरीत्या प्रवृत्त्यु- हरितोपिणी। पम् । ततो नायं माणुः, किन्तु पुरुप इत्याकारकं प्रमात्मकं शानं जायते, तत्र भ्रमोऽपि प्रत्यक्षात्मकः, विशेषदर्शनमपि प्रत्यक्षागफगिति विशेपदर्शनस स्वसजातीयभ्रमनिवर्तकत्य- मुपपन्नम् । प्ररते प्रापचिकनमः; अहममुक इत्सावारकोऽपरोशः प्रत्यक्षरूपः, तस्य वेद- जन्यं शादं विशेपदर्शनं न निवर्तकम् । असक्षशाच्दयो जात्या दित्ससण्डार्थः । समाषा- गमाघरमही। पादामिति । अर्थापत्त्यासाधितम्याप्रामाण्यस्य दुर्यलत्यं प्रत्यक्षदापेभयेति भावः दृष्टचरी- ति। 'भूतपूर्ये परद। टियानी ।टायन्तपाठस्तु टेपरममावा या दृष्टं दर्शनं घरोपि- गपसम नामरूपभेदेनेति पार २स मु.पु पाठः।

·५६ विद्वन्मण्डनम् । प्रवृत्तिश्चाविद्याध्यासकृतवैहिकी पारलौकिक्यपीति ज्ञात्वा च, वर हिक्येव, न तु पारलौकिकी, स्वरूपहानिहेतुत्वादिति सर्वाप्रवृत्ती नित त्तिमार्ग एवोच्छिद्येत । तृष्णीं वा तिष्ठेत् सर्वोऽपि । निपिद्धविहितयो थाविशेषात् कुतोऽपि न निवर्ततैवेति सन्मार्गमात्रोच्छेदनायेदृशं मतं प्रवर्तयन् , व्यवहारमात्रे वेदमपि प्रमाणत्वेनोररीकुर्वन् प्रच्छन्नयौद्धो- ऽसि । वेदमपि खाज्ञानकल्पितं ब्रुवन्नतिधृष्टोऽसि । नन्वखिलप्रपञ्चस्यैव सुवर्णसूत्रम् । रोध इत्यर्थः । ननु 'न हि कश्चिदिति वाक्याद्गुणैरेव प्रवृत्तिरिति चेत्तत्राहुः-निषिद्धे. त्यादि । तथा च तस्मिन् संदर्भ यज्ञाथकर्मव्यतिरित्तकर्मप्रवृत्तरेव तद्गुणजन्यत्वबोधनात- तदननुसन्धायैवं दुष्कल्पनां कल्पयतस्तवाऽऽसुरत्वमेवे निश्चीयत इत्यर्थः । ननु वेदस व्यवहारमाने प्रामाण्यं न मदाग्रहसिद्धं, किन्तु 'नानुध्यायाइन्छब्दान्' 'जिज्ञासायां संप्रवृत्तो नाद्रियेत्कर्मचोदना'मित्यादि ध्रुतिस्मृतिसिद्धमतो न गम दोप इत्यत आहुः- वेदमपीत्यादि । तथा च यदि प्रमाणसिद्धमेव सर्व ग्रूपे तहत्रापि प्रमाणं वद । यदि वदसि, तदा तत्तात्पर्याऽज्ञानेन पूर्वोक्तमपि धादेिव, वेदस्य परोक्षवादत्वेन व्यवहारे तात्पर्याभावादित्यर्थः ॥ एवमुपालम्भे स्वस्य वेदतात्पर्यज्ञत्वाभिमानेनाह-नन्वित्यादि। हरितोपिणी। स्यादित्यर्थः । व्यवहारमात्रे इति । मौजीबन्धनादिव्यवहारे इयर्थः । किञ्चिदंशे वेवस प्रमाणत्यस्वीकारावाहुः-प्रच्छन्नेति । 'मायावादमसच्छास्त्रं प्रच्छन्नं बौद्धमुच्यते' इति पश्नपुराणनास्यान् । अज्ञानेन कल्पितं सर्वमिति तेषां मतं, तत्खण्डयन्ति-वेदम- पीति । शङ्कते-नन्विति । समाधानमाहुः-बाढमिति । वेदस्य स्वाज्ञानकल्पितत्वस- ण्डने युक्ति विशदयन्ति तथा हीत्यादिना । फलादानायेति । फलानां ग्रहणार्थमिः त्यर्थः । कश्चिदिति । न हीति । पूर्वेणान्ययः । दान्तिके व्युत्पादयन्ति-एयमिति । तथात्यम् पल्पितत्वम् । तदुक्तेति । वेदोक्तेत्यर्थः । शङ्कते-नन्विति । उत्तरयन्ति सत्यमिति । दृष्टचरीति । तदा स्वप्नावस्थायां सत्यमेवेति विदुषः प्रवृत्तिदृष्टचरीत्यर्थः । न रियति । म्यन्नं पश्यामि न सत्यमेवं म्वप्न एव जानतः पुरुषस्य प्रवृत्तिनं तु दृष्टयरी- त्यर्थः । एवं येदे पल्पितत्वं जानतः पुरुषम्य तदुक्तर्मणि प्रवृत्तिर्न भविष्यतीति भावः। पुनः गहते-नन्विति । विशेषदर्शनस्येति । दूरत उरत्य विशिष्टः कश्चिन् पुरुषाफारो रष्टः, मप्र म्याणुत्वभ्रमो जाननदनन्तरं यिश्चित्समीपे आगते पुरुषत्वव्याप्यहसपादादि- मानयमिन्याफारफं विशेपदर्शनं जायते, न तु स्थाणुत्वव्याप्यवप्रमोटरादिमानयमित्यापाए । मि गु.गु.पा।

·द्वान्तरीत्या व्याख्यानयोपेतम् । रूपा, तन्निवृत्तिश्च अपरोक्षब्रह्मज्ञानं विना न भवतीति तदर्थं प्रवृत्ति रिति चेत् ॥ (७) अन मिथ्यावादी प्रष्टव्यः, तदनत्वैतत्कार्यकारणभावावग- तिस्तव कुत इति । श्रुतित इति यदि ब्रूयात् तदा स वक्त- मामिकास- व्यः । 'निश्वसितमस्य वेदाः' 'यो ब्रह्माणं विदधाति पूर्व यो न वैधप्रवृत्तिः चै दाँश्च प्रहिणोति तस्मै' 'वेदो नारायणः साक्षात् स्वय- संभवतीति । म्भूरिति शुश्रुमः' 'दैश्च सरहमेव वेद्यो वेदान्तकृद वेद- विदेव चाहम्' इत्यादिखस्मृतिविरुद्धं मदज्ञानकल्पितत्वं वस्य लौकिक- चाक्यावैशिष्ट्यापादकं कथं श्रुतिर्यतुमहतीति स्वयमेव विचारय । किञ्च, पूर्व वेदानां पारमार्थिकसत्त्वं ज्ञात्वा तदादासीन्येन वा तच्छ्रवणे प्रवृ. तस्त्वदुक्तरीत्या च श्रुतेस्तदुक्तसाधनानां च अज्ञानकल्पितत्वं श्रुत्वा सुवर्णसूत्रम्। परीक्षायामपि तथा निश्चयाचेति । एवं युक्तिविरोधेऽपि श्रुतार्थापत्त्यैव फलानुसन्धानेन पुनः प्रवृत्तिमुपपादयति ननु द्वैतेत्यादि ।। (७) तदूषयन्ति-अत्रेत्यादि । नन्बईति नार्हति वेति वादान्तरम् , तथापि प्रवृत्ति- स्तूपपन्नेत्यत आहे:-किञ्चेत्यादि । तथा च प्रवृत्त्यनुपपत्तिस्तदवस्थैवेत्यर्थः । पुनः प्रका- हरितोपिणी। (७) समाधानमाहुः-अनेति । तदनर्थत्वेति । द्वैतप्रतीतेरनर्थरूपत्वम् , बाधिता- र्थप्रवृत्ति प्रति द्वैतप्रतीतिः कारणमित्येवत्कार्यकारणभावावगतिरित्यर्थः । स्वस्मृतीति । स्वसम्बन्धिनी स्मृतीत्यर्थः । सम्बन्धश्च स्वप्रतिपाद्यार्थबोधकत्वम् । लौकिकेति । शु- ताविदं रजतमिति लौकिकं यद्धमवोधकं वाक्यं, तद्यथा अवैशिष्ट्यापादक शुक्तौ रजत. त्वस्य यत् अवैशिष्ट्यं असम्बन्धखस्यापादकं वैशिष्टयेच बोधकम् , बदभाववति तत्प्रका- रत्वपोधकमिति यावत् । तथा तादृशं भ्रमात्मक वाक्यं कथं श्रुतिर्यक्तुमहंतीत्यर्थः । यद्वा लौकिकवाक्याद्वेदवाक्ये वैशिष्ट्यमाधिक्यं सर्वप्रमाणमूर्धन्यत्वं तस्यापादकं बोधक न, लौकिकत्वसंपादकमिति यावत् । एतादृशं वाक्यं कथमित्यर्थः । सत्कर्मणि लोकानां प्रवृत्तिरेव न भविष्यतीति दूपणान्वरमाहुः-किञ्चेति । तदौदासीन्येनेति । तदा पार- गङ्गाधरभट्टी। (७) अवधारणेन वेति । निश्चयेनेत्यर्थः। यत एवेति । अभेदवोधकथुतेः । पाद्मा- दाविति। आदिना बाराहा। यदज्ञानेति क. पु पाठः। - ·मणि- विद्वन्मण्डनम् । नैतत् सारम् । प्रतिविम्यत्वेनानुमिताऽसत्त्वानामपि तरूणां चाक्षुषप्र- तीतिवत्, शाब्दज्ञानानन्तरमपि प्रपञ्चप्रतीतिरास्तां नाम, न तु जातु प्रवृत्तिः । अन्यथा तत्फलार्थापि प्रवृत्तिः स्यात् । प्राग जातस्य च याग- ब्रह्मज्ञानयोः वर्गमुक्तिफलकत्त्वज्ञानस्य पश्चाजातेन तन्मिथ्यात्वज्ञानेन वाधे घाधकाभावः, उभयोरपि शाब्दत्वात् । ननु द्वैतप्रतीतिरेवानर्थ- सुवर्णसूत्रम्। पपत्तिरित्यर्थः । पुनरपि प्रवृत्तिमुपपादयति-नन्वित्यादि । शाब्दमिति । प्रपञ्चमिथ्या- त्वयोधकशब्दजन्यम् । तहपयन्ति-नेत्यादि । तथा च तादृशविशेषज्ञानस्य भ्रमाऽनिवर्त- कत्वात्तस्य फलार्थप्रवृत्त्युपपादकत्व दुर्घटमेवेत्यर्थः। ननु भ्रमाऽनिवृत्तौ कदाचित्प्रवृत्तिरपि संभाव्यत एवेत्यत आहु -प्रागित्यादि । इदं दूपण तुप्यतु दुर्जनन्यायेन तदुक्तमुपगम्य दत्तं ज्ञेयम् । विशेपदर्शने विजातीयभ्रमनिवर्तकत्वस्याऽपि दर्शनाद्, वल्मीकादौ जातस्य घट इति चाक्षुपभ्रमस्य रात्री वल्मीकस्पर्शनेन निवृत्तः, क्षौमादौ जातस्य कार्यासमिति स्पार्शनभ्रमस्य दिवा तमाशुषेण तदभिज्ञवाक्येन च निवृत्तेः सर्वलोकप्रसिद्धत्वात् , हरितोपिणी। नमाहुः-नैतदिति । प्रतिविम्वत्वेनेति । धूमधान्या धूलीपटलेन यथा वह्नयनुमितिः, एवं प्रतिविम्वत्वेन जले वृक्षासत्त्वानुमितिरित्यर्थः । शाब्दज्ञानानन्तरमिति । उपनि- पदर्थज्ञानानन्तरमित्यर्थः । अन्यथा एव प्रपञ्चमिथ्यात्वज्ञानानन्तर प्रवृत्तिस्वीकारे । तत्फलाथेति । प्रतिविम्बितवृक्षफलार्थापीत्यर्थः । ननु प्रतिविम्बितवृक्षाणा तत्फलानामपि प्रतीतिसमय एवास वयोधान प्रवृत्तिः, प्रकृते तु तथाऽभावादिसत आहुः-प्राग जात स्येति । पूर्वमध्ययनकाले जातस्येत्यर्थः । पश्चाजातेनेति । मनननिदिध्यासादिना जा. तेन तत्त्वज्ञानेनेत्यर्थः । तन्मिथ्यात्वज्ञानेनेति । वेदोक्तयागादिफलानामित्यर्थः । विशे- पदर्शनस्य स्वसजातीयभ्रमनिवर्तकत्वमिति परोक्तनियमस्य स्वीकारादाहुः-उभयोरिति । वस्तुनस्तु तवामिमतनियम एव नास्ति । मणिपरीक्षादौ चाक्षुपकाचवभ्रमे जाते पश्चात् स्पार्शनेन, पट्टाम्बरे स्पार्शनेन कार्पास इत्यय मिति भ्रमस्य चानुपेण तज्ज्ञवचनेन च वत्मीक- घटादौ चापभ्रान्तर्वस्मीयरपार्शनेन च भ्रमनिवृत्तेईष्टत्वादिति बोध्यम् । अत्र मिथ्यावादी प्रचिमुपपादयति-नन्विति । अनर्थरूपेति । याधितार्थेपि प्रवृत्तिरित्यनर्थरूपेत्यर्थः ॥ गङ्गाधरभट्टी। पयो सम्याःमा। दृष्टिगोचरेन्यःनितदिति। विशेपदर्शने विजातीयभ्रमस्यापि निवृत्तेः,यस्मी. पादोजातम्य पट इति पाशुपम्य भ्रमम्य वन्मीपरपार्शनेन निवृत्तः, क्षौमादौ यापासमिति सा- नभ्रमम्प दिया अभिश गायुपेगापि निवृत्तेश्च । अभ्युपगम्याप्यादुः-प्रतिविम्वत्वेनेत्यादि । । नेमारमिनि।

·. व्यारयानयोपेतम् । देवी भगवती हि सा । बलादाकृष्य मोहाय महामाया प्रयच्छत्तीति मार्कण्डेयेनोक्तम् । यतस्तथैव हरीच्छा । तदुक्तं पाद्मादौ-द्वापरादौ युगे भूत्वा कलया मानुपादिपु । वागमैः कल्पितैस्त्वं च जनान् मद्वि- मुखान् कुरु । मां च गोपय येन स्यात् सृष्टिरेपोत्तरोत्तरेत्यादि । फलं च तेपामन्चंतम एव । 'मामप्राप्य'तिवचनादित्यलमतिप्रसङ्गेन । (८) अपरं च लोके हि द्रष्टुरेव दर्पणादिदोषसम्बन्धात् प्रतिबिम्ब- सुवर्णस्वम्। काणामासुरत्वादेव । हरीन्छाया मानमाहुः तदुकमित्यादि । प्रादावित्यादि । आदि पदेनवाराहसंग्रहः ।। (८) ननु जीवस्येश्वरप्रतिविम्वरूपत्वात्तक्रियायाश्च लोके बिम्बाधीनत्वाल्लोके तकिये- वात्र निम्येच्छयैव प्रवृत्तिरिति शङ्काया पुनर्दूपणान्तरमाहुः-अपरश्चेत्यादि । अत्राय- मर्थः-प्रतिविम्यवादिना पण्मतानि । अनादिरनिर्वाच्या मूलप्रकृतिाया चिन्मानसम्य- धिनी, तस्या चित्प्रतिविम्ब ईश्वरः । तस्या एव परिच्छिन्नानन्तप्रदेशेष्वावरणविक्षेपश- तिमविद्यामिधानेपु चित्प्रतिविम्बो जीव इत्येकम् । त्रिगुणात्मिकाया मूलप्रकृतेः शुद्धस- स्वप्रधाने मायाख्ये रूपे चिसतिपिम्य ईश्वरः । तस्या एव रजस्तमोऽमिभूतमलिनसत्वप्र- हरितोपिणी। एतादृश्या हरीच्छाया प्रमाणमाहुः तदुतमिति । पाद्मादावित्यत्रादिपदेन वाराहपुरा- गेऽप्युक्तमिति बोध्यम् । द्वापरादाविति । द्वापरः आदौ यस्यासौ द्वापरादिः कलिस्त- स्मिन् कलियुग इत्यर्थः । दूपणपञ्चके दूपणत्रयमुक्तम् ॥ (८) अवशिष्ट दूपणद्वयमाहुः-अपरञ्चेसादिना। क्व मते माया मिना अविद्या मिन्ना मायाया चित्प्रतिविम्ब ईश्वरः, अविद्याया चित्प्रतिविम्बो जीवः । एव रीसा पक्षपट- मस्ति । तर सर्वपक्षोपपादन, तर दूपण च सुवर्णसूने श्रीपुरुषोत्तमैर्युत्पादितम् । मया तु अन्यविस्तरभयानान प्रदर्शितम् । दोपसम्मन्धादिति । चारुचक्यतादिरूपदोपसम्ब- गगाधरभट्टी। (८) ननु जीवस्येश्वरप्रतिविम्वस्थ बिम्वभूतेश्वरेच्छयैत्र प्रवृत्तिर्लोक इत्यत आहुः- अपरश्चेति । द्रष्टत्वेत्यादि । 'प्रष्टा श्रोता मन्ता, य आत्मनि तिष्ठनात्मानमन्तरो यमयात, "पूर्व जीवस्वरूप'मित्यादि 'रूपत्वेन प्रतीते रित्यन्त मेक दूपणम् । 'विज्ञ यत्र यदस्ती'सादि 'दर्पणे प्रतिबिम्बादि'सन्त द्वितीय दूपणम् । 'किन द्वा सुपर्गे'स्यादि 'लोके तयाऽदर्शना'दित्यन्त तृतीय दुपगम्। ।

·विद्वन्मण्डनम् । खामिकभोजनेन परमार्थतस्तृतिवदसत्तुल्यैर्गुरुतद्वाक्यैः कथं परमार्थ- सद्रूपं ब्रह्म फलिप्यतीति शङ्कया अवधारणेन वा न कश्चित् प्रवर्तत । ननु यत एवावधारणं तत एव प्रवृत्तिरपीति चेत्, मैवम् । पूर्व तथाऽव धारणेऽपि तादृशानामेव तदुक्तसाधनानामतादृशब्रह्मफलकत्वं श्रुत्वा उक्तदृष्टान्तन्यायेन बाधितार्थत्वं जाननेकतरयाधोऽप्यशक्यः, श्रुतित्वा- विशेषादित्यपि जानस्तदर्थे संदिहानस्तनिर्णयार्थ प्रवृत्तो 'निःश्वसित- मिति 'यो ब्रह्माणमिति 'नामरूपे व्याकरवाणीति 'ऐतदात्म्यमिदं सर्वे' 'तत्सत्य'मिति तदात्मान स्वयमकुरुत' 'तत् सत्यमित्याचक्षते' 'कथमसतः सन्जायेते'ति, वेदो नारायणः वेदैश्च सर्वैः' 'अहं सर्वस्य प्रभवः' 'तेने ब्रह्म हृदा' 'आनन्दमात्रकरपादमुखोदरादिः' 'जन्माद्यस्य यतः' 'आनन्दमयोऽभ्यासादित्यादिश्रुतिस्मृतिन्यायसहस्राधितत्वा- वधारणात् त्वदुक्तरीत्या न विचारकस्य प्रवृत्तिः संभवति । संप्रति तु विचारकाणामप्यासुरसर्गोत्पन्नत्वेन भगवन्मायामोहितानां न बाध ज्ञानं पूर्वोक्तमिति तथैव प्रवृत्तिः । अत एव 'ज्ञानिनामपि चेतांसि सुवर्णसूत्रम् । रान्तरेणोपपादयति-ननु यत इत्यादि । यत इति । अभेदबोधकश्रुतेः । तदपि दूप- यन्ति-मैवमित्यादि । उक्तदृष्टान्तन्यायेनेति । खानिकभोजनदृष्टान्तन्यायेन । वाधितत्वावधारणादिति । उक्तश्रुतिस्मृतिभिः प्रपञ्चद्वयस्यापि ब्रह्मकर्तृकत्वे 'आनन्द- मानेति--रगृत्या कर्तुः स्वभावादेव साकारत्वे चावधारिते प्रपञ्चद्वये जीवाज्ञानकल्पित वस्य पाधितत्वावधारणात् । नन्वाधुनिकविचारफप्रवृत्चिदर्शनान्नेदं युक्तमिति शङ्काया- माहुः-संप्रतीत्यादि । विचारकाणां मोहितत्वे मानमाहुः- हरितोपिणी। मार्थिकसत्त्वज्ञानानन्तरमुद्दासीनतयेत्यर्थः । अवधारणेन वेति । निश्चयेनेत्यर्थः । शङ्कते -नन्विति । यत एव वेदादेवेत्यर्थः । तथा च श्रवणेन ब्रह्मज्ञानं श्रवणे प्रवृत्तिः पर्त- व्येत्युभयमपि वेदादेवेति भावः । समाधानमाहुः-मैवमिति । पूर्वमिति । वेदे बाधि- तार्थत्वज्ञानात्पूर्वमित्यर्थः । प्रवृत्त इति । तस्येति शेपः । तस्य पुरुपय न्यायसहस्राधि- तत्यानपारणादित्यप्रिमेणान्वयः । वाधितत्वावधारणांदिति । तव मते इति शेपः। तथा प भवगुफरीन्या विचारतः पुरुषस्य प्रयणादिषु प्रवृत्तिन संभवतीति भावः । स्थानिकमो. गनपान्तन्यायेन । नन्विदमयुक्तम् , लाधुनि कानां विचारवाणां प्रवृत्तिदृश्यते इति लो. फरटा प्रगृत्तिः मंभयतीत्यत आहुः--संप्रतीति । मार्कण्डेयनेति । विचारमाणामामुर. स्वादेय मोहो जायत इति भावः । नन्विदं किमयं कर्तव्यं माययेसत आहः यत इति । :--अत एवेति । विचार- ·१३ व्याख्यात्रयोपेतम् । पत्तिरिति महव्याख्यानकौशलं प्रच्छन्ननास्तिकस्य । क्रिश्चैवं 'गुहां म- विष्टा वितिश्रुत्यर्थयाधः । जीवाज्ञानकल्पितत्वात् गुहायाः, परमात्मन. स्तददर्शित्वेन सहप्रवेशानुपपत्तिः । जीवन्मुत्त्यनुपपत्तिश्च । तथाहि- अन्तःकरणे अविद्यायां वा त्वया प्रतिविम्यो चाच्यां । अन्तःकरणपक्षे जीवन्मुक्तस्य तत्सत्वे संसारित्वमेव स्यात् । तदसत्वे परममुक्तिरेवेति क जीवन्मुक्तिः? अविद्यापक्षस्तु सुतरामसङ्गतः । तस्य अपरोक्षब्रह्म- ज्ञानवत्वेन अज्ञानस्य निवृत्त्या तत्प्रतिविम्वरूपजीवरूपस्यापि निवृत्त- सुवर्णसूत्रम्। इति । अनुपदोक्तेन लौकिकन्यायेन दर्पणस्थानीयाऽविद्यासम्बन्धित्वे । ननु प्रतिविम्वं पश्यतो दर्पणादिदोपसम्वन्धेऽप्यज्ञत्वं भ्रान्तलं च नोच्यत इत्येतादृशाविद्यासम्वन्धेऽपि न जीवतुल्यतापत्तिरित्यतो दूषणान्तरमाहुः-किश्चेत्यादि । तथा चाऽज्ञानकल्पितगुहा- दर्शित्वे शुक्तिरजतद्रष्टवद्धान्तत्वं, तददर्शित्वे चोक्तं दूपणमित्यर्थः । पूर्व 'द्वा सुपर्णे'सा- दिना सहस्थित्यनुपपत्ति पणत्वेनोक्ता, इह तु सहप्रवेशानुपपत्तिरिति न पौनरुक्त्यम् । एवमेतेपु दूषणेपु नीरूपत्वप्रयुक्तः प्रतिविम्वाऽसम्भवो, विम्बत्वसंभवो, विभुत्वहानिर्वि- म्वप्रतिविम्ववैजालं, शुद्धब्रह्मणः स्वप्रतिष्टतापरित्यागे हेत्वभावश्चेति दूपणानि प्रतिविम्बे- श्वरवादेऽपि समानीति सोऽप्यनेनैव दूपितो ज्ञेयः । एवं ब्रह्मस्वरूपविचारेण दूपयित्वा जीवावस्थाविचारेण दूपणान्तरमाहुः-जीवदित्यादि । तत्सत्वे संसारित्वमेवेति । शु- द्धेऽप्यन्तःकरणे प्रतिविम्वरूपताया जीवे तुल्यत्वात्कामसङ्कल्पाभावेन लिङ्गेन ममत्यामा- वेऽप्यहन्तायाः सत्वादन्तःकरणसो संसारित्वमेवेत्यर्थः । अविद्यापक्षस्याऽसङ्गतत्वं व्यु- सादयन्ति-तस्येत्यादि । तस्येति । जीवन्मुक्तस्य स्पन्दव्युत्पादनमनुवन्ति- -न चे- त्यादि । सर्वमिति । जीवस्वरूपस्थितिदेहस्पन्दमिक्षाटनादि च । दूपयन्ति-ब्रह्मेत्यादि। हरितोपिणी। जीवतुल्यत्वं न स्वीक्रियत इयतो दूषणान्तरमाहुः-किञ्चेति । गुहा तु जीवाज्ञानक- पिता तद्दर्शिते भ्रान्तत्वं परमात्मनः स्यादित्यतो दर्शित्वपक्षे दूपणमाहुः-सहप्रवेशेति। जीवस्य ब्रह्मप्रतिविम्बवे दूषणान्तरमाहुः--जीवन्मुक्तीति । अनुपपत्ति विनयन्ति- तथा हीत्यादिना । तत्सत्वे अन्तःकरणसत्त्वे । मुतरामित्युक्तम् , तदेव विशदयन्ति- तस्येति । जीवन्मुक्तस्येत्यर्थः । अज्ञानस्येति । जीवावस्थाकारणीभूताज्ञानस्येत्यर्थः । गङ्गाधरमट्टी। भ्रान्तवं च नोच्यत इत्याच्याहुः-किञ्चेति । पूर्व 'द्वा सुपर्णे'त्यादिना सह स्थित्यनुपपत्ति- दूंपणत्वेनोक्ता । इह तु सह प्रवेशानुपपत्तिरिति न पौनरुत्यम् । एतेन प्रतिविम्येश्वरवादो- ऽपि प्रत्युक्तः, नीरूपस प्रतिविम्यासंभवान् विभुत्वहानेर्थिनप्रतिविम्ववैज्ञावाच शुद्धब्रह्मणः ·१२ प्रकारान्त पटनम् । विद्वन्मण्डनम् । दर्शनं दृश्यते । तथा च परमात्मन्यविद्यासम्बन्धानङ्गीका- रेण विम्वप्रति- राजीवद्रष्टत्वं तस्य न स्यात् । तथा सति श्रुतिद्रष्टुत्वनिया विम्यभावख. मकत्वयोधिका बाधितविपया स्यात् । एतदनुरोधेन द्रष्ट त्वाङ्गीकारे पूर्वोक्तन्यायेन अविद्यासम्बन्धित्वे जीवतुल्यता- सुवर्णसूत्रम् । धानेऽविद्याख्ये रूपान्तरे चित्प्रतिविम्यो जीव इत्यपरम् । विक्षेपशक्तिप्राधान्येन मायाः शब्दितायां मूलप्रकृतावेव चित्प्रतिविम्व ईश्वरः। आवरणशक्तिप्राधान्येनाविद्याशब्दितायां तस्यामेव चित्प्रतिविम्यो जीव इति तृतीयम् । एतेषु त्रिषु पक्षेषु ईश्वरस्तस्यैव रूपान्तर वा परमात्मेति तत्र दर्पणरूपाऽविद्यासम्बन्धाभावात्स्फुट एव तूलाऽज्ञानरूपाऽविद्यासन्धः न्धानगीकारः । अविद्याया चित्प्रतिविम्ब ईश्वरः । अन्तःकरणे चित्प्रतिबिम्यो जीव इति तुरीयम । अत्रापीश्वरस्य सर्वज्ञत्वादिनिर्वाहार्थ तूलाऽविद्यासम्बन्धानगीकार(आवश्यकः) एवं घटाकाशजलाकाशमहाकाशमेघाकाशवत् कूटस्थजीवब्रह्मेश्वरभेदेन चैतन्यचातुर्विध्यवा- दिनां मते ब्रह्मानितमायातमसि स्थितासु सर्वप्राणिनां धीवासनासु प्रतिविम्बितं चैतन्य मीश्वरः । स्थूलसूक्ष्मदेहावच्छिन्नचैतन्यस्थिते मायाकल्पिते अन्तःकरणे प्रतिविम्वितं चैतन्य जीव इति पञ्चमम् । अत्रेश्वरः परमात्मा चैक एवेत्यत्रापि तथा । एवं जीवोपाधिना. न्तःकरणादिनाऽवच्छिन्नं चैतन्यमीश्वरो विम्यभूतः । अज्ञाने तत्प्रतिविम्बो जीवः तत्रायः ज्ञानपरिणामभूतमन्तःकरणं जीवस्य विशेषाभिव्यक्तिस्थानमिति पष्टम् । अस्मिन् विम्बे. श्वरवादिमतेऽपि तथैवेति सर्वेषु पक्षेषु दोपतौल्यम् । तथा चाऽविद्यासम्बन्धाभावेन तद र्शनाभावे तत्प्रवर्तनेच्छाया अप्यभावान्न प्रवृत्त्युपपत्तिरित्यर्थः । एतेन संपद्यमानं दूपणा, न्तरमाहुः-तथा सतीत्यादि । द्रष्टुत्वनियामकत्वबोधिका श्रुतिस्तु 'अदृश्यं द्रष्टुं' 'क्षरारमानावीशते देव एक' इत्यादिरूपा ज्ञेया। पूर्वोक्तन्यायेनाविद्यासम्बन्धित्व हरितोपिणी। धादित्यर्थः । दृश्यत इति । लोके इति । पूर्वणान्ययः । द्रष्टुर्दर्पणसम्बन्धोऽस्ति, दा - न्तिके तु तव मते ब्रह्मणोऽविद्यासम्बन्धो नास्त्येवेति जीवद्रष्तृत्वं तस्य परमात्मनो न स्या. दित्यर्थः । ननु मारिययत आहुः–तथा सतीति । श्रुतिः 'नान्योऽतोऽस्ति द्रष्टे'ति श्रुतिः । अतः परमात्मनोऽन्यो द्रष्टा नास्तीत्यर्थः । पूर्वोक्तति । पूर्वोक्तदर्पणन्यायेने त्यर्थः । ननु प्रतिविम्यद्रष्टुभ्रान्तत्वं यथा नासि, तथा अविद्यासम्बन्धेऽपि परमात्मनो गगाधरमट्टी। सगरमानायीशते देव एफ' इत्यादि । नतु प्रतिविम्यं पश्यतो दर्पणादिदोषसम्यन्धेप्यावं - - ऐशत मु.पु. पार । २म.मु पु पाठः।

·र:॥ व्याख्यानयोपेतम् । दनुवर्तते । प्रकृते चाज्ञानकार्य प्रारब्धे संस्काराऽभावात्, ज्ञाननाश्यता- वश्यंभावाच, ज्ञाने सति कथं तदनुवृत्तिर्भवेत् । प्रवचनानुपपत्तिश्च । जीवन्मुक्तिनिरूपकश्रुतिस्मृतिपुराणविरोधात् सा नास्तीति न वक्तं शक्यम् । तस्मात्प्रतिविम्बो जीव इति पक्षोऽसङ्गतः ॥ सुवर्णसूत्रम्। रश्चेत्यादि । प्रारब्धस्सादृष्टरूपत्वे, “कर्मरूपत्वेऽपूर्वरूपत्वे वा द्रव्यत्वाभावेन वेगाख्यसं- स्कारस्य वक्तुमशक्यत्वात् तस्य द्रव्यधर्मत्वानङ्गीकारेऽप्यज्ञानकार्यत्वेन ज्ञाननाश्यत्वावश्यं- भावाचेत्यर्थः । ननु रिक्तीकृतघृतघटस्थघृतोपवदनुवृत्तिरिति चेत्तत्राहुः-प्रवचनेत्यादि। प्रवचनमध्यापनम् । तथा चैवमगीकारेऽपि तेन शेपेण कार्यान्तराऽभाववदनोपदेशाss. दिरूपकार्यामावान् सम्प्रदायोच्छेदोऽपि स्यादित्यर्थः । न चायं दोपः सिद्धान्ते शङ्क- नीयः । ब्रह्मभूतानां सर्वात्मभावेन 'प्राणन्नेव प्राणो भवतीति सर्वोपपत्तेरिति । ननु मास्तु जीवन्मुक्तिः, 'शुको मुक्तो वामदेवो मुक्त' इति तु प्रवादमात्रमिति वादिनं प्रत्याहुः-जीवदित्यादि । तेषां भूतार्थवादत्वेन स्वार्थे प्रामाण्यस्याऽवश्यकत्वात्प्रवादमा- नतोपगमस्याऽसंगतत्वादित्यर्थः हरितोपिणी। स्कारामावादित्यर्थः। तदनुवृत्तिरिति । भोगजनफप्रारब्धानुवृत्तिरित्यर्थः । तथा च प्रारब्धस्य भोगैकनाश्यत्तं स्वीकर्तुं न शक्यते, किन्तु ज्ञाननाश्यत्वमेव । ज्ञाने सति सुस- दुःससाक्षात्काररूपभोगाभागादिति भावः । ननु जीवन्मुक्तानां तादृशं तत्त्वज्ञानं नासि, येन भोगजनकमारब्धनाशो भयेत्, अत एव देहविद्यमानताऽतीत्यत आहुः-प्रवच- नेति । प्रवचनमध्यापनम् । यदि तेपा तत्त्वज्ञानं नाति चेत् , ज्ञानाभावाध्यापन शु- कादिमिः फतुं न शक्यते इति सम्प्रदायोच्छेद इति भावः । ननु जीवन्मुक्तिरेव नाति, शुको मुक्तो वामदेवो मुक इति तु प्रगदमानमित्यत आहुः-जीवन्मुक्तीति ।। गद्गाधरभट्टी। रथेति । संस्काराभावादिति । प्रारब्धस्सादृष्टापत्वे कर्मरूपत्वेऽपूर्वग्रूपत्वे या दन्यत्या- भावादिति भावः । तस्य द्रव्यधर्मलानङ्गीकारेऽप्याहुः -ज्ञान इति । ननु रिक्तीकृतप- टम्पपृतोपवदनुपतिस्तेनादुः प्रवचनेति । सा नास्तीति । सा जीवन्मुनिः। टिप्पणी। कम्पो येगाख्यसंस्कारवशादित्यम्य सुवर्णसूत्रे कर्मरूपत्वेऽपूर्वरूपत्वे वेति । यिोन यममयजन्त देवामानि धर्माणि प्रथमान्यामन्' इति तेयांगहोमादिकर्मणामेन धर्म- रथम । जगदीगरोऽमहतं कर्मापेक्ष्य फलं ददानि लौरिसम्यामिदिनि न फलानुपपत्ति- रपीन्येपंवादिना मतेन फर्मरूपत्वे इति मायः ।। प....म्परूपारामादेन । निधन मु..पा.!

·- विद्वन्मण्डनम् । वाज्जीवन्मुक्तस्य देहः स्पन्दितुमप्यसमर्थः स्यात् । न च प्रारब्धमानशे- पाऽविद्या तदाऽस्तीति सर्वमुपपद्यते इति वाच्यम् । ब्रह्मसाक्षात्कारक- नाश्यायास्तस्यास्तस्मिन् सति वक्तुमशक्यत्वात्, प्रतिबन्धकाभावात्। तेनानिवृत्तौ कदाप्यनिवृत्तिप्रसंगश्च । भोगैकनाश्यं तदिति चेत् । ती विद्यातत्कार्यातिरिक्तं तदिति किं वक्तुमुचतोऽसि । न हि रज्जुज्ञानान- न्तरं केनाप्यंशेन तस्मिन् सर्पज्ञानं, तत्कृतभयादिकं चानुवर्तते । अनु वर्तते कम्पादिरिति चेद, अनुवर्ततां नाम पूर्वकारणजः स्वरूपसन्कम्पो, नतु तेनाऽन्यत् किञ्चित् कर्तुं शक्यम् । एवं प्रारब्धेनापि देहविद्यमान तैव संपादयितुं शक्या, न तु भोगादिरपि अध्यासाभावात् । सुपुप्तौ तथोपलम्भात् । अपरञ्च, सर्पज्ञानजनितः कम्पो वेगाख्यसंस्कारवशा- सुवर्णसूत्रम्। तेनानिवृत्तावित्यादि । जीवन्मुक्तत्वसंपादकं ज्ञानं यद्यदृढ़, तदा अध्यासाऽनिवर्तकत्वान्न तां संपादयेत् । अतो दृढं तद्वाच्यम्; तेनापि घेदनिवृत्तिस्तदा तथेत्यर्थः । तदिति । प्रारब्धम् । दूपयन्ति-तहीत्यादि । तथा च भोगैकनाइयत्वाहीकारे तव सिद्धान्तभङ्ग इत्यर्थः । सिद्धान्तभङ्गनिरासायाविद्यातत्कार्यनिवृत्तावपि जीवन्मुक्तिसाधनायाऽविद्याकार्य- कार्यानुवृत्तिमाह-अन्वित्यादि। तदुपगम्य दूषयन्ति-अनुवर्ततामित्यादि। भोगाद्यभावे प्रारब्धनाशाभावेन तादृशस्य परममुक्तिः कदापि न स्यादित्यर्थः । ननु मातु परममुक्तिः, तथापि जीवन्मुक्त्यनुपपत्तिरूपं दूपणन्तु निवृत्तमित्याशङ्कायामाहुः- हरितोपिणी। ज्ञानस्येत्यपि पाठः । जीवन्मुक्तिदशायां प्रारब्धनाशो नास्तीत्याशयेन शङ्कतेन चेति । समाधानमाहुः-ब्रह्मेति । तस्या इति । अविद्याया इत्यर्थः । अभावादिति शेपः । तस्मि- निति । ब्रह्मसाक्षात्कारे सतीत्यर्थः । प्रतिवन्धकेति । अविद्यायां सत्यां प्रारब्धनाशी न जायत इति प्रारब्धनाशं प्रति अविद्या प्रतियन्धिकेति तदभावादित्यर्थः । तेनेति । जीवन्मुक्तिसंपादकब्रह्मज्ञानेनेरार्थः । अनिवृत्ताविति । प्रारब्धनिवृत्त्यभाव इत्यर्थः । श. ते-भोगेकेति । तत् प्रारब्धम् । समाधानमाहुः-तहीति । तदिति । अविदाका प्रपश्यातिरिक्तं, प्रारब्धमित्यर्थः । न हीति । अनुवर्तते इत्यनेनान्ययः । रासते-~• न्यिति । ममाधानमाहुः-अनुवर्ततामिति । तथोपलम्भादिति । भोगाभायोपल- म्भादित्यर्थः । दूपणान्तरमाहुः-अपर येति । संस्काराभावादिति । भोगजनकसं. गगाधरमही। प्रविपिम्पनीकारे देवमाया । स्यादिति । ममत्वामावेऽयहन्तायाः मलादिति भावः । नान्यं सरिति । प्रारब्धमाननु माग्नु परमगुक्तिम्नथापि जीवन्मुक्तिनु सिदेत्यत आ:-अय तथाच -अप .

·- व्याख्यानयोपेतम् । तेषामलीकत्वात, द्रष्टरि सत्येव तेपां भानाच । दोषासम्बन्धादेव न तस्य । किञ्चैवं, जीवात्मनियामकत्वस्य परमात्मन्यसंभवः । तथा च 'य आत्मानमन्तरो यमयतीत्यादिश्रुतिर्वाधितविपया स्यात् ।। अपरञ्च, अविद्याब्रह्मणोः का सम्बन्धः? । न तावत् संयोगः, तयो- विभुत्वेन तदनङ्गीकारात् । नाप्यध्यासः, तस्याऽप्यभावात् । नापि स्व- रूपलक्षणः, मुक्तात्मन्यपि तत्सम्भवेन संसारित्वापादकत्वप्रसंगात् । सुवर्णसूत्रम्। रिहतत्वात्तदादाय दूषयन्ति-नैतदित्यादि । आभास इति । करणसंस्थानकमुख्यत्नान्यत- रविघटकेन बाह्यदोपेण जायमानो भ्रमः । अवभासविषयत्वादिति | आभासमानस्यैव जीवपदवाच्यत्वाङ्गीकारात्तथेत्यर्थः । न तस्येति । आभास्यस्य चन्द्रस्य ब्रह्मणश्च न । तथा च द्रष्ट्रभावादसंभवप्रस्तोऽयं पक्ष इत्यर्थः । स्वरूपविचारेण दूषणान्तरमाहुः-किश्चेत्यादि । एवमिति । ब्रह्मत्वेनैक्ये ॥ आभासकसम्बन्धविचारेण तृतीयदूषणमाहुः-अपरश्चेत्यादि । मुक्केत्यादि । एकमु- हरितोपिणी। माहुः नैतदिति । दूपणं व्युत्पादयन्ति-तधा हीत्यादिना । आभासविपये जीवे आ- भासो नास्तीति दृष्टान्तरीत्या घटयन्ति-न हीति । स्वेति । स्वं चन्द्रः । चन्द्रानेकत्वा- वभास इत्यत्र चन्द्राणां पन्द्रस्य वा; तत्र चन्द्राणां वक्तुं न शक्यते इत्याहुः-द्रप्टरीति । द्रष्टरि सत्येव यहुत्वं भासत इत्यर्थः । तेपामिति । चन्द्राणामित्यर्थः । चन्द्रस्यापि न सं. भवतीयाहुः-दोपेति । न तस्येति । चन्द्रस्य नेत्यर्थः । एकचन्द्रे तु दोषो नास्तीति तशाद्भानं न जायत इत्यर्थः । तथा च यया दोपवशादनेकचन्द्राणामेकस्य चन्द्रस्य वाऽवभासो वक्तभ्यः। स च न सम्भवति । अनेकचन्द्राणामलीकत्वात्सत्तैव नास्ति, एकस्मिंश्चन्द्र दोपाभावादयभासो नास्ति । एवमविद्यासम्बन्धाद्रह्मणोऽनेकवदवमासो वक्तव्यः। स प न सम्भवति । ब्रह्मणि भ्रमरूपाया अविद्यायाः सम्बन्ध एव नास्ति, जीवस्त्ववभासविपय एवेति तनावमासो वक्तुं न शक्यत इति दृष्टान्ते दान्तिके च तव मते युक्त्यसम्भव इति भावः । दूपणान्वरमाहुः-किश्चयमिति । एवमविद्यासम्बन्धजनिदा- भासस्सैव जीवत्वे ययाऽभासित्तचन्द्राणां वास्तविकचन्द्रेण नियमनं कर्तुं न शक्यम् , तद्वन् । तहप्ता तेपामेवाभावादिति भावः । प्रह्मणो जीवनियामकवाभावे का क्षतिरित्यत आतुः- तयाचेति। प्रोक्ये नियम्यनियामकभारोन सम्भवतीवि गुदायितपिपयत्वमिति भावः ।। सम्बन्ध एव न सम्भवतीसारायेन दूपणमाहुः-अपरचेति । विभुत्वेनेति । सुवर्ण- गाधरमही। रना । शिवमिति । वस्तुनो प्रसवेनेस्ये । मुकात्मनीति । एकमुपापि सर्वमुत्य- प.पु.मसायने ति पारः। रम्पानसमपा प.पु.पारः। भामामवपामिप्यार पत. पारा - ·समुपक्रम्य नम्। विद्वन्मण्डनम् । - (९) स्यादेतत् , न वयं प्रतिबिम्ब जीवं घूमः । किन्त्वगुल्यादिसंपर्का चन्द्रादिद्वैताभासवदविद्यातो ब्रह्माप्यनेकवदवभासमान जीवस्याभा- सता, तमिरा- द्विनादिसंख्यायोगि जीवपदवाच्यमिति । तद्विद्वदादरणी. यम् । तथाहि-अविद्यासंवन्धाह्मणोऽनेकवदाभासः कस्येति म्वन्धतदना- विचारणीयम् । न तावह्मणः, तत्र भ्रमायोगात् । नापि दिग्यादिखण्ड- जीवस्य, तादृशायभासविपयत्वात् । न हि दोपयशागही तचन्द्राणामेवं खानेकत्वाचभासः संभवति, चन्द्रस्य था। सुवर्णसूत्रम् । (९) एवं दूपिते प्रतिविम्बबादे वादान्तरमुत्थापयन्ति-स्यादेतदित्यादि । अस्मिन् पझे जीवस्य वस्तुतो ब्रह्मत्वे भेदभानस्य जीवपदवाच्यतायाश्च दुष्टत्वम् , न तु वरूपालीक- त्वम् , न वा मोक्षस्यापुरुपार्थत्वम् , न वा पारलौकिकप्रयत्नप्रतिरोधः । दोषवशासिद्धे द्वित्वे सहप्रवेशेकत्रस्थिलोनियामकत्वस्य च नानुपपत्तिः । वस्तुतो मुक्तत्वाज्जीवन्मुक्तेरपि नानुपपत्तिः । नीरूपत्वकृत आभासासंभवस्तु 'जीवेशावाभासेन करोतीति श्रुतिबला- देव निरस्त इत्ययं पक्ष आदरणीय इत्यर्थः । एवं दोपेपु परिहतेष्वपि द्रष्टत्वासंभवस्थाप- हरितोपिणी। (९) इदानीमविद्यावशाब्रह्मानेकत्याभासवाद खण्डयितुं पूर्वपक्षमुत्थापयन्ति-स्यादेत- दिति । ब्रह्मापीति । एकमेव ब्रह्माऽविद्यासंपर्कादनेकवदाभासमान ज्ञायमानं सहित्वा. दिसंख्याविपयं जीवपदवाच्यमपि भवतीत्यर्थः । अत्र पूर्वस्मिन् पक्षे प्रतिबिम्बकारणीभू. तादर्शाद्यपसारणेन यथा प्रतिबिम्बस्यालीकत्वं, तथा जीवस्याप्यलीकत्वं, तेन च यज्ञा- दिना परलोकप्राप्तिबोधकश्रुतिविरोधः, जीव एव नास्तीति चेत्, कस्य मोक्षः कस्य वा जीयन्मुक्ततेत्यादिदूपणानि संभवन्ति । अस्मिन् पक्षे तु तस्यालीकत्वाभावादेव तानि निर. स्तानि । अविद्यातो द्वित्यं तु सिद्धभवेत्यतो 'द्वा सुपर्णे'ति 'गुहां प्रविष्टौ परमे परार्दै त्यादिश्रुतिविरोधोपि नास्ति । सहस्थितिसहप्रवेशयोरनुपपत्त्यभावोऽपीति योध्यम् । यद्यपि ब्रह्मणो रूपाभावादाभासो न सम्भवति, तथापि 'जीवेशावाभासैन करोती'ति श्रुत्या रूपासत्त्वेप्याभासः स्वीक्रियते इति यथाश्रुते दोपाभावे समर्थितेऽप्यस्मिन् पक्षेऽपि दूपण. गङ्गाधरभट्टी। (९) मतान्तरं-स्यादिति । तत्र मते जीवरूपस्यालीकत्वेन च पारलौकिकप्रयत्न प्रतिषेधः । सिद्ध द्वित्ये सहप्रवेशेकत्रस्थितिनियामकरवानां च सम्भवः । वस्तुतो मुक्त्या- जीवन्मुहिमपेपना, नीरूपत्यादाभासासंभवस्तु 'जीवेशावाभामेन करोती'ति श्रुतिवलानि- . गु-पु. मिव पाया। २ फहनिरोध इति ग. तु. पाठ ·. व्यारयानयोपेतम् । अन्यथा अविद्ययेति करणत्वबोधकं तृतीयान्तं न वदेत् । तच बन्धल. क्षणकार्यात्पूर्वकालीनत्वं विनाऽस्या न निर्वहति ।। चन्धनकखभावायास्तस्या जीवस्य चानादिले किञ्चित्कालं न यन्ध इत्यत्र को हेतुः । तदा जीवखरूपं कीदृशमित्यपि विचारणीयम् । मुक्तमिति तु न वक्तुं शक्यम्, साधनाभावादग्ने वन्धाच । न वा घ. दम् , तस्य भावित्वात् । एतदुभयातिरिक्तावस्था चामसिद्धेति नैवं वक्तुं सुवर्णसूत्रम् । विभागोऽपि । तत्रेति । बन्धे । अन्यथेति । अनादित्वस्यासंकुचितवृत्तित्वे । तथा चा- नादिवन्घाझीकारे श्रुतिविरोधो दुष्परिहर एवेत्यर्थः। एवं दूपिते बन्धाद्यनादित्वे तत्साधयितुं प्रत्यवतिष्ठते-नन्वित्यादि । तथा च बन्धा- भावहेत्ववचने सिद्धमेव तदनादित्वम् । प्रकारान्तरेणापि साधयति-तदेत्यादि । कीदृश- मिति । ब्रह्मरूपं जीवरूपं वा । यदि ब्रह्मरूपं तदा मुक्तं वक्तव्यम् , यदि जीवरूपं तदा- ऽनादिवद्धमेवावश्यं वक्तव्यम् , तदुभयमप्यसङ्गतमतः किमवयं किंप्रकारकं चेति विचार्य मदुपरि दूपणं देयम् , नाविचार्येत्यर्थः । वढूपयन्ति-नेत्यादि । एवं हेत्वादिप्रश्नमात्रेण बन्धाद्यनादित्वं न सिद्ध्यतीत्यर्थः । पन्धस्य कादाचित्कत्वे अवस्थायां च हेतु बदन्तोऽवि- हरितोपिणी। चिरन्तनत्वानाऽनादित्वहानिरिति वृतितात्पर्यमिति भावः । अन्यथा एतादृशश्रुतितात्प- र्याभावे । करणत्ववोधकेत्यादि । करणस्य कारणविशेषत्वेन कारणस्य च कार्यप्राग्वति- स्वमिति सर्वथाऽनादिले तन वदेविति भावः । न चदेदिति । श्रुतिरिति शेपः । तथा प यन्धस्याविद्याशतत्वादनादित्वं न सम्भवतीति भावः । तदेवाहुः-तचेति । तत्करण- त्वम् । अस्या अविद्यायाः ॥ पन्धस्य जीववदनादित्वं नास्तीत्युक्तम् , तन शङ्कते-नन्विति । चन्धनकेति स्वभा. यस्याऽपरिहार्यत्वादिति भावः । को हेतुरिति । अब हेतुरेव नास्तीत्यर्थः । तथा च हेत्व- भाये पन्धस्यापि जीववदनादित्वमागतमिति भावः । किश्चित्कालं न वन्ध इत्यत्रै दूप. गमुक्त्वा दूपणान्तरमुत्थापयति-तदेति । निश्चितकाले। विचारणीयमिति । जीवस्या- मादित्यात्तदानीमपि जीवस सत्यादिति भावः । साधनेति । साधनं गिना मोशी नास्ति, गुगस्य पुनर्यन्धनं नास्तीत्यगिमायः । तस्य पन्धस्य । ममाधानमाहुः-नतत्माधु गाधरमही। रस्तः । सम्बन्पाभावात्तम्या सदाशतित्वमपि गनम् , 17 जीवशचित्यम् , सप्रतिपिम्पयोरसंभवन जीपवरूपसाप्यमंमयान् ।। आभा- ·विद्वन्मण्डनम् । आस्तां वा यः कश्चित् सम्बन्धः, सोऽप्यनादिर्वाच्यः । तथा च ब्रह्मा- विद्यातत्सम्बन्धानामनादित्वेन जीवविभागस्याप्यनादित्वादविद्यास- म्वन्धजीवविभागयोः कार्यकारणभावासंगतिः । एककालीनत्वात् । ननु श्रुतियोधितः कार्यकारणभावा, तहि तनिहाय जीवविभागस्यार्वाची- नतामूरीकुरु । 'यन्धोऽस्याविद्ययाऽनादिरितिवाक्यात् सोऽप्यनादिरेव मन्तव्य इति चेत्, मैवम् ; न हि सर्वात्मना तत्र सादित्वनिषेधा, किन्तु घटपटादिसाधारणतन्निषेधः । यथा देवेषु मरणनिषेधोऽमरनाम्ना। सुवर्णसूनम् । क्सनन्तरमपि सर्वमुक्यभावादविद्यायाः सत्वेनाभासजनकस्य स्वरूपसम्बन्धस्यानपेतत्वा- न्मुक्तात्मन्यपि तादृशसम्बन्धसंभवेन तस्य तथात्वप्रसङ्गादित्यर्थः । एवमाभासप्रयोजकस- म्वन्धदूपणेन प्रतिविम्बप्रयोजकोऽपि सम्बन्धो निवारितः । सम्बन्धाभावेन च तस्या ब्रह्मशक्तित्वमपि निवारितम् । तेन तस्या जीवशक्तित्वे दृढीभूते तत्सम्बन्धिजीवस्वरूपस्या- भासप्रतिविम्वपक्षदूषणैपितत्वात्तस्या जीवशक्तित्वमपि दूषितप्रायम् । अतः पैर तद नादित्वं दूपयितुं विभागबन्धयोरनादित्व दूषयन्ति-आस्तामित्यादि । ऊरीकुर्विति । विभागात् पूर्व वन्धोक्तौ सर्वस्यैव ब्रह्मणो बन्धसम्भवात्तदभावाय तथेत्यर्थः । सोऽपीति । हरितोपिणी। सूनानुसारेण तु तयोरजस्वेनेति पाठः । तत्र संयोगस्य जन्यत्वेन अजत्वेन रूपेणानगीका रादित्यर्थः । स्वरूपलक्षण इति । स्वरूपसम्वन्धस्याविद्यास्वरूपत्वं ब्रह्मस्वरूपत्वं च वक्त- व्यम् , एवं चैकमुक्ती सर्वमुक्तिरितिवादानगीकाराजीवभेदेनाविद्याया भेदाभावादेकस्य मुक्तावप्य विद्याया विद्यमानत्वेन तत्स्वरूपसम्बन्धस्य मुक्तात्मन्यपि सत्वात् तस्य बद्धत्वा- पत्तिरिति भावः । इदानीमविद्याया अनादित्वमेव नास्तीति व्यवस्थापयितु ब्रह्मणः सका- शाजीवस्य विभागः, अथ च वद्धत्वम् , उभयोरप्यनादित्वं नास्तीत्याहुः-आस्तामिति । एय दूपिते बन्धाधनादित्वे तत्साधयितुं मायावादी प्रत्यवतिष्ठते-शङ्कते-नन्विति । स. माधानमाहुः-तहीति । तन्निर्वाहाय कार्यकारणभावे श्रुतिप्रामाण्यनिर्वाहायेसर्थः । शङ्कते -पन्धोऽस्येति । सोपि बन्धोऽपि । समाधानमाहुः-मैवमिति । तत्र बन्धे । यथा देवा- नामपि कल्पान्ते मरणसम्भयेऽपि नाऽमरत्वव्याघातः, एव सृष्ट्यादौ तस्योत्पत्तिसत्वेऽपि गगाधरमट्टी। भावाद विद्यासत्यात्तत्सम्यन्धादिति भावः । एतेन प्रतिविम्यायोजयोपि सम्बन्धी नि- । क 'यम्प' इति पाटा। २५. 'पर' मिति नास्ति। पाट। ३.पु. भागसम्बन्ध' इति ·व्याख्यात्रयोपेतम् । 'एप ह्येव साधु कर्म कारयति तं, यमेश्यो लोकेभ्य उन्निनीपति, एप उ एवासाधु कर्म कारयति तं, यमेभ्यो लोकेभ्योऽधो निनीपतीति तदि- च्छाधीनत्वमेवाह । जीवस्वरूपं चाने वक्ष्यामः ॥ अन्यच, अविद्यासम्बन्धमात्रेण जीवभावं वदता, शुद्धब्रह्मण्येव च सुवर्णसूत्रम्। बन्धस्यापि प्राकालीनमुक्तताविघातकत्वं च परिहतम् । तेन जीवस्वरूपं विभागात्पूर्व ब्रह्म- रूपमेव, तदुत्तरं तु सदामुक्तबन्धयोग्यमुक्तबद्धभेदेन यवस्थं चतुरवस्थं चेति योधेि- तम् । पूर्व कीशमिति प्रश्ने बन्धाभावदशायामविद्यासम्बन्धाभावादवच्छिन्नरूपत्वस्याप्य- भावेन किप्रकारकमिति यत्पृष्टं तबाहुः-जीवेत्यादि । तथा च बन्धात्पूर्व विभागादुत्तरं यादशं तदमे वक्ष्याम इत्यर्थः ।। • एवं जीवानादित्वं दूपयित्वा देवामरन्यायदााय जीवादित्रयानादित्वसाधकाविद्या- सम्यन्धानादित्वं दूपयन्ति-अन्यच्चेत्यादि । अविद्यायाः सर्वगतत्वाङ्गीकाराचस्या अना- दिसम्बन्धो यदि सार्वदेशिकः, तदा कृत्स्नस्य ब्रह्मणो जीवत्वापत्तिः, अथ प्रादेशिकस्तदा अविद्याया विभुत्वहानिः । तत्तन्मतीयविभूनां निरवयवत्वस्यैवोपगमात् । अवस्तथेत्यर्थः एतेन विशुद्धचिदीदायोरनादित्वमपि दृषितम् । अविद्यानादित्वं तु प्रागेव दूपितमिति ॥ हरितोपिणी। भावेन सदा पद्धत्वं तदन्यजीवानाम् । एवं च तत्र सर्वत्र भगवदिच्छायाः प्राधान्यान्मु- तता बन्धात्पूर्वमप्यस्तीति भावः । ननु न स पुनरावर्तते' इति श्रुतिप्रामाण्यान्मुक्तस्य बद्धत्वं पुनर्नास्तीति चेत्, न 'न स' इत्यनेन जीववोधनाद्धजीवस्य साधनेन मुक्ती पुनर्वद्धता नास्ति; बन्धात्पूर्व ब्रहाणो नियमुक्तस्वभावत्वान्मुक्ततेति न कोपि दोपः । ब्रह्मणः स्वेच्छया पद्धत्वं मुक्ततं च, मायाया इच्छाधीनत्वादिति बोध्यम् । अत एवोक्तं श्रीमद्भा- नमते 'बद्धो मुक्त इति व्याख्या गुणतो मे न वस्तुतः । गुणस्य मायामूलत्वान्न बन्धन मिति । ननु बन्धात् पूर्वमविद्यासम्बन्ध एव नास्तीति जीवस्वरूपं पभः कृतस्तनोत्तरमाहुः-जीवस्वरूपमिति ॥ पद्यासम्बन्धस्वीकारे दूषणमाहुः-अन्यञ्चेति । जीवभावमिति । । तत्सम्बन्धमिति । अविद्यासम्बन्धमित्यर्थः । जीवभावानापत्ताविति । ब्रह्मणो जीवभावस्य या अनापत्तिः समाप्तिस्तत्र हेतोरभावादित्यर्थः। तथा च त्वया ब्र- हाणः सर्वाशेनाऽविद्यासम्बन्धे स्वीक्रियमाणेऽपि तस्य जीवभावाप्राप्त हेतुं न पश्याम इति ब्रह्मणो जीवत्वापत्तिरिति भावः। ननु किश्चिदंशे अविद्यासम्बन्धः स्वीक्रियते, तथा च ग. पु. 'मुक.साधनविद्या' इति पाठः। २ मु.पु. भवश्यं चतुरवस्थमिति पाठः। साधिकामविद्यासानन्यानादिसामिति पाठः। ब्रह्मण इति ३मु.पु.

·, विद्वन्मण्डनम् । युक्तमिति चेत्, नैतत्साधु । 'श्रिया पुष्ट्ये तिवाक्ये मुख्यासु द्वादशः शक्तिपु गणनादविद्याया भगवच्छक्तित्वेन तदिच्छाधीनत्वात् । तथा च यहन्धने तदिच्छा तमेव सा बध्नाति, नान्यम् । अत एव शुकसनः कादीनां सर्वदा मुक्ततैव । तेषु तथेच्छाभावात् । अत एव श्रुतिरपि- सुवसूर्णत्रम्। द्याया जीवशक्तित्वं निरस्यन्ति-श्रियेत्यादि । तथा च यथेदानी शुकादीनां मुक्तता, तथा न्येषां बन्धात्पूर्वमपीति वन्धे, तदभावे, पुनर्वन्धे, मोक्षे, चेच्छैव हेतुरिति न त्वदुक्तरीत्या वन्धानादित्वस्याविद्यानादित्वस्य च सिद्धिरित्यर्थः । ननु शुकादीनां योगचालितत्वात्मा- चीनसाधनानामेव मुक्तिहेतुत्वं, नेच्छाया इत्याशङ्कायामाहुः अत एव श्रुतिरित्यादि तथा च साधनान्यपि तदिच्छां नातिवर्तन्त इति यथा तत्र *सव्यापारेच्छा कारणं, तथात्र निर्व्यापारा सेति पूर्वोक्तं निर्वामित्यर्थः । एवं च मुक्तित्वेन जीवकृतसाधनसाध्य त्वेन व्यात्यभावयोधनात्तदुक्तं साधनाभावरूपं दूपणं परिहतम् । इच्छाप्राधान्यवोधनेनाने हरितोपिणी। इति । तव मतं समीचीनं न भवतीत्यन्त्र हेतुमाहुः श्रियेति । यथा राजा सेवकेन सर्व कार्यमिच्छया करोति, तथा भगवान् द्वादशशक्तिमिरिच्छया सर्व करोति । तथा चादि- द्याया भगवच्छक्तित्वाज्जीवाधीनं वन्धमोक्षादिकं किमपि नास्तीति भावः श्रुतौ साधनादिकथनं, साधनेन मोक्ष इति कथनं च व्यर्थ स्यादित्यत आहुः-अत ए. घेति । श्रुतिरपीति । आहेत्यप्रेणान्ययः । भगवानपि यस्य जीवस मोक्षेच्छा करोति, तेन साधनानि कारयित्वा मोक्षं ददातीत्यपि श्रुत्योक्तत्वात्साधनमोक्षयोः कार्यकारणभाव व्याघातो नास्ति, साधनकथनस्य व्यर्थतापि नास्तीत्यर्थः । तथा च वन्धनत्यानादित्वं नातीति भावः । तथा च जीवब्रह्मभेदात्पूर्व ब्राह्मणो 'बहुस्या'मितीच्छयाऽनेकभावापन्नत्वं तदनन्तरमविद्यया वद्धत्वाजीवभावत्वं, तदनन्तरं साधनेन मुक्तत्वं शुकादीनां, साधना- टिप्पणी। सन्यापारेच्छेति । वन्धमोक्षयोर्भगवदिच्छेय हेतुः । विद्याऽविद्ययोस्तु मध्ये व्या- पारत्यमेव । व्यापारवं च न वजन्यत्वविशिष्टतजन्यजनकत्वरूपम् । विद्याऽविधयोर्भ- गवच्यक्तित्वेन नित्यत्वात् । किन्तु फरणरूपमेव । अत एव मूले 'अविद्ययेति करण- क्योधर्षः तृतीयान्तमित्युतम् । पन्धमोक्षयोपियाऽविद्यारूपन्यापारविशिष्टेच्छा कारणम् । एप 3 एवं'त्यादिधुतियोधिससाध्यसाधुकर्मकारणे तु केवलेन्टेति विशेषः ।। पा गुटया गिरा काला धीरयां तुष्टलपोतया 1 विद्ययाऽविद्यया शपया मायया व निः - । नन्वेवं चेत् * विति।

·. . व्याख्यात्योपेतम् । तथा हि, स्यादेतदेवम् , यदि 'तत्त्वमसी लेतन्मानं महावाक्यं स्यात् । न त्वेवम् , किन्तु संपूर्णः प्रपाठकः । तत्रोपक्रमे 'अपि वा तमादेशम- प्राक्षो येनाश्रुतं श्रुतं भवत्यमतं मतमविज्ञातं विज्ञातमित्येकविज्ञानेन सर्वविज्ञान प्रतिज्ञातम् । तदेकमेव चेत् सर्व भवेत् , तदोपपद्यते । यथा सुवर्णखण्डाः सुवर्णकार्यं च सर्व सुवर्णमिति सुवर्णज्ञानेन तज्ज्ञांतं भ- सुवर्णसूत्रम्। मिति । स्यादवास्तवो भेदो भागत्यागलक्षणा चेत्यर्थः । किन्त्विति । तावता प्रतिज्ञायू- य॑सम्भवात् । सम्पूर्णः प्रपाठक इति । छान्दोग्ये श्वेतकेतूपाख्यानरूपः । महावाक्यं यदि तावत् सर्वार्थसवाहकतयोपदेशत्वेनाभिप्रेतं, यदि वा वाक्यसमुदायत्वेन, उभय. यापि 'ऐतदात्म्य' मित्लादेरष्टादशाक्षरस्य सम्पूर्णस्य वा तथात्वम् , न चतुरक्षरस्येति । भागत्यागलक्षणाया अयुक्तत्वमुपक्रमविरोधादिति वक्तुमाहुः-तत्रेत्यादि । यथा सुवर्णे- हरितोपिणी। नयोरित्यर्थः । लक्षणेत्यन्तं मायावादिमतं तत्रोत्तरमाहुः-अत एवेति । जीवपरमात्मनो- रयास्तवभेदादेवेत्यर्थः । तथा च त्वंपदवाच्याओं बुद्धिप्राणाद्यहङ्कारविशिष्टः प्रत्यगात्मा, तत्पदवाच्यार्थः सर्वज्ञत्वादिविशिष्टः सच्चिदानन्दरूपः परमात्मा, एवं च प्रतीयमानो भेदो वस्तुतो न भवतीति विशेषणांशं परित्यज्य विशेप्यांशे लक्षणां कृत्वा अभेदः प्रतिपाद्यते, सच पूर्वीपरपन्थपालोचनेन न सम्भवतीति भावः । पूर्वापरप्रन्थं व्युत्पादयन्ति तथा हीत्यादिना । एवमिति । भागत्यागलक्षणा अवास्तवो भेदश्चेत्यर्थः । प्रपाठकः । छा. न्दोग्ये श्वेतकेतूपाख्यानरूपः । संक्षेपेण प्रपाठकार्थमाहुः-तत्रेति । तत्र प्रपाठके । उप- क्रम इति । प्रतिज्ञातमित्यप्रेणान्वयः । तदिति । विज्ञानविषयीभूतम् । एकविज्ञानेन सर्वविज्ञाने दृष्टान्तमाहुः यथेति । अत इति । एकविज्ञानेन सर्वविज्ञानप्रतिज्ञातः । निरूपितमिति । जीवस्यांशत्यं जगतः कार्यत्वं चोक्त्वा सर्वस ब्रह्मरूपत्वं निरूपितमि- गहाधरमट्टी। स्वरूपं चेति । बन्धात्माग्विभागानन्तरं यथेत्यर्थः ॥ निरवयवत्वाच्चेति । तदभ्युपगमेन । एतेन विशुद्धचिदीशयोरनादित्वमपि दूपितम् ।। न त्वेवमिति । तावता प्रतिज्ञापूर्यसंभवात् । संपूर्ण इति । छान्दोग्ये श्वेतकेतृपा- ख्याने । अयमय:- यदि सर्वार्थसंप्राहकवया महावाक्यत्वं, यदि वा वास्यसमुदायतया, गोभयथाप्येतचतुरक्षरस्य तत्, किन्त्वष्टाविंशाक्षरस्यैवेति भागत्यागलक्षणा त्वयुक्तेति तदाहुः-यथेति । 'यथा सौम्यकेन लोहमणिना सर्व लोहमयं विज्ञातं स्याद्वाचा- प. पु. ज्ञानमिति पाठः।

·७२। तादृशश्च भेदो विम्बप्रतिविम्बयोरा विद्वन्मण्डनम् । तत्सम्बन्धं वदतस्तव मते जीवभावानापत्तौ हेत्वभावानिरवयवत्वाचा शभेदेन तथात्वस्य वक्तुमशक्यत्वाच सर्वज्ञवादिविशिष्टपरमात्मा सिद्ध्या सर्वश्रुत्युपल्लवः॥ किञ्च, जीवपरमात्मनोरनादिसिद्धं भेदं वदन् पारमार्थिकं कुतो न पे । यतः श्रुतिरनयोरभेदं योधयति, स च परमार्थतो भिन्नयोर्न सम्भः वतीत्यवास्तवो भेदोऽत्र वाच्यः भासतदाअपयोश्च दृष्टचरो लोके इति तथाऽत्रापि ब्रवीमि । अत एव महावाक्ये भागत्यागलक्षणापिाया ब्रवीपि, पर पूर्वाऽपरालोचनरहितः। सुवर्णसूत्रम् । एवं 'पडस्माकमनादय' इति तत्प्रतिज्ञा दूपयित्वा अनादिसिद्धजीवपरमात्मभे- दोपपादकप्रमाणमाभासीक प्रतियादिन प्रति तादृशाभ्युपगमे हेतुं पृच्छन्ति-किचे. त्यादि । तपयितुं प्रमाणस्याभासत्वं साधयन्ति-बाद नवीपीत्यादि । स्यादेतदेव हरितोपिणी। यदशे अविद्यासम्बन्धो नास्ति, तदंशे ब्रह्मत्वमस्त्येवेत्यत आहुः-निरवयवत्वादिति । अशक्यत्वादिति । तव मते अविद्याया विभुत्वेन निरवयवत्वे वीक्रियमाणे किञ्चिदंशे- माऽविद्यासम्बन्धस्य वक्तुमशक्यत्वादित्यर्थः । सर्वज्ञत्वादीति । अविद्यासम्बन्धो यत्र तत्र किश्चिज्ज्ञत्वमेवेति भावः ।। 'पडस्माकमनादय' इत्यनेन जीवपरमात्मनोरनादिसिद्धं भेदं वदन्ति, तत्र प्रभ यन्ति-किश्चेति । न धूप इति । तथा चार्द्धजरतीयं किमर्थमिति प्रश्नः । मायावादी तो तरमाह यत इत्यादि, बबीमीत्यन्तेन । स च अभेदश्च । तस्य प्रसिद्धिमाहुः-ताः शश्चेति । दृष्टचर इत्यप्रिमेणान्वयः । अवास्तववेत्यर्थः । आभासेति । दर्पणे सूर्यतेजः पतितम , तस्याभासो मित्तौ पतितः । स, अथ च तदाश्रयं दर्पणान्तःपतितं तेजः, गद्गाधरभट्टी। अतःपरं सदनादित्वं दूप्यते-आस्तामिति । वाच्य इति । 'जीव ईशो विशुद्धा चिद्विभागस्त्वनयोईयोः । अविद्या तत्कृतो बन्धः पडस्माकमनादय' इति तदुक्तः ॥ न बन्ध इत्यन को हेतुरिति । तथा पानादियद्धत्वं सिद्धम् । नैतत्साधु इति । जी पायरूपम्प त्वया निरूपयितुमशस्यत्वात् । स्यमते त्याहुः-नियेत्यादि । ननु गुमादीना योगपालितत्यामाधीनमापनानामेन गुत्तिहेतुत्वं, ने लाया इत्यादृ:-अत एवेति । एवं प चीवम्यम्पं गदामुगन्धयोग्यमुनापद्धभेदेन चतुरयस्थग ॥ . अ. R..नि मानि।२ गदगु.पु. पाटः ।

·व्याल्यायोपेतम् । ७५ ह्मत्वशङ्कानिरासायाह-तत्सत्यम्' इति । तेनाविर्भावतिरोभायावेच श्रुत्यभिमती, नाशोत्पत्तिमतीती भ्रान्ते । तथा च विष्णुपुराणे प्रथमेंऽशे -'तदेतदक्षयं नित्यं जगन्मुनिवराखिलम् । आविर्भावतिरोभावजन्म- नाशविकल्पवदिति ॥: अविभाव (१०) नन्याविर्भावतिरोभावी नित्याबनित्यौ वा? नाद्या, तिरोभावख- ण्डनम् । सततं घटोपलम्भानुपलम्भप्रसङ्गाभ्यामनिर्वाच्यतापत्तेः । सुवर्णसूत्रम् । तद्वन्सन्मयमित्यर्थः । तत्सत्यमिति । तत् पूर्वोक्तं सत्यं सर्वकालं सदित्यर्थः। तेन वैनाशिकार्द्धवैनाशिकप्रतिपन्ने असत्वविनाशित्वे मायावादिप्रतिपन्नं मायिकत्वं च निरस्तम् । 'स आत्मा' इत्यनेन सर्वस्यानागन्तुकानारोपितं रूपं स इत्युक्तम् । 'तत्त्वमसी'यनेन जीवस्य तदात्मकत्वमुक्तम् , तस्य भावस्तत्त्वमिति । तेन जीवानामंशत्वम् , जगतः कार्यत्वम् , उभयोरपि ब्रह्माभेदात् प्रतिज्ञादिपूर्तिः । तमेतमर्थ विवृण्वन्ति-तत्रैतदात्म्यमित्यादि । (१०) अन्न मध्ये वैनाशिकवादनिरासं श्रुत्वा प्रत्यक्षस्य प्रमाणज्येष्ठत्वादमे वाघाभावा- चोत्पत्तिनाशपतीत्योरंभ्रान्तत्वं सांख्यप्रतिपन्नयोराविर्भावतिरोभावयोः प्रतिवन्दिपर्यवसि- तत्वेन तदसाधकत्वं च मन्वानो नैयायिकादिः प्रत्यवतिष्ठते-नन्वित्यादि । सर्वजनीनां प्रतीतिमनादृत्य जडस्य सर्वदा सत्त्वसाधनाय यावाविर्भावतिरोभावावङ्गीक्रियेते तो सां. स्यमते अभिव्यक्तितदभावात्मकत्वाग्ज्ञानविषयसंवन्धतदभावात्मकौ पदार्थान्तररूपौ। तथा च ज्ञानतदभावसमनियती । अतस्तयोनित्यत्वे ज्ञानतदभावयोरपि नित्यत्वमावश्यकम् । हरितोपिणी। भाव ऐतदात्म्यमिति । वधा व सुवर्णदृष्टान्तेन सर्वमात्ममयमिति भावः । तत्सत्यमिति । तत् जगत्सत्यमविनाशि । ननु एवं चेत् , उत्पत्तिविनाशौ दृश्येते इत्यत आहुः-तेनेति । अत एव वक्ष्यन्ति-'आविर्भावतिरोभावी शक्ती वै मुरवैरिण' इति ॥ (१०) अन्न नैयायिकः शङ्कते-नन्विति । आविर्भावतिरोभावी सांख्यमतसिद्धामि- व्यक्तितदभावात्मकौ । अनिर्वाच्यतापत्तरिति । इदमित्थतया वक्तुमयोग्यतापतेरि- त्यर्थः । नितरामिदमित्यतया वक्तुं योग्य निर्वाच्यम् । 'अहे कृत्सवचधे'त्यनुशासनेन प्यत् । गगाधरमट्टी। मम तु विकारो भावप्रत्ययार्थः । मृल्लोहकृष्णायस दृष्टान्तात् । तत्सत्यमिति । त्रिकाला- पाध्यम् । नाशोत्पत्तीति । मिध्यात्वादेपलक्षणम् ॥ (१०)नैयायिकादिः शते-नन्विति । । प.पु. स्वरूपमुकामेति पाउः ।

·७४ चित्रपरिणामशीलत्वं निरस्तं भविष्यति । तत्रेति । प्रपाठकार्थसंग्राहके 'ऐतदात्म्यमिदं रम्भणं विकारो नामधेयं लोहमित्येव सत्यमितिश्रुतेः । लोहः मुवर्ण, दान्तिके विद्वन्मण्डनम् । वति । अतो ब्रह्मविज्ञानेन सर्वविज्ञानं वक्तुं सर्वस्य ब्रह्मरूपत्वं 'सदेव सौम्ये त्यारभ्य निरूपितम् । तत्र 'ऐतदात्म्यमिदं सर्वम्' इति जडस सर्वस्यापि तदात्मकलमुक्तम् । ततो जडस्य विनाशित्वदर्शनेन अब सुवर्णसूत्रम् । त्यादि । 'यथा सौम्यकेन लोहमणिना सर्व लोहमयं विज्ञातं स्याद्वाचारम्भ विकारो नामधेयं लोहमित्येव सत्यमिति औतदृष्टान्तात् । लोहः सुवर्णम् , दार्टा- न्तिके खण्डा जीवाः, कार्य जगदिति फलिष्यति । एवं ब्रह्मपरिणामत्वयोधानात्तस्या वि. सर्व तत्सत्यं स आत्मा तत्त्वमसि श्वेतकेतो' इत्यस्मिन्नुपदेशवाक्ये । इदं हि नवकृत उपदिष्टम् । अर्थस्तु-'सदेव सौम्येदमित्यादिना असतः सत्ता कण्ठतो युक्तिपूर्वकं नि- राय 'तदैक्षत बहुस्यां प्रजायेये'तीक्षोक्तिपूर्वकं तस्मात्सतस्तेजआदिक्रमेण सृष्टिम- फ्त्वाऽग्रेवदति-'स य एपोणिमैतदात्म्य'मित्यादि । इदं परिदृश्यमानं सर्वमैतदात्म्यम् । एतत् आत्मा एतदात्मा । मयूरव्यंसकादिसमासः, न तु बहुव्रीहिः । एतदात्मा यस सर्वस्य तदेतेदात्म तैस्स भाव ऐतदात्म्यमित्युक्तौ श्रूयमाणसपैदवैयापत्तेः । अत उत्त एव समासः । एतदात्मनो भाव ऐतदात्म्यम् । मूल्लोहकार्णायसदृष्टान्तस्योपक्रम उक्तत्वात हरितोपिणी । त्यर्थः । तथा च दृष्टान्ते सुवर्णखण्डा इत्यनेन जीवस्यांशत्वं, सुवर्णकार्यमित्यनेन कार्यत्वं योधितम् । तेन ब्रह्मपरिणामो योधित इति भावः । तत्रेति । प्रपाठकार्थसंपाः हके ऐतदात्म्यमिदं सर्व तत्सत्यं स आत्मा तत्त्वमसि श्वेतकेतो' इत्युपदेशवाक्ये । ऐतदात्म्यमिति । एतत् आत्मा एतदात्मा । मयूरव्यंसकादित्वात्समासः । एतदात्मनो गङ्गाधरभट्टी। । जगत: सण्डा, जीवाः कार्य जगद्रष्टव्यम् । श्रुत्यैव ब्रह्मणः परिणामयोधनान्मायायाः पक्षो नि. रस्त: । स य एपोणिमा ऐतदात्म्यमिदं सर्व तत्सत्यं स आत्मा तत्त्वमसि श्वेत. फेतो' इति प्रपाठकार्थसंप्राहकम् । एतत्सत् गत्मा एतदात्मा कर्मधारयः । एतत्पदेन सत एवं परामर्शः । उपफ्रगे 'सदेव सौम्येत्युपत्रमात् । सत एव तेजआदिसम्युक्तेध ! यत्तु एतदात्मा यम्य सर्वस्येति यहुप्रीहिः, तन्न सर्वपदवैयात् । भावप्रत्ययानन्वयाय । प.पु. 'मम्म' इति नाम्नि । २ मु.पु. 'यं' पाठः । । क. पु. रामावि' इति पारा! प. पु. 'सपारमंगायापरिनि पार। गदापयमिदं गमिन्याय एतत् भारमा कम्य सर्वम्य शत् एतदारमं रास्य भायः ५५. पु. 'ऐतदाामकमित्यर्य' इत्यधिकः पाठ एपमागगर्भपवयथ्यांपाः । ऐतदारम्पनियुक्ती ·- - व्याख्यात्रयोपेतम् । तयोर्धमत्वेन विरोधात् । तादृग्धयंसिद्धौ तयोरपि वकुमशक्यत्त्वेन शून्यवादचापद्यत । साधने प्रवृत्तिश्चानुपपन्ना स्यात् ॥ सुवर्यसूत्रम् । वानिति बोध्यम् । एतावताऽपि तर्कदोपानपायापणान्तरमाह-तयोरित्यादि । तथा च मास्त्वनिर्वाच्यत्वमुक्तरीत्या, तथापि जङगतोत्पत्तिनाशस्थाने तयोरगीकारात्ती धर्मत्वेन निश्चिती । तयोविरोधप्रयोजक च न धर्मत्वम् , रूपरसादी व्यभिचारात् । नापि भावा- भावरूपत्वम्, घटतदभावसमूहालम्वनाभावप्रसङ्गात् । किन्तु भावाभावरूपत्वे सत्युभय- नित्यत्वम् । तदोत्पत्तिनाशवत्कालभेदेन स्थित्यभावात्तद्धर्मिभूतस्य जडस्य विरुद्धधर्माधार- त्वमभ्युपगन्तव्यम् । तचैतन्नित्यत्वाधीनम् , नित्यत्वं च तादृगपर्मिसिद्ध्यधीनमियन्योन्या- श्रययोश्चासिद्धौ शून्यवादापत्तिरिति सत्कार्यवादस्थापनाय प्रवृत्तस्य वैनाशिकमवापचिरि- त्यर्थः । उकदूपणस्य व्यावहारिकत्वाल्लोकव्यवहारस्य गुणसन्निपातजन्यत्वेनामामाणिकत्वात् सिद्धस्य दूपणस्याप्रयोजकत्वमित्याशय लोकवेदसाधारणं दूपणान्तरमाह-साधन इत्यादि। साधने घटयागब्रह्मज्ञानादौ । प्रवृत्तिस्तत्करणोयमः । सापि वस्तुमात्रनित्यत्वेन तत्फल- स्यापि तथात्वादनुपपन्ना स्यात् । सिद्धसाधनदोपप्रस्ता विधिविशेषविचारजन्यत्नहीना च स्यात् । तथा च श्रुतितापर्योद्घाटनाय प्रवृत्तस्य श्रुतिविरोध इति महदेव दूपणमित्यर्थः ।। हरितोपिणी। वापत्तिरिति । दूपणान्तरमाहुः-तयोरिति । तयोराविर्भावतिरोभावयोः । तादृग्धर्म्य- सिद्धी आविर्भावतिरोभावविशिष्टधर्मासिद्धौ । तयोरपि धर्मरूपयोराविर्भावतिरोभावयो. रपि । शून्यवाद इति । नास्तिकैकदेशिवैनाशिकमतमापयेतेयर्थः । अयं भावः-तथा च जहस्य जगत आविर्भावतिरोभावी धर्मरूपी, लोके धर्मेण च धर्मिसिद्धिः । प्रकृवे च धर्मयोः परस्परविरोधेनैकत्र स्थित्यभाषाजगद्रूपधर्म्यसिद्धिः । न च धर्मिणो नित्यत्वेन विरुद्धधर्मानयत्यं स्वीक्रियत इति वाच्यम् । नित्यत्वस्य विवादास्पदत्वादसिद्धेः । तथा च धर्मासिद्धी धर्मस्यासिया शून्यवादापत्तिरिति । दूपणान्तरमाह-साधन इति । भवन्मते वस्तुमात्रं नित्यमिति यागजन्यफलसापि नियत्वं वक्तव्यम्, वथा च सिद्धस्स साधनापे. क्षाया अभावाचन प्रवृत्त्यनुपंपत्तेरित्यर्थः॥ गङ्गाधरमट्टी। तयोरित्यादि । दूषणान्तरम् । अयमर्थ:-विरुद्ध अपि उत्पत्तिविनष्टी मिन्नकालियो न विरुद्धयते । एतयोस्तूभयोः समानकालिकतया विरोधार्मिण एवासिद्धिः । विरुद्ध- धर्माधारधमिसिद्धिस्तु एतन्नित्यत्वाधीना, एतसिद्धिर्धर्मसिद्धीनेत्यन्योन्याश्रये शून्यवादः स्वादिति ॥ तामियानपाया । ३. पु. 'प्रापि' इति पारः । । ।

·७६ - स्यात्, ताभ्यां निर्वाच्यो . व्यतिरेके तु, यत्र यत्र नियाविर्भावतिरोभाववत्त्वम् , तत्र तत्र सदोपलम्भानुपलम्भविष. तथापि 'प्रसञ्जकं तु स्वानिष्टं परानिष्टं प्रसज्यते । विपर्यये पराभीष्टं स्वाभीष्टे विद्वन्मण्डनम् । सुवर्णसूत्रम् । तया सति सततं तदाधारभूतघटोपलम्भानुपलम्भप्रसङ्गाभ्यां ( तयोरमिव्यत्याद्यात्मक त्वेन निष्क्रप्टुमशक्यतया तदाअयस्य ) घटादेश्वोपलब्धोऽनुपलब्ध इति निष्कष्टुमशक्यतपा तयोस्तस्य चानिर्वाच्यतापत्तेः । अनाहे कलो ण्यत् । नितरामिदमित्यतया पर्छ योग्यत्वं निर्वाच्यत्वम् , तदभावः अनिर्याच्यत्वम् । प्रकृते च कम्बुग्रीवस्त्रादिना निर्वाच्यत्वेपि सत- तमुपलम्भानुपलम्भाभ्यां तथात्वमापद्यते । यदि तौ नियौ स्याताम् , तदाधारो घटादि सामग्रीसमवधाने सदोपलम्भानुपलम्भविपयः यदि तथा स्यात्, न स्यादिति । तर्के ह्यापादकापाद्ययोाप्तिः । यथा-निर्वह्निः स्थाग्निधूमः स्यादित्यत्र बल भावधूमाभावयोः प्रकृते यद्यपि नित्यत्वसदोपलम्मानुपलम्भविषयत्वयोधर्मनित्यत्वधर्म्यः निवर्वाच्यत्वयोश्च न व्याप्तिः । * नित्यद्रव्येषु व्यभिचारात् । तथाप्याविर्भावादिनित्यत्वतदा श्रयानिर्वाच्यत्वयोः • सा निरावाधा । यद्यपि सामान्यव्याप्तौ सर्वस्य पक्षे निवेशात्सपक्षा- भावेन व्याप्तिमहाभावे तर्कस्य मूलतः शैथिल्यम् । तथा विशेषव्याप्तावपि । तथाहि-घटः अनित्याविर्भावतिरोभाववान् ; कादाचित्कोपलम्भानुपलम्भविषयत्वात् । यत्र यत्र कादार चित्कोपलम्भानुपलम्भविपयत्वम्, तत्र तत्र अनित्याविर्भावतिरोभाववत्वम् । यथा घटे । यत्वमिति । घटः कादाचित्कोपलम्भानुपलम्भविषयः । कालविशेपे ताभ्यां निर्वाच्यत्वात् । यदेवं, तदेवं, पटवत् व्यतिरेके तु यत्र यत्र सदोपलम्मानुपलम्भविषयत्वम् । सदा तदाभ्यामनिर्वाच्यत्यम् । अनयोर्व्यतिरेकव्यात्योरप्रसिद्धत्वान्मूले शैथिल्यमनिवार्य पर्यवस्थतीति तर्फे जयोपायस्याभियुक्तरुक्तत्वात् पूर्वपक्षी स्वानिष्टं नित्यत्वं, परानिष्टं सदोपलम्भानुपलम्भविपयत्वमनिर्वाच्यत्वं चापादकापायीकृत्य सिद्धान्तिनं जेतुं तथोक्त हरितोपिणी। तदभावोऽनिर्वाच्यम् । तस्य भायोऽनिर्वाच्यत्वम् । अयमाशय:-आविर्भावः अभिव्यक्तिः शानघटादिरूपविपययोः सम्यन्धरूपः, एवं तिरोभावस्तादृशसम्बन्धाभावरूपः । एवं प तयोनित्यत्वे स्वीक्रियमाणे सर्वदा सत्वमपेक्षितम् । तशन संभवति । उभयोविरोधात् । वया घायं घटः सर्वदा फम्युप्रीवत्ययानिति यथा निवक्तुं शक्यते, तथायं घटः सर्वदो- पलब्धः सर्वदाऽनुपलब्धः इति निर्वतुं न शक्यत इति सर्वपदार्थानां ताभ्यामनिर्वान्यः टिप्पणी। "नित्यद्व्येप्यिति । अणुत्यविभुत्वादीमा निसत्वेऽपि न परमाण्याकाशादीनामनि- योग्यत्यमिति व्यभिचारः ।। कोष्टपातांता पारो मु.पु. मानि। तन्न तत्र ·. । व्याख्यात्रयोपेतम् । ७९ चाच्यम् । एवमीश्वरेच्छापर्यन्तं धारने तस्या अपि नित्यखेन ने पूर्वोक्तदू- पणोद्धार, अपमिद्धान्तश्च । न चेतरसहकार्यभावान्नोक्तदूपणमिति वा- च्यम् । उक्तरीत्या तस्यैव निरूपयितुमशक्यत्वात् । नाप्युक्तयोग्यतात्म- कत्वं तत्त्वमिति वक्तुं शक्यम् । वारवाद्यव्यापकत्वात् । न च दर्शनपद- सुवर्णसूत्रम्। ईश्वरेच्छायाः कारणत्वमपि वाच्यम् । तथा सति तस्या नित्यत्वेन तकृतसूर्यपरिस्पन्दादी- नामपि तथात्वेन सदोपलम्माद्यापत्ती, न घदानिर्वाच्यतापत्तिशून्यवादयोरुद्धारः । 'य- द्भूतं यच्च भाव्य'मिति श्रुत्युक्तभूतादिव्यवहारोच्छेदापत्त्यापसिद्धान्तश्चेत्यर्थः । ननु सह- फारिसमवधानामावेनोपलम्भादेः कादाचित्कलोपपत्तौ नानिवर्वाच्यतापत्तिशून्यवादावित्यत आह-न चेति । यः कोपि सहकारित्वेनामिमन्तव्यः, तस्य सर्वस्यापि स्तोमान्तःपाति- लेन कारणकोटावेव निवेशात्तदतिरिक्तस्य तस्य तथात्वादिसर्थः । सहकारिणोऽपि धर्मि; त्वेन तस्याप्याविर्भावतिरोभावयोर्वकन्यत्वे तत्कादाचित्कलहेत्वनिर्वाच्यत्वेन तथात्वादिति वार्यः । एवं पूर्वोक्तदूषणस्थापनेन तयोर्वस्तुधर्मत्वं दूपयित्वा तत्स्वरूपं दूपयितुं तल्लक्षणं दूषयति-नापीत्यादि । वास्वादीत्याविपदेन कालदिगाकाशाद्याः । अव्यापकत्वादिति । हरितोपिणी। भ्यासमनःसंयोगाभावान्तं कारणम् । एवंरीत्या उभयोः कारणस्तोमपरंपरयोरित्यर्थः । तथा- त्वम् । फादाचित्कलम् । तथेतीति । उपलम्भादिकादाचित्कने हेतुरित्यर्थः । एवमिति । सर्वकारणीभूतेत्यर्थः । न पूर्वोक्तति । घटादीनां सर्वदोपलम्भानुपलम्भप्रसङ्गेनानिर्वा- च्यत्वं शून्यवादो वेति दूषणोद्धारो न भवतीत्यर्थः । अपसिद्धान्तश्चेति । सर्वदा धर्त- मानत्वाद् 'यद्भूतं यच्च भाव्य'मिति व्यवहाराभायेन पुरुषसूक्तविरोधादपसिद्धान्त इत्यर्थः। ईश्वरेच्छाया नित्यत्वेपीवरसहकारिकारणाभावादुपलम्भादेः कादाचित्कत्वेन नानि- र्वाच्यत्वं शून्यवादश्चेत्याशयेन स्वयमेव शरते-न चेति । समाधानमाहुः-उक्तरीत्येति । यः सहकारित्वेनानिमतस्तस्याऽऽप्याविर्भावादिकं निरूपयितुं न शक्यत इत्यर्थः । एता. बता तयोर्वस्तुधर्मत्वं दूषितम् । इदानी नलक्षणं दूषयति-नापीति । वर्तमानवस्तुविषय- फदर्शनयोग्यत्वमाविर्भावत्वं न बक्तुं शक्यमित्यर्थः । नत्र हेतुमाह-वारवादीति । आदि- पदेन कालाफाशदिशा सहहः । जगपेण भगव भाविर्भावः, तस्मै लक्षणम्, तय जगदन्तःपाविवाप्बादी नानीसेकदेशापत्तिवरूपाव्यापफ्लादित्यर्थः । वयमेव शक्ते- महापरमही। अपसिद्धान्त इति । 'यद्भूतं यच्च भाव्य'नित्यादिश्रुतिविरुद्धगन्मतम्येति भावः । ग. पु. तायाहादेव निदेशापयतिरिकस। २९.पु.वर्यः इति पाठः।

·घाघव तथापि विद्वन्मण्डनम् । किंच, वर्तमानस्य वस्तुनो दर्शनयोग्यतातदयोग्यतात्मकौ हि तो, तथा सति क भगवच्छक्तित्वम् । एवं सति घटोपलम्भानुपलम्भयोः कादाचित्कत्वे हेतावुच्यमाने तत्तत्कारणस्तोमपरंपरयोस्तथात्वं तथेति सुवर्णसूनम् । एव धर्मविचारेण दूपयित्वा तयोविरोधदृढीकरणाय स्वरूप विचारेण दूपयिष्यन् स्वरू- पस्यानुक्तत्वात्तद्बोधयितुं तो लक्षयति-किञ्चेत्यादि । योग्यता च बाधाभावः, शून्यत्वस्वरूपोऽभावासेति वदभावरूपाया योग्यताया भावरूपत्वम् । एवंलक्षणकत्वे सि. वान्तापघातरूपं दूपणमाह-तथा सतीत्यादि । वस्तुधर्मत्वे सति वक्ष्यमाणवाक्येनाङ्गी- क्रियमाणं भगयच्छक्तित्वसिद्धान्तमपहनिष्यतीत्यर्थः । वाक्यस्या(मुक्तत्त्वातथाऽ)नङ्गीकृती नोक्तं दूपणमित्यतो दूपणान्तरमाह-एवं सतीत्यादि । मारतु भगवच्छक्तित्वम् , प्रैत्यक्षानुरोधेन वस्तुधर्मत्वं तु तयोरङ्गीकार्यम् । एवं सति लोकवेदसाधारणघटोपलम्भानु पलम्भकारणरतोमपरंपरयोः कादाचित्कवरूपमर्यादाया निर्वाहाय घटादेराविर्मावादेश्च नि- त्यत्वेऽपि उपलम्भादिकादाचित्कत्वहेतौ विचार्यमाणे तत्तत्कारणस्तोमपरपरयोरुपलम्भकार णभूता या घटस्य विषयता, चक्षुरादिसन्निकर्षश्च, तादृशविषयताया अपि कारण रूपादि. मत्वम् , सन्निकर्षस्य च कारणमिन्द्रियमनःसंयोगः, तत्कारणमात्मनः सयोग', सूर्यपरि- स्पन्दः, क्षणविशेषसम्बन्धश्च । एषमनुपलम्भे अविषयत्वादिकम् , तेपा स्तोमस्य परपरा: याच कादाचित्कत्वमुपलम्भादिकादाचित्कत्वे हेतुरिति वाच्यम् । तत्र सर्वकारणभूताया हरितोपिणी। खरूपविचारेण दूपणान्तरमुद्भावयितुं तयोर्लक्षणमाह-किञ्चेति । तौ आविर्भावतिरो- भायौ । तथा च यस्मिन्नुभूतरूपं तस्य प्रत्यक्षता जायते इति कृत्वा उद्भूतरूपालिका हि योग्यता, सा च पस्तुधर्मस्तदभावश्चायोग्यता सा च अभाव इति भावः । नन्वेवं चेत को दोप इत्यत आह-तथा सतीति । आविर्भावतिरोभावयोर्वस्तुधर्मत्वे सति । क्वेति । तथा च वस्तुधर्मो, न तु भगवद्धर्म इति भावः । ननु आविर्भावतिरोभावयोर्वस्तुधर्मत्वमेवास्तु मारतु भगयच्छत्तित्वमित्यतो दूपणान्तरमाह-एवं सतीति । वस्तुधर्मत्वे स्वीक्रियमाणे सति । हेतावुच्यमान इति । योग्यतातदभावात्मकयोराविर्भावतिरोभावयोनित्यत्वाद्धटोपलम्भानुः परम्भयोः सर्वदा सत्वमपेक्षितम् , तथा तु नास्तीति तयोः कादाचित्करले कारणापेक्षाया फारणत्वे वक्तव्ये सतीत्यर्थ. । तत्कारणेति । उपलम्भानुपलम्भकारणसमुदायपरपरयोरि- यध.। वथा पोपलम्भे पारणसमुदायस्तु घटादिरूपो विषयः, इन्द्रिय चक्षुरादि, सन्निकर्षः, तत्र फारणमिन्द्रियमनःमयोगः, तत्रापि आत्ममनासयोगः । एवमनुपलम्भे अविषयत्वाचार . पुरविदारतात पार म नास्ति। २ म पु प्रत्यय पारपस्याकांक्षाऽनुरोधेनेति पाठ ।

·. व्यारयात्रयोपेतम् । ८१ म्मप्रसङ्गात् । न चावच्छेदकभेदान्न तत्प्रसङ्ग इति वाच्यम् । विचाराक्ष. मत्वात् । तथाहि-अवच्छेदको हि घदादिः । तथा च तत्तदवच्छिन्न आ- विर्भाव इत्यागतम् । तथा चावच्छेदकस्य नित्यत्वात्सदोपेलम्भः स्यात् । अनुपलम्भो वा । न च तत्तत्कालोपाध्यवच्छेदभेदान तत्प्रसङ्ग इति वा- च्यम् । तस्यापि वन्मते घटतुल्यत्वात् । न ह्येकदोपलभ्यमानानां तथा- . सुवर्णसूत्रम् । इत्यादि । तथा च तत्कादाचित्कत्वमर्यादाभङ्गः, प्रत्यक्षविरोधश्चेत्यर्थः । नन्ववच्छेदकस्य घटादेनित्यत्वेऽपि अवच्छेदकान्तरस्य कालोपाधेरनित्यत्वेन तदवच्छेदभेदान्न सदोपलम्भप्र- सङ्ग इति चेत्तत्राह-न च तदित्यादि । तुल्यत्वादिति । घटवन्नित्याविर्भावधर्मकत्वात् । ननु दिनरात्र्यादिभेदस्योपलभ्यमानत्वात्तनित्यत्त्रमनुपपन्नमिति चेत्तत्राह-नहीति । नि- सत्वं हि सर्वकालपर्तमानत्वम् , तकदोपलभ्यमानानां घटकालाविर्भावानां वर्तमानत्वेन सिद्धे सत्वे उत्पत्तिनाशयोरनगीकारान्नायुक्तम् । अतः कालस्यापि घटतुल्यत्वे सिद्धे नोक्त- दूपणस्य परिहार इत्यर्थः । नन्यस्त्वेवम् , तथाप्याविर्भावीयाविर्भावाभावानोतदोप इति हरितोपिणी। गादित्यर्थः । म्ययं शङ्कते-न चेति । अवच्छेदकभेदादिति । घटावच्छेदेनाविर्भाव- काले घटस्यैवोपलम्भः, न तु पटस्य, आविर्भावावच्छेदकघटपटादीनां भेदादतो न युग. पत्सकलोपलम्भ इत्यर्थः । यथा समवायस्यैकत्वेपि घटनिरूपितसमवायस्य तन्तावभावान तन्तुसमवेतो घट इति प्रतीतिस्तथानापीत्यर्थः । तत्रोत्तरमाह-विचारेति । विचारागक्य- त्वमेयाइ-तथा होत्यादिना । तिरोभावेण्याह-अनुपलम्भो वेति । उत्पत्तिविनाशाधि- करणतत्तकालोपाध्यवच्छेदकत्वस्वीकारेण शकते-न चेति । न तत्प्रसङ्गः न सदोपल- म्भत्यप्रसङ्गः । परिहरति-तस्यापीति । तत्तत्कालोपाधेरपि । घटेति । नित्यवादित्यर्थः। ननु कालोपार्दिवसस्य रात्री विलोपो दृश्यत इति कृत्वा कथं नित्यत्वमित्यव आह-न हीति । उपलभ्यमानानामिति । पदार्थानामिति शेपः । तथात्वं निसत्वम् । तथा च य एकदोपलभ्यमानः पदार्यों जातः कालादिस्तस्यापि भवन्मते घटतुल्यत्वेन नित्यत्वात् सदोपलम्भापतिरूपं दूपणमसीति भारः । नन्वाविर्भावावच्छेदकयोघटकालयोनिसत्वेन सर्वदाविर्भावस्य विद्यमानत्वात् सदा पटादीनामुपालम्भापत्तिरूपदूपणं दुद्धरम् । न पेष्टापत्तिरिति धान्यम् । घटपटादीनां कदाचिदुपलम्भो जायते, कदाचिन्नेति प्रत्यावि- 10.पु. 'तया पेनि नामि। २ . पु. 'सदोपलम्भनमिति । ३.पु. 'सर्पदा' इनि। ५ ग. प. मु. पुस्ट यानि वामावायोत' इति । ५ ननु मवादकल पटादेनित्परऽप्यपर- दफारताय काळोपारिनित्यायेन तइयरटेदमदार सदोपठामप्रमा इनि तयार। - शि."

·न घटे तन्तुसमवेतत्वप्रसनः प्रतीतिर्वा । अवच्छेदभेदात् , तथा आविर्भावस्यैकत्वेप्यव. विद्वन्मण्डनम् । मनुभवपरमिति वाच्यम् । अतीतानागतयोरपि चाक्षुपत्वप्रसङ्गात् । एवं सति तिरोभावोच्छेदश्च । किश्च, तौ प्रतिव्यक्ति भिन्नावभिन्नौ वा? नान्त्या, युगपत् सकलोपल- सुवर्णसूत्रम्। आविर्भाधलक्षणस्य वाय्वादावभावेन तथेत्यर्थः । चाक्षुपत्वप्रसङ्गादिति । अनुभवसामा, न्यमध्ये चाक्षुषस्यापि प्रवेशात्तथेयर्थः । नन्वनुभवपदं विभागेन तत्र तत्र तत्तदनुभवार मित्यतो न दोष इति चेत्तत्राह-एवं सतीति । अनुभवयोग्यत्वस्याविर्भावलक्षणत्वेन अतीतानागतातीन्द्रियविप्रकृष्टव्यवहितानामाविर्भूतत्वे सति ॥ एवंलक्षणं दूपयित्वा तयोर्भगवच्छक्तित्वं दूपयितुं भेदाभेदविकल्पेन तो दूषयति- किञ्च ती प्रतीत्यादि । युगपदिति । वस्तूनां सर्वेषा नित्यत्वेन तद्धर्मस्याविर्भावस्यैकत्वे- नैकोपलम्भसमये तथात्वादित्यर्थः । एवमेकानुपलम्मदशायां सर्वानुपलम्भोऽपि तिरोभाव- विचारेण बोध्यः । ननु यथैकसमवायवादिमते घटनिरूपितसमवायस्य तन्तुषु च्छेदभेदान्न युगपत्सकलोपलम्भप्रसङ्ग इति चेत्तत्राह-न चेत्यादि । सदोफ्लम्भ हरितोषिणी। न चेति । अनुभवपरमिति । तथा च वायवादी प्रत्यक्षयोग्यत्वमस्त्येवेति नाव्यापकत्व मिति भावः । उत्तरयति-अतीतेति । अनुभवसामान्यान्तश्चाक्षुपस्यापि प्रवेशेनाऽतीत- घटस्याप्यनुभवसत्त्वेन तस्य चाक्षुपत्वप्रसङ्गादित्यर्थः । ननु तर सन्निकर्पाभावान्न चार पत्यमतो दूपणान्तरमाह-एवं सतीति । अनुभवयोग्यताया आविर्भावलक्षणे निवेश सति । तिरोभावोच्छेद इति । अतीतानागतेन्द्रियविप्रकृष्टाना कुड्यादितिरोहितानां पदार थांनां दर्शनयोग्यतायाः सत्वेनाविर्भावलक्षणाकान्तत्वेन तिरोभावोच्छेदापत्तिरित्यर्थः ॥ एतायता लक्षणं दूपयित्वा तयोर्भगयच्छक्तित्वं दूपयति-किञ्चेति । अन्त्यपक्षे विधा: रयाल्यात्तमेव प्रथम दूपयति-नान्त्य इति । युगपदिति । एकस्मिन् समये एकल प्रत्यक्षमन्यस्मिन्नन्यस्येत्येव व्यवहारोति, आविर्भावस्यैक्त्वे तु एकदैव सफलोपलम्भप्रस• गङ्गाधरमट्टी। पाशुपत्येति । अनुभवसामान्यमध्ये पाचपस्यापि प्रयेशादित्यर्थः । नन्यनुभवपदं विमा गेन तत्तदनुभयपरमतो न दोष इत्यत आह-एवं सतीति । अतीन्द्रियाणामाविर्भूतत्वल क्षणाकान्तत्वे सति ॥ सफलोपटम्मेति । आविर्भायामिप्रायेण तिरोभाये समानुपलम्भोप्युपप्रायः । सत्वेऽपि - .

·व्याख्यानयोपेतम् । ८३ न चानन्तशक्तिमत्त्वेन तदुपपत्तिः । एकजातीयकार्यकरणे एकयैव संभ- सुवर्णसूत्रम् । तेभंगवतोऽनन्तशक्तित्वात् प्रतिव्यक्तिभेदो न तद्वाधक इत्यत आह-न चेत्यादि । *अ- नन्तशक्तिमत्त्वेनेति । अत्रानन्तश्चासौ शक्तिमांश्चेति समासः । अनन्ताश्च ताः शक्तय- हरितोषिणी। स्वीक्रियत इत्यत आह-न चेति । न हीत्यर्थः । अनन्तशक्तिमत्त्वेनेति । अनन्ताश्च ताः शक्तयश्चानन्तशक्तय इति समासः, ता विद्यन्ते यस्मिन्नित्यनन्तशक्तिमान् तस्य भावो- ऽनन्तशक्तिमत्त्वं तेनेत्यर्थः । ननु कर्मधारयोत्तरं मत्वर्थीयप्रत्ययो न भवति, 'न कर्मधा- रयान्मत्यर्थीयो बहुव्रीहिश्चेत्तदर्थप्रतिपत्तिकर' इति न्यायेन निषेधश्रवणादिति चेत् , न; वृत्तिद्वयकल्पनापेक्षया वृत्त्येककल्पनं लघीय इति लाघवमूलकोऽयं न्याय इति । तत्र 'प्रत्ययस्थात्कारपूर्वत्यात इदाप्यसुप' इति सूत्रेऽसुब्बत इति भाष्यप्रयोगेण लाघवा- नादरस्यापि योधनेनाऽनिलोऽयं न्यायः । कारकशब्दरत्ने स्फुटमेतत् । न चासुब्बत इत्यत्र नसमासोत्तरं मतुप् प्रत्ययो, न तु कर्मधारयोत्तरमिति वाच्यम् । कर्मधारयपदस्य बहु- गगाधरमट्टी। मिन्नौ न संभवत इत्यर्थः । तदुपपत्तिरिति । 'परास्य शक्तिर्विविधैवे'यादिश्रुतेर्भगव- तोऽनन्तशक्तिकत्वेन प्रतिव्यक्तिभेदो न तद्वाधक इत्युपपत्तिः । ध्रुतिवलाद्वहिलतया गौर- टिप्पणी। अनन्तशक्तिमत्त्वेनेति सुवर्णसूत्रम् । अत्रानन्तपदस्य नानारूपत्वमर्थः । शक्तिम- पदस्य च तत्तच्छक्तिमत्त्वमर्थः । नीलत्वोत्पलत्वयोरिव सामानाधिकरण्यरूपाभेदेन कर्म- पारयसमासः । तथा चेदमुक्तं भवति-भगवतो घटपटादिनानारूपेण परिणततया प्रति- रूपं तच्छतिद्वयमित्यर्थस्य विवक्षितत्वेन द्विवचनं पूर्वोक्तवाक्यस्थमुपपद्यते । अयमाशयः तथा च प्रक्षवादे भगवतः सर्वरूपत्वात्तत्तच्यक्तिमत्त्वाचे तिपुरम्ननपतया व्यक्तीभवति । वोपिणी लिह नानाशकित्वमेवार्थः मुवर्णसूत्रकृतामाशयगोचर इति मत्वा कर्मधारयस- मासे शयानन्यं नायातीति दूषणमुक्तवती । तत्तधाोंनयो नतु पराम्ये त्यवतरणस्थानन्द- दाक्तित्वादितिपदोक्तिनिवन्धनः । तत्तस्योपर्युक्ततात्पर्यममिप्रयद्भिः सर्वभवनसामध्योदिक- मर्थान्तरं परिकल्यम् । अनन्तमाक्तित्यादिसस्य नानागक्तिवादिसर्थेऽपि प्रतिव्यक्ति भेदो न बाधक इत्यप्रिममन्यामंगतिः । तदाधक इयत्र नच्छब्देन 'आविर्मावति वाक्यं द्वि- पचनं द्वित्वं या विवक्षणीय स्थान् । सन्न हि नानागक्तित्यमारस्थनेनैषामन्यतमस्य प्रति. व्यतिभेदायाप्यता संभवति । अर्थान्तरे तात्पर्याद्विरोधाभावेनायराध्यतेति पेन, फले फेन- पिरोन साम्येऽपि प्रतिपत्तिलापयं गायानन्यं नापातानिदूपगोदारतीयान् विशेषः । मित उपर्युतायोऽपि शोगनः॥

·८५ व्याख्यायोपेतम् । च दण्डमुद्रादिकमेव त्वया वाच्यम्, तच घटतद्ध्वंसोत्पादकमेव। तिरो- भावश्च घटादेन वक्तुं शक्यः । तथा सति वस्तुसत्तया लौकिकप्रत्यक्षा- विपयत्त्वेऽपि ध्वस्तो घटो योगिनोपलभ्येत । रूपवतः सतो योगिप्रत्यक्ष- विषयत्वनियमात् । न चैवम् , प्रमाणाभावात् , 'प्रजाश्च तुल्यकालीना नाधुना सन्ति कालिता' इति श्रीभागवतवाक्याचेति प्राप्ते- (११) अत्रोच्यते तत्स्वरूपं तच्छ्रुत्वाऽपास्य संशयान् । ब्रह्मवादे कृतात्मानः प्रामुवन्तु हरिं बुधाः ॥ अनुभवविषयत्वयोग्यता आविर्भावः । तद्विपयत्वयोग्यता सुवर्णसूनम् । (११) एवं पूर्वपक्षेण तयोनिःस्वरूपतया सपुष्पतुल्यत्वे साधिते प्रथमतः खपुप्पतु- ल्यतां निराकर्तुं तत्स्वरूपनिरूपर्ण प्रतिजानते-अत्रोच्यते तत्स्वरूपमित्यादिना । सं. शयानिति । पूर्वोक्तश्रुतितद्विरुद्धयुक्तिकृतान् । कृतात्मानः । कृतबुद्धयः । तेत्र पूर्वोक्त. दूपणासंचाराय पूर्व तयोर्लक्षणमाहुः-अनुभवेत्यादि । अनानुभवपदं साक्षात्कारपरम् । हरितोपिणी । मिति । घटतद्वंसोत्पादकमित्यर्थः । त्वया वाच्यमिति । दण्डेन कृत्या घटो जायत इति दृश्यते, अथ च मुद्गरेण कृत्वा घटध्वंसोपि जायत इति भगवच्छत्तयोः कारणता- वादिना त्ययापि दण्डमुद्गरादिकं कारणमवश्यं वाच्यमित्यर्थः । ननु तदप्यस्तु, भगयन्छ- तिद्वयमप्यस्त्वित्यत आह-तच्चेति । दण्डमुद्रादिकं चेत्यर्थः । तथा च भगवच्छत्तयोः स्वीकारे कि प्रयोजनमिति भावः । युक्तिसिद्धमपरं दूपणमाह-तिरोभावश्चेति । तथा सतीति । तिरोभावस्वीकारे सति । वस्तुसत्तयेति । तिरोभावे पदार्थनाशो न जायत इति भावः । न चैवमिति । ध्वस्लघटस्य योगिप्रत्यक्षरिपयलं नास्तीत्यर्थः । ननु कुतो नास्तीत्यत आह-प्रमाणाभावादिति । प्रत्यक्षादिप्रमाणाभावादित्यर्थः । ध्वंसानन्तर पदा- धसत्यं नालीत्या प्रमाणमाह-प्रजाश्चेति । एतावता पूर्वपक्षणानिर्भारतिरोभाययोर्वन्ध्या- पुत्रवद्वस्तुसत्तेव नास्तीति साधितम् ।। (११) इतः पर तत्सत्ता साधयितुं सिद्धान्तमातुः-अत्रोच्यत इति पारिकादिना । अत्र तत्म्यम्पायरो, गत् भुत्ता युधाः संगयानपान्य कृतात्मानः कृतः प्रामाणि निश्रितः आत्मा अन्तःपरणं येपागेतारमाः सन्तः हरि प्राप्नुवन्तासन्धयः॥ विभीषतिरोभाग्योरलीय त्वनिवारणार्य नाभणमा?:--अनुभोति । अनुभवानी- गगाधरमही। (११) कृतारमान शी। तमुद्धयः । अनुभपविषयलरूपयोग्यरो यर्थः । जनानुमन पर प्रत्यक्षमापरम् । एवेनानुभवत्वम्यानुमितादिमाधारणतयाऽनुभवरिपरल्यम्यानानि - गु.पु. स्तिो पार.. २१.पु.] पार ।

·विद्वन्मण्डनम् । वति सत्यनेकतत्कल्पने मानाभावाद्, गौरवाच । उक्तरीत्या कादाचि- कित्यहेतुरपि न निरूपयितुं शक्यः । न द्वितीयः, उक्तविरोधात् । भगव धर्माणां नित्यत्वात् । तथा सति उत्पत्तिस्तयोर्वाच्या । तर्हि घटादीना- मेव तामडीकुरु, किमन्तर्गडभ्यामेताभ्याम् । अपसिद्धान्तश्च । तदुत्पादक सुवर्णसूत्रम् । श्वेति समासे कर्मधारयान्न मत्वर्थीय इति परिभापासु निषेधान्मतुवभावापत्तेः । तथा च ब्रह्मवादे भगवतः सर्वरूपत्वात्तत्तच्छक्तिमत्त्वाच्च नोपपत्तिः । अनन्तशक्तित्वेनेति पाठे तु न कश्चित्सन्देहः । तत्र हेतु:-एकेत्यादि । तावतापि श्रुतेः कार्यस्य चोपपत्तावनेकतक- रूपने श्रुत्यन्तरादेर्मातस्याभावात् । व्यसनमात्रेण कल्पनेऽपार्थनानापदार्थकल्पनागौरवाचे- त्यर्थः । उक्तश्रुतेरेव प्रहिलतया तत्रापि प्रामाण्याङ्गीकारे दूषणान्तरमाह-उक्तेत्यादि । अनित्यविकल्पस्यावशिष्टत्वात्तेनापि दूपयति-न द्वितीय इत्यादि । अनित्यत्वपक्षी ने- त्यर्थः । अपसिद्धान्त इति । प्रपञ्चमध्यपातिनोस्तयोरुत्पत्तिमत्त्वेनाब्रह्मत्वप्रसक्ती सर्वस ब्रह्मात्मकत्वमिति सिद्धान्तहानिरित्यर्थः । अस्मिन्पक्षे तयोः स्वरूपासत्वं व्युत्पादयति- तंदुत्पादकमित्यादि । सर्वपक्षसाधारणं दूपणान्तरमाह-तिरोभाव इत्यादिना ।। हरितोपिणी। श्रीहीतरसमासपरत्वात् । इदं च गुणशिरोमणी दीधितिकारैः कण्ठरवेणोक्तत्वादिति । श्री- सुवर्णसूत्रकारस्तु-परिभाषाविरोधादनन्तश्चासौ शक्तिमाश्चेति समासः स्वीकृतः । परन्त्वत्र शक्त्यानन्य नायातीति मूलविरोधात् अनन्तशक्तित्वेनेति पाठान्तरं स्वीकृतमित्यलं पल्लवि- तेन । अनन्तशक्तिमत्त्वस्वीकारे दूपणमाह-एकजातीयेति । तत्कल्पन इति । शक्तिक- ल्पने इत्यर्थः । ननु 'परास्य शक्तिर्विविधैव श्रूयते' इति वेदप्रामाण्यमस्ति अतिप्रामाण्याद् गौरवं दोपाय न भवतीत्यतो दूपणान्तरमाह-उत्तरीत्येति । एवं सति घटोपलम्भानुपलम्भयोः कादाचित्कये हेतावुच्यमाने इति रीयेत्यर्थः । आदायाविर्भाव. तिरोभायो नित्यावनियो वेति पक्षद्वयमुक्तम् । ततावता प्रबन्धेनाऽऽद्यः पक्षो दूषितः, इतः परं द्वितीयपक्षं दूपयितुमाह-न द्वितीय इति । विरोधादिति । भगवद्धर्माणा नित्यत्वेन म्यमतविरोधादित्यर्थः । अपसिद्धान्त इति । भवन्मते सर्वस्य ब्रह्मरूपत्वेन नित्यत्वम , अनयोरनित्यत्वे स्वमतसिद्धान्तमा इत्यर्थः । ननु भगवच्छक्तिभ्यामाविर्भाव- तिरोभागाभ्यां घटतद्धंसश्च जायद इति तयोरावश्यक्त्यमित्यत आह-तदुसादक वाङ्गीकारेप्याह-उक्तरीत्येति । न द्वितीय इति । अनित्यपक्षी नेत्यर्थः । अपसिद्धान्त गलाधरभट्टी। दशी । प्रपश्यमध्यपातिनोग्नयोगपत्तिमत्तेनानात्वासतौ सर्वस्य ब्रह्मात्मस्त्वमिति गिद्धान्तहानिरित्यर्थः ।। अथच - मुनियमनक कति नामि। २ ग. पु. श्यनापीनि पाट , मु.पु. स्वात्तमपि ।

·८७ व्याल्यात्योपेतम् । किञ्च, भाविवेन भूतत्वेन च व्यवह्रियमाणयोर्वस्तुनोः सत्ता त्व- पाऽप्युररीकार्या, तयोर्घटादिधर्मलेन तदभावे निराश्रयत्वप्रसङ्गात् । सुवर्णसूत्रम्। एवं विवक्षया पूर्वोक्ते लक्षणे स्वरूपे चाङ्गीकृते तिरोभावदशायामपि वस्तुसत्तोपगमेन तद्धर्मभूतयोरेतयोविरुद्धत्वन्यानपेतत्वेन वस्त्वनिर्वाच्यत्व-शून्यवादापत्ति-साधनप्रवृत्त्यनुप- पत्त्युपलम्भादिकादाचित्फत्वानुपपत्त्यपसिद्धान्ता अवशिष्यन्ते । तेषु पूर्व शून्यवादापत्ति परिहर्तु वादिनं प्रत्यनिर्वाच्यतापत्ति प्रतिवन्द्या वदिष्यन्तो भूतभावित्वशायाम वैनाशि- केनानगीक्रियमाणां वस्तुसत्तां, गलेपाटुकान्यायेनागीकारयन्ति-किश्चेत्यादि । स्व- येति । वर्तमानकाले वस्तुसत्तामुपगच्छताऽर्द्धवैनाशिकेन । तत्र हेतुः-तयोरित्यादि । भावित्वं यदि कारणेन सम्बद्धं, तदा वर्तमाने कपाले भावि कपालमिति प्रतीतिः स्यात् । *अथाजन्यं तद् घटत्वादिवत्कार्येणैव सम्बध्यते, न कारणेनेति चेत्, सदा अजन्यभाव- त्वेन नित्यत्वात्कारणव्यापारोचरं तदनाशेन कदापि घटादिकार्ये सत्तासम्वन्धो न स्यादिति शून्यवादापत्तिः । प्रत्यक्षविरोधश्च । अतो घटादीनां सत्ता आवश्यकी । तथा सति भा- वित्वमनित्यम्, अनित्यमानत्वाच जन्यम् , जन्यत्वाच न पूर्वकाले इति कारणव्यापारा- त्पूर्व पटादिसत्ताहीकार्या । सा चेन्नागीक्रियते तदा भावित्वस्य निराश्रयत्वम् । एवं भूत- त्वमपि कारणसम्यद्धं चेद्वर्तमाने कपाले ध्वस्त कपालमित्यापत्तिः । अतस्तदापि पटादि- सत्ताहीकार्या । अतस्तयोर्धमत्वेन वृत्तिमन्त्वेन, तदभावे प्रागभावध्वंसाधिकरणकाले हरितोपिणी। ननु मया तिरोभावदशायां वस्तुसत्ता न स्वीक्रियत इत्यच आहुः-किञ्चेति । उर. रीकार्येति । स्वीकार्येत्यर्थः । भावी घटो भूतो पर इति व्यवहारस्तु त्वया स्वीक्रियते; घटसत्ता तु वर्तमानकाल एव स्वीक्रियते इत्यत आहुः-तयोरिति । भावित्वभूतत्वयो- रित्यर्थः । धर्मत्येन वृत्तिमत्त्वेन । तदभावे इति । भाविभूतकाले, अथवा घटप्रागभा- गङ्गाधरभट्टी। त्वादेरेव तादृशविषयतानियामकत्वसंभवात् । दाहादिकार्यान्तरनियामकत्वेनान्यन सिद्धायाः शतेस्खन सम्बन्धे, घटादीनां दाहकत्वापत्तेः, अनन्तशक्तीनां कल्पने गौरवात् । अथ श- टिप्पणी। अजन्यमिति । यथाऽजन्यं घटत्वपटवादि स्वाश्रयघटपटादिनाशेऽपि न नश्यति, न च कपालादितत्कारणकलापमाश्रयति, किन्तु निराश्रयमेव तिष्ठतीति न्यायनये, तथा- जन्य भावित्वं कार्येण घटपटादिनैव संवध्यते, स्वसत्तादशायां तस्यासत्वेन निराश्रयं च विष्टतीति भावः ॥ मु.पु रेतयोरिति नानि । २४ पु. प्रतिदिपयन्त इति पाट । 1 * ·भवात् ॥ . विद्वन्मण्डनम् । ८६ आविभावति- तु तिरोभावः । ते च वस्तुसत्वेनैवावच्छिद्यते । न रोभावयोलक्षण *हलीके ते संभवतः, तयोर्धर्मत्वेन निराश्रयत्वासं- निरूपणमुखेन म- पहनम् । सुवर्णसूनम् । तदन्यज्ञानोत्तरमनुभवामीत्यनुव्यवसायाभावात् । विपयत्वं विपयविपयिणोः सम्बन्धरूप पदार्थान्तरम् । अविपयत्वं तिदभावस्तद्विरुद्धमर्थान्तर वा । योग्यतापदं तु तदुक्तार्थनि- कीर्थमनुवादमानम् , तद्रूपा योग्यतेति तथा च साक्षात्कारविपयत्वमाविर्भावः, तद्- विपयत्वं तिरोभाव इत्यर्थः। तत्स्वरूपमुक्त्वा ताभ्यां वस्तुसत्ता साधयन्ति-ते चेत्यादि । हरितोपिणी। त्यनुव्यवसायाभावादनुभवपदेन साक्षात्कार एव गृह्यते । तद्विपयत्वं विपयताविशेषः, स्वरूपसंपन्धरूपं पदार्थान्तरं वेत्यन्यदेतत् । योग्यता च तद्वत्त्वम् । तथा च साक्षात्कार- विपयतावत्वमाविर्भावः, तदभाववत्त्वं च तिरोभाव इत्यर्थः । एतेन तौ पदार्थावेव न भ- यत इति निरस्तम् । एवं च धर्मरूपयोरेतयोधर्म्यपेक्षाऽऽवश्यकीत्याहुः ते चेति । एतेन तिरोभावेपि वस्तुसत्ताया विद्यमानत्वेनैतयोरेकर्मिणि सत्वेन विरुद्धत्वं निरस्तम् ॥ गङ्गाधरभट्टी। सपदार्थेऽपि सत्त्वात् तत्राविर्भूतत्वव्यवहारापत्तिरित्यपास्तम्। ततो योग्यतापदं स्वरूपानुवा- दार्थ । तेन प्रत्यक्षविपयत्वयोग्यताया अनाविर्भूतपदार्थे सत्त्वेऽपि नातिव्याप्तिः। अत एप प्राकट्यापरनामा पदार्थविशेपो जाततैवाविर्भान इति भाट्टाः । यत्त्वनुभवविपयत्वयोग्यता अनुभवविषयतानियामिका शक्तिराविर्भावः । अन्यन सिद्धायाः शत्तेराविर्भूतपदार्थेष्वपि सम्बन्धकल्पनानातिरिक्तकल्पनापि । न चैव घटत्वोच्छेदः । दण्डादिरूपाविर्भावसामग्री- जन्यतावच्छेदकरनेन तस्यापि सिद्धेः । जन्यत्व चाविभीनगर्भमेवेति लाघवेन घट- टिप्पणी। अलीक इति सप्तम्यन्तम् । + तद्विरुद्धमिति ! अविषयत्वं विपयताऽभावश्चेत्स्व सिद्धान्ते अभावानां तिरोभायान- तिरिचराया अनुभयविपयत्वामाव इति तिरोभारलक्षणम्य अनुभवविपयत्वतिरोभाव इति फलितोऽर्थः स्यात् । एवं च तिरोभावलक्षणे तिरोभावप्रवेशादात्माश्रयः । अतः पक्षान्त. रमुक्तम्-तद्विरुद्ध मिति 1 अधर्मामुरगदादाविव 'अविपयत्'तिमूलस्थपदे विरोधरूपो नपर्यों प्रायः । तथा च अनुभवविपयत्वविरोधित्व तिरोभावानमिति फलति । तद्विरोधि यस्तु पिमिति वादिनो विशेषजिज्ञासाया नियोपविवेचनात्य परस्तात्तोप्यमाणतया बादि। विप्रतिपत्तिशमनसोकर्याय सामान्यत उपम-अर्थान्तरं वेति ।। तद्रूपा योग्यतेति । अनुभवविषयत्वापा योग्यतेत्यर्थः । म. मानि। २ प निकषांध इति नामि। ३. गुदा इति । । तन्न, * 1 ·- व्याख्यात्रयोपेतम् । ननु यथा तन्त्वधिकरणकपटनिरूपितसमवायस्य काले सत्वेऽपि त- त्समवेतत्वेन न पटे प्रतीतिः । तेन सम्बन्धेन तत्रासत्वात् । तथात्र त- सुवर्णसूत्रम्। स्थ्यम् , यद्यन्त्यस्तदा वर्तमाने प्रागभावाद्यवच्छेदके तस्मिन् भाविभूतप्रतीतिप्रसङ्ग इत्युभ- यतः पाशपात इत्यर्थः ।। उक्तदूपणं वारयितुं प्रयतते-नन्वित्यादि । तेन सम्बन्धेनेत्यादि । तेन सम्ब- न्धेन तत्रासत्त्वात् काले समवायस्योदासीनतया सत्त्वेन पटवृत्त्यनियामकतया पटस्य हरितोपिणी। तरूपस्तदा मावित्वाश्रयत्वस्य तत्र सत्वाद् भावी तिव्यवहारप्रसङ्गः, यदि वर्तमानरूप- स्तदा वर्तमानकालेऽपि उत्तरसूर्यपरिस्पन्दस्य प्रागभावः, पूर्वसूर्यपरिस्पन्दुस्य ध्वंसः, तत्र प्रागभावावच्छेदकसूर्यपरिस्पन्दादिरूपवर्तमानकालोपाधौ भूतत्वप्रतीतिः, एवं ध्वंसावच्छे- दकतादृशकालोपाधौ भाविवप्रतीतिप्रसङ्गो वारयितुमशक्य इति वोध्यः । शश्ते-नन्विति । काले सत्वेऽपीति । अवययावयविनोः समवायात् पटनिरूपि- तसमवायस्तन्तौ वर्तमान इति कृत्वा स तन्त्वधिकरणको जातः, तस्याश्रयः कालोऽपि कालस्य जगदाधारत्वादिति वाफ्यात् , तस्य काले सत्वेऽपीत्यर्थः । तत्समवेतत्ये. नेति । कालसमवेतत्वेनेत्यर्थः । यथा तन्तुसमवेतः पट इति प्रतीतिस्तथा फालसमवेतः पट इति न प्रतीतिरित्यर्थः । कुतो न प्रतीतिरित्यत आह-तेन सम्बन्धेनेति । सम- भायसम्बन्धेनेत्यर्थः । तत्र काले । तथाति मागभावप्रतियोगित्वं स्वरूपसम्बन्धेन गङ्गाधरभट्टी। महासत्तातो नातिरिच्यते, *भावव्युत्पत्तः । एवं च हरिशक्तित्वमपि सिद्धम् । मन्त्र वदन्ति अनुभवविषयतानियामकक्षणसम्बन्ध आविर्भावः । कार्यमाननियामकत्वेन लुप्तस्यानुभय- विपयवानियामकत्वस्यापि कल्पनात् । इन्द्रियसंयोगस्यांनुभवपियत्तानियामकत्याभ्युपगमेषि इन्द्रियसंयोगनियामकक्षणसम्बन्ध आवश्यक इति परम्परया क्षणसम्बन्धोऽस्त्येव । आद्यक्षण- सम्बन्ध उत्पत्तिः । आविर्भावस्तु स्थितिकालसाधारण इति भेद इति दिक्नदर्शनम् ।। ननु यथेति । अयमर्थ:-तन्तुपु समवायसम्बन्धेन पटोऽस्तीति कृत्वा तन्तुपु समवेतः टिप्पणी। भावव्युत्पत्तैरिति गङ्गाधरमट्टी । घटस भावो घटत्वमिति व्युत्पत्तिः । भावश- ब्दश्च भूधातुनिष्पन्नतया सत्तावाचकः । एवं च घटसम्बन्धिनी सत्तेत्यर्थः । सा चेयं सत्ता चिदानन्दयोस्तिरोहितत्वेऽपि ब्रह्मणो घटपटादिपु जडेपु सत्वेनानुवृत्तवाद्ब्रह्मण एवे. जाता, . * त्याशय:॥ वि.१२ ·- . विद्वन्मण्डनम् । एतेन वर्तमानप्रागभावप्रतियोगित्वं भावित्वम्, वर्तमानध्वंसप्रतियोगित्वं ध्वस्तत्वमिति निरस्तम् । न च कालोपाधिरेव तदाश्रय इति वाच्यम् । तत्र तद्वैशिष्ट्यप्रतीतिप्रसङ्गस्य दुर्निवारत्वात् ॥ सुवर्णसूत्रम् । घटादिसत्ताभावे । तथा च नित्यत्वपक्षे वर्तमानवस्त्वनिर्वाच्यत्वापत्तिर्यथा मम, तथा वस्त्यनित्यत्वपक्षे भूतभाविवस्त्वनिर्वाच्यत्वं तवापीति तौल्यान्न वयमत्र पर्यनुयोज्या इ- त्यर्थः । ननु भापित्वे भूतत्वे च निरुक्ते भाविभूतवस्तूनां निर्वाच्यत्वस्यानायाससिद्धत्वान्न तौल्यमित्यत आहुः एतेनेत्यादि । एतेन निराश्रयत्वप्रसङ्गरूपेण दूपणेन । तथा चो. कदूपणस्य निरुत्यनन्तरमपि तादवस्थ्यान्न तौल्यपरिहार इत्यर्थः । वर्तमानकालोत्तरकालोत्प. त्तिकत्वं भावित्वमिति लक्षणेऽपि दूपणतादवस्थ्य योध्यम् । ननु प्रागभावाद्यवच्छेदकस्य सूर्य- परिस्पन्दादिरूपकालोपाधे वित्लाद्याश्रयत्वाङ्गीकारान्न पूर्वोक्तदूपणावकाश इत्यत आहुः-- न चेत्यादि । स कालोपाधिर्भावी भूतो वर्तमानो वा ? । *यद्याद्यौ, तदा दोपतादव- हरितोपिणी । वाधिकरणकाले घंसाधिकरणकाले घटसत्ताऽभावे इत्यर्थः । अन्यदेव भावित्वं भूतत्वं चोच्यत इत्यत्र दूषणमाहुः-एतेनेति । निराश्रयत्वप्रसङ्गादिति दूपणेनेत्यर्थः । निर- स्तमिति । तथा च भावी घटो भूतो घट इति व्यवहारविषयत्वं भावित्वं भूतत्वं नो. च्यते, किन्त्वेतादृशप्रतियोगित्वरूपमुच्यते । तस्यापि वस्तुधर्मत्वेन भाविभूतघटामावे नि- राश्रयत्व स्यादिति भावः । एतेन भाविभूतवस्तूनामनिवीच्यत्व निरस्तम् । शङ्कते-न चेति । कालोपाधिरिति । प्रागभायाद्यवच्छेदक्सूर्यपरिस्पन्दरूप इत्यर्थः । तदाश्रय इति । भूतत्वाद्याश्रय इत्यर्थः । समाधानमाहुः--तत्रेति । तत्र कालोपाधौ । तद्वैशि- येति । भूतत्वादिवैशिष्टाप्रतीतिप्रसङ्ग स्वेत्यर्थः । अय भावः कालोपाधिस्त्रिविध:-भावी भूतो वर्तमानधेति । तन यदि भाविरूपस्तदा तत्र भूतत्ववैशिष्ट्यप्रतीतिप्रसङ्गः, यदि भूः गङ्गाधरमट्टी। तिभिरेय निर्वाहे पृथग् घटत्यादिधर्मो नाङ्गीर्तव्य इति चेत्, न, मण्यादिनौटण्यानुपल- म्भेऽपि वतित्वोपलम्भार । अत एव 'तौ शक्ती मुरवैरिण' इति निवन्धे । घटत्वमिति घटगतो धर्मः यधिद्यत्मद्भागाद् घटपदयान्यता धर्मिण इति पत्रावलम्वने घोक्तम् । स च टिप्पणी। यद्याद्यापित्यादि । पालोपाधिर्भाषी भूतो या चेद् गावितभूतत्वव्यवहारकाले पादिना तामत्ताऽनभ्युपगगेन तद्धर्मभूनमाविवादेनिराश्रयताप्रसद्गरूपो दोपस्तदवस्थ, - . इसागया।

·, । व्याख्यानयोपेतम् । ननु तत्सत्त्वेऽपि स विशेषो नाति चेत्, हन्त? स को चा? यत्रे- दृशी तव श्रद्धा । न दृष्टः, प्रमाणाभावात् । ननु तवयसत्त्वेऽपि वैशिष्ट्या- सुवर्णसूत्रम् । घंटादावव्याप्तस्तद्धमें घटत्वादावतिव्याप्तेश्च दुपतया प्रतियोगित्वस्य स्वरूपसम्बन्धविशेपत्वेन नव्यैरङ्गीकारात्तस्य. प्रतियोगित्वस्थानुयोगिज्ञानाधीनज्ञानकत्वेनानुयोगि (स्वरूपद्वयात्मक- त्वात् ।) तस्य स्वरूपद्वयस्थानापि कालस्थलेऽपि सत्त्वात् । तथा चात्र स्वरूपद्वये विचा- र्यमाणे प्रागभावादिस्वरूपं प्रतियोगिस्वरूपं चेति वक्तव्यम् । तथा सति यथा तब प्रति- योगिस्वरूपमादाय सम्बन्धसिद्धिस्तथान कालस्वरूपमादायेति सम्बन्धस्य स्वरूपस्य च तौल्येन तस्य स्वरूपसम्बन्धस्यान कालेऽपि सत्वान्न समवायदृष्टान्तेनेष्टसिद्धिरित्यर्थः ॥ स विशेष इत्यादि । प्रतियोगिनि प्रतियोगिस्वरूपकृतः सम्बन्धः, काले कालस्वरू- पकृत इति सम्वन्धघटकीभूतस्वरूपभेदाद्यो विशेषः प्रतिगेगिनि, स न काल इति ताह- शाप्रतीयभाव उपपद्यत इत्यर्थः । तं विशेष निश्चेतुं पृच्छन्ति हन्तेत्यादि । प्रतियोगि- हरितोपिणी। शकते-नान्विति । तत्सत्त्वेपीति । स्वरूपसम्बन्धस्य काले सत्त्वेऽपीत्यर्थः । स विशेष इति । प्रतियोगिनि प्रतियोगिस्वरूपकृतः सम्बन्धः । काले कालस्वरूपकृतः स- म्नन्धः । एवं च सम्बन्धद्वयघटकीभूतं स्वरूपं मिन्नम् । तत्र काले यो विशेपः स प्रति- योगिनि नास्ति, प्रतियोगिनि यो विशेषः स काले नास्तीति तादृशप्रतीयभावोपपत्तिरि- त्यर्थः । समाधान कर्तु विशेष पृच्छन्ति-हन्तेति । हन्त इति सेदे । विशेषपर्यन्तानु- धावने वादिपक्षस्यात्यन्तदोषल्यं सूचयितुं हन्तेत्युक्तम् । विशेषो दृष्टो वा कल्प्यो वेति प. क्षद्वये आद्यं दूपयन्ति-न दृष्ट इति । प्रतियोग्यपेक्षया अन्यो न दृष्ट इत्यर्थः । द्वितीयं दूपयितुं शङ्कते-नन्विति । प्रतियोगिसत्त्वे अभावप्रतीतिर्न जायत इत्यविवादम् । एवं गगाधरभट्टी। ननु तवयेति । अयमर्थः-काले स्वरूपद्वयसत्त्वेपि भाविवादिवैशिष्टमं न प्रतीयते, टिप्पणी। तु कपाले घट इतिवत् कपाले घटभेदो नासीयपि प्रवीयेत । न च घटभेदो नास्तीति- प्रतीते घटत्वविपयत्तायां मानाभावः । अवच्छेदकवया सिद्धेन घटत्वेनैव तदुपपत्ती पदा. र्थान्तरविषयत्वकल्पने गौरवात् । अतः अभावाभावस्य प्रतियोगिस्वरूपत्वम्, अन्योन्या भावाभावस्य प्रतियोगितावच्छेदकखरूपत्वमिति नियमद्वयमेव युक्तम् । इदमेवामिप्रेत्य भेदप्रतियोगिनि घटादावव्याप्तेस्तद्धर्मे घटत्वादावतिव्याप्तेश्वेत्युच्यते । मु.पु. 'योगिनः'। २ मु.पु. कोटकान्तर्गतः पाठो नान्नि।

·९० विद्वन्मण्डनम् । त्प्रतियोगित्वाभावान तथा प्रतीतिरिति चेत्, न । प्रतियोगित्वस्य स्व- तस्य रूपसम्बन्धविशेषत्वेनाङ्गीकारात् । तस्य च स्वरूपदयात्मकत्वात्, चानापि सत्वात् ॥ सुवर्णसूत्रम् । कालिकविशेपणतया काले सत्त्वमिति समवायसम्बन्धेन काले अवर्तमानत्वात् । तथात्र तत्प्रतियोगित्वाभावायेन सम्बन्धेन प्रागभावादिप्रतियोगित्वं घटादौ तेन सम्बन्धेनान प्रागभावाचाधिकरणकाले तत्प्रतियोगित्वाभावान्न तथा प्रतीतिः :-न प्रागभावाद्यधिकरण- काले भावित्यादिवैशिष्ट्यप्रतीतिरित्यर्थः । एतां युक्ति दूषयन्ति नेत्यादि । बटुक्तरीया काले भावित्वादिवैशिष्ट्यप्रतीत्यभावो नोपपद्यते । कुतः ? पटस्थले पटस्वरूपस्य तन्न तन्त्र तद्वृत्तिनियामकसम्बन्धयोश्च भेदान्न पटे कालसमवेतत्यप्रतीतिः । प्रकृते तु प्रतियोगि- स्वस्य स्वरूपसम्बन्धविशेषत्वेनाङ्गीकारात् तस्य च स्वरूपद्वयात्मकत्वात् । *अभावविरहात्मत्वं वस्तुनः प्रतियोगिते'ति प्राचीनलक्षणस्य *भेदप्रतियोगि- हरितोपिणी। घटे, न तु काल इति तत्र तत्प्रतियोगित्वाभावादित्यर्थः । न तथा प्रतीतिरिति । प्राग- भावाधिकरणकाले भावित्वादिवैशिष्ट्यप्रतीतिर्नेत्यर्थः । अत्र दूपणमाहुः-नेति । प्रतियो. गित्वं समवायवदतिरिक्तं न भवतीयाशयेनाहुः–प्रतियोगित्वस्येति । प्रतियोगित्वं स्वरूपसम्बन्धविशेप इति नैयायिकैरुक्तस्वादित्यर्थः । तस्य चेति । स्वरूपसम्बन्धविशेष. रूपप्रतियोगित्वस्य चैत्यर्थः । स्वरूपद्वयात्मकत्वादिति । प्रागभावादिखरूपप्रतियोगि. स्वरूपद्वयात्मकत्वादित्यर्थः । तस्य चेति । स्वरूपसम्बन्धस्य चेत्यर्थः । अत्रापि कालेऽपि । तथा च स्वरूपद्वयं-प्रागभावस्वरूपं, प्रतियोगिस्वरूपं च । एवं च प्रतियोगिस्वरूपमादाय प्र• तियोगिनि यथा सम्बन्धसिद्धिः, तथा प्रागभावे कालस्वरूपतारूपसम्बन्धसिद्धिरिति भावः॥ गगाधरभट्टी। पट इति प्रतीतिः । काले तु पटः समपायेन नैनास्ति, किन्तु कालिकसम्बन्धेनेति फुत्वा फाले समवेत। पट इति नाति प्रतीतिः तथान काले वर्तमानप्रागभावध्वंसप्रतियोगित्वं नास्तीति काले भावित्यादिवैशिष्टयप्रतीतिर्नेति चेत् , नेति। तस्य चात्रापीति । प्रतियो. गिवं स्वरूपसम्बन्धविशेषः । स च घटप्रागभावतहयात्मकः । एवं कालपागमातहया- एमयोऽपि पहुं शक्यः, स्वरूपद्यस्य कालेपि सत्त्वादित्यर्थः ।। टिप्पणी। अभावविरहात्मत्यमिति । अभावाभावत्वं प्रतियोगित्वमित्यर्थः । भेदप्रतियोगी यादि । घटभेदाभाव: प्रतियोगितापच्छेदकपटत्यादिस्वरूपो न तु घटस्वरूपः । तथाने १बासिवम् गु.पु. पारः। २ म.उ. वैशिष्टयामापो नोप० इति पाठः । ग. पु. योगेनेति पाठः। . । .

·व्याख्यात्रयोपेतम् । त्वया वाच्यम् । तथा चोक्तदूपणभिया तत्समवायस्य प्रयोजकत्वं वा- च्यम् । तथा च तदा समवाय्यभावेन उक्तयोग्यत्वसमवायस्य कुत्रापि वक्तुमशक्यत्वात् कालाश्रयत्वस्याप्यसिद्धः । जन्यभावस्यान्यत्र समवे. सुवर्णसूत्रम्। वा । नायः, रास्यैवासत्त्वात् । न द्वितीयः, निरूपके निरूप्यधर्माधारत्वस्य काप्यसिद्ध- स्वात् । वर्तमाने तस्मिन् भावीत्यादिप्रतीत्यापत्तेश्च । अतः परिशेषात्काले तत्सत्वं वाच्यम् । (* तथा च तद्वृत्तिनियामकसम्बन्धविचारे वैशिष्ट्याप्रतीत्यन्यथानुपपत्तिमिया तस्य जन्य- भावत्वात्तत्समवायस्य तथात्वं वाच्यम् ।) तथा सत्युक्तरीत्या तदसिद्धेरित्यर्थः । तत्र हेतुः -जन्यभावस्येति । नश्वरभावत्वेन जन्यत्वेन व्याप्तीवित्वप्रतीतिजनकस्य तस्य जन्य- हरितोपिणी। रूपस्यापीति । उक्तरूपस्य विशेषस्यापीत्यर्थः । काल एवेति । एवकारेग घटप्रागभाव- योर्व्यवच्छेदः । घटस्य त्वन्मते पूर्वमभावात्तत्र विशेषः सातुं न शक्यते । नापि निरूपके प्रागभावेऽपि । तत्र घटनिष्ठविशेषाभावात् । ननु अस्तु काले सत्वं, को दोप इत्यत आहुः -तथा चेति । उकदूपणभिया वैशिष्ट्याप्रतीत्यन्यथानुपपत्तिमिया तत्समवायस्य उक्तयोग्यत्वसमवायस्य तदा घटोत्पत्तेः पूर्व समवाय्यभावेन घटाभावेन उक्तयोग्य- त्वसमवायस्य विशिष्टप्रत्ययजननयोग्यत्वसमवायस्य । वक्तुमशक्यत्वादिति । तथा च तस्याऽप्रसिद्धत्वमिति भावः । अप्रसिद्धस्य कालाधारत्वं कुतो न स्वीक्रियते इत्यत आहु: -जन्यभावस्येति । जन्यभावस्य घटादेः अन्यत्र मृत्तिकादौ । यन्न जन्यत्वं तत्र टिप्पणी। तथा च तद्वृत्तीत्यादि । तद्वृत्तिनियामकसम्बन्धविचारे सम्बन्धान्तरमन्तरेणे- त्यनेन कल्प्यमानस्य विशेषस्य स्वरूपसम्बन्धेन मावित्वादिविशिष्टप्रतीतिजनकत्वं पूर्वमु- तम् । तदिदानी विशेषस्य काले सत्त्वापादनेन पूर्वोक्तसम्बन्धेनास्य तथात्वं चत्सम्बन्धस्यात्र काले सत्वेन विशिष्टप्रत्यय: स्यात् । न भवतीसतो भाचित्वादिविशिष्टप्रतीतिजनको न स्वरूपसम्वन्धः, किन्त्वन्य इति विचारे, वैशिष्ट्याप्रतीत्यन्यथानुपपत्तिभिया काले या भाविवादिवैशिक्षाप्रतीतिः, सा भावित्वादिविशिष्टप्रतीतिजनकसम्बन्धान्तरस्वीकारं विना नोपपद्यत इतिभिया तस्य विशेषस्य जन्यभावत्वात् तत्समघायस्य भावित्वादिविशिष्ट- प्रतीतिजननयोग्यत्वरूपविशेषनिरूपितसमवायस्य तथात्वं भावित्वादिवृत्तिनियामकत्वं वा- च्यम् । तथा सति उक्तविशेपनिरूपितसमवायस्य वृत्तिनियामकत्वे सति उक्तरीत्या निराश्रयत्वदोपप्रसक्तिकथनरूपया तदसिद्धेः घटादेः समवायिनोऽभावेन उक्तविशेषनिरू- पितसमवायस्य समयेतस तस्य चासिद्धेः॥ क. पु. निरूप्ये निरूपकधांधारस्वस्येति पाठः। २ कोष्टकान्तर्गवः पाटो मुद्रिते नास्ति।

·चास- ९२ विद्वन्मण्डनम् । प्रतीत्यन्यथानुपपत्त्या सम्यन्धान्तरमन्तरेण विशिष्टप्रत्ययजननयोग्यत्व- लक्षणः स कल्प्यते इति चेद्, मैवम् । उक्तरूपस्यापि काल एव सत्त्वं सुवर्णसूत्रम् । स्वरूपकृतः, (अभावनिरूपकत्वरूपो वा) अन्यो वा, सोऽपि दृष्टः कल्प्यो वेति विक ल्प्याद्यं द्वयं दूषयन्ति नेत्यादि । प्रमाणाभावादिति । प्रतियोगिनोऽन्यस्य त्वेनाविपयतया तदभावादित्यर्थः । कल्प्यत इति । स्वरूपसम्बन्धस्य स्वरूपात्मकत्वात्तत्र *सखण्डोपाधिसामान्यरूपोऽनियतपदार्थवादित्वात्कल्प्यत इत्यर्थः । तं दूपयन्ति-मैवमि- त्यादि । कस्य स्वरूपे कल्प्यते ? प्रतियोगिनो वा, निरूपकस्य प्रागभावादेर्वा, कालस्य हरितोपिणी। च यत्र घटो वर्तते तत्र घटाभाववत्ताबुद्धिर्न जायते । इदं तु सामान्यतो घटोत्पत्त्यन- न्तरमनुभवसिद्धम् । यदा घटोत्पत्तेः पूर्वमपि घटसत्त्वं स्वीक्रियते, तदा तत्र घटोऽपि वर्तते, कालोऽपि वर्तते, इति घटकालरूपप्रतियोगिद्वयसत्त्वेऽपि अयं घट इति भूतले सं- योगरूपस्य, कपाले समवायरूपस्य, घटवैशिष्ट्यस्य भानं न जायते इति वैशिष्ट्याप्रतीतिरवश्यं स्वीकर्तव्या । एवं च तादृशवैशिष्याप्रतीत्यन्यथानुपपत्त्या घटविशिष्टप्रती तिजनकत्वरूपी विशेपो घटे वर्तते, काले नास्तीति कल्प्यते । एवं च तादृशविशेपाभावान तथा प्रतीति- रित्यर्थः । सम्बन्धान्तरमन्तरेणेति । संयोगसम्बन्धेन भूतले घटरूपप्रतियोगिसत्त्वे संयोगसम्बन्धेन घटवैशिष्ट्यप्रतीतिर्जायते, सम्बन्धान्तरेण न जायत इत्यत उक्तम्-स. म्बन्धान्तरमन्तरेणेति । इत्यं च घटोत्पत्तेः पूर्व कालिकादिसम्बन्धेन घटसत्त्वेऽपि संयोगसम्बन्धेन घटवैशिष्ट्यप्रतीतिर्न जायत इति घटोत्पत्त्यनन्तरमेव ताशप्रतीतिसत्त्वेने ताशप्रतीतिजननयोग्यत्वलक्षणो विशेषः स्वीकर्तव्यः । तदभावे घटकालोभयसत्वे वैशि- याप्रतीतिर्जायते, सा न स्यादित्यनुपपत्तिरिति ध्येयम् । दूषयन्ति-मैवमिति । उक्त गङ्गाधरमट्टी। ततोऽन्यथानुपपत्त्या एवं कल्यते-स्वरूपसम्बन्धविशेपादिवरसम्बन्धं विना विशिष्टप्रती- तिजनकः घटादो भावित्यादिवैशिष्ट्यप्रतीतिजनकः, कालादौ वैशिष्ट्यप्रतीतिव्यावर्तकः स्व- रूपसम्यन्धविशेष एवेति । दण्डीत्यादौ संयोगेन दण्डवैशिष्टयप्रतीतिर्दृष्टा, सम्बन्धं विना टिप्पणी सखण्डोपाधिसामान्यस्वरूप इति । सम्बन्धान्तरमन्तरेणेत्यादेविशेपस्वरूपस्य यहुपदार्थपटिततया सगण्डोपाधित्वम् ।। मु..'' माना २ कोकान्तर्गतः पाठः चिनानि । प्पापेनि प.पु.प.पु. पाटः। ५सामन। ३ क.पु.पादिना ।

·" व्याख्यानयोपेतम् । किञ्च, त्वदुक्तयोग्यता केनावच्छिद्यत इति पृच्छामः । तन्न चेद्यदा कदाचिदस्तुसत्तयैवावच्छिद्यत इति ब्रवीपि, तदा यदा कदाचिद् सुवर्णसूत्रम् । व्यवहारसाधनस्यावश्यकत्वात् । ऊरीकार्येति । उक्तविशेषस्य साश्रयत्वायोरीकार्या । तथा चैवं सदा वस्तुसत्तासिद्धौ प्रागभावध्वंसयोरेवाभावात्तल्लक्षणमप्रयोजकमित्यर्थः॥ ननु निराश्नयत्ववद् घटादिसचापि तद्वाधिकेति तौल्यमेवेतिशङ्कायां घटादिसत्ताया व्यवहाराबाधकत्वं व्युत्पादयितुं तां साधयन्ति-किञ्चेत्यादि । *उक्तयोग्यता निरव- च्छिन्ना किञ्चिवच्छिन्ना वा नाधा, व्याप्यधर्मस्य किश्चिदवच्छिन्नत्यनियमात् । यत्र पुनस्तादृशे निरवच्छिन्नत्वं कचिदुपगम्यते, तत्रावैच्छिन्नत्वस्याऽनुपयोगादेव, न तु सर्वथा सदभावात् । अतो द्वितीयस्सा एवादरणीयत्वात्तस्याः किञ्चिदवच्छेदकं व्यापकं वक्तव्यम् । तन निराश्रयत्वप्रसङ्गेर्ने भावित्वादेविवादास्पदत्वादन्ततो गत्वा वस्तुसत्ताया एव तथात्वं वाच्यम् । तत्रापि तादृशव्यवहारकाले वस्तुनि सत्तासम्बन्धस्याभावेन सत्ताया तादृशव्य- वहारानवच्छिन्नवर्तमानकालत्वविशिष्टत्वं वाच्यमिति यदा कदाचिद्वस्तुसम्वन्धिन्या सत्तया अवच्छिद्यत इति चेद् ब्रवीपि, तदा 'यदा कदाचिदिति सत्ताविशेपणं त्यज । तन हेतुः हरितोपिणी। गनु उत्पत्तेः पूर्व घटादिसत्ताऽपि भावी पट इति व्यवहारवाधिका भवि यति, कुतः? तदानीमपि घटस्य विद्यमानत्वादित्यत आहुः-किश्चेति । त्वदुक्तयोग्यता विशिष्टन- त्ययजननयोग्यता । व्याप्यधर्मलेन फिञ्चिवच्छिन्नत्वस्यावश्यकत्यात पृच्छन्ति केनेति। उत्पत्तेः पूर्व वस्त्वभावाद् यदा कदाचिदित्युक्तम् , उत्पत्त्यनन्तर घटे योग्यतायाः सत्ता- गगाधरभट्टी। केनावच्छिद्यत इति । कुनाश्रितेति भावः । कादाचित्ले वस्तुनीति चेत्, वस्तु- नीत्येव हि । कादाचित्कत्वं यज । गौरवात् । वस्तुमात्रस्य उक्तयोग्यतानयत्वकल्पने लापवादिति भावः । किञ्च, यदा कदाचिदिति विशेषणस्य अप्रयोजकत्वम् । भूतभायि. त्वदशायां विशिष्ठप्रत्ययजननयोग्यत्वस्य वक्तुमशक्यत्वात् , आश्रयस्याभावात्, सत्तासम्ब- , * टिप्पणी। उक्तयोग्यतेति । सुवर्णसूनम् । विशेपस्वरूपघटकीभूता भाविवादिप्रविशिष्टप्रत्य- यजननयोग्यता॥ .गुपु. सदा इति नानि। २ मु पु स्याद् इति । ३ प पु मानवच्छिमस्या इति । ४ धा पु. ग. पाठः। ५मु.पु. सहासावम्, ध्वसस्याभापेनेति ।

·विद्वन्मण्डनम् । तस्यैव कालाघारत्वनियमात् । अन्यथा असतोऽप्याश्रयः काल इत्यजी- कार आपद्येत । न हन्यधर्मस्य कालाश्रयत्वेनैव सिद्धिः कचिद् दृष्ट- चरी । तथा सत्यन्यधर्मत्वव्याहतेः । अतो भावित्वभूतत्वव्यवहारकाले- ऽपि घटादिसत्ता जरीकार्यो । सुवर्णसूत्रम् । त्यम्, ध्वस्तत्वप्रतीतिजनकस्य तु स्फुटमेव जन्यत्वमिति तस्यापि तथात्वं नियतमिति त- स्यापि तदाश्रितत्यासिद्धिरित्यर्थः । तथा च विनष्टे घटे, ज्ञातो घट इति प्रतीतिस्थले यथा समवाय्यभावेन ज्ञाततोत्पत्ति प्यते तथानापि चोध्यमिति भावः । नन्वजन्यभावस्येव जन्यमावस्यान्यनासमवेतस्यापि कालाधारत्वाङ्गीकारे वाधकाभावादुक्तनियमोऽप्रयोजक इति चेत्तत्राहुः-अन्यथेत्यादि । असमवेतत्वस्य नष्टघटादौ शशशङ्गादौ चासत्तितौ- ल्यात्तदाश्रयोऽपि कालः स्यात् । तथा सति 'प्रजाश्च तुल्यकालीना' इति त्वदुक्तवाक्य- स्यैव विरोध इत्यर्थः । नन्वन्यथानुपपत्तेलिप्टत्वाद्वाक्यविरोधं सोदाऽपि मया तथाऽङ्गी- क्रियत इति चेत्तत्राहुः-न होत्यादि । तथा च प्रसिद्धिविरोधः, पूर्वोक्तदूपणानुद्धारश्चे- त्यधिकदूपणद्वयापत्तिरित्यर्थः । उक्त निगमयितुं सिद्धमाहुः-अत इति । भाविवादि- हरितोपिणी। नवरत्वमिति व्याप्तेरसतो घटादेरभावान कालाधारत्वमिति भावः । अन्यथा असमवे. तस्य कालाधारत्वाङ्गीकारे । ननु तथाङ्गीकारे को दोष इत्यत आहुः-न हीति । उप- संहरन्ति-अत इति ॥ गङ्गाधरभट्टी। तु न विशिष्टप्रत्यय इति । उक्तरूपस्यापीति । विशिष्टप्रतीतिजनकस्य “सम्बन्धस्य पटे इव कालेपि सत्त्वाद् भूतत्वादिवैशिष्ट्यप्रतीतिप्रसङ्गः, तद्भिया विशिष्टप्रत्ययजनकत्वसम- वायस्य भूतत्यादिवैशिष्ट्यप्रतीतौ कारणत्वं वाच्यम् । समयायस्य तु कालेऽभावान वैशिष्ट्यप्र- तीतिः, किन्तु समवायिनं विना निराश्रयस्य समवायस्य वक्तुमशक्यत्वाद् दोपस्तदवस्थः । न च स समवायः काले वक्तुं शक्यः । अन्यत्रासमवेतस्य कालेऽप्यनगीकारादित्यर्थः । अन्यथेति । असमवेतस्यापि कालेऽगीकारश्वेच्छशशृङ्गस्यापि शशेऽसमवेतस्य काल आधार इत्यगीगारः स्यात् । तथा च फालः शशशृङ्गवान् इति प्रतीतिः स्यादित्यर्थः । न घ. न्येति । यो यधर्मः स तदानित एव दृष्टः । रूपादिधों घटादौ यथा । यदि तु घटा- दिधर्मः कालाभिवत्वेन सिध्येत् , घटादिधर्मना एव तस्य व्यादन्येतेत्यर्थः॥ टिप्पणी। उफरूपस्यापीरी । अत्रोक्तदूषणमिये यादीति प्रतीकपदमुचितं प्रतिभाति ।। 13. पति पति पारः। २ मागियादिव्यपदारसाधनस्याययावादिस्पधिका पाठः ।

·व्याख्यानयोपेतम् । चात्माश्रयः । न च पोढासन्निकर्पाभावेऽपि तधात्वं तदर्थ इति वाच्यम् । योगजधर्मेऽतिव्याप्तीन च लौकिकतजननयोग्यत्वं विवक्षितमिति वा- सुवर्णसूत्रम्। स्थ्यादावित्वादिवैशिष्यप्रतीतिस्थले च संयोगादिप्रत्यासत्तीनाममावात्सम्बन्धान्तरपदे ख- रूपसम्बन्धो विवक्षणीयः । तत्र संयोगादिषु सम्बन्धत्वस्य स्वरूपसत एव कारणत्वान्न तज्ज्ञानापेक्षा । स्वरूपसम्बन्धे तु स्वरूपसौदासीन्ये विशिष्टप्रत्ययानुदयात्तस्य सम्बन्ध- त्वज्ञानमपेक्षते । सम्बन्धत्वं च न संयोगसमवायान्यतरत्वम्, विशेषणतादाकव्याप्तेः । किं तु विशिष्टप्रत्ययजननयोग्यत्वमेव । खरूपस्य च तथाले ज्ञाते सम्बन्धत्वमिति सम्न- न्धत्वज्ञानाधीनं सम्वन्धत्वज्ञानमिति बतायात्माग्नयः । तथा च सम्बन्धत्वज्ञानाभावात् सम्बन्धान्तरपदवैयर्यम् । यदि तत्सार्थक्यायातिव्याप्तिवारणाय च सम्बन्धान्तरपदे पो- ढापसासत्त्यभाव उपेयते, तदाप्यन्यत्रातिव्याप्तिरिसाहुःन च पोढेत्यादि । तद्वार- णार्थ क्रियमाणं विवक्षान्तरमपि दूषयन्ति-न च लौकिकेत्यादि । तन हेतुः- हरितोपिणी। न्तरेणेति । तथा चात्मानय इति । आत्माश्रयो द्विविधः-स्वज्ञाने स्वज्ञानापेक्षेति ज्ञासावारमाश्रयः, वोत्पत्तौ खोत्पत्त्यपेक्षेत्युत्पत्तावात्मामयः । भाविघटवैशिक्षप्रत्ययस्थले खरूपसम्बन्ध एव सम्वन्धान्तरपदेन माह्यः। संयोगसम्बन्धादीनां तदानीमभावात् । तथा च स्वरूपस्य सम्बन्धवेन ज्ञाने सति विशिष्टप्रत्ययो जायते, अन्यरूपेण ज्ञाने सति न जायते । एवं च सम्बन्धत्वं विशिष्टप्रतीतिजनकत्वम् । स्वरूपस्य सम्वन्धत्वज्ञानाधीनं भाविघटवैशिष्ट्यप्रतीतिजनकत्वज्ञानमिति स्वज्ञाने ज्ञानापेक्षा। एवं स्वरूपसम्बन्धस्तु स्वरू- पानतिरिक्त एव । तथा चोत्पत्तेः पूर्व घटरूपस्य स्वरूपसम्बन्धस्य सिद्धिर्न घटखरूपो- त्पत्ति विनेति स्वोत्पत्त्यधीनोत्पत्तिकस्वरूप उत्पत्तावात्माश्रयः । एवं च सम्वन्धत्वज्ञानमेव न जायते इति सम्बन्धान्तरपदवैयर्यम् । तत्सार्थक्यार्थ विरक्षान्तरमाशङ्कतेन चेति । पोदेति । संयोग-संयुक्तसमवाय-संयुक्तसमवेतसमवाय-समवाय-समवेतसमवाय-वि- शेषणविशेष्यता- रूपयोढासनिक भाषेऽयीत्यर्थः । तथावं विशिष्टप्रत्ययजननयोग्य- गङ्गाधरभट्टी। गदपि त्याग्यम् ; आत्माश्रयदोपात् , स्वरूपसम्बन्धसाधनघटकसम्बन्धान्तरपदे स्वरूपसम्ब- न्धप्रवेशास्वत्राने स्वज्ञानापेक्षासत्त्वादिति भावः । पोढासन्निकर्षाभागेपि विशिष्टप्रत्ययज- टिप्पणी । * पोटेति । प्राचां प्रवादमनुसूत्वेदम् । वस्तुतस्तु संयुक्तविशेपणतादयो भूयांसो भेदाः। एपो संयोगादिवन्नातिरिक्तत्वम्, किन्तु तत्तत्स्वरूपत्वमेव । स्व.इदं मुदिते नास्ति। दि. १३ ·विद्वन्मण्डनम् । इति त्यज । अप्रयोजकत्वाद, गौरवाच । तथा; *सम्बन्धान्तरमन्तरेणेति च । स्वरूपस्य सम्बन्धत्वे सिद्धे सम्बन्धान्तरपदं सार्थकं भवेत् । तथा सुवर्णसूत्रम् । --अप्रयोजकत्याद् गौरवाच्चेति । सत्तायां यदा उक्तकालवैशिष्ट्यं, तदानीमुक्तयोग्यता- रूपावच्छेद्याभावात् सा कामवच्छिन्द्यात् । यदा चोक्तयोग्यता, तदानीं सत्ताविशेषणीभू- तकालस्याभावात्तद्विशिष्टसत्ताया अभाव इति का वा तामवच्छिन्द्यात् । अतोऽनुकूलतर्का- भावादप्रयोजकं विशेपणम्, सत्ताया नित्यत्वेऽपि वैशिष्ट्यवशेन जन्यत्वाद् गुरुभूतं च, तस्मादित्यर्थः । तथा च निराश्रयत्वमेव व्यवहारवाधकं, न तु सत्तेति भावः । एवं तदुक्त- मुपगम्य दूपितम् । अतः परं विशेपोपगग एवासंगत इति वोधयितुं तल्लक्षणं दूपयन्ति -तथेत्यादि । तथा चात्माश्रय इति । स्वरूपस्य सम्बन्धत्वसाधने चात्माश्रयः । स्वरूपसम्बन्धस्य स्वरूपानतिरिक्तत्वाङ्गीकारानष्टघटादिस्वरूपस्य सम्वन्धत्वसिद्धेर्नष्टघटादि- स्वरूपसापेक्षत्वेन खोत्पत्त्यधीनोत्पत्तिकत्वादुत्पत्तावात्माश्रयः । यद्वा संयोगादेः केवलस्यैव विशिष्टप्रत्ययजननयोग्यत्वेन सम्बन्धान्तरमन्तरेणेतिपदानोत्तरमप्यतिव्याप्तितादवयाच हरितोपिणी। सत्त्वाद् यदा कदाचिदवच्छिद्यत इति भावः । उत्तरयन्ति–तदेति । अप्रयोज- कत्वादिति । भवन्मते पूर्व घटस्याभावात्तत्र सत्तायाः योग्यतायाश्च स्थित्यभावेन पर- स्परमवच्छेद्यावच्छेदकभाव एव नास्ति । उत्पत्त्यनन्तरं तु यावस्थितिपर्यन्तं सर्वदा तस्य सत्त्वेन यदा कदाचिदिति व्यर्थमिति भावः । उत्पत्त्यनन्तरं यावत्पर्यन्त घटो वर्तते, तावत्पर्यन्तमेवावच्छेद्यावच्छेदकभाव इति विशेपणदाने प्रयोजनाभावेन गौरवमिति विशेषलक्षणमेवासगतमिति दूषणान्तरमाहुः-तथेति । स्वरूपस्य सम्पन्धत्वसिद्धयनन्त- रमेय सम्पन्धान्तरपदेन स्वरूपसम्बन्धप्रणं भविष्यतीत्याशयेनाहः-सम्बन्धान्तरम गगाधरभट्टी। न्धाभावात् । वर्तमानकाले तु कादाचित्कमेव वक्तुमशक्यमिति । सम्बन्धान्तरमित्यादि । अयमर्थः सम्बन्धान्तरं विनेयस्यार्थ उक्त:-स्वरूपसम्बन्धविशेपादितरसम्वन्धं विनेति । टिप्पणी। समन्धान्तरमन्तरेणेति । स्वरूपमम्यन्धानिरिचसंपन्धं विनेवि साधारणाः । अन गुवर्णम्प्रे पश्चाद्वयम । प्रधमे म्यरूपसम्यन्धो पटे भावित्यादिविशिष्ट प्रत्ययजनने गृसिनियामक्रयेनामिमतः । द्विनीये मिन्द्रियार्थमनिपर्पत्वेन । परम्मानप पोढाप्रत्यासत्य- भावेऽपी पक्ष्यमागत्यादनापि मरूपसंयन्धा प्रसासत्तित्वेनयामिगत इति द्वितीया पर ·. व्याख्यात्योपेतम् । ९९ योगजधर्मेऽतिव्यासः । न च सामान्ययोगजधर्मज्ञानलक्षणपोढाप्रत्या- सत्यभावेऽपि तथात्वं तदर्थ इति वाच्यम् । असिद्धः । न युक्ततदभावे सुवर्णसूत्रम् । तिव्याप्त्यभावेन ग्रन्थासङ्गत्यापत्तेः । योगजधर्मपदं सामान्यलक्षणाया अप्युपलक्षकम् । यदि च जन्यपदेन योगजधर्मोऽपि संगृह्यते, तदा सामान्यलक्षणायामेवातिव्याप्तिरिति तन्नोदृङ्कितम् । यदि च जन्यपदं लौकिकप्रत्यासत्तिविशेषणम् , तथात्वं च लौकिकतजन- नयोग्यत्वम् , तदा समवायेऽतिव्याप्तेफेन्थासङ्गतिरिति लौकिकतज्जननयोग्यत्वं न विवक्ष- णीयम् । तदाऽपि योगजधर्मपदं समवायादेरप्युपलक्षकम् । वस्तुतस्तु, न च जन्येत्यन्न अकारः पतित इति प्रतिभाति । सामान्यलक्षणायामतिव्याप्तेरुक्तत्वात् । तद्वारणायाजन्य- पदस्यैव वक्तव्यत्वादिति । तदा लौकिकपदं पोढाप्रत्यासत्तिपरम् । योगजधर्मपदं ज्ञानल- क्षणाया अप्युपलक्षकम् । यदि चाकारं प्रश्लेष्य तथात्वपदे लौकिकत्वमपि विवक्ष्यते, तदा तु वक्ष्यमाणाऽप्रसिद्धिरेव दूपणमिति बोध्यम् । स्फुटमन्यत् । इदं च विवक्षाद्वयं मञ्जतः फेनवलानरूपमित्यनास्थया दूपितं ज्ञेयम् । एवंलक्षणेन (कल्प्यस्य विशेषैस्स लक्षणदूषणेन) हरितोपिणी। धूमा इत्याकारकसकलधूमविपयकज्ञान इन्द्रियसनिकृष्टधूमस्यापि विषयत्वाल्लौकिकत्वमिति मन्तव्यम् । अत एव निमीलितनयनस्य सामान्यलक्षणाजन्यज्ञानाभावादिन्द्रियसम्बद्धवि- शेपणतेत्युक्तम् । पुनः शङ्कते-न चेति । खण्डयन्ति-असिद्धेरिति । तदभावे सामान्यादिनवप्रत्यासत्त्यभावे । तथात्वं विशिष्टज्ञानजननयोग्यत्वम् । इदं च नैयायि. कमतमवलम्ब्योक्तम् । वस्तुतस्तु मीमांसकमते सामान्यलक्षणाप्रत्यासत्यस्वीकाराद् वेदा- न्तविचारस्य मीमांसकमतानुसारित्वात्तत्र शकेच नास्तीत्यन्यत्र विस्तरः । एतावता विशे- पलक्षणदूपणेन स्वरूपं दूपितं भवति । ननु लौकिकालौकिकसन्निकर्पसामान्याभावेऽपि वि. शिष्टज्ञानजननयोग्यत्वं कचित्र सिद्धमित्युक्तम् , तन्न संभवति; उभयवादिसिद्धभावित्व- गङ्गाधरभट्टी। तरमन्थास्वारस्यात् । ज्ञानलक्षणेति । तथा हि-चन्दनखण्डे दृष्टे *सौरभज्ञानं भवति । नांकेति । उक्तचतुर्विधप्रत्यासत्त्यभावे विशिष्टप्रत्ययजननयोग्यत्वं न कचिद् दृष्टमित्यर्थः । टिप्पणी। सौरभज्ञानं भवतीति गङ्गाधरभट्टी । इदं चन्दनं सुरभीलाकारकमेकं प्रत्यक्षात्मक ज्ञानम् । तत्र चन्दनांशे लौकिकम् । सौरभांशे वलौकिकम् । सौरभांशे स्मरणं तु नाही- क्रियते । एकत्र ज्ञाने परोक्षत्वापरोक्षत्वयोरनुपपत्तेः ।। •.मु.पु. लिप्य इति पाठः। २ नावलम्यन इति मु.पु. पाठः। ३ ग. पु. कोष्टकारतर्गतः पाठो नाति। * ·यो वा, लक्षणायामतिव्यातिरिति भावः । न च तदलौकिकमिति वाच्यम् । सामान्यलक्षणाजन्य- विद्वन्मण्डनम् । च्यम् । सव्याप्तिवैशिष्ट्यज्ञानजनकसामान्यप्रत्यासत्तायतिव्याः । न च (अ)जन्यलौकिकप्रत्यासत्तिं विनापि तथात्वं तदर्थ इति वाच्यम् सुवर्णसूत्रम्। सव्याप्तीत्यादि । सामान्यं च ज्ञायमानगेव प्रयासत्तिः। अन्यथा निमीलितनयनस्यारि तेन धूमा इति ज्ञानापत्तेः । तज्ज्ञानं चेन्द्रियसम्बन्धेन । स च सम्बन्धः संयुक्तसमवा- इन्द्रियसम्बद्धविशेषणता वा, तदन्यतरेण पूर्व धूमत्वज्ञानम् , ततो ज्ञायमानेन धूमत्वेन सामान्येन यापभूमविषयकं धूमा इत्याकारकं ज्ञानम् । ततस्तेपु बहिव्याप्तिवैशि- प्यज्ञानम् , तच्च योगजधर्मजनितानागतातीन्द्रियादिविपयकज्ञानवन्न लौकिकविलक्षणम् । इन्द्रियसम्बद्धविशेषणताजन्यतादृशज्ञानसादृश्यात् । तच सामान्यप्रत्यासत्तिप्रयुक्तमिति तस्यामतिव्याप्तेरित्यर्थः । एतद्वारणाय च क्रियमाणं विवक्षान्तरं दूपयन्ति न च ज: न्येत्यादि । जन्या ज्ञानलक्षणसंयोगादिरूपा । लौकिकी समवायादिरूपा । तथात्वं विशिष्टप्रत्ययजननयोग्यत्वम् , न तु लौकिकतजननयोग्यत्वम् । तथा सति योगजधर्म- हरितोपिणी। त्यम् । तदर्थः सम्बन्धपदार्थः । दूपयन्ति-योगजेति । योगजधर्म सम्बन्धत्वाभावे. नालस्यत्वात्तत्र लक्षणगमन मिति भावः । अतिव्याप्तिर्नास्तीति शङ्कतेन चेति । तजः ननेति । विशिष्टप्रत्ययजननेत्यर्थः । योगजधर्मजन्यप्रत्यक्षे लौकिकत्वाभावान्नातिव्याप्ति- रिति भावः । दूपयन्ति-सव्याप्तीति । व्याझ्या सहितः सव्याप्तिः, एतादृशो यो धूमस्तद्वैशिष्ट्यज्ञानमित्यर्थः । यहिव्याप्तिविशिष्टधूमवैशिष्ट्यज्ञानमिति यावत् । अतिव्याते- रिति । वहिव्याप्यो धूम इत्याकारकज्ञानानन्तरमिन्द्रियसम्बद्धो यो धूमस्तद्विशेषणता धूमत्वे वर्तते, इतीन्द्रियसम्बद्धविशेषणतासम्वन्धेन, अथवा सयुक्तसमवायसम्बन्धेन धूम त्वज्ञानं जायते, तदनन्तर तादृशज्ञानविषयीभूत यद्भूमत्वं तदेव सामान्यं तल्लक्षणा या प्रत्यासत्तिस्तस्यामतिव्याप्तेरित्यर्थः । एवं च धूमत्वसामान्यलक्षणप्रत्यासत्त्या धूमा इत्याका- रकं व्याप्तिविशिष्टसक्लधूमविषयकं ज्ञानं जायत इति विशिष्टज्ञानजनकत्वात् सामान्य गगाधरभट्टी। नावं म्यम्पसम्बन्धविशेष इति न वाच्यम । योगजधर्मेऽपि घटत्वविशिष्टो घट इति " नेऽतिव्याप्तः । तद्वारणाय पोटासन्नियामानेऽपि लौनिक विशिष्टप्रत्ययजननयोग्यत्वं ययुः च्येत, तदा योगजधर्मस्य लौविकत्वाभावात् तत्र नातिव्याप्तिः, किन्तु धूमे यहिव्याप्ति विशिष्टत्यमिति मानजनियायां धूमा यहय इति सामान्यप्रत्यासत्तायतिव्याप्तिः । न चार जन्येति । जन्यपदेन सामान्यप्रत्यासत्तायतिव्यानिवारिता । नम्रहितस्तु न पाठः । पूर्वो- ·व्याख्यात्योपेतम् । - , .. सुवर्णसूत्रम् । सत्तिस्तु संयुक्तसमवेतसमवाय एवेति नोक्तमत्यासत्त्यभार इयर्थः। एवं युक्त्या धर्मिसत्ता. साधनेनान्योन्याश्रये निवृत्ते आविर्भावादेरपि सिख्या शून्यवादापत्तिः परिहता ।। सांप्योक्तीतिस्तु 'असदकरणादुपादानमहणात्सर्वसंभवाभावात् । शक्तस्य शक्यकर- गालारणभावाच सत्कार्यमिति कारिकाव्याख्याने वाचस्पतिमित्रैः स्फुटीकृता । तथा हि- कार्ये हि वादिनां विप्रतिपत्तयो वहुविधा:-असतः अलीकादेव सजायते । श्रुतिश्च- 'असद्वा इदमग्र आसीत्ततो वै सदजायते'ति वाद्याः । एकस्य सतो विवर्तः कार्य- जातं, न वस्तु सदिति गायावादिनः । अन्ये तु 'सतः असजायत' इति । 'सतः सजा- यते' इति सांख्यद्धाः । तन नायः,कार्यकारणतादात्म्यस लोके दर्शनात, सुखदुःसमो- हभेदशब्दाद्यात्मकस कार्यस्य निरूपारयालीफतादात्म्यानुपपत्तेः, वैलक्षण्यात्सदसतोः । न द्वितीयः, अद्वयस्य सतः नानात्वानुपपत्तेः, प्रपञ्चप्रतीतेभ्रंमत्वापत्तेश्च । असति वाधके तस्या भ्रमत्वायोगात् । न तृतीयः, सदसतोक्याभावेन तादात्म्यानुपपत्तेः । अतश्चतुर्थ- मेव प्रतिजानीते-सत्कार्यमिति । कारणव्यापारात्प्रागपि सदित्यर्थः । न च सिद्धसाध- नम् , कारणानाममिव्यचकत्वात् । अमिव्यक्तिः प्राकट्यम् , स एव च कारणाद्विवेकः, सोऽपि लौकिकालाविषयत्वम् , तदेवाविर्भाव इति तजनकत्वादित्यर्थः । न च वीजम- पिण्डादिष्वंसोत्तरमकुरघटागुत्पत्तिदर्शनात्मध्वंसस्य कारणत्वं शक्यम् । तस्याऽमावले. नान्यत्रापि सुलमतया वीजादिकं विनाऽपि तत्मसगात्। अतो वीजाद्यवयवस्यैव तत्कारण- स्वम् । इदमेय नियतावधिकत्वं कुमुमासलावपि प्रोक्तम्-'हेतुभूतिनिधो न स्वानु- पाख्यविधिर्न च । स्वभाववर्णना नैवमवधेनियतस्यत' इत्यनेन । अतः परं विनागस्य सहकारित्यम् , यीजाद्यवययानामेव कारणत्वम् , ततोऽसतः कार्यस्य जन्मेति फणभक्षाक्षचरणमतमयशिष्यते, तापयति-असदकरणादित्यादिना । असतः पारणब्यापारात् प्रागविद्यमानस्सासद्पसाकरणात् सद्रूपेण कर्तुमशम्यत्वात् । नील- रुपम्म पीतत्ववन् । सदसत्वे यस्तुनो पटादेर्धर्मापिति चेन् , तयाऽप्यसति धर्मिणि धर्मस यामशक्यत्वात्तदनुरोधेन कारणव्यापारात् प्रागपि सत्वमेवागीशर्यम् । इदमेर दूपणं, भावित्वादेनियनयत्वसाधनेन विद्वगण्डने प्रपश्चित योध्यम् । किच, असतं न पारणेन हरितोपिणी। फेति । भाची पट इति प्रतीवी रिपयवामम्बन्धेनैर मारित्वम्म कारणता, प्रत्यानतिरतु संयुगममयेतसमायोऽलीति नोयोटारसासत्यमाय इत्यर्थः । अयं सत्कार्यपादस्तु आ- यांयामुष्टः । सा पेत्य-असदकरणादुपादानग्रहणात्मसंमवाभावाद । श- 11. पेपर परमनिपर इसनेन मारमयी गु.पु पारः । .

·। १०० विद्वन्मण्डनम् । तथात्वं कचित् सिद्धम् । विवादास्पदीभूतभाचित्वादेस्तु पूर्वोक्तयुक्त्या निराश्रयत्वप्रसङ्गस्य दुर्निवारत्वेन तदाऽपि धर्मिसिद्धावनुमानादिना त- ज्ज्ञाने तत्समवेतोक्तप्रतियोगित्वमपि विषयीभवतीति नोक्तमत्यासत्त्य- भाव इति सर्वमनवयम् ॥ सुवर्णसूत्रम् । स्वरूपमेव दूपितं ज्ञेयम् । ननु मास्तु विशेषादिस्तथापि भावित्वादिप्रतीतिस्तूपपादनीया, सा सामन्यन्तराभावादावित्वादिधर्मादेवाङ्गीकरणीया । तथा सति क्लुप्तप्रत्यासत्त्यभावेऽपि तथा- त्यमत्रैव सिद्धमिति नाप्रसिद्धिरित्यत आहुः-विवादेत्यादि । सत्यम् , प्रतीतिर्जायते, तथाऽपि स धर्मो निराश्रयत्वे स्वस्वरूपमलभमानो न तां जनयितुं शक्त इति तेन दूपणेन प्रयोजकेन कारणव्यापारात्पूर्व तद्धर्मव्यवहारकालेऽपि तदाश्नयस्य घटादेर्धर्मिणः सिद्धौ, ततो भायी भूतश्च घटादिस्सादृशव्यवहारकालेऽपि सन् , अनुभूयगानधर्मकत्वात् । वर्त- मानकालीनघटवदित्यादिना सांख्योक्तरीतिकाभ्यामनुमानतळभ्यां वा, वक्ष्यमाणागमेन समुदितैर्वा धर्मिशाने तत्समवेतं यदुक्तप्रतियोगित्वं वर्तमानप्रागभावादिप्रतियोगित्वं तदपि *संयुक्तसमवेतसमवायेन विपयीभवतीति भावित्वादेविपयत्वेनैव जनकता। प्रत्या हरितोपिणी। भूतत्वप्रतीतौ तादृशसन्निकर्षाभावेऽपि विशिष्वज्ञानजननयोग्यत्वमरतीयत आहुः-विवा- देति । पूर्वोक्तति । किश्य, भावित्वेन भूतत्येन चेति पूर्वोक्तेत्यर्थः । तदाऽपि भावी घट इति व्यवहारकालेऽपि । धर्मिसिद्धौ भावित्वाश्रयघटादिधर्मिसिद्धौ । अनुमानादि- नेति । भावी घटः भावीतिव्ययहारकालेऽपि सन् , फुतः ? अनुभूयमानधर्मकत्वात् । वर्तमानकालीनघटव दिति सत्कार्यवादिसांख्योक्तानुमानादिनेत्यर्थः । घटोत्पत्तेः पूर्व यदि घटो न स्यात्तर्हि भावित्वस्य निराश्रयत्वेन भावी घट इति व्यवहारो न स्यादित्यादित कॊऽप्यादिशब्देन योध्यः । तज्ज्ञाने घटादिरूपधर्मिज्ञाने । तत्समवेतेति । घटादिसम- वेवं यत् प्रागभायप्रतियोगित्वं तदपि संयुक्तसमवेतसमयायेन विपयी भयतीत्यर्थः । नो. गङ्गाधरभट्टी। तत्समवेतेति । पटादिसमयेतं प्रागभाषादिप्रतियोगितमपि सिध्यतीति संयुक्तसमवेत. समवायरूपा प्रत्यासत्तिरित्यर्थः ।। या, टिप्पणी। मंयुगसमयेतेति । पशुःमयुरी मृरूपालादिरूपमुपादानफारणम्, तत्समवेरास- सापभूगो पटः, सत्समवेत भापित्यमित योगना ॥

·व्याख्यानयोपेतम् १०३ । ? सुवर्णसूत्रम् । कारणभावात् कार्यस्य कारणात्मकत्वात् । कारणस्य सत्त्वेन कार्यमपि सदेवेत्यर्थः ॥ अभेदेवोधकानुमानप्रयोगस्त्वेवं बोध्यः-पटस्तन्तुभ्यो न भिद्यते, तन्तुधर्मत्वात् । यद्यतो मिद्यते, तन्न तस्य धर्मः । यथा-गौरश्वस्येति । तथा पटस्तन्त्वमिन्नः, तन्तूपादेय- त्वात् । यन्नैवम् , तनैवम् । घटवत् । तथा-पटस्तन्त्वभिन्नः, तन्निरूपितसंयोगरहितत्वात् । यन्नैवम् , तन्नैवम् । कुण्डवदरवत् । तथा-पटस्तन्त्वमिन्नः, अप्रास्त्यभावात् । यन्नैवम् , तन्नै- वम् । हिमवद्विन्ध्यवत् । तथा-पटस्तन्त्वभिन्नः, तन्तुगुरुत्वातिरिक्तगुरुत्वानारम्भकत्वात् । यन्नैवम् , तन्नैवम् । घटवविति । तस्मान्न तन्तुभ्योऽर्थान्तरं पट इति । न च पटस्तन्तुभ्यो भिन्नः, भिन्नप्रतीति यत्वात् , ( भिन्नव्यपदेशकत्वात् , ) भिन्नार्थक्रियाकारित्वाञ्च । पट- यदिति प्रत्यनुमानेन मिष हेतूनां सत्प्रतिपक्षत्वमिति वाच्यम् । उक्तहेतूनामनैकान्तिकत्वात् । पटस्तन्त्वभिन्नः, भिन्न, 'तिविपयत्वाद्, भिन्नव्यपदेशकत्वाच्च । “वने तिलका इतिवत् । मिन्नार्थक्रियाकारित्वात् दोहक-पाचक-वद्विवदिति । न च स्वात्मनि क्रियाविरोधाद्भेद- सिद्धिः । कूर्माङ्गदृष्टान्तेनाविर्भावतिरोभावाभ्यामेव तदुपपत्तेरिति । एतदने आविर्भावति- रोभावयोः सत्वमसत्वं वा कारणव्यापारात् प्रागिति विचारितम् । तदेव विद्वन्मण्डने प्रप- श्चितम् । तत उत्पत्तिपक्षे प्रतिवन्दी उक्त:-सा सती असती वा ' आद्य, कृतं कारणः । द्वितीये, तस्या अप्युत्पत्त्यन्तरापेक्षायामनवस्था । अनपेक्षायां सत्यां सर्वदा सत्तापक्या का. हरितोपिणी। श्रयः शक्तः, शत्योत्पाद्यः शक्यः । शक्तिश्च कार्याविर्भाविका । तथा च शक्तस्य मृदादेः शक्यस्य घटादेः करणात् शक्तस्य शक्यस्य सम्बन्धादसम्बद्धं कार्य न जन्यत इति भावः । किं च, कारणभावाकार्यस्य कारणात्मकत्वात् । कारणम्य सत्त्वेन कार्यमपि सदेवेति सूक्ष्मतया निरूपितम् । अधिकं तु सुवर्णसूत्रे द्रष्टव्यम् , अप्रकृतत्वाद्विस्तरभिया विरम्यते ।। टिप्पणी। मक इति वाच्यम् । मानाभावेन तदसिद्धः । न च घटो भपिप्यतीति प्रतीतिर्मानम् । कार्योत्पत्त्यनुकूलकारणावस्थया तदुपपत्तेः । नापि कपाले घटो नास्तीत्यसत्त्वेन प्रतीयमान- त्वान्न कारणावस्थयोपपत्तिरिति प्रत्यवस्थेयम् । अस्याः प्रतीतेः संसर्गाभावमाप्रविपयत्वेन तद्विशेषविपयत्ने मानामावात् । कपाले घटप्रागभान इति तु प्रतीतिरेव नास्ति । बने तिलका इति । शब्दत आधाराधेयभावेन प्रतीयमानतया भिन्नप्रतीतिव्यपदेश- विषयताऽस्ति; परन्तु वृक्षाणां समूहो वन, तिलकाश्च वृक्षा इति वस्तुतो न भेदः । अतो मिन्नप्रतीतिविपयत्यादि भेदानुमितिलिमिह व्यमिचरितम् ॥ १ अभेदसाधकानुमानप्रयोग इति मु.पु. पारः । २ कोठकान्तर्गत: पाटो प.पु. गाति ।

·१०२ विद्वन्मण्डनम् । । सुवर्णसूत्रम्। सम्बद्धं न वा तदात्मकम् । घटश्वेत्तद्धर्मवाँस्तदा कारणव्यापारोत्तरं कथं कारणात्मकः स्यात् । तस्यासत्त्वस्य स्वरूपधर्मस्थानागन्तुकत्वेनापायानहत्वात् । अतः सदेव कार्यमास्थेयम् । यथा तिलेषु तैलम् । दनि सर्पिः, तथा मृदादी घटादिरिति । असन्तासत उत्पत्तेरभिव्यक्तेश्व दृष्टान्ताभावादपि । किञ्च, उपादानग्रहणात् उपादानः सह कार्यस्य ग्रहणात् सम्व- न्धात् । कार्येण सम्बद्धस्यैव कारणस्य कार्यजनकत्वादित्यर्थः । ननु कारणासम्बद्धमसदे. योत्पद्यताम् । सम्बद्धस्यैवोत्पत्ती नियमाभावात् । पटादेरसम्बद्धस्यैवोत्पद्यमानत्वदर्शनादिति चेत् , तत्राह--सर्वसम्भवाभावादिति । असम्बद्धस्य जन्यत्वे सर्वतः सर्वकार्योत्पत्ति- प्रसगाव्यवस्था । असम्बद्धत्वस्य सर्वत्राविशिष्टत्वात् । अतो घटादीनामपि सम्बन्धः कारणव्यापारात्पूर्व वक्तव्यः, स च सत्त एव संभवतीति तदानीमपि कार्य सदेवेत्यर्थः । नन्यसम्बद्धमपि कार्य शक्तेन कारणेन जन्यते, शक्तिश्च कार्यदर्शनोनेया, तथा च यद्यन शक्तं, तेनासम्बद्धमपि तदेव जन्यत इत्यदोप इति चेत्तत्राह-शक्तस्य शक्यकरणादिति । कारणाश्रया सा शक्तिः किं सर्व प्रति, शक्यं प्रति था? नायः, पूर्ववदनवस्थापातात् । न द्वितीयः, शक्यस्यैवाभावेन तस्या अशक्यवचनत्वात् । अथ शक्तिस्वभाव एव कश्चित्ता- दृशो यः क्रिश्चिदेव जनयति, न सर्वमिति चेत्, न । तस्य शक्यसम्बद्धत्वे सम्बन्ध्यपे- क्षया तदानीं कार्यसत्तापत्त्या भवसिद्धान्तहानिः । असम्बद्धत्वे सैवाव्यवस्थेति । अतः शक्तस्य शक्यकरणात्सदेव कार्य युक्तम् । इदं च शक्त्यङ्गीकर्तृमते दूपणम्, न तु प्रागमा वाङ्गीकर्तृमते । तद्रूपणं तु निवन्धविकृतौ “मत्कृते सृष्टिभेदवादे च द्रष्टव्यम् । क्रिया हरितोपिणी। कस्य शक्यकरणात्कारणभावाच्च सत्कार्यम्' । अस्या व्याख्यानायसरे वाचस्पति- मिशः सांख्यतत्वकौमुद्यां कारणव्यापारात्पूर्व कार्यस्य सत्त्वं व्यवस्थापितम् । अर्थस्तु-- असतः कारणव्यापारात्मागविद्यमानस्यासदूपस्य कार्यस्याकरणात् सद्रूपेण कर्तुमशक्य- त्यान् । नीलस्य पीतत्वयत् । तिलेपु तैलं, दनि सर्पिर्यथा, तथा मृदादौ घटादिरिति भावः । किश्योपादानग्रहणात् , उपादानैः सह कार्यस्य ग्रहणात्सम्बन्धात् । कार्येण सम्पद्धसैव कारणम्य कार्यजनकत्यादिवर्धः। ननु घटादेरसम्बद्धस्योत्पत्तेर्दर्शनादिति पेत्तमाह- सर्यसंभवाभावात् , असम्यद्धस्य संभव एव न भवति । अन्यथा मृदः पट उत्पोत । तो पटाना सम्बन्धो व्यापारात्पूर्व वाच्यः । स प घटादीनां सत्य एव भवतीति भाषः । ननु शोन कारणेनासम्पदमपि पाय जन्यत इति पेत्तवाह-शकस्येति । शल्या: 1 टिप्पणी। . गरफ्ते राष्टिभेदयादे घी गुवर्णसूत्रम । इवगुणं. मा-फारणव्यापारात्प्रागपि फार्ग मर्दप । भराश्ये सर्पयः सर्योऽप्युत्पत। अविशेषाम । न प मागमायोऽस्तु निया ·॥ व्याख्यात्रयोपेतम् । योगक्षेमत्त्वात् । न हि प्रपञ्चातिरिक्तं तत् । खोक्तदूपणभियापि नैवं वक्तुं शक्यम् । तथा सति घटस्थापराधः को वेति न विद्मः । तथा च जीर्णताणपर्णाकीर्णविविधमतभवनमये वर्णपुरे स्वयमपि वसन् दूपण- दहनमुद्भावयन निजभवनदाहं किं नानुसंधत्स इति चेत्, वत्स! न वेत्सि किं, युक्तिकनकपङ्कसंघहितविविधनिगममहामणि- सुवर्णसूत्रम्। त्वेन तस्यानवकाशादिति भावः । ननु त्वयेव मया तावन्मात्रस्यासत्त्वमेवाङ्गीकार्यमिति चेत् , तत्राह-स्वोक्तपणेत्यादि । लौकिकप्रत्यक्षविपयत्वस्य तदानीमसत्त्वेन तद्भावि- त्वादेनिराश्रयत्वप्रसङ्गमिया। तथा सतीति । तादृशविपयत्वस्यासत्त्वेऽङ्गीकृते सति । तथा चानित्यत्वाङ्गीकारे अपसिद्धान्तः, अनङ्गीकारे भूतभाविवस्त्वनिर्याच्यत्वापरिहार इत्युभयतःपाश इत्याशयेनाह-तथा चेत्यादि । तत्र सारयोकस्य यौक्तिकत्वात् प्रतिवन्द्यामेव पर्यवसितत्वाच तदनादृत्य ब्रह्मवादेनैव समादधते-वत्स न घेत्सीत्यादिना । तथा च केवलयौतिकवाद एवेदं दूपणं, न तु हरितोपिणी। इत्यत आह-न हीति । भवन्मते सर्वस्य प्रपञ्चस्मैव सनातनत्वमिति भावः । ननु मया पूर्व लौकिकप्रत्यक्षविषयत्वमानस्यासत्त्वं स्वीक्रियत इत्यत आह-स्त्रोकेति । दूपणभिं- येति । लौकिकप्रत्यक्षविपयत्व पूर्व न स्वीक्रियते चेत् , तद्गतभावित्वं निराश्रयं स्यादिति स्त्रोक्तदूषणमियेत्यर्थः । नैवमिति । लौकिकप्रत्यक्षविषयत्वस्य पूर्वमसत्त्वं वक्तुं न शक्यत इसर्थः । ननु तथापि तस्य पूर्वमसत्त्वं हठेनोच्यत इसत आह-तथा सतीति । एवं वक्तव्ये सतीत्यर्थः । न विद्म इति । पूर्व घटस्य तु सत्त्वं लौकिकप्रत्यक्ष विषयत्वस्यास- त्वमित्या विशेषो नास्तीति भावः । घटस्य नित्यत्वं लौकिकप्रत्यक्षविपयत्वस्यानित्यत्वमि- त्यर्द्धजरतीयमपसिद्धान्तश्चेत्यादिदूपणमपरिहार्यमित्याशयेनाह-तथा चेति । जीर्णानि यानि तार्णपर्णानि सम्बन्धिपर्णानि वैयकीणानि यानि विविधमनभवनानि तन्मये वर्णपुरे तस्मिन् स्वयमपि वसन् । अग्रे स्पष्टम् । समाधानमाहुः-चत्सेति । चत्सेत्यनेनानभिज्ञता सूचिता । युक्तीति । युतिरेव कन- पस्तेन संघट्टितं विविधा ये निगमा वेदाः त एव महामणयविरचितं यद्ब्रह्मवाद- वनं मम तत्। न बेरिस किमिति पूर्वेणान्वयः । तथा चैतावत्पर्यन्तं साख्योक्तयुक्तीनामाद- गङ्गाधरमट्टी। निराश्रयत्ववद्भावित्वादिव्यवहारस्यापि आश्रयणेनेत्यर्थः । स्वोकेति। लौकिकप्रत्यक्षविष- यस्वस तदानीमसत्त्वेन भाविवादेनिराश्रयत्वमिवेत्यर्थः । - । दि.१४ ·वान rape १०४ विद्वन्मण्डनम् । (१२) ननु मम तु यथाकथंचिद् गतिः काचन भवित्री, तव तु न भाविरवा- काऽपि । तथा हि-वन्मते घटादेः सदा सत्वेन भायित्वं न नुपपत्तिपरि. वक्तुं शक्यम् । श्रुतिस्मृतिलौकिकव्यवहारसिद्धत्वेन नेष्टा- भषितिरोभा- पत्तिः कर्तुं शक्या। न च लौकिकप्रत्यक्षविपयत्वगतं भा. बानिस्कृष्टलक्ष- णप्रदर्शनम् । वित्वं घटादावुपचर्यंत इति वाच्यम् । तस्यापि घटसमान- सुवर्णसूत्रम्। रणवैयय॑म् । अथ उत्पत्तिः पट एव, तदा पट उत्पद्यत इति न वाच्यम् । पौनरत्या पत्तेः । अयं प्रतिवन्दी सर्वनिर्णये श्रीमदाचार्यैरप्युक्तो योध्यः । तस्मा पत्तिः स्वकारणस- मवायो स्वसत्तासमवायो वा, उभयथाऽपि नोत्पद्यते, तथाऽटतदर्थानि कारणानि व्यापार्यन्ते । एवं सत एव पटादेराविर्भावाय कारणापेक्षेत्युपपन्नामिन च पटरूपेण फार- णानां सम्बन्धः, तद्रूपस्याक्रियात्वात् । कारणानां च क्रियासम्बनावात् । अन्यथा कार- कत्वव्याहतेरिति सांख्योक्ता रीतिः प्रसङ्गाद्दर्शिता । प्रकृतमनुसराभः ।। (१२) एवं शून्यवादापत्तिपरिहारेऽप्यनिर्वाच्यतापत्तेः प्रतिवन्द्या परिहतत्वेन प्रतिय- न्धादेश्चानुत्तरत्वेन तन्निरासममन्वानोऽसत्कार्यवादी वितण्डया पुनः प्रत्यवतिष्ठतेननु ममेत्यादि । न वक्तुं शक्यमिति । सार्वकालिकसत्ताविरोधान्न वक्तुं शक्यम् । नतु व्यबहारस्य गौर्वाहीक इतिवदुपचारेणापि सिद्धेः सुसेन यक्तुं शक्यमिति चेत्, तबाह -न चेत्यादि । एकत्र मुख्यत्वसिद्धावन्यत्रोपचारो भवति । वन्मते सर्वस्यापि मुख्य- हरितोषिणी। (१२) असत्कार्यवादी वितण्डया शकते-नन्विति । यथाकथञ्चिदित्यनेन स्वम- तास्थापनपूर्वकपरमतराण्ढनरूपा वितण्या धन्यते । परमते दूपणमेवोपपादयति-तथा हीत्यादिना । सदा सत्त्वेनेति । सदासत्त्वं भायित्वप्रतिवन्धकमिति भावः । ननु मास्तु भाबित्नमित्यत आह-श्रुतीति । यसते-न चेति । उत्पत्तेः पूर्व पटो वर्तरो, परन्तु स लौकिकप्रत्यक्षविपयो न भवति, किन्तु भावी घट एव, एवं च मुरयं भावित्वं लौकिरण- सनविषयवे एवेत्यर्थः । समाधानमाह-तस्यापीति। लौकिकात्याविषयत्वस्यापीत्यर्थः । घटसमानेति । यथा पटम्य सनातनत्वं, तथा तम्यापि सनातनत्नमिति भावः । पुत गद्गाधरभट्टी। (१२) पुनः शकते-नन्विति । यथा कायचिदिति । 'विनश्यवस्थद्रव्यगुणानां टिप्पणी। चिनश्यदयस्थेति गद्गाधरभट्टी । व्यनासम्म तत्ममयेतगुणनाशं प्रति हेतुत्येन देवोध नियतपूर्तिवायायफ्सया प्रयानणे द्रव्यगामः, तसो द्वितीयक्षणे वत्मगयेरागु णनास इत्यहीकारः । अस एपक्षणपर्यन्तं गुणा निरामया एच शिष्टन्तीत्युत्तं भवति । .

·लात् ॥ " व्याख्यानयोपेतम् । णिक इतिशङ्कानिरासायेति ज्ञायते । तथा धर्माणामपि ब्रह्मरूपत्वाद्ध- टादिषु तदात्मकतत्सत्त्वं न विरुद्धम् । खतासिद्धप्रामाण्यश्चतिवाक्यब- नन्वेवं दर्शनसमयेऽपि तद्व्यवहारापत्तिपरीत्यापत्तिश्च विरोधोच्छे. सुवर्णसूत्रम्। आहुः-तथेत्यादि । धर्माणामिति । भाविवभूतत्ववर्तमानवानाम् । तदात्मकत- सत्त्वमिति । ब्रह्मात्मकभावित्वादिसत्त्वम् । विरोधो हि प्रमाणानां तुल्यबलत्वे, प्रत्य- क्षादीनां त्वविद्यादिपुरुपदोपदुष्टत्वेनाप्राबल्यात्तद्रहितायाः श्रुतेरेव पावल्यम् । श्रुत्या वा भेदेऽपि धर्मधर्मिभावस्य विरुद्धधर्माश्रयत्वस्य च मूलरूपे पोधनादन्नापि सर्वस्मिन् ब्रह्मरू- पत्त्वस्य तयोश्चोक्तत्वेन त्रयाणां सत्ताबोधनात्ताशतत्सत्त्वं न विरुद्धमिति तत्सरिहार इत्यर्थः । अनाशकते-नन्वित्यादि । एवं प्रपञ्चस्य विरुद्धतत्रयाधारत्वेन विरोधाभावे दर्शन- समयेऽपि भावीत्यादिव्यवहारापत्तिः, प्रागभावादिकाले वर्तमानत्वादिप्रतीत्यापत्तिः, सर्वदा हरितोपिणी। रासायेत्यनेनान्वयः । तदात्मकस्य । सर्वप्रपश्चात्मकस्य ननु तेषां प्रामाणिकत्वेऽपि एकस्मिन् घटे भाविलभूतत्वादिव्यवहारो न संभवति विरोधादिसत आहुः-तथेति । धर्माणामिति । भावित्वभूतत्ववर्तमानत्वानाम् । तदात्मकतत्सत्त्वमिति । ब्रह्मात्मक- भावित्वादिसत्त्वम् । ननु कुतो न विरुद्धमित्यत आहुः-स्वत इति । शकते तन्वमिति । एवं सकलप्रपञ्चस्य परस्परविरुद्धभूतत्ववर्तमानत्वादित्रया- धारत्वेपि विरोधाभावे । तद्व्यवहारापत्तिः भावित्वादिव्यवहारापत्तिः । वैपरीत्येति । गगाधरभट्टी। तथा धर्माणामिति । भावित्वादीनाम् । भारते-'ससैन्याः सलिला'दिति । सलि- लान्तादित्यर्थः । पूर्व 'जलान्ते जनमेजये'त्युक्तेः, जलाद्विनिर्गतानां विसंतुलवाद्यापत्तेः। भूतानामात्मभाव इति । संग्रजानतां वामदेवादिसदृशां भूतेषु आत्मत्वयुधिर्धवेत्यर्थः । 'देवानां यः प्रत्यबुध्यत स सर्व भवतीति श्रौतसिद्धान्तादिति भावः । अदर्शना. दिति । अदर्शनं प्राप्येत्यर्थः । ल्यब्लोपे पञ्चमीति प्रभूक्तेः । आपतितः दृष्टः असौ संघातो जडत्वान्मां न वेद, अहं तु सर्व ब्रह्मेति विद्वान् पृथकया संघातं न वेनि अत एष वैराग्यं नेत्यर्थः । न चेदं श्रीन्यासेन शोकनिवारणार्य दर्शितम् । तपोमाहात्म्यादेय पातिप्रत्यादिसण्डनमपि न । गङ्गास्नानाद्युपदेशोऽपि तद्विश्वासार्थमेवेति फुचोद्यं युक्तम् । प्रयमपर्वणि द्रौपद्याः स्वयम्बरे मम पुत्र्याः पञ्च पतयः कथमिति द्रुपदप्रभे 'ततो मु.पु.विवेन।

·:-तथा हीयादिना। १०६ विद्वन्मण्डनम् । विरचितम्रह्मवादभवनं मम । तथा हि-स हैतावानास' 'ऐतदाम्या मिदं सर्वम्' 'तत्सत्यम्' "पुरुष एवेदं सर्व यद्भूतं यच्च भाष्यम्' इत्यादि श्रुतिभ्यः प्रपञ्चस्य ब्रह्मात्मत्वमवगम्यते । अत्र सर्वपदेनासंकुचित त्तिना भूतभव्ययोरपि प्राप्तावपि तदुक्तिर्या सा पुरुषस्य नित्यत्वेन तदात्मकस्य वर्तमानदशैव संभवतीति भावित्वभूतत्वव्यवहारोऽप्रामा- सुवर्णसूत्रम्। श्रुतिपुराणयुक्तियुक्ते वाद इत्यर्थः । तदुपपादयन्ति तथा हीत्यादि । नन्वेवं भावित्वा- दिव्यवहारस्य प्रामाणिकत्वेनास्तु वक्तुं शक्यत्वम् , तथापि कथं विरोधस्य परिहार इयत हरितोपिणी। रणं मया कृतमिति तत्र दूपणानि सन्तु नाम, मदीयं तु श्रुतिसम्मतं मतमितीदानीं मया वेदादरणे क्रियमाणे दूपणलेशोऽपि नास्तीति भावः । घेदवाफ्यान्याहुः- ननु भावित्यादिव्यवहारस्य प्रामाणिकत्वं कथमुपपादितमित्यत आहुः अनेति । अत्र पुरुष एवेति वाक्ये । असङ्कुचितेति । न सङ्कुचिता वृत्तिः शक्तिर्यस्य एतादृशेन सर्व- पदेनेत्यर्थः । तदुक्तिरिति । यद्भूतं यच्च भाव्य'मित्युक्तिरित्यर्थः । सेति । शङ्कानि- टिप्पणी। पुरुष एवेति । अत्र यद्भूतं यच्च भाव्यमिदं सर्वं पुरुष एवेति नान्वयः, वर्तमानस्य पुरुपरूपत्यवोधासंभवात् । किन्तु इदं सर्व पुरुप एव, यद्भूतं यच्च भाव्यम् । अत्र पुरुष एवेति पुनः संवध्यते । 'इदं सर्व पुरुप एवेत्येतावता सर्वस्यापि प्रपञ्चस्य पुरुषरूपत्वं योध्यते । 'यदूतं यच भाव्य'मित्यंशस्तु भावित्वभूतत्वव्यवहारोऽप्रामाणिक इतिशङ्कानि- रासायेत्यादिमूलोक्तप्रयोजनाय । नवंशब्दस्य शिष्टैः 'इदमः प्रत्यक्षगत'मित्यादिना प्रत्य- क्षयस्तुपाचकत्वाभिधानात्प्रत्यक्षस्य च वर्तमानविषयकतया 'इदं सर्व पुरुष एवे'त्यनेन वर्त- मानस्यैव पुरपरूपत्वं योध्यते, न सर्वस्यापि प्रपञ्चस्य, अत एव 'यद्भूतं यच्च माव्यमिति भूतभविष्यतोः पुरुषरूपत्वबोधनमप्यनुरूपमिति वाच्यम् । अस्माकं प्रत्यक्षस्य वर्तमानीय- विपयवापरिच्छिन्नत्वेऽपि वेदवतुर्भगवतस्तदभावात्सर्वस्यापि प्रपश्वस्येदमर्थत्वात् । अत एव 'सर्व सल्विदं ब्रह्म' 'ऐतदात्म्यमिदं सर्व मित्यादौ जगद्रह्माभेदयोधः संगच्छते । अ. न्यया तैरपि वर्तमान एव ब्रह्माभेदो योधितः स्यात् । यत्तु बुद्धिस्थधर्मोपलक्षितयोध• यत्वं सर्वनाम्नां सहस्साभेणोकं, तत्तु ते घटा नीलरूपवन्त इतिवत् सर्वे घटा नीलरूप यन्त इसपि प्रमाण स्पादित्यादिना प्राभलने निरस्तम् , यत्तदोरेव बुद्धिस्थधर्मोपलक्षितयो- घपत्यमिति स्थिरीछतम् ।। पवित् ममान इनि पार । २ प. मापद पहुं शरयमिति पाट।

·. - व्याख्यात्रयोपेतम् । १०९ ख । यत्रोक्तनियमाभावस्तत्र तु न तथा । *तथा चोक्तमाश्रमवासिके पर्वणि गान्धारी प्रति यादरायणेन-'देवाश्च दानवाश्चैव तथा ब्रह्मर्प- योऽमला त एते निधनं प्राप्ताः कुरुक्षेत्रे रणाजिरे' इत्युपक्रम्य, धृत- राष्ट्रादिभीष्मान्तानां स्वरूपमुत्तवा गान्धार्यादिदुःखनिवारणायाह- सुवर्णसूत्रम्। नमसगतमित्यत आहुः यत्रेत्यादि । यथा गीतायाम् 'केचिद्विलग्ना दशनान्तरेषु संद- श्यन्ते चूर्णितैरुत्तमा रित्यत्र दर्शितानां ध्वस्तत्ववर्तमानत्ययोस्तद्धंसीयभावित्ववर्तमान- त्वयोवेति । उक्तोदाहरणस्यार्जुनमात्रदर्शनगोचरत्वात्तदनुक्त्वा सर्वजनीनं प्रमाणान्तर- माहुः-तथा चेत्यादि । अत्र च 'यथागत मित्यन्तेन नष्टानां शरीराणां पुनरुन्मजन विहारादिरूपा चेतनक्रिया चोक्का । तन पुनरुन्मजनकथनेन ध्वंसस्य ध्वंसाप्रतियोगि- स्पानेवारणात्तस्य "सामयिकात्यन्ताभावरूपतया तिरोभावरूपता वोधिता । ततो नैयायि- हरितोपिणी। योति । यत्र गीवायाम् । 'केचिद्विलना दशनान्तरेषु संदृश्यन्ते चूर्णितैरुत्तमा- है रित्यनेन केपांचिद्भगवन्मुखे नाशः, सम्मुसस्थितिरपि दृश्यते अर्जुनेन । तथा च महिउँ दृश्यन्ते, ते तिरोहितप्राया एवेति अर्जुनं प्रति भगवता दर्शितम् । एवं च सर्वेपां नियत्वमेवाविर्भावविरोभावौ च स्वीक्रियत इत्याहुः-तथा चोक्तमिति । च पुनस्तथो- तमित्यर्थः । कथमुक्तमित्यत आहुः-देवाश्चेति । 'देवाश्च दानवाश्चेत्यारभ्य, ततो गगाधरमट्टी। शाम् । योग्यां तेषां रूपतेजोयशोभिः पत्नी मरवा हृष्टवान् पार्थिवेन्द्रः। स तद् दृष्ट्वा महदाश्चर्यरूपं जग्राह पादौ सत्यवत्याः सुतस्य । नैतञ्चित्रं परमर्षे टिप्पणी। तथा चोक्तमिति । 'यत्रोक्तनियमाभावस्तत्र तु न तथेतिपूर्वपको 'न तथे वंशस्य न विरोधात्मकतत्सत्त्वमित्यर्थः । तदेवाविरोधात्मकतत्सत्त्वमिह वचः कर्म । सहस्राक्षमन्ध- यता प्रामजनेनापि 'विरोधनियमाभावो वचः कर्मे त्युक्तम् ॥ + ध्वस्तत्वेयादि । पष्ठयन्तं पद्वयम् । न सहानवस्थानलक्षणविरोध इति शेपः ।। साप्रतियोगित्वेति ।मायावादिमिर्ध्वसीयध्वंसः प्रतियोगिपुनरुन्मन्ननापत्तिभयान्न ध्वंसप्रतियोगिकोऽङ्गीकृतः, किन्तु घटादिप्रतियोगिकः, इह तु तदुन्मजनकथनेन ध्वंस- प्रतियोगिकोऽपीति विशेपः॥ सामयिकात्यन्ताभावेति । घटापनयनानयनाभ्यामुत्पत्तिविनाशौ भजमानोऽत्य- * . न्वाभावः।

·तथा १०८ विद्वन्मण्डनम् । दश्चेति चेत्, न । यथा पृथिव्यात्मक एव तस्मिन् गन्धात्मकतत्सत्ता, नापरमिंस्तथा यदा यस्मिन् यथा व्यवहाराभावनियमस्तदा तस्मिन्नेव तथाविधविरोधात्मकतत्सत्वमिति तथेति नोक्तदूपणगन्धोऽपीति बुद्ध्य- सुवर्णसूत्रम्। तत्रितयसत्त्वात्तन्नितयविरोधोच्छेदश्चेत्यर्थः । अत्र समादधते-यथेत्यादि । यथा येन प्रकारेण पृथिव्यात्मके ब्रह्मण्येव गन्धात्मकब्रह्मधर्मसत्ता सर्वविधगन्धसत्वेऽपि तत्तद्देश- कालावच्छेदेन तत्तदुद्भवनियता सत्ता, नापरस्मिन् जलादौ नियताऽनियता वा सा, प्रपञ्चात्मके तस्मिन् , यदा यस्मिन् यथा व्यवहाराभावनियमः यस्मिन् काले यस्मि- न्देशे यदवच्छेदेन भूतभाविवर्तमानादिव्यवहाराभावनियमस्तकाले तद्देशे तदवच्छेदेन तथाविधविरोधात्मकतत्सत्त्वं भूतादिविरोधात्मकबहाधर्मसत्त्वम्, इति हेतोः, तथा न 'दर्शनसमय' इत्यादिनोक्तं दूषणत्रयम्, इति अम्माद्धेतोः, नोक्तदूपणगन्धोऽपि नानिवर्वाच्यतापत्त्यादीनि दूषणानीत्यर्थः । तथा चैकत्र तत्रितयसत्त्वेऽपि तत्तदुद्भूतत्वेन व्यवहारप्रतीत्योः सामञ्जस्यम् , अन्यानुद्भवेन च सहानवस्थानप्रतीत्या विरोधानुच्छेदः, एवमनुच्छिन्ने तस्मिन् देशकालाभ्यां वस्तुपु नियमात्तेषु वस्तूना न युगपदुपलेभानुप- लम्भी, नापि सदा तौ । एवं तयोः सातत्ये योगपद्ये च निवृत्त आविर्भावतिरोभावयोरपि नानिर्वाच्यत्वमिति निःशेषदूपणनिवृत्तिरिति भावः । नन्वत्र नियमस्वरूपकथने सप्तम्यन्त. यत्तत्पदाभ्यां वस्तुनिवेशो न युक्तः, विरोधस्य सार्वत्रिकत्वात् । तथा सत्यविरोधव्युत्पाद- हरितोपिणी। प्रागभायादिकाले वर्तमानत्यादिप्रतीत्यापत्तिः । विरोधोच्छेद इति । विरुद्धानामेका सत्त्वे इत्यादि । समाधानमाहुः-यथेति । तस्मिन् ब्रह्मणि । तत्सत्ता ब्रह्मधर्मसत्ता । नापरस्मिन्निति । जलादावित्यर्थः । तथा च यथा सर्वात्मके ब्रह्मणि सर्वविधगन्धसत्वे. ऽपि तत्तद्देशकालावच्छेदेन तत्तदुद्भवनियमः, तथा यस्मिन् घटादौ यत्कालावच्छेदेन भूत- स्वभाक्त्यिव्यवहाराभावः, तत्कालावच्छेदेन तस्मिन् घटादौ वर्तमानत्वरूपब्रह्मधर्मसत्त्व मिति न दूपणत्रयलेशोऽपीत्यसण्डार्थः । फचिद्भगवदिच्छया तथा नियमो नास्तीत्याहु- गङ्गाधरभट्टी। व्यासः परमोदारकर्मा शुचिर्विप्रस्तपसा तस्य राज्ञः । चक्षुर्दिव्यं प्रददौ ताँश्च सर्वान् राजाऽपश्यत्पूर्वदेहेर्यथावत् । ततो दिव्यान् हेमकिरीठमालिनः शक्रप्र. ख्यान पायकादित्यवर्णान् । यद्धापीडाँश्चाररूपाँश्च यूनो व्यूढोरस्काँस्तालमा त्रान् ददर्श । तायवाम्यां त्रियमतिरूपयुक्तां दिव्यां साक्षात् सोमवहिष्का- गु.प.वविध इति पाः। २गु.पु. सम्भो नापि इति पाठः । - - . :- ·, व्याख्यात्रयोपेतम् । श्चयः । कर्मजानि शरीराणि तथैवाकृतयो नृप । महाभूतानि नित्यानि भूताधिपतिसंश्रया' दित्यादि । एतदने "अविनाशी तथा नित्यः क्षेत्रज्ञ सुवर्णसूत्रम् । तम् । अत्र शरीराकृती कार्यभूते, कर्माणि निमिचानि, महाभूतानि समवायीनि । तथा च यथा कटसंवेष्टनहस्तमुष्टिजनकक्रियाया वेष्टनाद्युत्तरमप्रतीयमानत्वेऽपि हस्तयोगत्यागे कटप्रसारणदर्शनाद्धस्तसयोगरक्षिता क्रियासत्ता निश्चीयते, तथान सिर्वकर्मसत्ता । महा- भूतनिसल्व तु परमाणुनित्यत्वमुपगच्छतामपि समानम् । एवं सति संघातनिमित्तभूतक्रि- यानित्यत्वात् संघाताकृत्योर्नियत्वम् । तत्र क्रियाभूतयोरेव निसत्व कुत इत्याकालायां 'भूताधिपतिसंश्रया'दित्यनेनोभयोर्भगवदाश्रितत्वकथनाद्भगवद्धर्मत्वं हेतुरुक्तः । तेन नष्टशरीरोन्मजनमुपपादितम् । ततो विहारादिक्रियोपपादनाय शरीरेषु जीवप्रवेशं वक्तुं हरितोषिणी। णत्वमिति शास्त्राण्णत्वम् । विशेषेण प्रकृष्टो नाशो नास्तीति सूचितम् । तथा च नाशप्र- तीतिमात्रमनेन सूचितम् । अन्न महाभूतानि समयायिकारणानि, फर्माणि निमित्तकार- पणानि । एतानि नित्यानि । एसजन्यानि शरीरापयाकृत्तयोऽपि तथैव । तत्र कार्यकारण- गगाधरमट्टी। उवाच 'गुरुपुत्रमिहानीतं निजकर्मनिवन्धनम् । आनयस्व महाभाग मच्छासन- पुरस्कृतः । तथेति तेनोपानीतं गुरुपुत्रं यदूत्तमौ । दत्वा स्वगुरवे भूयो वृणी- प्रेति तमूचतुरिति । अत्र हि भगवान गुरुगेहे च्छन्दोध्ययनाय कतिचिद्वर्षाणयुवास । ततोऽपि पूर्व दीर्घकालं मृतस्य पुनस्य तावत एवानयनं गम्यते । दीर्घकाले प्रत्यभिज्ञाना- सम्भवात् । तनैवोत्तरार्धेऽपि श्रीदेवकीमाचरणमृतापत्यानयनेपि यावद्वयसो मृतातावद्वयस एवानीताः । अत एव प्रत्यभिज्ञानात् 'तान् दृष्ट्वा बालकान् देवी पुत्रस्नेहस्नुतस्तनी। परिष्मज्याङ्कमारोप्य मू जिघ्रदभीक्ष्णशः । अपाययत् स्तनं प्रीता सुतरपर्शपरि- टिप्पणी। * अविनाशीति । अविनाश्यस्तथायुक्तः क्षेत्रज्ञ इति निश्चयः । भूतानामात्मको मावो यथाऽसौ न वियुज्यते' इति पाठः सप्रति भारते दृश्यते ॥ + सर्वकर्मसत्तेति । यथा च कटसवेष्टनेसादिदृष्टान्तस्तु परप्रतिपत्तिसौकर्याय । वस्तु- तस्तु सिद्धान्ते कर्मणोऽक्षरब्रह्मरूपान्तरत्वेनाभ्युपगमान्नित्यत्वमविवादमेव । इदं चैकमेव । फर्मणामिति बहुवचनं तु तदंशामिप्रायेण । लक्षणं त्वस्य-' --'विधिनिषेधप्रकारेण लो- किकक्रियाभिः प्रदेशतोऽभिव्यञ्जनयोग्या व्यापिका क्रियेति । विशेपः प्रस्थानर- । बाफरे॥

·११० जग्मुर्यथागत'मित्यन्तेनेत्यर्थः । आगमनं पुनश्च दर्शनं सर्वेपामुक्तम् । एतेनाविर्भावतिरो विद्वन्मण्डनम् । 'सर्वे भवन्तो गच्छन्तु नदी भागीरथीं प्रति । ततो द्रक्ष्यथ साँस्तान ये हताः स्म रणाजिर' इति । ततो धृतराष्ट्रपाण्डवादयः सस्त्रीकास्तत्र गत्वा लात्वा निशायां जातायां व्याससमीपं गताः । 'ततो व्यासो महातेजाः पुण्यं भागीरथीजलम् । अवगायाजुहावाऽध सर्वांल्लोकान महामुनिः । पाण्डवानां च ये योधाः कौरवाणां च सर्वशः । राजानश्च महाभागा नानादेशनिवासिनः । ततः सुतुमुलः शब्दो जलान्ते जन- मेजय! । प्रादुरासीद पथा पूर्व कुरुपाण्डवसेनयोः । ततस्ते पार्थिवाः सर्वे भीष्मद्रोणपुरोगमाः । ससैन्याः सलिलात्तस्मात्समुत्तस्थुः सहस्रश' इत्यादिना सर्वान्नामपूर्वकं निरूप्याह-एकां रात्रि विहत्वैवं ते वीरा- स्ताश्च योपितः । आमन्यान्योन्यमाश्लिष्य ततो जग्मुर्यथागतम्' । एतच्छ्रुत्वा जनमेजयः पप्रच्छ-'कथं च त्यक्तदेहानां पुनस्तद्रूपदर्शन- मिति । तदा वैशम्पायन आह-'अविप्रणाशः सर्वेपा कर्मणामिति नि. सुवर्णसूत्रम् । कादिवजनमेजयस्याज्ञानं बोधयितुं वत्प्रश्न उपन्यस्तः । सामयिकात्यन्ताभावो हि प्रतियो- गिनित्यत्वेन भवति, तदनित्यं चागोपालपण्डित प्रसिद्धमिति कथं तस्य सामयिकत्वमिति तदाशयः । तत्र प्रतियोगिनित्यत्वं साधयितुं तत्कारणकलापनित्यत्वं वैशंपायन आह- अविप्रणाश इति साढेन । *अत्राविप्रणाशपदेनापाततो नाशप्रतीतिर्वस्तुतस्त्वनाश इत्यु हरितोपिणी। भावावेय, न तु सर्वथा नाश इति सूचितम् । नैयायिकमतमालम्ब्य जनमेजयः, पृच्छति कथञ्चेति । वैशंपायन उत्तरयति-अविप्रणाश इति साढेन । 'नशेः पान्तस्य न गङ्गाधरभट्टी। त्वयोति प्रसन्नचेताः स उवाच चैन'मिति च पञ्चेन्द्रोपाख्याने । नैतञ्चिनं सर्वहस्ते पदार्थयायावध्यदर्शकं च । अन हेतुः-परम इति । दशमस्कन्धे च यमं प्रति श्रीकृष्ण टिप्पणी। अविप्रणाशपदेनेत्यादि । अत्र विनोपसर्गयोः प्रामिधायकतया सर्वेपी फर्मणा प्रफष्टनाशो नासीत्युतौ स्वत्पनाशोऽभ्यनुज्ञातो भवति। स प नोपपद्यते नित्यत्वविघटक या प्रकरणस्य प नित्यत्वे तात्पर्यात् । अरा आपाततस्तथाप्रतीतिमाने तस्य पर्यवसानं, प्रतिषेधस्स प यरतुवोऽनाने इत्याशयः॥ १६वानी महाभारले तोति पाठ उपठायते ।

·व्याख्यात्रयोपेतम् । १११ श्चयः। कर्मजानि शरीराणि तथैवाकृतयो नृप । महाभूतानि नित्यानि भूताधिपतिसंश्रया' दित्यादि । एतदने "अविनाशी तथा नित्यः क्षेत्रज्ञ सुवर्णसूत्रम् । तम् । अत्र शरीराकृती कार्यभूते, कर्माणि निमित्तानि, महाभूतानि समवायोनि । तथा च यथा कटसंवेष्टनहस्तमुष्टिजनकक्रियाया वेष्टनाद्युत्तरममतीयमानत्वेऽपि हस्तयोगत्यागे कटप्रसारणदर्शनाद्धस्तसंयोगरक्षिता क्रियासत्ता निश्चीयते, तथान सिर्वकर्मसत्ता । महा. भूतनित्यत्वं तु परमाणुनित्यत्वमुपगच्छतामपि समानम् । एवं सति संघातनिमित्तभूतक्रि- यानित्यत्वात् संघाताकृत्योर्नित्यत्वम् । तत्र क्रियाभूतयोरेव नित्यत्वं कुत इत्याकालायां 'भूताधिपतिसंश्रया'दित्यनेनोभयोर्भगवदानितत्वकथनाद्भगवद्धर्मत्वं हेतुरुक्तः । तेन नष्टशरीरोन्मजनमुपपादितम् । ततो विहारादिक्रियोपपादनाय शरीरेषु जीवप्रवेशं वक्तुं हरितोपिणी। णत्वमिति शास्त्राण्णत्वम् । विशेषेण प्रकृष्टो नाशो नास्तीति सूचितम् । तथा च नाशप्र- तीतिमात्रमनेन सूचितम् । अन्न महाभूतानि समवायिकारणानि, कर्माणि निमित्तकार- णानि । एतानि नित्यानि । एतजन्यानि शरीराण्याकृतयोऽपि तथैव । वन कार्यकारण- गगाधरभट्टी। उवाच 'गुरुपुत्रमिहानीतं निजकर्मनिवन्धनम् । आनयस्व महाभाग मच्छासन- पुरस्कृतः । तथेति तेनोपानीतं गुरुपुत्रं यदूत्तमौ । दत्वा स्वगुरवे भूयो वृणी- घेति तमूचतुरिति । अत्र हि भगवान गुरुगेहे च्छन्दोध्ययनाय कतिचिर्पाण्युवास । ततोऽपि पूर्व दीर्घकालं मृतस्य पुत्रस्य तावत एवानयनं गम्यते । दीर्घकाले प्रत्यभिज्ञाना- सम्भवात् । तत्रैवोत्तरार्धेऽपि श्रीदेवकीमाचरणमृतापत्यानयनेपि यावद्वयसो मृतास्तावद्वयस एवानीताः । अत एव प्रत्यभिज्ञानात् 'तान् दृष्ट्वा बालकान् देवी पुत्रस्नेहस्नुतस्तनी। परिष्वज्याङ्कमारोप्य सू जिघ्रदभीक्ष्णशः । अपाययत् स्तनं प्रीता सुतस्पर्शपरि- टिप्पणी। * अविनाशीति । अविनाश्यसथायुक्त क्षेत्रज्ञ इति निश्चयः । भूतानामात्मको मावो यथाऽसौ न वियुज्यते' इति पाठः संप्रति भारते दृश्यते ।। सर्वकर्मसत्तेति । यया च कटसंवेष्टनेत्यादिदृष्टान्तस्तु परप्रतिपत्तिसौकर्याय । वस्तु- वस्तु सिद्धान्ते फर्मणोऽक्षरब्रह्मरूपान्तरत्वेनाभ्युपगमान्नित्यत्वमविवादमेव । इदं चैकमेव । कर्मणानिति बहुवचनं तु तदंशामिप्रायेण । लक्षणं त्वस्य -'विधिनिषेधप्रकारेण लो- किकक्रियाभिः प्रदेशतोऽभिव्यञ्जनयोग्या व्यापिका क्रियेति । विशेषः प्रस्थानर- बाकरे ॥

·११२ विद्वन्मण्डनम् । इति निश्चयः । भूतानामात्मभायो यो ध्रुवोऽसौ संप्रजानताम्' इत्याद्य सुवर्णसूत्रम् । जीवनित्यत्वमाह-अविनाशीत्यादि । ततः प्रवेशहेतुमाह-भूतानामिति । भूतानां शरीराणामात्मभावः आत्मत्वेन ज्ञानमसौ संप्रजानतां ज्ञानिनां ध्रुवः वामदेवस्येव स- त्मिभावरूपत्वात् , स एवार्थादज्ञानिनामध्रुवः अभिमानरूपत्वात् । तथा चानेन विद्वद्- विद्वत्साधारणो *देहप्रवेशहेतुरुतः । तेन विहारादिक्रियाऽप्युपपन्नैवेत्यर्थः । ननु यद्येव तर्हि भवादृशां ज्ञानिनां कथं तच्छरीरेषु मृतत्वव्यवहार इत्यत आह--अदर्शनादिति । न विद्यते दर्शनं यस्येत्यदर्शनम् मूलकारणमक्षरम् । बव्लोपे पञ्चमी । तत्प्राप्य इह स. घात आगतः । 'यथा सुदीप्तात्पावकाद्विस्फुलिङ्गाः सहस्रशः प्रभवन्ते सरूपाः। तथाऽक्षराद्विविधाः सौम्य भावाः प्रजायन्ते तत्र चैवापियन्तीति मुण्डश्रुतेः । तथा च मूलकारणे लीनत्वात्तथा व्यवहार इत्यर्थः । अदर्शनं दर्शनाविषयत्वमित्यर्थेऽपि तन हेतुरक्षरे लयेन तदेकीभाव एवेति स एवार्थः । ततो विश्वासार्थ स्वस्य ज्ञानित्वबो- हरितोपिणी। योनित्यत्वे हेतुमाहुः-भूताधिपतीति । भूताधिपतिसंश्रयात् भगवत्संश्रयादित्यर्थः । एतावता विनाशानन्तरमपि शरीराविर्भावः सूचितः । एव शरीरादिनित्यत्वमुक्त्वा जीव- स्थापि नित्यत्वमाहुः-एतदन इति । जीवस्य शरीर आत्मभावो वर्तत इति कृत्वा श- रीरे प्रवेश इत्याह-भूतानामिति । भूतानां शरीराणां य आत्मभावः आत्मत्वेन शानम् , असौ संप्रजानतां ज्ञानिना ध्रुवः । तथा च वामदेवादीनां सर्वात्मभावत्वेन शरीरादिनिष्ठ आत्मभावः धुवः, अज्ञानिना तु. अमिमानपत्वेनाध्रुवः इति भावः । ननु सर्वस्य ध्रुपत्ये मृतत्वव्यवहारो ज्ञानिनां भवादृशां कथमित्यत आह-अदर्शनादिति । अक्षरादित्यर्थः । आपतितः आगतः । तथा च गीतायाम् 'अव्यक्तादीनि भूतानि व्यक्तमध्यानि भारत । अव्यक्तनिधनान्येव तन्त्र का परिदेवनेति 'अव्यक्तो क्षर इत्युक्तस्तमाहुः परमां गति मित्यमिमवाप्याव्यक्तमक्षरमादिः कारणं येषां तानी सर्थः । अदर्शनादित्यन नास्ति दर्शनं यस्य तदर्शनं मूलकारणमक्षर ब्रह्मेत्यर्थः । मुण्टपश्रुति:-'यथा मुदीघासावकाद्विस्फुलिङ्गाः सहस्रशः प्रभवन्ते सरूपाः । गगाधरभट्टी। प्णुते'यादि । वस्तूनामपीति । निरसमित्यपि पूर्णवदेव । यतस्तदिच्छेति । एतेन 'मजाश्च तुल्यकाठीया नाध्यवस्यन्ति कालिता' इत्यपि व्याल्यातम् ।। देहप्रयेाहेतुरिति । दारेप्यात्ममायः ॥ मादिनि पम्योपे पासमी । अन ।

·* व्याख्यात्रयोपेतम् । नेकमुक्त्वाह-'अदर्शनादापतितः पुनश्चादर्शनं गतः । नाहं तं वेधि, नासौ मां, न च मेऽस्ति विरागते'ति । न चेदं *मायया प्रदर्शितं व्यासे- नेति वाच्यम् । तथा वचनाभावात् । 'प्रसादात्तस्य वै मुने रिति वा. क्याच । पतिव्रतानां तासां स्वस्वभर्तभिः सह विहारकथनाच । गङ्गा- लानादिसाधनोपदेशानुपपत्तेश्च । 'अदर्शनादापतित' इत्यत्र ल्यंग्लोपे सुवर्णसूनम् । घनायाह-नाहमित्यादि । तं संघातं शरीररूपलेनाहन बेनि, ब्रह्मवित्त्वात् , असौ संघातो मामात्मानं न वेत्ति, चिदंशस्य तिरोहितत्वात् , च पुनमें विरागतापि नास्ति, ज्ञाते हि दोपे दुष्टात्पुरुषाद्विरज्यते, ब्रह्मैव सर्वमिति ,ज्ञाने दोपस्य कुत्राप्यदर्शनान मे विरागता । विगतो रागो यस्यासौ विरागस्तस्य भावो विरागता, सापि, सर्वस्यैवात्मत्वेन प्रियस्वान्नास्तीत्यर्थः । एवं पूर्णज्ञानित्वं वोधितम् । स्फुटमग्रिमम् । तत्र मायिकत्वे अनु- पपत्तेश्चेत्यन्ताश्चत्वारो हेतवः । शेषस्तु शरीरारयवस्तुसत्तायां हेतुः स्फुट एव ।। हरितोपिणी। तथाऽक्षराद्विविधाः सौम्य भावाः प्रजायन्ते तत्र चैवापि यन्ती'ति । एवं चाक्षरे लीनत्वात्तथा व्यवहार इति भावः । वैशंपायनः स्वस्य सर्वज्ञत्ववोधनार्थमाह-नाह- मिति । तं समुदाय शरीररूपत्वेन ब्रह्मवित्त्वादहं न वेद्मीत्यर्थः । असौ संघातो मां न वेत्ति चिदंशस्य तिरोहितत्वादिति । च पुनः मे चिरागता नास्ति । ज्ञाने, दोपश्चेत्पुरुपस्य विरार्गता जायते । विगतो रागो यस्यासौ विरागस्तस्य भावो विरागता । सापि सर्वस्यै. वात्मत्वेन प्रियत्वान्नास्तीत्यर्थः । अन व्यासस्य कृतौ नटवन्मायिकत्वं शङ्कते-न चति । समादधते-तथेति । द्वितीयं हेतुमाहुः-प्रसादादिति । तृतीयं हेतुमाहुः-पतिव्र- तानामिति । पातिव्रत्यधर्मेण मायिकत्वमङ्गः स्यादिति भावः । चतुर्थमाहुः-गङ्गेति । न हि तत्साधनेनासत्फलं भवतीति । मृताना तेषां शरीरसत्तास्तीत्यत्र प्रमाणमाहुः- अदर्शनादिति । स्यक्लोपेति । अदर्शनं प्राप्येत्यर्थः । इतिशब्देन सत्ताया ल्यब्लोपे टिप्पणी। माययेति । भारतविवृतिकृन्नीलकण्ठस्तु-नामलौकिकाः सत्सा एष भीमादयोऽ. नृर्जन्मादिमिर्भावविकारैराविर्भूय विरोभूताः सन्तो महर्षिविद्यया पुनपविर्भूय रेमिर इतीह वदति ।। मायिकत्व इति । मायिकत्वे प्राप्ते सति तन्निरासार्थमनुपपत्तेधेयन्वाश्चत्वारो हेतव 4 इसः ॥ मु.पु शिष्टस्तु. पाठ.। २शते हि दोपे दुष्टारपुरुषो मिरग्यते, मझेच समिति भाने दोपत्य कुत्राप्यदर्शनास मे विरागता । वि.१५ ·विद्वन्मण्डनम् । पश्चमीति, पुनःशब्दाच दर्शनात्पूर्व वस्तुसत्ता प्राप्यते । एवं सति यय- देशकालावच्छेदेन यस्य यथा प्रतीतिर्भगवतेच्छाविपयः कृताऽस्ति, तत्त- देशकालावच्छेदेन तथा प्रतीतिर्भवतीति सिद्धम् । इदं तु यथा तथा 'परातु तच्छुते'रित्यधिकरणे निरूपयिष्यामः । एतेन घटोपलन्भानुपल- म्भयोः कादाचित्कत्वमनुपपन्नम् , तादृशतवेतोर्वक्तुमशक्यत्वादिति निरस्तम् । लौकिकप्रत्यक्षाविपयत्वेऽपि वस्तुसत्तया योगिप्रत्यक्षविष- यत्वं स्याद्भूतभाचिनां 'वस्तृनामित्यपि । यतस्तथा तदिच्छा न तन्न सुवर्णसूत्रम् । नन्वस्तु विरोधस्यासार्वत्रिकत्वम् , तथापि नियमतदभावौ यदि स्वाभाविको, तदा लोके तयोविरोधो नियत एवेत्सविरोधव्युत्पादनमसंगतमेवेत्यत आहुः-एवं सतीत्यादि। तथा च नियगहेतुवोधनायायमुपाख्यानोपन्यास इति विरोध ऐच्छिकत्वाद् न स्वाभा- विक इत्यविरोधव्युत्पादनं सुसङ्गतमित्यर्थः । ननु तथा प्रतीताविच्छा हेतुरस्तु, क्रियायां तु चेतनस्यैव हेतुता, तथा सति विहारे पुनर्बन्धः कुतो नेत्यत आहुः-इदमित्यादि । तथा च तत्र जीवनिष्ठस्य कर्तृत्वस्यापि ब्रह्माधीनत्वेन व्यासचरणैः प्रतिपादितत्वातक्रि- यापि ब्रह्माधीनेति तत्रापि तादृशेच्छाया एव हेतुत्वान्न बन्धापत्तिरित्यर्थः । एवमत्र हेतु- निरूपणेन यत्सिद्धं तदाहुः-एतेनेति । एतादृशनियमाकारण्यक्तीकरणेन । कथं निर- स्तमित्याकाहायामाहुः-यत इत्यादि । ननु तादृशभगवदिच्छाया कि मानमित्याकाड़ा- हरितोपिणी। पञ्चमीत्येको हेतुरिति सूचितम् । द्वितीयं हेतुमाहुः-पुनःशब्दादिति । ननु सर्वत्र सर्वदा तादृशप्रतीतिः कुतो न जायत इत्यत आहुः-एवं सतीति । तथा च तादृशाः वीसेरिच्छाधीनत्वान्न सर्वदास्तीति भावः । ननु नैः खखस्नीमिः साकं विहारे कृते तेषा धन्धः कुतो नेत्यत आहुः—इदमिति । तत्र भगवदधीना जीवनिष्ठा विहारादिक्रियेति वत्र भगवदिच्छया न पन्ध इत्यर्थः । एतेनेति । यद्यदेशकालावच्छेदेनेति नियमकरणे. नेत्यर्थः । तादृशतद्धेतोरिति । उपलम्भादिकादाचित्कत्वहेतोरित्यर्थः । तथा प सर्व- मस्तूनां सनातनवं नास्तीति भावः । निरस्त मिति । पूर्वोक्तनियमकरणेन भगवदिच्छा यासत्रापि सत्तादित्यर्थः । तत्र भगवदिच्छासत्त्वे कि मानमत आहुः-लौकिकेति । टिप्पणी। 'घस्तूनामित्यपीति । पूर्वेण निरस्तमित्यनेन सम्पन्धः । तथा च गपरिच्छायचतया सोत्तरं सन्नपि पटो न योगिनोपलभ्यते । अतः पूर्वपक्षिणा 'ध्यसो पटो योगिनोपलभ्येते त्यादिनाऽऽपादितो दोपो यद्यदेशकालावच्छेदेने'त्यनुपदोफेन नियमेन निरस इत्यर्थः । . .. - प्रतीत्यप्रतीत्यो ·. व्याख्यानयोपेतम् । चकास्ति । फलयलकल्प्या हि सा । अस्तु वा तद्विषयत्वम्, वाधका- भावात् । उक्तप्रमाणैर्वस्तुसत्वे सिद्धे तस्य न्यायप्राप्तत्वाच्च । 'अनामत- मतीतं च वर्तमानमतीन्द्रियम् । विप्रकृष्टं व्यवहितं सम्यक पश्यन्ति योगिन' इति वचनाच । एवं सत्यस्मिन् कालेऽस्मिन् देश इदं कार्यमेवं सुवर्णसूत्रम् । यामाहुः-फलेत्यादि । तथा च कार्यलिङ्ग कानुमानमेव मानमित्यर्थः । तत्प्रयोगस्तु- भगवदिच्छा तत्तत्कार्यजननानुकूलतत्तत्प्रकारिका, तत्तत्कारणत्वात् 1 यद्यत्कारणं तत्तज्ज- ननानुकूलतत्मकारकम् , घटकारणदण्डवत् । यद्वा, एतकार्यम् एतजननानुकूल- प्रकारकभगवदिच्छाजन्यम्, भगवदिच्छाकार्यत्वात् । यद्यत्कार्य तत्तजननानु- फूल (प्रकारक)कारणजन्यम् , दण्डकार्यघटय दिले वोध्यम् । ध्वस्तादीनां योगिप्रत्यक्षवि- पयत्यस्यादूपणत्वायेप्टापत्त्या तत्परिहरन्ति-अस्त्वित्यादि । इष्टापत्तेरन्ययात्वपरिहा. रायाहुः उक्तत्यादि । अप्रामाणिकत्वपरिहारायाहुः-अनागतेत्यादि । तथा चाश- नागताधुढेसादपि वस्तुसत्व प्राप्यत इति *पूर्वोक्तं वाक्यं सामान्यलोकपरं, न योगिप- रमिति, न प्रमाणयोरपीतरेतरविरोध इत्यर्थः । एवमुक्तदूपणानि परिहृत्य दूपणाभावं स्फुटीफर्तु तेन सिद्धमाविर्भावादिम्यरूपमाहुः-एवं सतीत्यादि । अत्र लक्षणे कालनि- वेश उपलम्भादिसातत्यवारणाय । देशनिवेदास्तद्योगपद्यवारणाय । कार्यनिवेशो नित्य- यस्त्वाविर्भावस्यैतद्विलक्षणत्वज्ञापनाय । प्रकारनिवेशः कारणाव्यवस्थावारणायेति बोध्यम् । किंच, अस्मिन् कालेऽस्मिन् देशा इसन अस्मिन् कालेऽयं देशो भवत्वस्मिन् देशेऽयं हरितोपिणी। न तत्र चकास्तीति । योगिप्रत्यक्षविपयत्वस्य वासत्वादिच्छा देदीप्यमाना नाती. सर्थः । अनुमानगम्यत्यं तस्या अस्तीत्याहुः-फलबलेति । ननु ध्वस्वादिपु योगिप्रत्यक्ष- विपयत्वेन फ्धमेवमिति चेदिष्टमेवेसाहुः-अस्तु वेति । तद्विषयत्वम् । योगिप्रत्यक्ष- विषयत्वम् । उत्तप्रमाणेरिति । तदेतदक्षयं नित्यं जगन्मुनिवरासिल'मित्यादिमिर्भा. रनवचनावित्वभूतत्यादिव्यहाररूपप्रमाणैरित्यर्थः । तस्य योगिप्रत्यक्षस्य । तर प्रमाण- माहुः-अनागतमिति । एतायता सिद्धमाविर्भावम्यरूपं दर्शयन्ति-एवं सतीति । यया अस्मिन् पाले इत्युपम् , तथा अस्मिन्देशे अयं कालो भववितीच्याविषयत्वमपीति विवक्षणीयम् । तेन भारत पतुर्युगव्यवस्था, इतरम नेतायुगफाल इति पञ्चमस्कन्धोकं टिप्पणी। पूर्वोकं वाक्यमिति । 'प्रज्ञाश तुल्यमालीया नाना सन्दि फालिदाः' इति पापपम् ॥ .

·विद्वन्मण्डनम् । भववितीच्छाविषयत्वमाविर्भावः, तदा तत्र तथा तन्मा भवत्विती- च्छाविषयत्वं तिरोभाव इत्यपि सुवचम् । एतयोरेवोकयोग्यतारूपत्वात् ॥ सुवर्णसूत्रम्। कालो भवस्वित्यपि विवक्षितं ज्ञेयम् । उदाहरण तु यथा चतुर्युगव्यवस्था भारतवर्षे एवा नेतरत्र । यथा च पञ्चमस्कन्धे भारतवर्पव्यतिरिक्तान्यष्टवाणि प्रकृत्योक्तम्-'तत्रत्यान, त्रेतायुगसमः कालः सदा वर्तते' इति । यथा चावान्तरप्रलयकाले निलोकीनाश, उपरि- तनचतुर्लोकी स्थितिरित्यादि द्रष्टव्यम् । ननु पूर्व विषयत्वयोग्यत्वस्यरूपलक्षणमुक्तमिदानीं च विषयत्वरूपमुच्यत इति स्वोक्तविरोध इति शङ्कायामाहुः-एतयोरित्यादि । यो. ग्यता हि वाधाभावरूपा, वाधाऽभावस्तु भगवदिच्छयैवेति ताशतद्विपयत्वरूपैव सा सिद्ध्यतीति न विरोध इत्यर्थः ।। हरितोपिणी। संगच्छते । पूर्व योग्यत्वरूपगुक्तमिदानीं विपयत्वरूपमुच्यत इति पूर्वापरविरोधं परिह- रन्ति-एतयोरिति । तादृशेच्छाविषयत्वरूपैव योग्यतास्तीति भावः । एतेन पूर्वलक्षण योरनयोश्चैकवाक्यता सूचिता ॥ टिप्पणी। * योग्यता हि वाधाभावरूपेति । अनुभवविषयत्वयोग्यता आविर्भाव इति हि पूर्वोक्त लक्षणम् । तत्रानुभवपदस्य साक्षात्कारपरतया साक्षात्कारविषयत्वयोग्यता आवि. भीव इति निष्कृष्टम् । अथ च योग्यता वाधाभावः । वाघश्च शून्यात्मा, अभाव इति यावत् । स च सममिव्याहतपदोपात्तस्य साक्षात्कारविपयत्वस्यैव । तदभावश्च पुनः सा- क्षात्कारविपयत्वरूप एव, अभावाभावस्य प्रतियोगिस्वरूपत्यनियमात् । एवं च लक्षणे योग्यतापद मन्दप्रयोजनम् । इदमेवामिप्रेय श्रीपुरुषोत्तमैस्तत्र योग्यतापद तु तदुक्तार्थ निष्पर्धिमनुवादमात्रमित्यायुक्त्वा साक्षात्कारविषयत्वमाविर्भाव इति योग्यतापदरहित निष्यष्टलक्षणमुक्तम् तथापि स्पष्टप्रतिपत्तिकरतया लक्षणे तद्विवक्षित्वेहाकथनमिति न पूर्यापरविरोधः ॥ ताशतद्विपयत्यरूपैव सेति । याघाभायानुयूलभगवदिच्छाविपयत्वरूपैय योग्य- तेराधः । यापि अनुभवविषय'ति लक्षणे स्वम्पपटयतया भगवदिच्या नोपाता। तयापि सिद्धान्ते फारणतया तस्याः सयंत्राभ्युपगमात्तत्राप्यनुतसिद्धवेत्याशयः । सया प साक्षात्कारपियो भयवितीच्छाविपपातमाविर्माय इति पूर्योलमणस्वरूप फलितम् ॥

·व्याख्यानयोपेतम् । १,१७ न च तत्तद्देशकालयोरपि नित्यत्वाद् युगपत्सकलोपलम्भप्रसङ्गोऽनु- पलम्भप्रसङ्गो वा स्यादिति वाच्यम् । अस्मिन् सृष्टिकालात्मके स्थूले सुवर्णसूत्रम् । ननूपलम्भादिकादाचित्कवे उक्तरूपनियमो हेतुत्वेनोक्तः, स चेश्वरेच्छया कृत इती- च्छाया एव हेतुत्वं तेन सिद्धम् । तत्रेच्छाशरीरे प्रविष्टौ देशकाली चेदनित्यौ, तदा सि- द्धान्तभङ्गः । यदि नित्यौ, तदा यावती सामग्र्येकैकस्योपलम्भे अपेक्ष्यते तावती सर्वां- प्यस्तीति भूतभाविवर्तमानकालीनानां सर्वेषां युगपदुपलम्भप्रसङ्गः । यदि च तिरोभावस्स याधकत्वं प्रदर्थ स दोपो निवार्यस्तदा तथैवानुपलम्भप्रसङ्ग इत्येवं पूर्वोक्तसर्वदूषणतादव- स्थ्यालक्षणमसङ्गतमित्यत आहुः-न चेत्यादि । तथा च लक्षणे, असिनित्यनेन क्रमि- कत्वपर्य्यन्तं कालविशेषणं संगृह्यते, एवमिसनेन प्रकारमध्ये स स पुरुषः संगृह्यते, इद- मित्यनेन घटादिवदुपलम्भादिरूपापि सा सा कार्यव्यक्तिः संगृह्यत इति देशकालयोनि- सत्वेऽपि तदाविर्भावस्य क्रमवैशिष्ट्यादिपूर्वकमेव विषयत्वमिति सुखेन तत्परिहारान्नासङ्ग- तिरित्यर्थः । न चेदशेच्छैवाविर्भावोस्तु, कि विषयतापर्यन्तानुघावनेनेति वाच्यम् । 'बहु स्यां' 'हंत तिरोसानी ति श्रुतौ तयोविषयत्वेनैव सिद्धत्वात् । तयोर्भगवद्धमत्वेऽपि *वि- श्लिष्टशकिर्वहुधेव भातीति न्यायेन सृष्ट्युत्तरं जगद्धर्मत्वाविरोधात् । तदेतदक्षयं नित्यं जगन्मुनिवराखिलम् । आविर्भावतिरोभावजन्मनाशविकल्पव'दिति विष्णु- पुराणेऽपि तथाङ्गीकाराच्च । न चानित्यत्वप्रसङ्गः, वोधनार्थमेवैवं कथनात् । नापि विप- हरितोपिणी। शकतेन चेति । तत्तद्देशकालयोरिति । अस्मिन् काले अस्मिन् देशे इति लक्ष- णपटकीभूतयोरित्यर्थः । नित्यत्वादिति । सिद्धान्ते नित्यत्वेन स्वीकृतत्वादित्यर्थः । सक- लेति । भूतभाविवर्तमानकालीनानामित्यर्थः । एकैकस्य यस्योपलम्भे या या सामग्र्यपे. क्षते, सा सर्वाप्यस्ति, देशकालयोनियत्वादिति भावः । ननु तिरोभावस्य तन्न प्रतिवन्ध- करवं स्वीक्रियत इत्यत आह–अनुपलम्भप्रसङ्गो चेति । समाधानमाहुः -अस्मि- निति । इदं च क्रमिकत्वपर्यन्तं कालस्य विशेषणं बोध्यम् । तत्त्वादिति । आविर्भाव: लक्षणत्वादित्यर्थः । तथा चास्सिन्देशे अस्मिन् काले अस्स पुरुपस्थास्य घटादिकार्ययो- पलम्भः क्रमेण भवत्वित्येवं निवेशे न कुत्रापि दोप इति भावः । नन्वाविर्भावलक्षणान्द- र्गवक्रमिकलं तु तत्तत्कालोपाध्यवच्छिन्नाविर्भाव एव, तथा चाविर्भावज्ञाने आविर्भावज्ञा. - टिप्पणी। * विश्लिष्टशक्तिरिति 'अयं हि जीवत्रिवृदब्जयोनि रिति प्रारम्भे । विशिष्टा शक्तिर्य। स्येति समासः॥

·विद्वन्मण्डनम् । कालोपाधौ तवयवात्मकतत्तत्कालोपाधौ ऋमिके तस्य तस्य पुरुषस्य तत्तदुपलम्भो भववितीच्छाविपयत्वस्य तत्त्वात् । अन्नतदिच्छाप्रकार सुवर्णसूत्रम्। यभेदे नानेच्छापत्तिगौरवम् । *सर्वविषयकज्ञानवदिच्छाया अप्यैक्यात् , प्रकर्षेणैव सर्वस्या निर्वोतुं शक्यत्वाचेति । ननु क्रमिकत्वं नाम तत्तत्कालोपाध्यवच्छिन्नाविर्भावशालित्वम् । आविर्भावस्वरूपं च तनाप्येतदेवेति तज्ज्ञाने अन्योन्याश्नयात्माश्रयदोपापात इत्यत आहुः -अत्रेत्यादि । एतदेव । उक्तविशेषणविशिष्टमेव । तथा च तत्तदाविर्भावव्यक्तिभेदेन तज्ज्ञानभेदान्न तापित्यर्थः । यद्वा अयमर्थः-श्रुतौ हि 'बहु स्यां प्रजायेये'तीच्छायाः प्रकारद्वयमुक्तम् । तत्र प्राथमिकप्रकारेण नानारूपाविर्भावे भगवतः सकाशात्कालदेशपुरु. पावि विभागः । द्वितीये प्रकर्पकथनात्तत्तत्प्रकारविवेकः । तथा सति प्रथमे विकारे अव• हरितोपिणी। नापेभेयात्माश्रयदोप इत्यत आहुः-अत्रैतदिति । एतदिच्छति । क्रमिकेच्छेत्यर्थः । गङ्गाधरभट्टी। तदवयवात्मकेति । वर्षदिनायात्मवेत्यर्थः । तत्त्वादिति । आविर्भावस्वरूपत्वात् । तस्य चावाभावान्न देशकालोपलम्भस्तत एव न सकलोपलम्भ इति भावः । तदेवाः- अत्रेति । एतदेवेति । अस्मिन्देशेऽय कालः प्रकटोस्तु, अस्मिन् कालेऽयं देश इत्यर्थः । यथा चतुर्युगव्यवस्था भारते वर्षे, न त्वन्यत्र । यथा चावान्तरप्रलये त्रिलोकीनाशो न सप्तलोस्याः॥ - * . टिप्पणी। सर्वविषयकज्ञान नदिति । भगनतः सर्वविषयक मानं नित्यमेकं च । 'अनुच्चि त्तिपोनि:, निसानेपानिकद्धपिपयशानाना सामानाधिकरण्यासंभवात् । नानावित पयत्वेऽप्येकत्वं तु समूदाठम्यने दृष्टम् । वत्तत्प्रकारभेदम्यक्त्वविरोधित्वेऽपि भगवद्धप विरोधम्यारिपित्करबालापागकरयमेवाद्रियते । अत्र विष्णुमहननाममाप्यस्था र पश्यति साभाविकेन योधेने त्येकवचनेनैफ्त्वं वदन्ती शहराचार्योचिरप्यनुपूरा । भगा: शानम्य ज्ञानान्तरनिर्विशेषत्वं पर्यायेण मवंशव चेनि त्ययुगम् । स एय हि सर्वेषा भवन्ति प्रमशो मियः' इति भागपतोक्तरीत्या तम्य सांत्र सुलभवात् । तत्तत्काले सरा सामानम्माजुनेऽपि मस्थेन शामतद्विवभागे न त्यं येत्य परनपेति निषेधानुपपत्तेः । मतो पद मान समापि विषयभेदेश्य यत्याशयः । विशेषणे मारनगगी ।। 11. ' शिपाया।

·व्याख्यात्रयोपेतम् । खोपन्नानां तत्तद्देशकालादीनामाविर्भावात्मकैतदिच्छाविषयत्वादेतदे- वाविर्भावरूपं तेपामपीति बुद्ध्यख । भगवदाविर्भावस्य भगवच्छक्ति- त्वमिति नानुपपत्तिः काचित् ॥ सुवर्णसूत्रम् । च्छेदकविवेकाभावानिरवच्छिन्न एवाविर्भाव इति तदात्मिका *आविः प्रकटं भावयतीत्या- विर्भावस्तदात्मिका तत्स्वरूपिणी या एतदिच्छा तद्विपयत्वात्तेपामुक्तदेशकालादीनामप्ये- तदेव ििनरवच्छिन्नानुभवविपयत्वयोग्यत्वरूपमेवाविर्भावस्वरूपमिति हेतोqध्यस्व साव- धानीभूय तदूपणाभावमनुसंधत्स्वेत्युपालम्भः । एवं दूपणपरिहारादाविर्भावादेनित्यत्वं साधितम् । नन्वस्तु नियत्वम् , तथापि वद्विवेकोत्तरभावित्वादाविर्भावादेर्वस्तुशक्तित्वमेव, न तु भगवच्छक्तित्वमित्याशङ्कायामाहुः-भगवदित्यादि । सर्वस्य ब्रह्मात्मकत्वेन तदा- विर्भावोऽपि भगवदाविर्भाव एवेति तस्य तथात्वमिति नानुपपत्तिः काचित् । प्रतिव्यक्ति- (भेदी)भेदकताप्यनुपपत्तिः सर्वस्य भगवद्रूपत्वात् , शक्ते नाप्रकारत्वाच्च नास्तीत्यर्थः । वस्तुतस्तु 'विश्लिष्टशक्तिर्वहुधेव भाती' यादिप्रमाणेन एकस्या एव विश्लेपानानात्व- मिति भावः ॥ हरितोपिणी। आविर्भावात्मकेति । पूर्वोत्ताविर्भावलक्षणा या एतदिच्छा तद्विपयत्वादित्यर्थः । एत- देवेति । पूर्वोक्तविशेषणविशिष्टमेवेत्यर्थः । तेषाम् तत्तदेशकालादीनाम् । बुध्यस्व । दू- पणं नास्तीति जानीहि । तथा चाविर्भावलक्षणान्तर्गतत्वं देशकालादीनामतो नात्माश्रय इति भावः । ननु घटस्याविर्भावः पदस्याविर्भाव इति व्यवहारावाविर्भावस्य वस्तुशक्तित्वं प्रतिभाति, उक्तं तु भगवच्छक्तित्वम्, 'आविर्भावतिरोभावौ दाक्ती वै मुरवैरिण' इति वचनादिसत आहुः--भगवदिति । घटपटादीनामपि ब्रह्मरूपत्वात्तदापि वो भग- । टिप्पणी। आविः प्रकटं भावयतीति । अत्र व्युत्पत्तिद्वयम् । आविर्भवनमाविर्भावः । आ. विर्भावयतीत्याविर्भावः । प्रथमव्युत्पत्तिलभ्योऽर्थस्तु घटादिकार्यनिष्ठः । द्वितीयव्युत्पत्तिल- भ्यस्तु कारणनिष्ठः । स च भगवदिच्छारूप एवेति प्रोक्तम्-तदात्मिकेति ॥ + निरवच्छिन्नानुभवेति । अनुभवपदं साक्षात्कारपरम् । साक्षात्कारो देशांशे तु निर्विवादः । कालांशे तु सिद्धान्ते प्रारार्यविशेषणतया । यथेदानी पट इत्पन्न संयुक्तवि- शेषणवया, लोहितरूपमित्यादी संयुक्तसमवेतविशेपणतयेत्येवम् ॥ मापनामु.पु. पाठः। २ बहुस्सामितीच्या० मु.पु. भधिका पाटप.पु. 'घरमा' इतिपाः। ४ कोकान्तर्गतः पाठो ग. मु. पुस्तकयोनीति।

·१२०० विद्वन्मण्डनम् । • एवं सति यत्कालावच्छेदेन सर्वेषां मिथोऽनुभवाविषयत्वं भगवद- भिमतं, स प्रलयकाल इति निगद्यते। यदवच्छेदेन सर्वपां मिथोऽनुभ- वविपयत्वं तथा, स सृष्टिकाल इत्युच्यते । सर्वत्र विशिष्टेच्छैच निपा. मिकेति सर्वमनवद्यम् ॥ आविर्भूयारविन्दाक्षे भक्तिमाविष्करोति यः । सोऽव्यान्नः पितृपद्रेणुस्तिरोधानं च दुहृदाम् ॥ सुवर्णसूत्रम् । ननु सर्वस्य नित्यत्वमुपगच्छतः प्रलयस्याशक्यवचनत्वात्तदभावे सृष्टेरप्यशक्यवचत त्वात्पूर्वोक्तविवक्षायां सिद्धान्तभङ्ग इत्याकाङ्क्षायामाहुः-एवं सतीत्यादि । एवं सतीति सर्वस्य नित्यत्वेऽपि भगवदिच्छया तत्तन्नियमे सति, सर्वत्र स्थूलोपाधौ तदवान्तरोपाधौ, विशिष्टेच्छैच 'प्रजायेये'त्युक्तेच्छैव नियामिकेति न सिद्धान्तभङ्ग इत्यर्थः ।। सर्वमुपपाच वादसमाप्ति बोधयितुं श्लोकमाहुः-आविर्भूयेति । तिरोधानमिति । कुर्यादिति शेषः॥ हरितोपिणी। वदाविर्भाव एवेति भावः । न च घटपटादीनां नानात्वात्तद्गतशक्तीनां नानात्वापत्तिरिति बाच्यम् । 'विश्लेपशक्तिबहुधेव भाती'यादिवघनादेकस्या एय बहुधा भावानानात्वा- विभानमिति ॥ ननु सर्वस्य नित्यत्वे प्रलयकालः, सृष्टिकाल इति व्यवहारो न स्यादित्यत आहुः-- एवं सतीति । सर्वस्य नित्यत्वेपि भगवदिच्छया तत्तन्नियमे सति । सर्वत्रेति । स्थला. दिपु । विशिष्टेति । 'बहु स्यां प्रजायये'तीच्छैवेत्यर्थः ।। वादसमाप्ति सूचयन्तो-'मगलान्तानि शास्त्राणि प्रथन्त' इति व्याकरणभाप्या- न्मगलाय श्लोकमाहुः-आविर्भूयेति । यः पितृपद्रेणुः स्वयमाविर्भूयारविन्दाले भक्ति- माविष्करोति, स नः अव्यात् , दुहृदां विरोधानं च कुर्यादिति शेपः ।। गगाधरमट्टी। ननु जगतो नित्यत्वे सृष्टिप्रलयो कथमत आहुः-एवं सतीति ॥ तिरोधानं घेति । करोतीत्यनुकृप्यते । अव्यादिति क्रियादित्यर्थक वा । एतेन समा मपुनराशयमन पायदोष इत्यपातम् । वतिरोधानं विना भल्याविर्भावस्थाशक्यत्वार। निरर्थप विरोपणे एव हि स दोपः ।। । मुलक विरोध' इति पाठः ।

·व्याख्यानयोपेतम् । " (१३)ननु तत्तद्देशकालयोरपि नित्यत्वाद्युगपत्सकलोपलम्भप्रसङ्गोऽनु- ऋमिकदेशकालनि. पलम्भप्रसङ्गश्च स्यादिति चेत्, ननु तत्तद्देशकालावच्छि- स्यत्वमूलकसर्वोपल. न्नतत्तत्पुरुषवत्तद्व्यवहारावपि स्त एवेति किमनुपपन्नम् ? म्भापतितत्परिहारौ। तर्हि तावधुनाप्युपलभ्येतामिति चेत्, मैवम् ; अनुपल- 'सुवर्णसूत्रम् । (१३) एवं समापिते वादे शङ्काट्यमानी मिकयोरपि देशकालयोनित्यत्वमनुसन्धाय पुनः शङ्कते-ननु तचदित्यादि । तत्तद्देशकालयोरिति । प्रागभावाद्यवस्थाभिव्यक्ष- कस्य कारणात्मकस्य देशस्य ऋमिकत्वविशिष्टस्य कालोपाधेश्च नित्यत्वाद्युगपवैकवस्तुनिष्ठ- भावित्वादिनितयोपलम्भादिः म्यादित्यर्थः । अन वहुवारमुद्धृतत्वात्तदुक्तं दूषणमुपेत्य, तदुक्तमुपगम्यानुक्तनित्यत्वं च स्मारयित्वा समाधातुं पृच्छन्तिलन्वित्यादि । त्वदुक्त- देशकालमात्रनित्यत्वे किं वाच्यम् , त्वदनुक्ते प्रकारकायें अपि स्त एव वर्तेते एवेति सर्व- वर्तमानत्वाद्धेतोः किमनुपपन्नम् अस्मदुक्ते किमयुक्तम् , दूषकत्वाभिमानिनस्तवास्मदुपरि किं दूपणमवशिष्टमिति तद्वदेत्यर्थः । तमाह पूर्वपक्षी-तहीत्यादि । ती देशकालप्रकार- विशिष्टा(निर्भावतिरोभावकार्यात्मको तपो भूतभाविना)वेकवस्तुनिष्ठभाविवादित्रयविपय- व्यवहाराव्यवहारौ अधुना वर्तमानकालेऽपि, उपलभ्येतां युगपदनुभवविपयौ क्रिये- तामिति दूपणमवशिष्टमित्यर्थः । तन समादधते-मैवमित्यादि । वर्तमानावपि युगप- मोपलप्स्येते । तत्र हेतुः-अनुपलम्भेति । अयमर्थः-व्यवहारोपलम्भानुपलम्मयोरेक- मामप्रीकलं त्वदमिमवम् ? उत मिन्नसामग्रीकत्वम् ? यद्यायः, तदा अभावग्रहणार्थ योग्या- हरितोपिणी । (१३) अस्य विचारस्यावश्यकत्वं सूचयितुं सिंहावलोकनन्यायेन पुनः शङ्कते-न- न्विति । तत्तदिति । घटादिप्रागभावादिविशिष्टस्य देशस्य समिकरनयोधकस्य कालस्य नित्यत्वादित्यर्थः । सकलेति । आविर्भावकाले भूतभाविवर्तमानकालिंकसकलवस्तूपल. म्भप्रसन इत्यर्थः । अनुपलम्भेति । तिरोभावकाल इति नेपः । समाधातुं पृच्छन्ति -~-नन्विति । किमनुपपन्नमिति । तत्तत्कालिकपुरुषव्यवहारस्य जायमानत्वेनानुपप. त्यभाव इत्यर्थः । पूर्वपक्षी दूपयति-तहाँति । ताविति । भूवभाविपुरुपावित्यर्थः । अधुनापि वर्तमानकालेऽपि । समाधानमाहुः-मैवमिति । वर्तमानसनिकृष्टपदार्थोपल- म्भोऽस्माकं, कालत्रयवर्तिपदार्थोपलम्भो योगिनामियाशयेना:-अनुपलम्भेति । तेप गङ्गाधरभट्टी। (१३) अभ्युपेत्यापि समाधातु पुनरागट्टा-नन्विति । 1. कोकान्तर्गतः पारोऽधिक। - ·- उपलम्भावच्छेदकस्तु हमधुना नानुभवामीति प्रत्यमित्रायां तयोभिन्नकालिकत्वेनानुभवाचयोरेकपुरुपनिष्ठत्वेनै त्सस्यादित्यर्थः । तदुपलम्भेति । पटापटम्भानुपलम्भयोरित्यर्थः । यदाऽस्मदादीना रेग्नमित्यर्थः । एवं मयां पदार्यानां युगपत्मत्यानित्यत्यमिति मावः। अन्न यायिका १२२. विद्वन्मण्डनम् । म्भावच्छेदककालावच्छिन्नत्वात् पुंसां तदनुपलम्भात् तत्तत्कालस्थ मि. नत्वात्तत्तदवच्छिन्नपुरुपस्यापि भिन्नत्वाशुगपत्सत्वाच तदुपलम्भानुपल. म्भयोयुगपत्सत्वं न विरुद्धम् । न च योहं पूर्व घटमन्वभूवं स एवाह- सुवर्णसूत्रम् । नुपलब्धि विशेषणतां च किमित्यधिकामगीकरोपि । अथाङ्गीकरोपि, तदा सामग्रीभेदस्तु सिद्धः । एवं सति यथा सा, क्या कालभेदोऽपि सामग्रीति तद्भेदात्कालात्मकतद्विरुद्ध- सामध्यवच्छिन्नानां पुंसामस्माकं तदनुपलम्भात् युगपनितयानुपलम्भादित्यर्थः । ननु कालभेदस्य सामग्रीत्वे युगपत्रितयानुपलम्भ उपपद्यताम् , तथाप्यनुपलम्भकाले उपलम्भ सञ्चायां किं मानमित्यत आहुः-तत्तत्कालेत्यादि । तत्तयवहारोपलम्भानुपउम्भयोः सहावस्थानविरोधे हि तत्तत्सत्तायां मानापेक्षा, न तु घटत्तभाक्योरिव भावाभावविरो. धेऽपि । एतयोश्च न सहावस्थानविरोधः । तत्तत्कालस्य भिन्नत्वात् उपलम्भानुपलम्भा वच्छेदककालस्य मिन्नत्वात् । अनुपलम्भावच्छेदको घस्माकं कालः, तयोः परस्परं भिन्नस्वादुपलम्भानुपलम्भयोर्युगपत्सत्त्वं न विरुद्धम् । यदि चैकस्यैव कालोपाधेः प्रतियोगिभेदेन जन्ममरणविवाहसीमन्तसुखदुःखपटोपलम्भजनक- त्ववत्प्रतियोगिभेदेन भूतवर्तमानादिव्यवहारोपपादनक्षमत्वात्कालभेदो नोपेयते, तदाऽपि तत्तदवच्छिन्नपुरुपस्यापि भिन्नत्वात् । पुरुषस्येति जात्यपेक्षयकवचनम् । तथा च तत्तत्कालोपाध्यवच्छिन्नपुरुषाणामपि भिन्नत्वात् युगपत्सत्त्वाच्च यथैकस्मिन्काले कचिदु देष्यति कचिदुइच्छति कचिदुदित इति च सूर्ये तत्तद्व्यवहारस्य युगपत्सत्वं न विरुद्धमे- वमनापीत्यर्थः । नन्वेवं पुरुपभेदेन सत्तद्वयवहारोपलम्भानुपलम्भव्यक्त्यानन्त्याचयोयुगप त्मत्त्वाविरोधो, न तन्नित्यत्वसाधकः । एकस्य पुरुषस्य योऽहं पूर्व घटमन्वभूवं, स एवा हरितोपिणी। पुंसामिति । अस्माकमिति शेषः । तदनुपलग्भात् भूतभाविपदार्थानुपलम्भात् । तथा चौपलभावच्छेदककालावच्छिन्नत्वाद्योगिनां कालयवतिपदार्थोपलम्मो जायत इति भावः । तत्तत्कालस्य उपलम्मावच्छेदकस्यानुपलम्भावच्छेदकस्य प कालस्येत्यर्थः । तद वच्छिन्नस्य ताशकालावच्छिन्नस्य । योगिपुरुषस्याऽस्मदादिपुरुषस्य च भिन्नत्वादित्यर्थः । ननु पुरुपाणां मिन्नस्वेपि फालघययत्तिपदार्थानां युगपदसत्त्वान्नित्यत्वं नास्तीत्यत आहुः युगपदिति । दादृशफालयोः तादृशफाछावच्छिन्नयोगिपुरुषाऽस्मदारिपुरुपयोश्च युग भाविघटानुपरम्भस्तदा योगिनां भारिपटोपलम्भ इति घटतदभावयोरिव युगपरसत्वं न योगिनां कालः, - ·व्याख्यात्योपेतम् । मधुना नाऽनुभवामीतिमत्यभिज्ञानुपपत्तिः। सर्वस्य ब्रह्मात्मकत्वेन तस्य चैकत्वेन तदुपपत्तेः । न चैवमतिप्रसङ्गः । उपलम्भानुपलम्भयोरपि त्र- मात्मकत्वात् । खेच्छया यत्र यत्रुपलम्भरूपेणाविर्भवति तत्र तथा, यत्र सुवर्णसूत्रम् । ककालीनत्वसाधने च वारशप्रयमिज्ञानुपपत्तेरिति चेत्तत्रा: :-न चेत्यादि । तत्र हेतुः -सर्वस्येत्यादि । एवं प्रत्समिक्षाया जायमानत्वेऽपि सर्वस्य ब्रह्मात्मकत्वेन, ब्रह्मणश्चैक- त्वेनैतस्योपलम्भकालेऽन्यनिष्ठेतद्नुपलम्भस्यानुपलम्भकाले चोपलम्भस्य चैतन्निष्टत्वेनापि सत्त्वात्सिद्ध एफनिष्ठयोगपद्ये तयोनित्यत्वोपपत्तेः । प्रमाणयोस्तुल्यबलत्वे हि विरोधवद्- मावचिन्ता । प्रकृते तु देहात्ममानिपुरुपनिष्ठत्वात् प्रत्यक्षं दुर्वलम् । श्रुतिस्तु तद्रहितपर- मासपुरुपवाक्यत्वात्प्रपला । तथा च श्रुतिरूपधर्मिनाहकमानसिद्धं नित्यत्वं योगपद्यं च मूलाग्भिरापातरमणीयरनुभवशतैर्युक्तिसहस्रैध न प्रतिक्षेतुं शक्यम् । यथा वन्मते पर- माणूनां नित्यत्वं, घटादीनां द्वषणुकादिक्रमजन्यत्वमित्यादि, तथेत्यर्थः । नम्वेवं प्रोक्यं यथा वन्मते सर्वनित्यत्नोपपादकं, तथैकोपलम्भादिव्यक्तः सर्वगतत्वस्याप्युपपादकमिसे- कस्योपलम्भाधवसरे सर्वेषां वदापत्त्या सर्वेषां सर्वज्ञतापत्तिरूपाविप्रसङ्गापात इत्यत आहु. -न चैत्रमित्यादि । आत्मसमवेतस्यापि ज्ञानस्य प्रदेशविशेषवृत्तित्वं तवाप्यमिमतम् । अस्माकं तु तद्भगवदिच्छया नियमितमिति न कथमप्यतिप्रसङ्गावकाश इत्यर्थः । पताश- हरितोपिणी। शङ्कवे-न चेति । तथा च 'पूर्वमिदानी मितिपदद्वयेनोपउम्भानुपलम्भयोः समानका. लीनत्वं नास्तीति सूचिदम् । एवं घ युगपत्सत्त्वाभावान्न नित्यत्वमिति भावः । परिह- रन्ति-सर्वस्येति । तस्य ब्रह्मणः । तदुपपत्तेरिति । नित्यत्वोपपरित्यर्थः । तथा च . प्रमण एकत्वेनान्यनिष्ठोऽन्यकालिफो वा, उपलम्भोऽनुपलम्भो वैकब्रह्माश्रितो भवतीत्यु- पपर्ण योगपद्यनिति भावः । शहन चेति । अतिप्रसङ्ग इति । फिश्चिमस सर्व- सस्वापत्तिरूपातिप्रसन इत्यर्थः । तथा च किंचिम्मस्यैकपदार्यशाने एकब्रह्मगतसर्वपदार्य- मानात्सर्वज्ञवं स्वादिति भावः । समाधानमाहुः-उपलम्भेति । तथेति । उपसम्मो भवतीत्यर्थः । एवमप्रेपि । तया च तय मते जीवात्मनो विभुत्वेऽपि तद्गतज्ञानस्य कि- चिद्विपयफत्वं स्वीक्रियते यथा, तथा मयापि भगवदिच्छाया नियामकवं स्वीक्रियत इति गगाधरमट्टी। अनुपपत्तिरिति । लया पुरुषभेदानिधानादिति भावः । अतिप्रसङ्ग इति । त्री- पानुमवस मेने प्रत्यनिशानापतिः॥ 1 मामले... मामि। २१.ग.पु.ब इनिमामि।

·दिक् ।। यतोयमतिप्रसङ्ग इष्टः, अत एवाचार्यैस्तथा निरूपितमित्यर्थः । तदाहुः-(सर्वत्राखण्डव. १२४ विद्वन्मण्डनमा च यदनुपलम्भरूपेणाविर्भवति तत्र तथेति नियमात् । यथा पृथिव्या- मेघ गन्धरूपेणाविर्भावो, न जलादिपु ॥ अत एवाचायः श्रीभागवततत्त्वदीपे 'अथ वा सर्वरूपत्वान्नामलीला सुवर्णसूत्रम् । नियमे, किं मानमिति शङ्कायां, यथा तव मते प्रागभावस्तथास्माकं भगवदिच्छा । फलप लकल्प्यत्वत्योभयत्रापि तौल्यात् । अस्माकं श्रुतिपुराणायुपष्टम्भस्साधिक्यात्तदनुसार्यनुमा- नमपीत्याशयेन दत्तोत्तरत्वं स्मारयन्ति-यथेत्यादि । एतेनैव नित्यकार्यविवेकाभावोऽपि दत्तोत्तरः । इदं नित्यत्वेन व्यवव्हियतामिदं कार्यत्वेनेसैच्छिकनियमस्य तत्रापि समान स्वात् । एवमन्या अप्यनुपपत्तयो भगवदिच्छास्वरूपविचारेणैव ब्रह्मवादे परिहरणीयाः । 'प्रजायेये'तीच्छाशरीरे प्रविष्टस्य प्रकर्षस्यातिपिचण्डिलत्वेन तस्य समाधानसमर्थत्वादिति नन्धेवमिच्छाया नियमान्मास्तु रूपप्रपञ्चेऽतिप्रसङ्गस्तथापि नामप्रपञ्चे दुरिः । ह्मणः सर्वरूपत्वेन तत्तदभावोभयधर्मकत्वादझे सर्वज्ञत्वस्य, सर्वज्ञे वाऽज्ञत्वस्य, स्वस्य, कार्ये नित्यत्वस्य सद्भावाद्विपरीतप्रयोगेऽपि प्रामाण्यस्यानपायेन वाक्यप्रामाण्यात्रा- माण्यव्यवस्थाभङ्गप्रसङ्गादित्याशङ्कायामिष्टापत्त्या समादधते-अत एवाचायरित्यादि। ह्मभानेन विरोधांशास्फूर्त्या विरोधांशस्त्यक्त इति) । वाफ्यार्थस्तु वेति पक्षान्तरे । पूर्व विविदिपादशायां यत्प्रमाणत्वेन विवक्षितं, तत्सर्थ 'वेदाः श्रीकृष्णवाक्यानी'त्यादिनो- क्तम् । अथ विद्वद्दशायां 'प्रमाणं सर्वमेव हि' याआत्रमेव प्रमाणमित्यर्थः । ननु कथ परस्परविरुद्धानां पहिरनुष्णः, परं ब्रहा विष्णुशिवब्रह्माकार निराकारमित्यादीनां प्रामाण्य हरितोषिणी। भावः । यथा तव गते घटप्रागभावकाले घटोपलम्भो न जायत इति घटानुपलम्भे प्राग भाषस्य हेतुत्वं, तथा मन्मते भगवदिच्छाया हेतुत्वं कल्प्यते, फलपलकल्प्यत्वस्योभयत्रा प्यविशिष्टत्वादिति बोध्यम् । अनोदाहरणमाहुः यथेति । एवं च रिहारो भगवदिच्छयैवेति हृदयम । एवं रूपप्रपञ्चेऽनुपपतिः परिहता ॥ नामप्रपञ्चे तु सर्वस्य ब्रह्मरूपत्वेनाझे सर्वज्ञत्वम्य, सर्वशेऽज्ञत्वस्य, नित्ये कार्यत्वस, कार्ये नित्यत्वस्य सत्त्वेन विपरीतप्रयोगेऽपि प्रामाण्यं स्यात् । तथा च प्रामाण्याप्रामाण्य. व्यवस्था न स्यादित्यप्रेष्टापत्तिमाहुः-अत एवेति । यतोऽयं दोप इटः, अत एवाचायत भय निरूपितमित्यर्थः । तत्त्वदीपनिवन्ध निरूपितमिलप्रेणान्वयः । पारिकार्थ विगदगन्ति कोतर्गत: पाटो मुदिने मामि। नित्ये कार्य - . ब्रह्मवादेऽनुपपत्तिप ·व्याख्यानयोपेतम् । विभेदतः। विरोधांशपरित्यागात् प्रमाणं सर्वमेव हि' इति निरूपितम् । 'ब्रह्मणः सर्वरूपत्वेनानुष्णलरूपत्वेनापि, वहिरनुष्ण इत्यादिवाक्यान्यपि प्रमाणानि । कुतः ? यतः सर्वत्राखण्डनीभानेन विरोधांशास्फा वि- रोधाशस्त्यक्त एवेति वाक्यार्थः ॥ . (१४) अत एव, पूर्वमेव 'वाचारम्भणं विकार' इति निरूपितम् । सुवर्णसूत्रम् । मित्याकाहायामाहुः-सर्वरूपत्वाद् विरोधांशपरित्यागादिति । तथा च भगवतः सर्वरूपत्वेन वहिरूपत्वादनुप्णरूपत्वाचानुप्णत्ववह्नित्वयोरैकाधिकरण्याच्छिवत्वादीनामप्यै- काधिकरण्यावहिरनुष्णः, परं ब्रह्म ब्रह्मविष्णुशिवाकारमनाकारमित्याविरुद्धमित्यर्थः । तदे- सदुतम्-ब्रह्मणः सर्वरूपत्वेनेत्यादिना । इदं चामे व्युत्पाद्यम् । अत्र प्रकृतानुपयोगान्न व्याख्यानम् । परं तु निवन्धटीकानुसारेणोच्यते-नामलीलाविभेदत इति । रूपली- लावन्नामलीलाविभेदतः । विरुद्धांशपरित्यागात् । यथा रूपलीला 'पूर्वबढे'त्यधिक रणे निराकारमेव ब्रह्म, प्रथमं पुरुपरूपेण, ततः शक्तिरूपेण, ततः कार्यरूपेण जायते इत्युच्यते, तथा नामलीलायामपि क्रमेण तादृशतादृशवाक्यरूपेण जायत इति सर्वाणि वास्यानि ब्रह्मबोधकत्वादविरुद्धानीति वाड्यानं प्रमाणमित्यर्थ इति ॥ (१४) एवं प्रासनिकं परिहत्य प्रस्तुतं महावाक्यमेव निर्णेतुं कार्यदशायामपि सर्वस्य ब्रह्मत्वे श्रुतेः सम्मतिमाहुः-अत एवेत्यादि । यतः सर्वस ब्रह्मात्मकत्वेनैकरूपत्वमेव श्रुत्यभिप्रेतम् , न तु कार्यरूपत्वेन नानात्वम् , अत एव हेतोः प्रपाठकारम्भ एव वाचा हरितोपिणी। -ब्रह्मण इति । सर्वरूपत्वेनेति । यहित्यरूपतेनानुष्णत्वरूपत्वेनेत्यर्थः । अनुष्णत्व- रूपत्येनापीति । भानादिति शेपः । अत एव सर्वस्य ब्रह्मात्मकत्वेन नामलीलायां विरो- धांशाभानेन अनुप्णत्ववाहित्वयोहान्तर्भावेन सामानाधिकरण्याट् वहिपदानुष्णपदयोरे- कार्थवाचकवं संगच्छते ।। (१४) मा भुतेः प्रामाण्यमाहुः-अत एवेति । पूर्वमेवेसस्य निरूपितमिसनेना- न्वयः । पूर्वमेव सान्दोग्य प्रपाठकारम्भ एव । वाचारम्भणं पटः पट इति कधनम् । गाधरभट्टी। (१४) पूर्वमेयेति । प्रपाठकारम्भे एव । याचारम्भणं पट इत्यादिकथनं पिकारो नाम- धेयं, न तु तेन रूपेण मन् । कारणरूपेण तु मृदूपेण सत्यमित्यर्थः । प्रस्तमनुमरन्ति -अपरं पेति-- रु.ग..'भारम' पाउ २म.पु. 'मामापि' पारः।

·तन्त्र यथा- विद्वन्मण्डनम् । ततः पूर्वोत्तरयोर्जडजीवयोः सदात्मकत्वे मध्ये हेतुमाह- महावाक्या- थनिरूपणम् । 'स आत्मेति। एवं जडस्य तदात्मकत्वमुक्त्वा जीवस्याप्याह -तत्वमसीति । अस्योपदेशत्वान्मुहुरुक्तवान् । 'आवृत्ति रसकृदुपदेशादिति ब्रह्मसूत्रात् । अतः सम्पूर्ण महावाक्यमुपदेशः। -'ऐतदात्म्य'मित्यत्र न भागलागलक्षणा सदंशे, तथा-'त. सुवर्णसूत्रम् । आरम्भणं घटः पट इत्यादिकथनम् , विकारो विकृतिः, नामधेयं नाममात्र, न तेन रूपेण वस्तु तत् , किन्तु मृत्तिकेत्येव कारणरूपेणैव सत्यमित्युक्तम् । तथा चाविद्वद्द शायामेव नानात्वं, न तु विद्वदशायामित्यर्थः । तत इति । सत्यत्त्रकथनोत्तरम् । 'स आत्मेति । स एव सर्वस्य जडस्य जीवस्य चात्मा अनारोपितानागन्तुकवरूपम् । अ. स्येति । ऐतदात्म्यमियादेः । उपदेश इत्युद्देश्योलेसः । सिद्धमाहुः-तत्रेत्यादि । 'स य एपोणिमे येतेन जगन्मूलभूतमणुभावरूपं सत्पदार्थ परिचाय्य, ऐतदात्म्यपदार्थाद्धर्मरू. पतामिदंपदार्थादाकारादिकं च त्यक्त्वा केवलसन्मात्रता न वोध्यते, तदुभयत्यागे ऐत- दाम्यसर्वपदयोवैयर्थ्यप्रसङ्गात् , किन्तु तत्पूर्वकमेव तथात्वं बोभ्यत इति यथा सदंशे सा नाङ्गीक्रियते, तथा चिदंशेऽपि प्रायपाठवलात , तस्य भावस्तत्वमिति भावार्थप्रत्ययमप्रयुज्य- हरितोपिणी। विकारो विकृतिः । नामधेयं नाममात्रं, न तु घटत्वेन रूपेण तद् वस्तु, किन्तु कार- णरूपेण । 'मृत्तिकेत्येव सत्यम्' । कारणमेव घटाद्यात्मना जातमिति श्रुत्यर्थः । एव च नानात्वमविद्वदशायामेवेति भावः । तत इति । 'मृत्तिकेत्येव सत्य'मित्यनेन यत्सत्यत्वमुक्त, तदनन्तरमित्यर्थः । पूर्वोत्तरयोरिति । छान्दोग्यश्रुतौ पठितयोरित्यर्थः । सदात्मकत्वे हेतुं मध्य आहेत्यन्वयः । स आत्मेति । स भगवान् आत्मा जडजीवयो, रात्मेत्यर्थः । अनारोपितानागन्तुकं रूपमिति यावत् । अस्येति । ऐतदात्म्यमिदं सर्व मियादेः । मुहुरिति । छान्दोग्येऽटमप्रपाठकेऽन्तिमसण्डेपु तत्त्वमसि श्वेतकेतो'इत्येन मुहरित्यर्थः । उपदेशे आवृत्तौ प्रमाणमाहुः-आवृत्तिरिति । केयलं 'तत्वमसी'त्यस्यैवो. पदेशत्वं निवारयन्ति-अत इति । तेन सिद्धमादुः-तत्रेति । तन ऐतदात्म्यमिति । 'ऐतदात्म्यमिदं सर्वमिस नेत्यर्थः । तथा च स य एपोणिमेसनेन वास्येन जगतारणीभूतः अणिमापः सत्पदार्थ उक्तः, तत ऐतदात्म्यमिदं सर्वमित्यः नेन ऐसभागत्वरूपधर्मः, इदंपदार्थरूपाकारच घोध्यते, तनोभयोरयोधने केवलं 'स.. एप' अन्यनेन सन्मानयोधने मागत्यागरक्षणा स्पान् । सा पैतदास्यपदसर्पपदयोयध्य- मिया सदशे त्यया न स्वीक्रियते, एवं चिदंशेऽपि न स्वीकार्येति भावः । एफर वन्यैकत्र न मायन्यत्र दोषमातुः-तथा चेति । ननु तत्र तदमावगमक पदवैयर्थ्यम, हेतुमाहेति । सम्पूर्णमहावाक्ये।

·व्याख्यानयोपेतम् । स्वमसी'त्यत्र चिदंशेऽपि न सत्यवगन्तव्यम् । तथा च सर्वत्यैव ब्रह्म- वाक्यत्वात्तदेकदेश एव 'तत्त्वमसी'ति वाक्यं जीवब्रह्मणोरभेदं बोधय- तीति न वक्तुं शक्यम् । वाक्यभेदप्रसङ्गाद, उपक्रमविरोधाच ॥ सुघर्णसूत्रम्। मानेऽपि युष्मच्छन्दे मध्यमपुरुपोपपत्ति चानुसंधाय तदभावोऽवगन्तव्यः । एवं सिद्धे सर्वस्य ब्रहावाक्यत्वे, लक्षणां विनैव तादात्म्येन सर्वस्य ब्रह्मत्वोपपत्त्या प्रतिज्ञादिसिद्धी सर्पस्यैव ब्रह्मावबोधफत्वं युक्तम् , न तु तदेकदेशस्य लक्षणया जीवब्रह्माभेदबोधकत्वं युक्त मित्यर्थः । ननु यथा तन पवैययं तदभावगमकं, तथा 'तत्त्वमसी सन्न किं वदभावग- मकमित्यत आहुः वाक्यभेदप्रसङ्गादिति । रज्वाद्यवयवेभ्यः सर्पादिसंस्थानवगुद्धिवि- कल्पितेभ्यः सदवयवेभ्यो विकारसंस्थानोपपत्तिमद्रीकृत्य 'ऐतदात्म्य'मित्यस्य विभेदव्या- सेघफत्यं, 'तत्त्वमसी'त्यत्र भागत्यागलक्षणया जीवब्रह्माभेदवोधकत्वमित्येवमर्थभेदेन विभागे *साफाहत्वाभावेन च तत्प्रसङ्गादित्यर्थः । नन्वेवमर्थभेदेऽपि प्रकारभेदेन ब्रह्मामेद एव योध्यत इत्याकाहासत्त्वादेकवाक्यतोपपत्तेर्न तत्प्रसङ्ग इसतो हेस्वन्तरमाहुः :-उपक्रम- विरोधादिति । उपक्रमे हि 'सदेव सौम्येदमग्र आसी'दित्यादिना ब्रह्मणः सचिदात्म- कजडजीवोपादानता घोधिता । न हि सा विवर्तवादे अभेदे घोपपद्यते। विवर्तोपादान- साया सभ्युपगमैकशरणत्वात् । अभेदे त्वयापि तदनहींकाराच । एवं तदुत्तमनुपगन्य दूषणमुक्तम् । एवं तापनीयेऽपि बोध्यम् । तथा हि-तबारोपविभूतिव्यपदेशपक्षैः प्रजा. पविर्जीवस्य महाभेदं खण्डाष्टकेन बोधिवयान् । तदिदं रहस्यं श्रुत्वा प्रणवपंदवाच्यं सिंह परमेश्वरं स्वात्मत्वेन जिज्ञासुमिदेवेनवमखण्डे विज्ञापितः सोऽद्वयात्मस्वरूप सिंह 'उप- हरितोपिणी। किमिसत आहुः-पास्यभेदप्रसङ्गादिति । रजौ सावभासवत्सन्मात्रे विकाररूपभे- दवुद्धनिरासफत्व ऐतदास्यामित्यस, 'तत्त्वमसी'सन लक्षणया भेदनिरामफत्वमित्यर्थ- भेदप्रयुक्तवाक्यमेदप्रसङ्गादित्यर्थः । न 'स्वयंपादेकं वाक्यं साकाङ्क्ष चेद्विभागः स्यादिति मिनिसूत्रेणैकवाक्यत्वोपपत्तिमयत्रापि प्रकारभेदेन ब्रह्माभेदबोधकत्वरूपाय- टिप्पणी। साकारत्याभावेन चेत्यादि । 'समेपु याक्यभेदः स्यादितिजैमिनीयन्यायेन या. क्यभेदप्रसग इत्यर्थः । समेषु पारपरनिराफा पु॥ + पियर्तवादे अभेदे चेति । कार्यरूपम्स जहांशस्य सतो विवर्तवया तवांग विवर्त- पादः, जीपस्य प्रक्षामिसतया दमामेद इसारायः ।। 1.प. पु. परनिमामि। * .

·विद्धन्मण्डनम् । 'जीवे. सुवर्णसूनम् । द्रष्टाऽनुमन्ते'त्यादिना व्याकुर्वन् , भेदप्रतीतेभ्रमत्वाय तज्जनकाऽविद्यास्वरूपं तमोरूपे- त्युक्त्वा, तदेतज्जडं मोहात्मकमनन्तं तुच्छमिदं रूपमस्य, अस्य व्यञ्जिका नित्यनि- वृत्तापि मूढरात्मैव दृष्टा । अस्य सत्त्वमसत्त्वं च दर्शयति सिद्धत्यासिद्धत्वाभ्यां स्वतन्त्रास्वतन्त्रत्वेन, सैपा वटवीजसामान्यवदनेकवटशक्तिरेकैव । तद्यथा वटवीजसामान्यमेकमनेकान् स्वाव्यतिरिक्तान वटान स्ववीजानुत्पाद्य तत्र तत्र च संपूर्ण संतिष्ठत्येवमेवैपा माया स्वाव्यतिरिक्तानि परिपूर्णानि क्षेत्राणि दर्श- यित्वे' यन्तेन जडमोहात्मकप्रपञ्चदर्शकत्वं, वटवीजदृष्टान्तेन वैलक्षण्यं चोक्त्वा, शावाभासेन करोति, माया चाविद्या च स्वयमेव भवतीति तत्कार्यमुक्त्वा 'सैपा चित्रा सुदृढा बहहरा स्वयं गुणभिन्ना अङ्करेष्वपि गुणभिन्ना सर्वत्र ब्रह्मवि- प्णुशिवरूपिणी चैतन्यदीप्ता, तस्मादात्मन एव त्रैविध्यं सर्वत्र योनित्वमपी'- सायाह । अन्न चैतन्यदीप्तत्वकथनाच्छ्रुत्यन्तरोक्तजलचन्द्रदृष्टान्तेनांशप्रवेशद्वारा कार्यजीवे. श्वरकर्तृत्यम् , सप्तम्यर्थे *मत्वर्थीयेन, चैतन्यगुणसम्बन्धेन दीप्या आभासाभास्ययोः समानाकारत्वनियमामिप्रायेणात्मन एव वैविध्यम् , योनित्वकथनेन तस्या दर्शकत्वमात्रं, न तु जनिकात्वमिति वोधितम् । अतोऽनापि जडजीवयोर्ब्रह्माभिन्नत्वं तादात्म्येन सिध्यति, न तु ब्रह्मणो जीवाभेदः । जननानन्तरमेव दर्शकत्वात् । भिन्नत्वजडत्वास्वतन्त्रत्वादिना दृश्यमानस्य 'स्वतश्रावतत्रत्वे त्यनेन मीमांसक-सांख्य-वैशेषिकादिप्रतिपन्नस्यान्तरासृष्टि- रूपत्येन मिथ्यात्वं, न तु सर्वस्येत्यपि । तेन भेदस्य यदतात्विकत्वमज्ञानकृतत्वं चोक्तं तत्स्वाभाविकत्वेनामिमन्यमान एव तस्मिन् पर्यवस्पति, न तु वादात्म्यशरीरप्रविष्टे भेदे । एवं च व्यावहारिकः स्मातः प्रपञ्च: स्वापेक्षयोत्कृष्टसत्ताकप्रपञ्चपूर्वकः, गायिकत्वात् । गेन्द्रजालिकप्रपञ्चवदितिपूर्वोक्तश्रुतिमूलकेनापि ब्रह्मात्मफजगत्सिद्धेस्तदुक्त प्रमाणमाभासी कृतं जेयम् ॥ हरितोपिणी। क्यस्य सत्त्वादित्यतो दूपणान्तरमाहुः-उपक्रमेति । उपनिपदि उपक्रमे 'सदेव सौम्ये दमन आसी'दित्यनेन, जहांझे अथ च 'सन्मूलाः सौम्येमाः प्रजा' इत्यनेन चिदंशे प्रमाणः उपादानकारणत्वमुक्तम् । तच्च त्वन्मते न संभवति, विवर्तीपादानताया अभेदेऽ. नगीकारादिति । अधिकं जाकरे योध्यम् ।। टिप्पणी। मत्यर्थीयेनेति । ब्रह्मविष्णुशियरूपाण्यस्यामिति विप्रहे 'अत इनिठना विति विहि- तेनेनिप्रत्ययेन । अविद्याया उक्तरूपामामाधारतया सप्तम्यर्थ एव युज्यते, न तु पष्टयर्थः।। मु.पु. 'मादि' मामि। .प.पु. 'विष्यपोनिरय' इति पारः .

·, व्याख्यानयोपेवम् । अपरं च, त्वन्मते जीवस्याभासत्वेन अलीकत्वात् 'स आत्मेत्यन्तेन तत्पदार्थ निरूप्य 'न त्वमसि' इत्येव वदेन तु 'तत्त्वमसी'ति । सत्तावा- सुवर्णसूत्रम्। अतः परं तदुक्तमुपगम्यापि मायात्वसाधकं दूषयन्ति-~-अपरं चेत्यादि । तथा च 'हेयत्यावचनाचे स्सन त्वद्भाप्ये सारख्यं प्रति यदूषणमुक्तं, तेनापि त्वदमिमताप्रमाणस्या- भासतेत्यर्थः । दूपणान्तरमाहुः सत्तेत्यादि । आभासादेरसत्त्वाद्वक्तुनिरवद्यत्वेन तदर्श- नायोगाच तथेत्यर्थः॥ अथान प्रसङ्गाद्रामानुजमतं लिख्यते-चिदचिदीश्वर इति वस्तुत्रयं भिन्नखभावम् । तनाचिद्वस्तुनश्चिद्वस्तुनः, परब्रह्मणश्च भोग्यत्वेन, भोक्तृत्वेनेशितृत्वेन च स्वरूपविवेकं श्रुतय आहुः–'अस्मान्मायी सुजते विश्वमेतत् 'तस्मिंश्चान्यो मायया संनिरुद्ध' इत्याद्याः । तेन त्रयाणा भेदः सिद्धः । 'यः पृथिव्यां तिष्ठन्' 'यो रेतसि तिष्ठन्' 'य आत्मनि तिष्ठन्' इत्यन्तर्या मित्राह्मणे पृथिव्या रेत-आदीनां पृथिवीकार्याणां च पृथगु. हेसात् सर्वावस्थावस्थितस्वाचितः, आत्मन उल्लेसाद् बद्धमुक्तोमवावस्यस्याचिन्द्रोक्लश्चितच परमपुरुषशरीरत्वं, तेन तमियम्यत्वं, तेनाथस्थिति च श्रुतिदर्शयति । ईदृश एव सौया- स्वाक्ये अन्तर्यामित्वश्रावणोत्तर 'एप सर्वभूतान्तरात्माऽपहतपाप्मा दिव्यो देव एको नारायण' इति परमपुरुषस्यापहतपाप्मत्वादिविशिष्टनारायणरूपेणात्मत्वं च श्राव. यति । तेनाचितश्च सर्वावस्थासु तच्छरीरत्वाच्छरीर्यविनाभावः, शरीरिणश्च कार्यकारणा- न्यतरशरीराविनामावः सिद्ध्यति । तथा सति गोलवत् शरीरशरीरिणोश्च सर्वदाऽविना- भावः । परन्तु दृष्टान्ते विशेष्यस्यानित्यत्वं, दार्टान्तिके तु विशेपणस्येति विशेपः । एव सति 'सदेव सौम्येदमग्र आसी'दित्यादौ सत्पदेन पर प्रौवोच्यते, उत अचिच्छरीर- विशिष्टं तदुच्यत इति सन्देहेऽपि तादृशे सौगलवाक्ये 'अन्तः प्रविष्टो यः सृजत' इति श्रावणात, तेन डान्दोग्यवाक्योपसहारे अचिच्छरीरविशिष्टस्यैव परस्योपादानत्वं कर्तृत्व च सिद्ध्यतीति कार्यावस्थकारणावस्थस्थूलसूक्ष्माचिद्वस्तुशरीरो बद्धमुक्तावस्यचिद्वस्तु- शरीरश्च परमपुरुष एवेति कारणात्कार्यस्यानन्यन्वेन कारणविज्ञानात्सर्वविज्ञानममिसहि- तमुपपन्नतरम् । अत एव च जगतो ब्रह्मोपादानकत्वम् । अत एव च सर्वेषा शब्दानां हरितोपिणी। दूपणान्तरमाहुः-अपरं चेति । न तु तचमसीति । सन्मते जीवो नासीति शेषः । अन्यदपि दूपणमाहुः-सत्तेति । जीवस्याभावे 'युप्मयुपपदे समानाधिक- मु.पु 'तयारव' इत्यधिक । २ मु पु. साधयन्तीति पाटान्तरम् । ३ स्यवाद मु.पु पाठ.। "मु पु. तदुखेसादिति पाठ । वि १५ ·तीतिः, ब्रह्मणि तु चक्षुःसन्निकर्पामावान्न जगत्प्रतीतिः, इन्द्रियाणां बहिर्मुसत्वादिति 1नोपरापूटिषितपुष्परेपु तथानितानुपरोधात् 'भारमते. परिणामात्' इति पुतिः विद्वन्मण्डनम् । चकधातो मध्यमपुरुपप्रयोगानुपपत्तिश्च ॥ (१५) किंच, अविद्यया कृत्वा ब्रह्मण्यारोपितं जगत्प्रतीयते रजतमिव मुखैमा ब्राह्माकरवानराशा। आरोप ह्यधिष्ठानज्ञानं कारणम् । अत्र च 'पराश्चि जगदाविद्यकतानिराकृति- शुक्तिकायामिति हि तव मतम् । तदसंभवि । सुवर्णसूनम् । प्रमवाचिना शब्देन सामानाधिकरण्यं मुख्यवृत्तमित्यादि । अत्र यद्यपि प्रतिज्ञोपपद्यते, तथापि दृष्टान्तोपरोधो दुर्वारः । अत एव तदात्मान स्वयमकुरुते'ति श्रुतिः । प्रः तिश्च प्रतिज्ञादृष्टान्तानुपरोधात्' 'आत्मकृतेः परिणामात्' इति श्रुतिसूत्रविरोधो- ऽपि तथेति दिक् । एवं मध्वमतेऽपि बोध्यम् । प्रकृतमनुसरामः ॥ (१५) एवं जीवब्रह्माभेदवोधने प्रमाणस्याभासत्वं स्फुटीकृय तदभिमताविद्याबोधनेपि तस्याभासत्वं स्फुटीकर्तुमविद्यया जगत्प्रतीतिं दूपयन्ति-किञ्चेत्यादि । न चाप्रत्यक्षेऽ प्याकाशे तलमलिनिमारोपवद्ब्रह्मण्यपि जगदारोपः संभवतीति वाच्यम् । अवकाशरूपेण वस्तुसामर्थ्यादेव तस्य प्रत्यक्षत्वात् । अन्यथा अवकाशाद्यभिलापोच्छेदप्रसङ्गात् । अवि- दुपा केनापि प्रकारेण ब्रह्मणस्तदभावादिति वैषम्यात् । ननु 'ज्ञानेन भूयोऽपि च तत्र लीयते, रज्वामहेभोगभवाभवौं यथे'यादौ प्रपञ्चस्य ज्ञाननाश्यत्वोक्त्या तथोच्यत हरितोपिणी। रण' इति पाणिनिसूत्रेण भूधातोर्मध्यमपुरुपाभावेन त्वं भवसीति प्रयोगानुपपत्तिरित्यर्थः ॥ (२५) यथा जीवाभेदबोधकथुतेः प्रमाणाभासत्वमेवमविद्यायोधकथुतेरप्याभासत्व माहुः-किचेति । अधिष्ठानज्ञानमिति । शुक्तिज्ञानमियापराचीति । 'परामि सानि व्यतृणत्स्वयम्भूरित्यस्याः श्रुतेः । खानि इन्द्रियाणि स्वयम्भूः पराश्चि पराइम सानि व्यतृणत् निर्मितवानित्यर्थः । तथा च शुच्यंशे चक्षुःसन्निकर्पात् टिप्पणी। मध्यमपुरुषप्रयोगानुपपत्तिश्चेति । तिवान्यस्य धात्वर्थपतुः सत्ताश्रयस्य चुनः पठन्दयाच्यालीफेन मामानाधिकरण्यासंभवादामच्छन्दम्म समानाधिपरणत्यानुपपत्त्या मप्यमानुपपत्तिः, अलीफे सचानयाभेदस्य याधितत्वादिति प्राभलनः ॥ दूपमा हामम्। तत्र रजतप्र.

·- व्याख्यात्रयोपेतम् । खानी तिश्रुतेस्तस्याविषयत्वात्वारोपः? न च *ज्ञाननाश्यत्वोत्या, अस्य ज्ञानस्य चाज्ञानमात्रनिवर्तकत्वेनास्याप्यज्ञानकार्यत्वमुच्यत इति वक्तुं युक्तम् । विष्णुस्मरणादिना अतद्रूपाणां पापानां नाशात् ॥ सुवर्णसूनम् । इत्यत आहुःन चेत्यादि । अस्यापीति । जगतोऽपि । विष्णुस्मरणादिनेत्यादिपदेन 'न मां कर्माणि लिम्पन्ती'यादिज्ञानसंग्रहः । अतद्रूपाणामिति । अज्ञानकार्यव्यति- रिक्तरूपाणाम् । तथा चाज्ञानमाननिवर्तकत्वेन नियमे तदकार्याणां पापानां नाशाभावेन स्मृतिविरोधः । तेपामप्यज्ञानकार्यवाहीकारे पापनाशवत्प्रपञ्चनाशापत्त्या स्मृति प्रत्यक्ष- विरोध इत्यर्थः॥ हरितोपिणी। भावः । ननु जगतो ज्ञानकनाश्यत्वादज्ञानकार्यत्वमित्याशयेन शङ्कतेन चेति । ज्ञा- ननाश्यत्वोक्त्येति । प्रपञ्चस्येति शेपः । अस्य ज्ञानस्येति । ब्रह्मज्ञानस्वेत्यर्थः । अस्यापि प्रपञ्चस्यापि । सण्डयन्ति-विष्णुस्मरणादिनेति । आदिना 'न मां क- माणि लिम्पन्ति, न मे कर्मफले स्पृहा । इति मां योऽभिजानाति कर्मभिर्न स वध्यते' इति ज्ञानस्यापि संप्रहः । अतद्रूपाणामिति । अज्ञानकार्यव्यतिरिक्ताना पापा- नामित्यर्थः । तथा च ज्ञानस्याज्ञानमात्रनिवर्तकत्वं न, किन्त्वतद्रूपपापनाशकत्वमपीति भावः । अन पापस्याप्यज्ञानकार्यत्वोपगमे विष्णुस्मरणेन ज्ञानेन वा पापस्य नाशे अज्ञा- नकार्यप्रपञ्चस्यापि नाशस्वीकारे प्रपञ्चादर्शनेन बहुश्रुतिस्मृतिविरोधः स्यादिति हृदयम् ॥ गङ्गाधरभट्टी। (१५) नाश्यत्वोक्त्येति । 'ज्ञानेन भूयोऽपि च तत्पलीयते रज्वामहे गभ- * टिप्पणी। ज्ञाननाश्यत्वोक्त्येति । अयमर्थः-संसारस्य ज्ञाननाशक्त्वमुक्तम् । वच वस्साज्ञा नकार्यत्व एव पढते, ज्ञानस्याज्ञानमाननिवर्तकत्त्वनियमादिति । एवं घ ताशनियमे व्य- मिचारप्रदर्शनाय, स च वदा स्याद्यदि ज्ञानस्यान्यनिवर्तकलं प्रदर्मितं स्यात् । तथा च व्यवहारदशायां स्मरणरूपज्ञानेन पापानामज्ञानकार्यस्नोमयवायनमिमवानां निवृत्तिदर्श- नेन शानस्याज्ञानमात्रनिवर्तकत्वं न संभवतीति ताशनियमानुरोधेन प्रपञ्चस्याज्ञानका. यत्वं न यक्तुं शक्यत इत्यभिप्राय इति प्रामसनः ॥ प्रशन्येनाज्ञानमात्र इति क. पु.।

·१३२ विद्वन्मण्डनम् । अस्तु वा ब्रह्मज्ञानस्याज्ञानमात्रनिवर्तकत्वम् । तच संसाररूपमेव, न सुवर्णसूत्रम् । ननु ब्रह्मज्ञानत्वेनाज्ञानमात्रनिवर्तकत्वेन व्याप्तिर्वाक्यवलादगीक्रियते, न तु ज्ञानत्वेन अतो नानान्तरस्यैतरनाशकत्वेपि न दोप इत्याकाङ्कायामन्तरासृष्टिस्तद्विषय इत्याशयेन तदुक्तमभ्युपगच्छन्ति-अस्तु वेत्यादि । येत्यनादरे । तच्चेत्यादि । ज्ञाननिवर्यभाव- रूपाज्ञानं च । संसाररूपमेव अभिमानात्मकमेव । 'नैवात्मनो न देहस्य संमृतिः सुविविक्तयोः । अविवेकस्तयोर्योऽसाविह तस्यैव संसृतिरिति भगवता देहात्मानौ पृथगुक्त्वा तदविवेकस्यैव संसारकथनात् । तेन 'य एप संसारतरुः पुराण' इत्यत्रापि 'टे अस्य बीजे शतमूलस्त्रिनाल' इति द्विवीजस्य सांख्यप्रतिपन्नस्यैव 'मायामयं वेद स वेद वेद'मित्यनेन मायामयत्वमुच्यते । (स्वाभाविक)वास्तवभेदाश्रयणात् । तस्य अन्तरासृष्टि- हरितोपिणी। ननु विष्णुस्मरणेन, ज्ञानेन वा पापनाशः स्वीक्रियते; ब्रह्मज्ञानेन तु विलक्षणमज्ञान- मानं निवर्तत इति स्वीक्रियते इति नाज्ञानकार्यप्रपञ्चनाश इत्यत आहुः-अस्तु वेति । तच्चेति । विलक्षणं भावरूपमज्ञानमित्यर्थः । संसाररूपमेवेति । अहंताममतारूपमेवे- गगाधरभट्टी। वाभवौ यथे'यादिना । अस्येति । जगतः । विष्णुस्मरणादिनेति । आदिना 'न मां कर्माणि लिम्पन्ति, न मे कर्मफले स्पृहा । इति मां योऽभिजानाति कर्मभिर्न स बध्यते' इति ज्ञानम् । तद्रूपाणां जगप्राणाम् । अथवा यस्य स्मृत्या च नामो- क्त्ये'त्युक्त नामप्रहणमादिना गृह्यते । तथा च नाममहस्यापि अज्ञानकार्यत्वेन तेनाज्ञान कार्यपापनाशे त्यदुक्तनियमासिद्धिः॥ । टिप्पणी। अविवेकस्तयोरिति । तयोर्योऽविवेकः असौ संसृतिरित्यन्वयः । संभवति सामा- नाधिकरण्ये वैयधिकरण्यस्यान्याय्यत्वात् । अध्याहारगौरवमपि तथाकरणे ॥ + यत्तु श्रीगङ्गाधरम? 'विष्णुरमरणादिनाऽतद्रूपाणामित्या तद्रूपाणामिति पदं छित्वा जगपाणामिसर्थ उक्तः, 'विष्णुरमरणादिने'त्यत्रादिपदेन नाममहणं गृह्यते । तथा र नाममहम्याप्यज्ञानकार्यत्वेन तेनाशानकार्यपापनाशे त्वदुक्तनियमाऽसिद्धिरिति घोक्तम् । दौपिसानीपिसे तु 'गुगरामिपातस्य मानरूपमाभागत्तदोपदर्शनेऽपि न इति प्रामपन गय पश्यति ।। सतर्गतः पाटो गु.गु. मामि। २ माशानमानमाननिर्वकमिति चेत् माया पातु निगरिमोपं पारः। प्रकृतोपयोग .

·व्याख्यात्रयोपेतम् । तु प्रपञ्चः। भगवत्कार्यत्वात् । तथा च.खरूपाज्ञानदेहेन्द्रियान्तःकरण- प्राणाध्यासरूपपश्चपर्वात्मकाऽविद्यानाशे तत्कार्यरूपाहन्ताममतारूपसं. सारनाश एव ज्ञानकार्य, न तु प्रपञ्चनाशोऽपि । ब्रह्मविदः खपुत्रादि- दर्शनामावप्रसाद् । नचैवमित्येतत्सर्वं भागवततत्त्वदीपनिबन्धे मप- चितं पितृचरणैरिति नात्र वितन्यते ।। वस्तुतस्तु ब्रह्मज्ञानस्य नाज्ञाननिवर्तकत्वम् । 'क्षीयन्ते चास्य कर्मा- सुवर्णसूत्रम् । रूपत्वात् । न तु ब्रह्मकार्यस्य तस्य तथात्वम् । एतेनैव ये एकादशस्कन्धादिपु देहं प्रकृत्य 'निरूपितेयं निविधा निर्मूला भातिरात्मनी'ति, प्रपञ्चं प्रकृत्य त्वय्यद्वितीये भग• वनयं भ्रम' इति, विकारं प्रकृत्य 'आद्यन्तयोर्यदसतोस्ति तदेव मध्ये' इत्यज्ञानभ्रमास- च्छन्दाः प्रपञ्चे प्रयुक्तास्तेपि व्याख्याता वोध्याः। तद्विवृत्याहुः :-तथा चेत्यादि । अहं. न्ताममतारूप इति । अहन्ताममते रूपयतीत्यहन्ताममतारूपः । अभिगत्यात्मक इत्यर्थः । न चैवमिति । न वपुत्रादिदर्शनाभावः ।। एवं संसारप्रपञ्चयोर्भेदमङ्गीकृत्य तदुक्का व्याप्तिरङ्गीकृता, अतः परं तस्या अप्रयोज- कलं बोधयितुमाहुः-वस्तुत इत्यादि । नन्वेवं सति मिथ्याज्ञानसलिलावसिकायामेव हृदयभूमौ कर्मवीजप्ररोहाद् . अहाज्ञानत्वेनाज्ञानकार्यनिवर्तकत्वेन व्याप्ति प्रयोजिकेत्यत हरितोपिणी। त्यर्थः । नैवात्मनो न देहस्य संमृतिः सुविविक्तयोः । अविवेकस्तयोर्योसाविह तस्यैव संसृति'रिति भगवतैकादशस्कन्धे देहात्मभिन्नाविवेकस्यैव संसारत्वकथनात् । अप- वस्याज्ञानकार्यत्वं नास्तीत्साहुः-भगवत्कार्यत्वादिति । संसारो मिन्नः, प्रपञ्चो भिन्न इत्यन्न निबन्धसंमतिमाहुः-तधा चेति । प्रपश्चितमिति । 'संसारस्य लयो मुक्ती न प्रपञ्चस्य कर्हिचित्' इत्यादिना प्रपञ्चितमित्यर्थः ।। वस्तुत इति । तथा च पुण्यपापयोरपि निवृत्त्या न तथा नियम इति भावः । ननु .. टिप्पणी। * तत्कार्यरूपेति । अविद्याकार्यरूपेत्यर्थः । ब्रमणः सर्वकर्तृत्वानुपपत्तिः, तत्कार्यस्वा. भावात्संसारखेति न शनीयम् । असाध्यविद्याद्वारा तत्कार्यत्वात् ।। - मु.पु. देतनिहाया भाहुरिति पाठः ।

·१३४ , ब्रह्मज्ञानमज्ञानकार्यपुण्यादिनिवर्तकमित्येव व्याप्तिः स्वीक्रियत इत्यत आहुः-एतयोरिति । विद्वन्मण्डनम् । णी ति श्रुतिस्मृतिवचनात्पुण्यपापयोरपि निवृत्तिः । एतयोरप्यज्ञानका• यत्वं पुरस्तादेव निरस्तम् ॥ किञ्च, अविद्याया असत्वेनाङ्गीकारात्तन्नाशोऽप्यशक्यनिरूपणः । इतोऽपि ब्रह्मणि तत्सम्बन्धोऽप्यशक्यवचनः, सम्बन्धस्य द्विनिष्ठत्वात्, प्रकृते चासम्भयात् । तथा च कस्य केन कस्य प्रतीतिः स्यात् । विभा- जिकाया एवाभावेनैव विभागस्याप्यभावात् । अत एवासन्नेव प्रती- यत इत्युच्यते इति चेद, अहो मूढता !! यत्समप्रतीततरणिकिरणता. पतप्तस्य तत उत्थितस्य जागरितदशादृष्टमरुमरीचिंजलधिवीचिविभ्र- मैस्तदुपशमाभिमानेन सुखिताभिमानो मिथ्यावादिनः । असतोऽपि प्रत्यायिका ह्यविया, सा चासतीति का प्रत्याययेदिति पूर्वोक्तं श्रुत्वा प्येवं वदन् मूर्खतां नातिवर्तसे । एतेनैव कार्यानुरूपेण कारणेन भाव्य- सुवर्णसूत्रम् । आहुः-एतयोरित्यादि । एतयोः पुण्यपापयोः, अज्ञानकार्यत्वम् अज्ञानपरिणाम- त्वम् , पुरस्तादेव प्रपञ्चस्य भगवत्कार्यत्वबोधकश्रुतिविचार एव, निरस्तम् । तथा च व्याप्तिरप्रयोजिकैवेत्यर्थः॥ प्रकारान्तरेणापि तथात्वमाहुः-किश्चेत्यादि । ननु कार्यस्वरूपवलात्तथाङ्गीक्रियते इति चेत्तनाहुः--एतेनेत्यादि । तत्स्वरूपासत्वेन । नन्येवं सति श्रुत्युक्तस्य तुच्छत्वस्य हरितोपिणी। । पुरस्तादिति । प्रपञ्चस्य भगवत्कार्यत्वविचारे एवेत्यर्थः ।। अज्ञाननाश इत्यपि पहुं न शक्यते इत्याहुः-किचेति । असंभवादिति । अवि. चाया असत्येन द्विनिष्ठत्यासंभवात् । कस्येति । कस्य पुरुपस्य । केन केन रूपेण । कस कस्य पदार्थस्य । विभाजिकाया इति । मायाया इति शेषः । शहते-अत एवेति । उत्तरमाहुः-अहो मूढतेति । स्पष्टम् । एतेनेति । निरस्त मिसनेनान्मयः । गङ्गाधरभट्टी। एतयोरपीति । पुण्यपापयोः । पुरस्तात् । प्रपञ्चस्य भगवत्कार्यत्वात् ॥ टिप्पणी। असनेव प्रतीयत इति । अविद्यानाक्षणोः सम्यन्ध इति शेपः ।। .निवृत्त इति पाट ।

·व्याख्यानयोपेतम् । मिति कार्यस्य तुच्छत्वेन तत्कारणं तादृश्यवियोच्यते इत्यपि निरस्तम् । कार्यस्य तु तुच्छत्वातुच्छत्वे पश्चाद्विचारयिष्यामः ।। संप्रति वद्रीत्यैव विचार्यते। कल्पना हि लोकानुसारिणी । तथा च यत्र मायाविनो नटा मणिमन्नादिना आनकदम्यतस्कदम्यं दर्शयन्ति, तत्र तद्दर्शिताम्रादिकमेवासद् दृष्टमिति ज्ञायते, तत्क्षणमेव तददर्श- नात्, न तु तन्मवादिसामर्थ्यमपि । तथा सति तद्दर्शनमपि न स्यात् । सर्वोऽपि च तथा प्रदर्शयेदविशेपात् । तस्मात्त्वदभिमताविद्यया जग- स्मतीतिर्जीवविभागो वा न युक्तिसह इति न कर्तृत्वनिषेधो ब्रह्मणि शक्यनिरूपणः ॥ (१६) नन्वास्तां शुद्धमेव ब्रह्म जगत्कारणम् , लेन सहाभेदो जीवस्य कथं सुवर्णसूत्रम् । का गतिरित्यत आहु:-कार्यस्येत्यादि । पश्चादिति । ग्रन्थसमाप्तिदशायाम् । इदानी कुतो न विचार्यत इत्याकालायां तुच्छत्वाङ्गीकारेऽपि त्वन्मतस्य दूपयितुं शक्य- त्वान्न विचार्यत इत्याशयेनाहुः-संप्रतीत्यादि । त्वद्रीत्येति । तुच्छत्वाङ्गीकारपूर्वकम् । सिद्धमाहुः-तस्मादित्यादि । तस्मादिति । असन्तयुकिविरुद्धत्वात् ।। (१६) एवं तुच्छत्वाङ्गीकारेऽपि जगत्प्रतीत्यादिरूपतत्कार्यासिद्धि प्रदर्यानुपाधित्या- दिति हेतुः साधितः । तन प्रमाणस्याभासतामंपादने महावाक्ये भागसागलक्षणामनाढय हरितोपिणी। तादृशी तुच्छा । पश्चादिति । अन्ते । तद्विचार विनय जन्मतं सण्डयते- संप्रतीति । लोफानुसारेण कल्पनागाहुः-तथा चेति । तस्मादिति । संसाररू- पयार्यस्य तुच्यत्वात् । त्वदभिमतेति । तुच्छरूपाविद्ययेत्यर्थः ॥ (१६) इदानी मायावादी जीवाभेदे शश्ते-नन्निति । कथमिति । केन रूपेणे- गगाधरभट्टी। पश्चाद् अन्यसमासी ।। (१६) वचनात् एकादशीयान् । अमे स्पष्टम् ।। टिप्पणी। तरक्षणमिति । दर्शनोत्तरक्षणे । एफरिमन्नेव क्षणे दर्शनवदभावयोरमभवात् । वस्तु- वस्तु पोशोले शिकलात्मफेक्षणे दपमपि संभवतीति सहसासो नैकानोऽपि 17.'करंशं' इति पार ।

·। . विद्वन्मण्डनम् । . बोध्यते । परस्परं विरुद्धधर्मत्वादुभयोः, परमा- जीवनमा श्रुत्या भेदानुपपत्तिः थतो भिन्नयोरभेदासम्भवश्च । न चौपाधिकत्वेन भेदस्य, प्रदर्शनपुरःसर तदपगमे तत्सम्भव इति वाच्यम् । पूर्वोक्तन्यायेनोपाधेरेवं त्यपिचारःनिर्वमशक्यत्वात् न च तात्त्विक भेदवतोरपि पाथसो. मिलने सत्यभेदप्रतीतिवत् प्रकृतेऽपि 'नद्यः प्रविष्टा इव ना. मरूपे' इति वचनाद् ब्रह्मसम्बन्धे सति जीवस्तस्माद् भिन्नतथा न प्रती यत इत्याशयेनाभेदः श्रुत्या बोध्यत इति वाच्यम् । तयोरनन्त्यावय- विसावयव्येकजातीयद्रव्यत्वेनोभाभ्यामेकं खसजातीयं कार्यमुत्पाद्यत इति युक्तं तदभेददर्शनम् । प्रकृते तूंभयोरपि महत्त्वे सति निरवषय- सुवर्णसूत्रम् । जीवस्य ब्रह्माभेद उक्तो, जीवरूपं तु नोक्तमिति तमनुपपन्नं मन्वानस्तामादाय श्रुतार्थाप. त्यभिमानेन वोक्तं सगर्थयिष्यन् पुनः प्रत्यवतिष्ठते-नन्वास्तामित्यादि । कथमिति। किमैक्यरूपेण, किं वा भेदाभावरूपेण, उताविभागरूपेण, अथवा तस्मिन् सत्यभेदप्नती तिविपयत्वेन, अथवा तादात्म्यरूपेण, अपि वा अविनाभावरूपेण, उतोपचारेणेति। तत्राा दूपयन्ति-परस्परमित्यादि । द्वितीयं दूपयन्ति-परमार्थत इत्यादि । तृतीयचतुर्थों निराकरोति-न च तात्विकेत्यादि । नद्य इति । इदमेकादशस्कन्धे भगवद्वाक्यम् । 'ता नाविदन्मप्यनुपङ्गवद्धधियः स्त्रमात्मानमदस्तथेदम् । यथा समाधी मुन- योऽन्धितोये नद्यः प्रविष्टा इव नामरूप' इति । अत्र विदन्तीति विभक्तिविपरिणा- मेन योजना । तयोरिति । पाथसोः । इति युक्तमिति । अविभागादप्रतीतेर्या हेतोर्यु हरितोपिणी। त्यर्थः । ननु आत्मत्वरूपैकधर्मेणेसत आह-परस्परमिति । ननु भेदाभावरूपेणेत्यवाह -परमार्थत इति । उपाधिना भेदस्तदभावे अभेद इत्याशयेन शङ्कतेन चेति । खण्डयन्ति-पूर्वोकन्यायेनेोते। उपाधेरविद्यायास्तुच्छत्वादित्यनेन न्यायेनेत्यर्थः । जल दृष्टान्तेन पुनरभेदं शङ्कतेन चेति । इति वचनादिति । श्रीभागवतैकादशस्कन्धी यवचनादित्यर्थः । उत्तरयन्ति–तयोरिति । जलयोरित्यर्थः । इति युक्तम् । तदभेददर्श नगियनेनान्वयः । अनन्त्यावयवि परमाणुरूपं, साययवि द्वयणुकादि गहरव्यम् । उभाभ्यामिति । मिलित्येति गेपः । कार्यमिति । महत्परिमाणविशिष्टगेकं जलरूपं गगाधरमही। आविद्यकत्वं प्रपञ्चस्यापीति । अविद्याया इदमाविषं तदेवाविद्यकमिति फुत्सिते फः । भाविधगियेय पटुय पाठः । आपिपिकमिति पाठे 'अध्यात्मादेष्ठम्' आकृति- ...रारिमांवरूपेणेति पाठः।

·व्याख्यानयोपेतम् । खेनारम्भकत्वासंभवाच्च न तथा वक्तुं शक्यम् । 'अविनाशी वारे अय- मात्मा अनुच्छित्तिधर्मति *श्रुते शासंभवाच ॥ किञ्च, जीवब्रह्मणोः का सम्बन्धः? । न तावत् संयोगः । तयोर्विभु- त्वेन तदनङ्गीकारात् । न समवायः । अनाभितत्वादुभयोः । नापि सरू- पसम्बन्धः । तस्य सार्वदिकत्वेन सर्वदा जीवानुपलब्धिप्रसङ्गात् ॥ सुवर्णसूत्रम् । कम् । ननु महत्त्वनिरवयवत्वे नारम्भवाधके, प्रकृती परमाणुपु च तदगीकारादित्यत आह -अविनाशीत्यादि । अनुच्छित्तिधर्मेत्यत्र न विद्यते उच्छित्तिर्येपा ते अनुच्छित्तय. स्तादृशा धर्मा यस्येत्यर्थो विवक्षितो, न तूच्छित्तिधर्मो यस्यासावुच्छित्तिधर्मा तद्भिन्नोऽनु- च्छित्तिधर्मेति । अविनाशिपदेनैवार्थसिद्धयाऽस्य वैयपित्तेः । तथा च पायोमेलने एक- तरस्य रूपरसोच्छित्त्या अभेदप्रतीतिसिद्धिः । प्रकृते तु तदभावात्तदभावनाविभागोऽप्यश- क्यवचन इत्यर्थः ।। सम्बन्धस्याशक्यवचनत्वादपि तदनुपपत्तिमाह-किञ्चेत्यादि । विभुनिरवयवयोः कियावयवराहित्याजन्यः संयोगो न वक्तुं शक्य इति स्वरूपेण वाच्यः । तथा सति सो- प्यजः स्यात् । वाहशस्य कुत्राप्यगीकाराभावादित्यर्थः ।। हरितोपिणी। द्रव्यमित्यर्थः । प्रकृत इति । जीवब्रह्मविपय इत्यर्थः । न तथेति । न महत्त्वारम्भकत्व- मित्यर्थः । ननु निरवयवत्वमारम्भवाधकमतः प्रकृते सावयवत्वमुच्यत इत्यत आह-- अविनाशीति । सावयवत्वे नाशः स्यादन तथा नास्तीति भावः । अनुच्छित्तिधर्मेति । न विद्यते उच्छित्तिर्येपां ते अनुच्छित्तयः, ताशा धर्मा यस्य स इत्यर्थः ।। उभयोः सम्बन्धे सत्यभेदः स्यात् स एव तु न संभवतीत्साह-किञ्चेति । अना- नितत्वादिति । गुणगुणिनोः क्रियाक्रियावतोरवयवावयविनोर्जातिव्यक्स्योः सम्पन्धः समवाय इति यथा द्रव्यत्वस्याश्रितत्वाद्, द्रव्ये तस्य सम्बन्धो युक्तो, जीवनह्मणोस्तु तथात्वं नास्तीति भावः । तस्य । स्वरूपसम्बन्धस्वेत्यर्थः । तथा च ब्रह्मजीवस्वरूपस्य सम्बन्धस्य सर्वदिगवच्छेदेन सत्वाद् ब्रह्मानुपलब्धिवजीवानुपलब्धिप्रसद्गादित्यर्थः ।। गङ्गाधरभट्टी। गणत्वाद् दैहिक प्रापच्चिकमिलादिवत् । यद्वा तदर्हति' 'तदस्य प्रयोजन मिति ठम् । टिप्पणी। नाशासंभवाञ्चेति । नायमारम्भकत्वासमवे हेतु:, किन्तु जीवखरूपनाशेनापि नाभेदः प्रतिपादयितुं शक्य इत्यनेति प्रामचनः ।। १क, पु. 'सिस्थाप' इति पाठः। वि.१८ ·, १३८ विद्वन्मण्डनम् । किश्च, अणुजीवपक्षेऽपि ब्रह्मणो व्यापकत्वात्सकलजीवसम्बन्धस्य सार्वदिकलात्कदापि न ते प्रतीताः स्युः । नापि ब्रह्मसाक्षात्कारानन्त- रमेव जीवस्य ब्रह्मभावो 'ब्रह्म वेद ब्रह्मैव भवतीत्यादिश्रुत्या प्रतिपा- द्यत इति ज्ञातृजेयभाव एव सम्बन्धो वाच्यः । पारमार्थिकभेदस्यैतद- नपनोद्यत्वात् । अन्यथा देवदत्तविष्णुमित्रयोरप्यभेदापत्तिः ॥ किञ्च, सम्बन्धस्य द्विनिष्ठत्वात्संसारिणमपि जीवं ब्रह्म जानातीति ज्ञातृत्वसम्बन्धस्य तादृशे जीवेऽपि सत्वात्तस्याप्यभेदापत्तिः । ब्रह्मनि- रूपितमेव तत्तदभेदसाधकमिति चेत्, न, 'यतो वाचो निवर्तन्ते अ. प्राप्य मनसा सह' 'अदृश्यं द्रष्टु' इत्यादिश्रुतिभिस्तस्य ज्ञेयत्वनिषेधात्।। अभेदोऽपि जीवब्रह्मणोन तादात्म्यरूपः । स हि धर्मधर्मिभावे भः वति, तस्यात्रासम्भवात् । पारमार्थिकभेदवतः पारमार्थिकाभेदोऽसं- सुवर्णसूत्रम् । ननु जीवाणुत्वमास्थाय संयोगाङ्गीकारे न किञ्चिद्वाधकमित्यत आह-किञ्च अ. विति । सम्बन्धसत्वेऽपि तस्याप्रयोजकत्वात्तन्नेत्याह-नापीत्यादि । किञ्चेत्यादि । पञ्चमं दूपयन्ति-अभेदोपीत्यादि । तस्यात्रासम्भवादिति । धर्मत्वं वृत्तिमत्त्वम् , धर्मित्वं च तदाधारत्वम् । तच्च कुण्डलसुवर्णवदन वक्तव्यम् । घटपटवत् । प्रकृते त्वनागन्तुकतया भेदस्य पारमार्थिकत्वेन तदसम्भवात् , हरितोपिणी। ननु जीवस्याणुत्वं स्वीक्रियते, एवं चोभयोः संयोगसम्बन्ध एवास्तु, इत्यत आहे. किञ्चेति । ते जीवाः न प्रतीताः स्युरियन्वयः । ब्रह्माप्रतीतिवज्जीवाप्रतीतिः स्यादित्यर्थः । सम्पन्धान्तर निषेधति-नापीति । प्रतिपाद्यत इति । ब्रह्मज्ञानजन्यो ब्रह्माभेदः भुत्या प्रतिपायत इत्यर्थः । वाच्य इति । नापीति पूर्वेणान्वयः । एतदिति । ब्रह्मज्ञानेत्यर्थः ॥ किश्चेति । सम्बन्धस्य ज्ञातृ शेयमावसम्बन्धस्स | HEN संसारिणि । तस्यापि संसारिजीयम्यापि । शङ्कते–ब्रह्मेति । तत् । ज्ञातृत्वम् । तदभेदेति । जीवनमा - दमाषकमित्यर्थः । मध्यनिरूपितमातृत्वं जीवेऽस्तीति भावः । सण्डयति- अभेदसम्यन्यं दूषयति-अभेदोऽपीति । स हीति । तादात्म्यरूपाभेद इत्यर्थः । धर्मनिभाय इति । पनाकुण्डलवर्गपर्मिभाव इत्यर्थः । तस्य च । धर्मनिभावस गगाधरमही। गहा अविष अविधा 'अभापितपुरकाचेति पश्न इत्लाभावे ततो पियारे 'कोप: धाचे'यम् । नैनिटीपमित्रियम् । पेऽपि 'प्रस्योत्तरपदपलद्यादिकोपधादण' । पारर्थियोऽपि कोपधादण् । एयभेन्द्रियपत्यादयः साध्याः । नतु असद्गश्रुति .. -यत इति ।

·व्याख्यानयोपेतम् । म्भावित इत्युक्तम् । एकविज्ञानेन सर्वविज्ञानप्रतिज्ञाऽनुपपत्तिश्च । एते- नैव चेतनत्वादिधर्मसारूप्येणौपचारिक एवाभेद उच्यत इत्यपि निर- स्तम् । न च तद्विकारित्वेन प्रतिज्ञोपपत्तिः । तस्याऽविकारित्वश्रुतेः । जीवोऽपि न जायते नियते वा कदाचिदित्यादिवाक्यैनं विकार्यः । नापि जीवो ब्रह्मणोंऽशः । तस्य निरवयवत्वात् । 'अंशो नानाव्यपदे- शा'दिति तत्त्वसूत्रादिकं त्वौपचारिकमंशत्वमाह । मुख्य बाधकमुक्त- मेव । तस्माद् ब्रह्मोपाधिरेव जीव इति मन्तव्यम् । अभेदबोधकश्रुत्यनु- सुवर्णसूत्रम् । विरोधेन चासम्भवादित्यर्थः । पष्ठं निराकरोति-एकेत्यादि । अविनामावलक्षणाभेदा- गीकारे ज्ञानस्योमयमहिना भवनायनाश्रुतमित्येकत्वन्यालोपात्प्रतिज्ञानुपपत्तिरित्यर्थः । च- कारो दृष्टान्तोपरोधसमुचायकः । इदं दूपणमविभागपक्षेऽपि तुल्यम् । सप्तमं निराकरोति -एतेनेत्यादि । प्रतिज्ञानुपपत्तिकथनेन । ननु दृष्टान्तानुरोधात्तद्विकारमङ्गीकृत्य प्रति- ज्ञोपपादनीयेसत आह-न च तदित्यादि । तस्येत्यादि । तस्य ब्रह्मणः । 'निष्कलं निष्क्रियं शान्तं निरवा निरञ्जनम् । अमृतस्य परं सेतुं दग्धेन्धनमिवानल'- मित्यादिश्रुतिपु तथात्वश्रवणादित्यर्थः । सरंशांशिभावमाश्रित्य प्रतिज्ञोपपादनीयेत्यत आह -नापीत्यादि । निरवयवत्वादिति । निष्कलश्रुतेस्तथात्वादित्यर्थः । नन्वेवं सति व्याससूत्रविरोध इत्यत आह-अंश इत्यादि । तथा च निष्फलश्रुतिविरोधाद्गुणभूतेषु तेप्वन्यायकल्पना न दुप्रोत्यविरोध इत्यर्थः । एवं सर्वान्प्रकारान् निराकृत्य स्वाभिमतमाह- तस्मादित्यादि । ब्रह्मोपाधिरिति । ब्रह्मविभाजकोपाधिः । एवं खामिमतं जीवस्वरूप हरितोपिणी। च । पारमाथिकेति । अनागन्तुकत्वादिति शेपः । अविनाभावरूपाभेदसम्बन्धं निरा- करोति-एकेति । 'येनाश्रुतं श्रुतं भवतीति प्रतिज्ञयोभयं स्वीकार्य, तस्यानुपपत्ति- रित्यर्थः । औपचारिकाभेदं निराकरोति-एतेनेति । प्रतिज्ञायाः अनुपपत्तिकथनेन । ननु मृत्पिण्डघटवदिति दृष्टान्तेन विकारित्यं स्वीकृत्य प्रतिज्ञोपपादनं क्रियत इत्यत आहुः न च तदिति । उत्तरमाह-तस्येति । तस्य । ब्रह्मणः । अविकारित्वश्रुतेः। निष्कल'मित्यादिश्रुतेः । एवं च मृत्पिण्डदृष्टान्तेनाभेद एव वोध्यते, न विकारित्वम् । दृष्टान्तस्यैकदेशित्वादिति भावः । शइते-नापीति । निषेधति तस्येति । ननु अंश इति व्याससूत्रणांशत्वमुच्यत इत्यत आहुः-अंश इति । तत्त्वसूनादिकमिति । ब्रह्म- प्रतिपादकत्र्याससूनादिकमित्यर्थः । औपचारिकमिति । गौणमित्यर्थः । एतावता प्रसन्धेन सर्वकल्पनानादरः कथितः, इदानी स्वामिमतमाहुः तस्मादिति । ब्रह्मोपाधिरेव क. पु. 'विकारस्येन' इति पाठः । - ·विद्वन्मण्डनम् । - रोधात् । न चोक्तन्यायेनाविद्याया उपाधित्वासम्भवान्नैवं वक्तुं शक्य- मिति वाच्यम् । श्रौतानुपपत्तेलिष्ठत्वात् । तथा चोपहितस्यैवाभेदा- सम्भवादभेदसिद्ध्यर्थमुपाधेरपि प्रातीतिकमेव सत्त्वमुररीकार्यम् । पार- मार्थिकसत्त्वे ज्ञाननाश्यत्वासम्भवात् । तथा च, 'यत्र हि द्वैतमिव भ- वति तदितर इतरं पश्यती'त्यादिना, अविद्यावस्थायामेव द्वैतदर्शनमु. क्त्वा तदभावदशायां यत्र त्वस्य सर्वमात्मैवाभूत् तत्केन कं पश्ये दि. त्यादिना च तन्निवारयति श्रुतिरित्याविद्यकत्वं प्रपञ्चस्यापि सिद्धयतीति, 'यतो वा इमानि' इत्यादिना च ब्रह्मकर्तृकत्वं प्रपञ्चस्य वदतीत्युभय- सामञ्जस्यनिमित्तमविद्योपहितमेव ब्रह्म जगत्कारणमुच्यताम् । अत एव 'नान्योतोऽस्ति द्रप्टे'त्यादिश्रुतिरप्युपपद्यत इति ।। सुवर्णसूत्रम्। साधयित्वाऽर्थापत्त्यैवोपाधेरप्यसत्वं साधयति-तथा चोपेत्यादि । एवमेव प्रपञ्चस्याप्य. सत्वं साधयन्नुपहितस्य जगजनकत्वमाह-तथा च यत्रेत्यादि ।। हरितोपिणी। - जीव इति । ब्रह्मविभाजकोपाधिरेव जीव इत्यर्थः । शकते-न चेति । उत्तरमाह श्रौतेति । अन्यथाऽनुपपत्तेलिप्टत्वादित्यर्थः । अविद्याया अप्यस्वीकारमाह-तथा चेति। अनुपपत्तेलिष्ठत्यादेव चेत्यर्थः । अभेदासंभवादिति । अविद्याविशिष्टस्याभेदाभावादि त्यर्थः । प्रातीतिकमिति । शुक्तौ रजतप्रतीतिर्यधा, तयोपाधेरपि प्रतीतिरित्यर्थः । एवं च मानायोपारसत्वनोपाधिकप्रपञ्चस्याप्यसत्त्वमाह-तथा चेति । ननु प्रपश्यो यदि नामि, तदा 'यतो या इमानि भूतानि जायन्त' इति श्रुत्या प्रप तस्य पथमित्यत आह यतो वेति । उभयसामञ्जस्येति । कर्तृत्वाकर्तृत्वोमयेत्यर्थः । अत्रोपष्टम्भफमाह-अत एवेति । नान्य इति । दर्शनकर्तृत्तगपि तस्यैवेत्युपहितानुपदित. प्रपणोरेपत्यमिति मायः॥ प्रपश्चोत्पादकत्वं मायापा उपासिरप मेदसोराधिकापसाप्यसपमाति पारावरम् ।

·पपादनम्। , व्याख्यानयोपेतम् । १४१ एवं प्राप्ते ब्रूमः-- जीवांशस्यो- (१७) श्रुतितस्तत्वसूत्रश्च स्मृतिभ्यश्चांश एव सः। स्वार्थे प्रामाण्यतस्तेषां तेभ्य एवाणुरेव च ॥ भवेदेतदेवम् , यद्याविद्यकं जीवत्वं स्यात् । न त्वेवम्, किन्तु पार- मार्थिकम् । न चाभेदयोधकश्रुत्यनुपपत्तिः, अंशांशिभावेनैव तदुपपत्तेः। ननु निरवयवत्वं बाधकमुक्तमिति चेत्, सत्यमुक्तम् । तत्रैवेदं विचा- यते, ब्रह्मस्वरूपं च श्रुतिगम्यं लौकिकप्रमाणगम्यं वेति ? तत्र न द्वि- तीयः । तथाहि-न तावचाक्षुपम्, *अरूपिद्रव्यत्वात् । नापि स्पार्श- सुवर्णसूत्रम् । (१७) प्रात इति । उपहितस्य कर्तृत्ले प्राप्ते । तन्निराकर्तुं ब्रूम इति प्रतिज्ञाय जीवां- शत्वे निरवयवत्वस्याबाधकत्वं प्रमाणपुरःसरं वदिष्यन्तस्तादात्म्येन ब्रह्माभेद च तस्योप- पादयिष्यन्तः पूर्व जीवस्वरूपादिकं कारिकयाऽऽहुः-श्रुतित इत्यादि । व्याकुर्वन्ति---- भवेदेतदेवं यद्याविद्यकमिति । एतत् त्वदुक्तं भवेत् उपपद्येत एवं त्वदुक्तप्रकारेण हरितोपिणी। प्राप्त इति । उपहितस्य कर्तृत्व प्राप्ते इत्यर्थः । ब्रूम इति । तन्निराकर्तुमत्र तात्त्विक सिद्धान्तं घूम इत्यर्थः ॥ (१७) तनादी जीवे ब्रह्माभेदमणुत्वं चोपपादयितुं पद्येन जीवस्वरूपं वदन्ति-श्रु- तित इति । सः जीवः । तेपां श्रुत्यादीनाम् । कारिकार्थमाहुः-भवेदिति । एतत् त्वदुक्तम् । भवेत् उपपन्नं भवेत् , यद्येवं त्वदुत्त्या आविद्यक जीवत्वं स्यात् , न वेवमि- सन्वयः । तर्हि जीवत्वं कथमित्यत आहुः-किन्विति । शङ्कते-न चेति । उत्तर- माहुः-अंशांशीति । पुनः शङ्कते-नान्विति । उत्तरमाहुः-सत्यमिति । तत्र पाधके । इदं जीवब्रह्मोभयस्वरूपं विचार्यत इत्यर्थः । तत्र पक्षद्वयमाहुः-ब्रह्मस्वरूप- मिति । चकाराजीवस्वरूपम् । प्रथमपक्षं समर्थयितुं द्वितीयं सण्डयन्ति-तत्रेति दूप- गगाधरमट्टी। (१७) श्रुतित इति । कारिका (विमर्श) (1) टिप्पणी। अरूपिद्रव्यत्वादिति । यद्यपि सिद्धान्ते अरूपिण आकारास चाशुपं स्वीक्रिय ते तयाऽपि घरतुसामर्थ्यात्तदेय तयेति न तावता व्याप्तिः संभवति । किंच पश्चीपरणप्ररिय- याऽऽफाशे रूपवत्वमपि संमयतीति न दोपः ॥ 1 क... (नि। । . .

·सत्येनेन्द्रियादीनां जीवत्वाभावात् परिशेपाज्ज्ञानप्रयत्नादिना आत्मत्वसाधने पदार्थान्तर । १४२ विद्वन्मण्डनम् । नम् , "तद्रहितत्वात् । नापि गन्धादिचद् प्राणान्द्रयादिप्रत्यक्षम् , अगु- णत्वात् । नाप्यनुमानगम्यम् । परिशेषेण ज्ञानप्रयत्नाधारवेनात्मसा- धने आवश्यकत्वाल्लाघवाच तादृक्प्राणसिद्ध्यवार्थान्तरत्वेन तदसिद्धेः । सुवर्णसूत्रम् । यद्यविद्योपाधिकमित्यर्थः । परिशेपेणेत्यादि । परिवर्जने, वर्जितस्य शेषः, प्रसक्ते निषधे तत्संसर्गरहितः परिशेपस्तेन । निरात्मवादिनां बाह्यानां मते चेतनाया मदशक्तिवत् पुन- धर्मत्वम् । यथा केवलैः खदिरचूर्णताम्बूलपर्णपूगैर्न मदः, समुदितैश्च मदस्तथा केवलप- रमाणूनामचेतनत्वं, विविधपरमाणुपुञ्जस्य चेतनत्वमिति । तत्रान्ये वदन्ति-किं बाह्यः पुनश्चेतनाधर्मा उतान्तरः ? । तत्र बाह्यः पुनः शरीररूप आत्मा; ज्ञानप्रयत्नाधारत्वात् । यन्नैवम् , तन्नैवम् , घटादिवदित्यनुमानेन शरीरत्वावच्छिन्नस्य वायपुञ्जस्यात्मत्वसाधने, अनात्मा; तदनाधारत्वात् । मृतशरीरवदितिप्रत्यनुमानेन हेतोः सत्प्रतिपक्षत्वाच्छरीरादिके जीवत्वेन विशेषणीयम् । तत्र जीवत्वं किमित्यपेक्षायामन्वयव्यतिरेकाभ्यां प्राणधारणप्रय- नवत्त्वमेव जीवत्वेनावधारणीयम् । तत्तद्वस्तुधारकत्वं कस्येति जिज्ञासायां, शरीररूपो वाह्यः पुञो, न तद्वारकः; पाहात्वात् , मृतशरीरवत् , इत्यनुमानेन बाह्यम्य तथात्वे निरस्ते आन्तरस्य पुनस्य तथात्वमान्तरत्वाद्वक्तव्यम् । ततः, आन्तरः पुखो, न तद्धा हरितोपिणी। पाप्रकारमेयाहुः-चाक्षुपमिति । चक्षुर्जन्यं प्रमाण नेत्यर्थः । तद्रहितत्वात् स्पर्शरहि- तत्यान् । अनुमानं निराकुर्वन्ति-नापीति । परिशेपादिति । चक्षुरादिसर्वेन्द्रियनाशे. ऽपि जीवकार्यस्य ज्ञानस्य, प्रयत्नस्य श्वासोच्छासस्य, तत्कार्यरूपायाः क्षुधायास्टपायाभ आत्मसिद्धापेक्षया लाधवात्प्राणस्यैव सिद्धिर्न त्वात्मनः तादृशमाणसिद्ध्या अर्थान्तर- खेन अर्थान्तरसाधकत्वरूपनिमहस्थानत्वेनेत्यर्थः । तदसिद्धेरिति । आत्मासिद्धेरित्यर्थः । गद्गाधरमट्टी। अर्थान्तरत्वेनेति । यत्साध्यते ततोऽन्यस्य सिद्धिान्तरम् । यथात्मसाधने प्राण. सिद्धिरिति । ३ स्यारमावं साधनीपम् । तत्र गृवतारादोगामा .गु.पु.म.. २.पु.मामि। देन गो सापामाधास्वपिका पाटो गुस्तके। - टिप्पणी। तद्रहितत्यादिति । अत्र युद्धिस्यस्पर्शपरामर्शकर्त्य गच्छब्दस्य, 'पटोलपत्रं पिशन मित्यप्रेय ॥ .... तापमापमिति।

·- व्याख्यात्रयोपेतम् । १४३ सुवर्णसूत्रम्। रका; आन्तरत्वात् । मृतपश्चन्तरपिण्डबदित्यनेन हेतोः साधारणत्वेऽवगते देहात्मवादो दूषितो भवति । ततः चक्षुरात्मा, प्राणधारकत्वाद्, ज्ञानप्रयत्नाधारत्वाद्वा । यदेवम् , तदे. वम् । श्रोत्रादिवत् , इत्येवं प्रत्येकमिन्द्रियेप्वात्मत्वसाधने विनिगमनाविरहादन्यादिष्वपि प्राणधारणप्रयत्नदर्शनेनैकैकस्मिन् व्यतिरेकव्यमिनाराक्ष, हेतोः स्वरूपासिद्धत्वेनाभासत्वम् । ततस्तत्समुदायस्यात्मत्वसाधनेऽपि यत्र सकलगोलकहीनत्वं तादृशपिण्डेपि क्षुत्तृट्कार्यदर्श- नात्तद्वारकत्वमन्तःकरणे पर्यवस्थति, न तु समुदाये । गोलकनाशेन तन्नाशात् । नापि खगिन्द्रियम् , अंशतस्तस्यापि नाशादिति । तत्र पुनस्तेनानुमानेन तथात्वसाधनेऽपि त- किमणु, विभु वेति शङ्कायाम् 'ज्ञानादिकं नाणुगुणः, प्रत्यक्षत्वान् , घटरूपादिवत् । यन्नैवम् , तन्नैवम् । परमाणुरूपादिवत्' इत्यनुमानेन ज्ञानादेस्तथात्वे निश्चिते, ततो 'नाडी. मनःसंयोगः कर्मजन्यः, यावत्प्रतियोगिसत्वेऽपि कादाचित्कत्वात् , स्थाणुपुरुपसंयोगवत् । यन्नैवम् , तन्नैवम् । स्थाण्वाकाशसंयोगवत् । मनो मूर्त, क्रियावत्वात् , वायुवत्' इत्यादिना कारणत्वेन सिद्धस्य मनसो ज्ञानाद्यनाघारवे सिद्धे, तेनानात्मत्वसिद्धिः। ततः प्राणोऽव- शिष्यते, तस्यात्ममिन्नत्वसाधनं दुर्घटम् । प्राणसत्वे जीवसत्वस्य, तदसत्वे तदभावस्य च दर्शनाज्ञानप्रयत्नाधारत्वस्य तत्रैव पर्यवसानात् । न च सुषुप्तौ ज्ञानाभावेन तस्मिन् ज्ञाना- धनाधारत्ने निश्चिते 'प्राण आत्ममिन्नः, ज्ञानाद्यनाधारत्वाद्, देहादिवत्' इत्यनुमानेना- स्मभेदसिद्धिरिति शङ्ख्यम् । श्वासोच्छासक्रियादर्शनेन वदानीमपि तस्य प्रयत्नवत्तानिश्चयात् । ज्ञानाभावस मनःसंयोगामावजन्यत्वेन ज्ञानाधारस्ययोग्यताविघटनाभावात् । अतो ज्ञाना- द्याधारत्वेनात्मसाधने तदभावस्यादर्शनात्प्राणस्यैवात्मत्वेन सिद्धिर्न तु ततोप्यतिरिकस्या- त्मनः । देहप्राणवियोगस्यैव मृत्युत्वेन जीवद्देहे तस्यावश्यकत्वात् । अतिरिक्तात्मानभ्युप- गमेन पदार्थलाघवाच ! तथा सत्यनुमानस्वार्थान्तरसायकत्वेन हेत्वाभासत्वम् । यदि च योगिनां श्वासनिरोधेऽपि जीवनज्ञानादिदर्शनात्तदतिरिक एवात्मेति विभाव्यते, तदाऽपि निरुद्धवृत्तिकप्राण( स्थितदेह )स्य (सहेहे)सत्त्वान्न तदतिरिक्तात्मसिद्धिः । यदि च निरो- घजनक्स प्राणातिरिकत्व विभाव्यते, वदाऽपि चेतनाधर्मकस्यैव तस्य सिद्धिर्न तूपनिपद्वि- . १८.पु.झानापनाधारवादिति । २ पिण्यदिति प्रत्सनुमानेन हेतौ दूपिते इन्द्रियेषु प्राये, प्रासमुदापे पा पार पूर्वोक्षानुमा. नेन सापनीयम् । तत्र प्रत्येक धरापमायेऽप्यन्धादीनो बीमयदर्शनादेतो सस्पामिदायेनामास. स्यम् । पर्व साळगोष्टकनाशेन सकलदहिगीट्रियामा मनिवेऽपि मुदभासोरटासादिकार्यदर्शना. रपिष्टस जीवावनिमयात् इन्द्रियसमुदायस्पेऽपि पसे हेवभावारस्वरूपारीदरपेनामासस्वम् । एवं पहिरिन्द्रिय पदमाये निशिते अन्तःकरणमयशिप्पते. ग. पु. पाया।

·फ्यत्वेन । तत्वस्य आप्तत्यस्य । यधेति । आप्तेन तु यथा दृश्यते तथोच्यते, आत्मनस्तु चेतनात्मकस्य तस्य सिद्धिर्न तूपनिपत्प्रतिपाद्यात्मसिद्धिरित्यर्थः । तस्मात्तत्साधकमनुमानं शब्दगम्यत्वानुपपरित्यर्थः । अत एवेति । प्रत्यक्षशब्दगम्यत्वाभावादेव । भुतिगम्यते १४४ विद्वन्मण्डनम् । यथा कथंचित् सिद्धावपि नोपनिपद्विचारितरूपस्य सिद्धिः । तथा च स्वतःसिद्धप्रामाण्यैतद्विरोधेन बाधितत्वादनुमानस्य न तत्साधकत्वम् । नापि शन्दगम्यम् । तस्याप्तोक्तिरूपत्वेन तस्य च यथादृष्टार्थवादित्वे. नात्मनश्चादृश्यत्वेन तदनुपपत्तेः । अत एव नोपमानगम्यमपि, किन्तु श्रुत्येकसमधिगम्यम् । 'तन्यौपनिषदं पुरुपं पृच्छामी ति श्रुतेः । 'सर्वे वेदा यत्पदमामनन्ति, वेदैश्च सवैरहमेव वेद्य इति स्मृतेश्च । तदर्थश्च सुवर्णसूनम् । चारितचिद्रूपस्य सिद्धिः । एतेनाहं वित्तेरप्यप्रयोजकत्वमुक्तप्रायम् । तदेतदुक्तम्-नोपनि- पद्विचारितरूपस्य सिद्धिरिति । सिद्धमाहुः-तथा चेति । अत एवेति । शब्दप्र- यक्षोपजीवकत्वादेव । एवं जीवस्वरूपस्य लौकिकप्रमाणागम्यत्वेन श्रुत्येकसमधिगम्यत्व साधयित्वा ब्रह्मणस्तथात्वमाहुः-तन्त्वेत्यादि । इदं वृहदारण्यके शाकल्यब्राह्मणेऽस्ति । अत्र पूर्व ‘स एप नेति नेत्यात्मा अगृह्यो न हि गृह्यत' इत्युक्तम् । तत्र यदि केव- लेन्द्रियाग्राह्यत्वं विवक्ष्येत, तदा औपनिपदपदमनतिप्रयोजनं स्पादत उपनिषदितरयावत्प्र• माणावेद्यत्वमास्थेयम् । अतः श्रुत्येकसमधिगम्यमित्यर्थः । तर्हि पूर्वकाण्डवेयत्वमपि न हरितोपिणी। यथा कथंचिदिति । योगिभिः प्राणनिरोधे कृते श्वासोच्छ्वासादिप्रयत्नो न जायते, परन्तु जीवज्ञानमस्तीति प्राणातिरिक्तमात्मत्वं सिद्ध्यति, तथापि निरुद्धप्राणकस्य योगिदैदे वर्तमानत्वेन नातिरिच्यते प्राणतः । अथ निरोधोत्पादकस्य प्राणाद्भिन्नतोररीक्रियते तदाऽपि नास्तीत्याहुः-तथा चेति । स्वत:सिद्धेति । जीवनज्ञानादिरूपस्वत:सिद्धयर्थः । शब्दगम्यत्वामावे हेतुमाहुः--तस्येति । तस्य शब्दस्य । आलोक्तिरूपत्वेन आप्तवा- दर्शनं नास्तीति भावः । 'आप्तो नामानुभवेन वस्तुतत्त्वस्य कान्येन निश्चयवान रागादियशादपि नान्यथावादी यः स' इति परफै पतञ्जलिः । तदनुपपत्तेरिति । प्रमाणमाहुः---तमिति । औपनि पदम् । उपनिपत्प्रतिपाद्यम् । श्रुतेरिति । वृहदारण्यस्थ • गगाधरमट्टी। यथा कथयिदिति । योगिभिः प्राणनिरोधेऽपि शानदर्शनातनावदात्मसिम्रौ । नोपनिपदिति । 'तन्त्वोपनिषदं पुरुष'मिति भुतेः । वापरपति राम्।

·, . व्याख्यानयोपेतम् । २४५ न लौकिकरीत्या निर्णतुं योग्यः, अलौकिकत्वात् । तस्य च लोकविल- क्षणत्वात् । किन्तु स्वयमेव वेदव्यासं कृत्वा तन्मीमांसां च प्रतिज्ञापू- 4कं कुर्वतो वेदव्यासस्य सूत्रः । तस्यैतदर्धाभिज्ञत्वात् । तत्र च जीव- ब्रह्मसम्बन्धविचारे ब्रह्मणोंऽश एव जीव इति निर्णीतम्। 'अंशो नाना- व्यपदेशादिति । अस्यार्थ:-जीवो ब्रह्मणोंऽश एव । कुतः ? नानाव्य- पदेशाद्, नानाविधो यो व्यपदेशः । कचिद् ब्रह्मत्वेन, कचिदुत्पन्न- त्वेन, कचिदज्ञवेन, कचिच्चिद्रूपत्वेन, कचिदीशितव्यत्वेन अणुत्वेन च, सुवर्णसूत्रम्। स्यादत आहुः-सर्व इत्यादि । किं तेनेत्यत आहुः-तदर्थ इत्यादि । वेदव्यास- मिति । वेदविभागम् । तावता जीवस्वरूपस्य कथं श्रौतत्वसिद्धिरित्यत आहुः-तत्र चे- त्यादि । क्वचिद्ब्रह्मत्वेनेत्यादि । 'अयमात्मा ब्रह्म सर्वानुभूः' 'सर्व एवात्मानो व्युच्चरन्ति' 'ज्ञाज्ञौ द्वावजावीशानीशौ' 'विज्ञानघन एवैतेभ्यो भूतेभ्यः 'क्षरा- स्मानावीशते देव एकः' 'एपोऽणुरात्मा चेतसा वेदितव्यः' 'तद्वज्जीवो नभोपमः' 'स वा एप महानज आत्मा योऽयं विज्ञानमय' इत्यादिष्वित्यर्थः । भेदेन व्यपदेशः हरितोपिणी। शाकल्यब्राह्मणवाक्यात् । पूर्वकाण्डवेदोऽपि यज्ञप्रतिपादकोऽपि ब्रह्मप्रतिपादक इत्याहु:- सर्व इति । तर्हि कथं ज्ञेय इत्यत आहुः-किन्विति । वेदव्यासमिति । वेदविभाग- मित्यर्थः । सूत्रैरिति । निर्णतुं योग्य इति पूर्वेणान्वयः । एतावता जीवस्वरूपं तत्रैव सिद्ध- गित्याहुः-तत्र चेति । व्याससूत्रमाहुः--अंशो नानेति । व्यपदेशादिति । निरू- पणात् । नानाव्यपदेशमेवाहुः कचिदिति । 'अयमात्मा ब्रह्म सर्वानुभूः' 'सर्व एवात्मानो व्युञ्चरन्ति' 'ज्ञाज्ञो द्वावजावीशानीशौ' 'विज्ञानघन एवैतेभ्यो भू- तेभ्यः' 'क्षरात्मानावीशते देव एकः' 'एपोडणुरात्मा चेतसा वेदितव्यः' 'स वा एप महानज आत्मा योऽयं विज्ञानमय'इत्यादिश्रुतिवाक्येषु कचिद्रह्मत्वेनेत्यादिना' गगाधरभट्टी। वेदव्यासम् वेदविभागम् । टिप्पणी। जीवब्रह्मसम्बन्धविचार इति । 'प्रहसम्बन्धि स्वरूपमुच्यत' इत्येतत्सूत्रभाष्यम् ।। + यो व्यपदेश इति । तस्मादिति शेपः । कचिद् प्रात्वेनेत्यादेतु निरूपणादित्यनि- * मेण सम्बन्धः ॥ 1.पु. 'कतम मारमा योग्य विज्ञानमय' इति पाठान्तरम् ।

·१४६ विद्वन्मण्डनम् । व्यापकलेन च निरूपणादेकस्यैव विरुद्धधर्माश्रयत्वं ब्रह्मातिरिक्तव न सम्भवतीति ब्रह्मांश एव जीव इत्यर्थः । अिथवा, नाना व्यपदेशा- ड्रेदेन व्यपदेशात्तथेत्यर्थः । श्रुतिश्च यथाऽग्नेः क्षुद्रा विस्फुलिङ्गा व्युचर' न्येवमेवाऽस्मादात्मनः सर्वे प्राणा' इत्युपक्रम्य 'सर्व एवात्मानो व्युच- रन्तीति कपूयचरणा रमणीयचरणा' इति च ॥ सुवर्णसूत्रम् । कुत्रेत्याकाङ्क्षायामाहुः-श्रुतिश्चेत्यादि । तथा चात्मान इतिवहुत्वस्य, व्युचरणस्य, चरण- भेदस्य च वोधनेन जीवानां परस्परं, ब्रह्मणः सकाशाच भेदेन व्यपदेशादेशा इत्यर्थः । चरणभेदश्रुतिश्छान्दोग्यस्था ज्ञेया । हरितोपिणी। यथासंख्यं निरूपणादित्यर्थः । ननु विरुद्धधर्मः कथं निरूपणमित्यत आहुः--एकस्यैवेति । जीवस्य ब्रह्मणः सकाशात्सुवर्णाशवद्भिन्नत्वकथनार्थ पक्षान्तरमाहुः-अथ वेति । भेदेन व्यपदेशे प्रमाणमाहु:- -श्रुतिश्चेति । छान्दोग्यस्थां श्रुतिमप्याहुः-कपूयेति । कपूय- चरणाः असदाचरणाः पापिनः, रमणीयचरणाः सदाचरणाः पुण्यवन्त इत्यर्थः । एतेन चरणभेदेन, व्युचरणेन, आत्मान इति वहुत्वकथनेन ब्रह्मणः सकाशात्परस्परं च मिन्ना इति निरूपणेनांगा एवेति बोधितम् ।। गगाधरभट्टी। कपूयचरणा इति छान्दोग्यम् । तत्र कपूर्य पापम् ॥ . . टिप्पणी। ब्रह्मातिरिकस्येति । ब्रह्मातिरिक्तस्य न संभवतीत्यतो ब्रह्मानतिरिक्तत्वमेव सिद्धयति जीयम्य, नांदावं, त्यापि प्रकारान्तरेणानतिरिक्तत्वमनुपपन्नमिति सिद्धयत्येव तदुपपादक भत्वम् ।। + अथवेति । भाप्योकरीतिरियम् । नानाराब्दस्य भेदरूपोऽर्थः 'विनम्भ्यां न सति प्रामुगुणोऽपि, अनेन पृथग्भाये यतमानाममः अनान् प्रत्ययविधानान् । पूर्व पने गानापिपरयायोऽप्यव्ययानामनेफार्थत्वादुपपनः । अन्य पक्षे प्रतिपत्तिसौर्यमपि ।। कपूपपरणादति । अन परणमापरणम् । टीकोका परणभेदभुतिरपीयमेप ।। । নানামী ·व्याख्यानयोपेतम् । १४७ यत्तु जीवस्य ब्रह्मोपाधिकत्वमगीकृत्य विस्फुलिङ्गस्योष्ण्यमिव चेत- नत्वं साधारणो धो जीवेश्वरयोरित्यौपचारिकमंशत्वं व्याख्याय नाना- 'व्यपदेशदर्शनं श्रुती 'यथाग्नेः क्षुद्रा विस्फुलिङ्गा' 'य आत्मनि तिष्ठ- नात्मानमन्तरो यमयती यादेः । तत्तूपेक्ष्यं विद्वद्भिः । पूर्वापरविरोधात् । तथाहि-न हि तन्मतीयजीवस्याभासत्वेन प्रतिविम्बत्वेन वाऽलीकस्य नियमनमतस्तस्मिन् स्थिति ज्ञानैकघनस्य परमात्मनः सम्भवति । न चा विस्फुलिङ्गीण्यदृष्टान्तेन चेतनत्वं साधारणं धर्ममादापौपचारिक- मंशत्वमपि व्याख्यातुं शक्यम् । तत एवांशवावगमप्रकारस्तु श्रुत्यैव 'यथाग्ने क्षुद्रा' इत्यादिनोक्तः ॥ सुवर्णसूत्रम् । नन्वभेदश्रुतेर्नलिष्ठत्यान्निरवयवत्वस्य च वाधकत्वादुकासूत्रेऽन्यंशलमौपचारिकमेवाद्रि- यत इति, न भवदुकरीत्या निर्णय इत्याशङ्कायां तव्याख्यानदोपं वक्तुं तदाहुः यत्त्वि- त्यादि । ब्रह्मोपाधिकत्वमिति । स्वार्थे कः । इत्यादेरिति पञ्चमी । वस्तुतस्तु प्रथमान्त एव पाठ इति प्रतिभाति । तस्मिन् स्थितिरिति । आत्मनि स्थितिः। तत एवेति । अली- पत्वादेव । नन्वेवं सति घटाकाशवविद्यावच्छिन्नं चैतन्यमेन जीवोऽस्तु तथा ससंश- त्वमौपचारिकमेव भविष्यतीत्यत आहुः-अंशत्वेत्यादि । हरितोपिणी। ननु सूर्धेऽशत्वमौपचारिकं वक्तव्यम् , अभेदश्रुतेर्वलिटत्यादित्येवन्मतमाहुः--यत्त्विति। इत्यादेरिति । भुवी 'यधाग्नेरियादिवाफ्यात् । नानाव्यपदेशदर्शन मिति पूर्वेणान्वयः । स. ण्डयन्ति-तत्तूपेक्ष्यामिति । विद्वदिपेक्ष्यमित्यन्वयः। विरोधमेवाहुः-तथा होत्या- दिना । तस्मिन् स्थितिरिवि । तस्मिन् अलीफे आत्मनि । ज्ञानेकपनस्येति । न हि संगवतासन्ययः । दूपणान्तरमप्याहुः--न येति । व्याख्यातुं शक्यनित्यमेणान्वयः । अप हेतुमाहुः :-तत एवेति । अलीरत्वदेतोरवैयर्थः । ननु अंगत्वमीपचारिकमेव जीव- साविद्यारस्टिनचैतन्यरूपत्वाट्टाकाशरदिसत आहुः-अंशवेति ।। गहाधरमट्टी। तत्तु । मवमण्टने । तत एवेति । अलीरत्वादेव ।।

·- निरवयवत्व- लत्वाय तस्या लोकेऽपि पुण्ठतामाहुः-लोकेऽपीत्यादि। भूतानां जीवानामिति । रीरिती युधिलोकेऽपि पचिग्न प्रमरतीनि मणिम्यभाये पर्यवसानं यथा तथा प्राण्यपी. १४८ विद्वन्मण्डनम् । (१८) इदमत्र जेयम्, ब्रह्मणो निरंशत्वं सांशत्वं वा न लोकसिद्ध, येन तदनुरोधेन किञ्चिद्वक्तुं शक्यम्, किन्तु वेदैकसमधिग- स्यांशत्यावा- म्यम् । एवं सति यथैव स निरूपयति, तथैव तदिति मन्त- धकतांप्रदश्य तादात्म्येन व्यम् । अत एव 'नेपा तर्केण मतिरापनेया, 'अलौकिकास्तु जीवनझामे- ये भावा न ताँस्तर्केण योजये दित्यादिका श्रुतिलौकिकयु. दोपपादनम् । क्त्यैतद्वाधनं निषेधति । अन्यथा सर्वत्र लौकिकयुक्त्यनुसा रिण्येवार्थे श्रुतेस्तात्पर्यवत्त्वेन 'नेपा तर्केणे'त्यादिश्रुतिर्था विरुद्धार्थी च स्यात् । लोकेऽपि यत्र वस्तुस्वभाव एव कार्यहेतुर्न तत्र युक्तिसम्भा वना । यथा अयः कान्तसन्निधौ लोहपरिभ्रमणम् । न च तत्र मणि निष्टा देवताऽऽकर्षिकेति वाच्यम् । तस्या अपि लोहरवाकर्षणे हेत्वपे- सुवर्णसूत्रम् । (१८) ननु 'घटसंवृतमाकाशं लीयमाने घटे यथा। घटो लीयेत, नाकाशं, तहजीयो नभोपम' इति विन्दुस्तोकोपनिपदि श्रवणादुपाध्यवच्छिन्नं ब्रह्मैव जीवः । व्युचरणश्रुतिस्तु वृहदारण्यके सुप्तं पुरुपमुपक्रम्य पठ्यत इति स्वाप्नानां सुपुत्यनन्तरं व्युधः रणं वदिष्यति । यदि च 'य एप आकाशस्तस्मिन्छेत' इति व्यवहितमाकाशशब्द वाच्यं ब्रह्मैव पूर्वमुक्तमिति नत एवोर्णनामिदृष्टान्तेन व्युचरणमगीक्रियते, तदाऽपि काय पाठे आत्मनामनुत्तत्वादेतदपि मनःपरतया कथंचिन्नेयम् । ब्रह्मणो निरवयवत्वस्यांशत्य. वाधकस्योक्त्वादित्याशङ्कायामाहुः इदमत्रेत्यादि । योजयेदिति । प्रसाधयेन् । एत द्वाधनम् । श्रुत्युक्तार्थवाधनम् । तथा च वैदिकयुक्त्या यदेव संसिद्धं तदेव प्रामिति मावः । अन्यथेति । यदि लौकिकयुक्तिरप्यभिप्रेता श्रुतेः स्यात् । लौकिकयुक्तेः शिधिः हरितोपिणी। (१८) ननु प्रमोपनिषदि 'घटसंवृतमाकाशं लीयमाने घटे यथा । घटो लीयेत नाकाशं तद्वजीयो नभोपम' इति श्रवणादुपाध्ययच्छिन्नं प्रौव जीवशब्दयान्यम् पर प अक्षणो निरयययत्यादशत्वं नेर ममवतीत्यत आहुः इदमति । सौमिकयुष्यनुरोधेन । तदिति । प्रधेयर्थः । लौकिकयुक्त्यप्रसरे प्रमाणमाहुः अत एयेति । एतद्वाधनम् भुत्युषार्थयाधनम् । अन्ययति । निधानद्गीकारे । दिप - तदनुरोधेन । । मु..पुषम' इति पार । • मु.पु 'पामानामिनि पाटातरम् ।

·- व्याख्यानयोपेतम् । क्षायां देवताखभावस्यैव तथात्वेन वक्तव्यत्वादावश्यकत्वाल्लाघवाच मणिस्वभावस्यैव तत्त्वेन वक्तुमुचितत्वात् । तथानापि श्रुतिवलाद् व. स्त्वेव तादृशमिति मन्तव्यम्, न युक्तिरपेक्षणीया । तथा च सैव नि- कलं निष्क्रियमित्यादिना सांशत्वं निराकृल 'यथाऽग्ने रित्यादिना जीवस्य ब्रह्मांशत्वमध्याह । व्यासोऽप्यत एवेममेवाथ दृढीकर्तुं हेत्वन्त- राण्याह-'मन्त्रवर्णादिति 'अपि च मर्यत' इति च । मन्त्रवर्णश्च,- 'पादोऽस्य विश्वा भूतानीति भूतानां जीवानां पादत्वेनांशत्वमेवाह । स्मृतिश्चममैवांशो जीवलोके जीवभूतः सनातन' इति जीवस्य ब्रह्मां- शत्वमेवाह । अत एवाभेदश्रुतिरुपपद्यते । न हि विस्फुलिङ्गो नाग्निः । एवं जीवोऽपि ब्रह्मांशत्वाद् ब्रह्मैव ।। सुवर्णसूत्रम् । 'अहिंसन् सर्वभूतानि 'न हिंस्यात्सर्वभूतानी'त्यादिप्रयोगात् । पादत्वेनेति । पादो भागोऽश इत्येपा पर्यायत्वदर्शनात् । तथा चैतद्विरोधावच्छिन्नवादो नाङ्गीकर्तुं शक्यत इति सा श्रुतिर्नान्यथा नेतुं शक्या । तेन नभोपम इति लयाभाव एव दृष्टान्तो, न त्वनं. शत्वेऽपि, पूर्वमन्त्रे जलचन्द्रदृष्टान्ताश्चेत्यर्थः । न चैतावता प्रतिविम्बवादे भ्रमितव्यमित्याश- येनाहः-अत एवेत्यादि । अंशत्वेन तादात्म्यादेव । अभेदश्रुतिः 'उपद्रष्टानुमन्तैप आत्मा सिंहश्चिद्रूप' इत्याद्या, उपपद्यते 'भेदसहिष्णुरभेदस्तादात्म्य'मिति तादात्म्यलक्ष- , णादुपपद्यत इत्यर्थः । एवं पूर्वप्रश्नद्वयोसरत्वेन प्रकारः, सम्बन्धश्चोक्तः ॥ हरितोपिणी। त्याहुः-लोकेऽपीति । देवतास्वभावस्येति । लोहाकर्षकस्वभावस्य । तथात्वेन । लोहाकर्पकत्वेन । देवतैका स्वीफर्तव्या, तस्याः पुनरेकः स्वभावः स्वीकर्तव्यस्तदपेश्या लाघवादातुः-आवश्यकत्यादिति । तत्वेन लोहाकर्पकत्वेन । धुतिनलमेवातुः-तथा चेति । संय श्रुतिरेय । आइत्यमेणान्वयः । व्यासोऽपीति । ब्रह्मांशत्वमेवाहेत्यमेवनेना- न्ययः । मन्नवर्णादित्यस्य सूनस्यार्थमाहुः मन्त्रवर्णश्वेति । पादोऽस्येति । अंशे भागे पादप्रयोगात् पादः अंश इत्यर्थः । स्मृतिनलमाहुः-स्मृतिश्चेति । ननु निम्बप्रतिनिम्न पाद एवास्तु, नेत्याहुः-अत एवेति । मूले घरिदित एवेति पाठः । अंशलेन वादा- रम्यादेव न प्रतिविम्येनेत्यर्थः । उपपद्यत इति । 'उपद्रष्टानुमन्तैप आत्मा सिंहश्चि- दूप' इत्यागा 'भेदसहिष्णुरभेदतादात्म्य मिति वादात्म्यलक्षपादुपपद्यत इत्यर्थः । भेदसहि- उगभेदगेयोपपादयन्ति न होति. मध्यरामानुजशैवभास्कराचार्याणां मत्रं, मात्रैषदेशिव. नगालिदासमन मुवर्णसूत्रे स्पष्टमुलं, वगावगन्धव्यगिति विसरमयाद्विरम्यते ॥ , ·स्वमायत्वेऽपि भोग्यस्य स्वरूपान्यथाभावरूपो विकारो, भोक्तुस्तु धर्मात्मज्ञानसोच. १५० विद्वन्मण्यनम्। सुवर्णसूत्रम् । अत्र तादात्म्यमनङ्गीकुर्वतां तात्विकभेदवादिना रामानुजमाध्वनैयायिकादीनां नाना मतानि । तत्र माध्वा हि-'ज्ञोऽत एवेति सूत्रे 'नित्यो नित्यानां' 'सर्व एवात्मानो व्युच्चरन्तीति श्रुत्योविरोधे ज्ञः जीवः, अत एव परमेश्वरादेवोत्पद्यते, शब्दादेव । 'ते वा एते चिमत्मानः अविनष्टाः परं ज्योतिर्निर्विशन्त्यविनष्टा एवोसद्यन्ते न विनश्यन्ति कदाचनेति कापायणश्रुतिमुक्त्वा 'उत्पद्यन्ते चिदात्मानो नित्या. नित्याः परात्मनः । उपाध्यपेक्षया तेपामुत्पत्तिरिति गीयत' इति व्योमसंहितास्मू- तिमाहुः । ततः 'तद्गुणसारत्वादिति सूत्रे जीवस्य ब्रह्माभेदमाशझ्य ब्रह्मगुणसारत्वाद् मव्यपदेशं वदन्तो यथा 'सर्वं खल्विदं ब्रह्मेत्यत्र परमात्मनो जगद्व्यपदेशो गौण्या, तथा जीवे ब्रह्मव्यपदेशोऽपीत्युक्त्वा, अभेदवादिना गोण्या अमुख्यत्वे दर्शिते सार्वयादि. गुणवता ब्रह्मणा सहाभेदोऽज्ञानादिमतो न युक्त इत्यनुपपत्त्या गौणीमाद्रियन्ते । 'यथो. दक शुद्धे शुद्धमाक्षिप्तं तागेव भवति, एवं मुंनेर्विजानत आत्मा भवति गौत. मेति कठवल्लीश्रुतौ जीयस्य ब्रह्मणि प्रवेशे सत्यभेदप्रतीतिविषयत्वमात्रवोधनात् । नादक योस्तदानीं वास्तवाऽभेदः । गुरुत्वाधिक्याभावप्रसङ्गात् । अतो गौग एयाभेद इति । 'तत्वमसी'सवाप्यकारप्रश्शेष इति चाहुः। एयं च तन्मते अंशा द्विधा, अभिन्नाः, करपरणादि. पत् । भिन्नाः, पुत्रादिवत् । तत्राद्या मत्स्याद्ययताराः । द्वितीया जीवा इति । वनमालि- दासस्तु-तद्भिन्नत्वे सति तत्सदृशत्वमंशत्वम् । यथा चन्द्रमण्डलाग्छतांशो गुरुमण्डल मिति भिन्नांशस्वरूपमाह । तेन राश्येकदेशयोधकं सादृश्याल्पत्वबोधनार्थत्वादौपचारिक वांऽशपदमिति फलति । म्युञ्चरन्तीति पदोक्तोत्पत्तिरप्युपचारादिति तूक्तमेवेति ॥ रामानुजाचार्यास्तु-नात्मा श्रुते'रित्यस्मिन् सूत्रे 'यतः प्रसूता जगतः प्रसूती तोयेन जीवान व्यससर्ज भूम्याम्' 'प्रजापतिः प्रजा असृजत 'यतो वा इमानि भूतानि जायन्त' इत्यादिपु सचेतनस्य जगत उत्पत्तित्रावणाच जीवोऽप्युत्पयत इति पूर्वपक्षे, आत्मा जीवो नोत्पद्यते 'न जायते मियते वा विपश्चित्' 'ज्ञाज्ञी द्वार जावित्यादिषु तन्निपेधतेनोत्पद्यते, 'नित्यो नित्यानमित्यादिमिनिसत्वं च तस्येत्यवो. ऽपीति व्याप्याय, एकविज्ञानेन सर्वविज्ञान प्रतिज्ञोपपत्त्यर्थ भोग्यभोक्तनियन्तॄणां विविष्ट- विकासरूपः । भोग्यभोक्तारौ च नियन्तुः शरीरतया विशेषणवेन सिद्धी सौयलादिवा. स्येषु । अतः मर्यदा आत्माऽऽफारमेय ग्राम । तत्कदाचित्यमाद्विभक्तव्यपदेशानहतिसः मसापनचिदधिद्वस्तुशरीरं तिष्ठति, सदा फारणावसम् । यदि च विभपनामरूपरमूल- १.१ सम्माविमाम्पेनि पाटावरम् । .

·- व्यारयात्रयोपेतम् । १५१ सुवर्णसूत्रम् । चिचिद्वस्तुशरीरं तिष्ठति, तदा कार्यावस्थम् । तन्नाचिदंशस्य कारणावस्थायां शब्दादिवि- हीनत्वेऽपि यदा भोग्यत्वाय कार्यावस्था तदा शब्दादिमत्तया स्वरूपान्यथाभावः, चिदंशस्य त्वमा विशेषफलभोक्तृत्वाय तदनुरूपज्ञानविकासरूपो धर्मान्ययाभावः, उभयप्रकारवि- शिष्टे नियत्रंशे तु तत्तदवस्थातत्तद्विशिष्टतारूपोऽन्यथाभावो भवतीसगीकृत्यावस्थान्तराप्ति- रूपविकारस्य प्रकारद्वये प्रकारिणि च, कारणावस्थायां विभक्तव्यपदेशानहत्वेनैकरूपत्वा- देकविज्ञानेन सर्वविज्ञानप्रतिज्ञा मृदादिदृष्टान्तञ्चोपपादयन्ति । जीवस्य ज्ञानविकास- कोचहेतुभूतदेहसंयोगवियोगाभ्यामुत्पत्तिमरणयोधकश्रुतिमचिदंशवजीवस्य स्वरूपान्यथाभा- वाभावेन जीवे तन्निपेधादिश्रुति, ब्रह्मण्युभयविधानिष्टविकाराभावात् 'स वा एप महा- नज आत्मा अजरोऽमरोऽमृतो ब्रह्म' 'नित्यो नित्याना'मित्यादिपरविपयश्रुति, प्राक् सृष्टेनामरूपविभागाभावादेकत्वावधारणश्रुति, सृष्यनन्तरं तद्विभागान्नानात्वं चोपपाद्य, अनाद्यविद्योपाधिकजीवत्ववादिमते ब्रह्मण एव स्वयं मोहः, पारमार्थिकोपाधिकजीवत्व- पादिमते ब्रह्मस्वरूपस्यैव वन्धः, सन्मानं ब्रह्मैव सर्वाकारेण परणमतीति वादिमते नियत्रं. शस्य भोक्तृत्वाभावेपि तस्य सर्वज्ञत्वाद्भोक्तारं स्वस्मादभिन्नमनुसंदधातीति तेन रूपेण तस्यै- बेष्टानिष्टफलभोग इति दोपानुक्त्वा, अस्माकं त्वपुरुषार्था अन्यथाभावाश्च शरीरगता एव, न तु ब्रह्मणीति मम सर्वदा निरस्तनिखिलदोपमपरिमितोदारमेवेति खमतगुणमाहुः । 'प्रकाशादिवन्नैवं पर' इति सूत्रे वस्त्वेकदेशत्वमंशत्वमित्युक्त्वा विशेषणांशो विशेष्यांश इति विवेचकानां व्यवहाराच्छरीरभूतजीवस्य शरीरिभूतब्रह्मांशत्वमगीचक्रुः । व्युचरण- धुति तु नोदाजः॥ शैवस्तु-विशिष्टाद्वैतवादमेवाङ्गीकृत्य 'मायां तु प्रकृति विद्यान्मायिनं तु महेन्च- रम् । तस्यावयवभूतेन व्याप्तं सर्वमिदं जगदिति श्वेताश्वतरथुति 'आत्मा तस्या- टमी मूर्तिरिति स्मृति चोदाहृत्य ब्रह्मावयवत्वेन विशिष्टांशत्वं जीवस्याह । व्युचरणचते- मिरूपसमुन्मेपार्थ चाह ॥ भास्कराचार्यास्तु-वियदादिसृष्टिप्रकरणे जीवस्योत्पत्तेरनुकत्वात् 'जीवापेतं चेदं वि. यते, न जीवो बियते' 'अजो नित्यः शाश्वतोयं पुराणः' 'अविनाशी या अरे- ऽयमात्मे त्यादीनां भूयसीनां श्रुतीनामन्यथाकर्तुमशक्यत्वायोपाधिकृतमेदामिप्रायेण विस्फुलिङ्गश्रुतिविपरिणेया, सुपुप्तिप्रकरणत्वेन सृध्यमिप्रायाभावाचेत्यगोफत्य जीवस्यागुत्वं संसारदशायां लिङ्गशरीराभिप्रायेण, मनसो लिङ्गस्याणुत्वात् , वस्तुतस्तु व्यापक इति पाहीकृत्य जीवस्यांशत्वमुपाध्यवच्छिन्नत्वेनागीकृतवन्तः । सया प प्रमणो निरवयवत्वेऽपि . म. पु. नियनीतिमतसदवस्थेति पाडगम्ताम् ।

·गिन्नरूपमौपाधि- , च रूपेण यत्रांशता विवक्ष्यते, तेनैव रूपेण तत्र साजात्यं प्राह्यम् । यथाऽऽत्मांशलक्षणे आ. जात्या साजासं ग्राह्यम् । विभागश्च लक्षणान्यत्वम् । (अभिव्यक्त)अभिव्यक्तिधर्मभेद दृष्टान्तनयमुक्त्वा सर्वे च जीवाः पितरि पुत्रचेतना इव चिन्माने ब्रह्मणि नित्यसविभा. ब्रह्मांशा भवन्ति । 'आत्मा वै जायते पुत्र' इति श्रुत्या पुने पितुरविभागलक्षणाभेदवत्री- वेऽपि ग्रह्मणोऽविभागलक्षणाभेदस्य यस्यां प्रजायेये सादिश्रुत्या सिद्धेरिति । अतो जीवा ब्रह्मांया मुरया एव भवन्तीति समन्वयसूत्रे साधयित्वा वियदादिपादे व्युत्सादयामास । (२९) तन वासवभेदवादिनः प्रत्यवतिष्ठन्ते-तहींयादिना । यदि सर्वज्ञेन मह्मणा विद्वन्मण्डनम् । (१९) तासाश्यानुपपत्तिः । न हि विस्फुलिङ्गो न दाहकः प्रका- सुवर्णसूत्रम्। 'यथाग्नेः क्षुद्रा विस्फुलिङ्गा' इति श्रुतौ दृष्टान्तप्रणयनेन यथाऽवकाशस्य पार्थिवाधिष्टा- नावच्छिन्नं कर्णच्छिद्रं, यथा च वायोः पञ्चवृत्तिः प्राणः, यथा च मनसः कामादयो वृत्तयस्तथायमपि पराद्भिन्नामिन्नस्वरूपः । तस्याभिन्नस्यरूप स्वाभाविक, कम् । मिन्नामिन्नस्वरूपे च 'सोन्वेष्टव्यः स विजिज्ञासितव्य' इति भेदव्यपदेदो 'ब्रह्ममे दाशा ब्रह्मेमे कितवा' इत्यभेदव्यपदेशश्च मानमियाहुः ।। विज्ञानेन्द्रभिक्षुस्तु-जीवानां नियमिन्नत्वं, व्यापकत्वं चाङ्गीकृत्याविभागलक्षणाभेदं चाङ्गीकृत्य, सजातीयत्वे सत्यविभागप्रतियोगित्वमंशत्वम् , तदनुयोगित्व चांशित्वम् । येन त्मत्वेन, सदंशादिलक्षणे सत्त्वादिरूपेणेत्यतो नातिप्रसङ्गः । यद्वा द्रव्यत्वसाक्षाव्याप्य- इति यावत् । अथवा संयोगविशेष एबाविभागः, स्वरूपसम्बन्धविशेपो वा । आधेयत्वा- दिवत् । जलस्य दुग्धे लवणस्य समुद्रे अविभागव्यवहारस्यापलपितुमशक्यत्वात् । न तु द्वितीयमस्ति ततोऽन्यद्विभक्त'मिति सति संपद्य न विदुः, सति संपघामह' इत्यादि- श्रुत्या 'प्रकृतिः पुरुपश्चोभी लीयते परमात्मनी'याविस्मृत्या च जीवस्यापि ब्रह्मण्य- विभागकथनात् । लीड् श्लेपणे, पदगतावित्यायनुशासनेभ्यश्च लयसम्पत्त्यप्ययादिशब्दाना मविभागार्थकत्वात् । एवं सति यथा शरीरस्य शादिरंशो, राशेश्चैकदेशः, पितुश्च पुत्र इति सके विषयभासनरूप स्वरूपलक्षणं विहाय प्रलये लक्षणानन्यस्त्वं गच्छन्ति, सर्गकाले च तदिच्छया तत एव लब्धचैतन्यफलोपधाना आविर्भवन्ति, पितुरिव पुत्राः । अतो जीवा हरितोषिणी। (१९) भेदयादिनामाशङ्कामातुः-तहीति । जीवोऽयं ब्रह्माभिन्नः स्यातहि सर्वशः स्वात्तथा तु नामीत्यनुपपतिः । समाधानमातुः न होति । भास्कराचार्यमते भेदाभेद गाधरमही। (१९) अत्र माध्यानां गा-तासार्यक्षेत्यादि । 3.भानि।

·तन्मण्डनं च। व्याख्यानयोपेतम् । १५३ शको वा । अल्पप्रकाशयदल्पज्ञत्वोपपत्तावपि भ्रमस्तु नोप- पपल्या जीव. पद्यते जातुन च देहसम्वन्धकृतमनीशत्वादीति वाच्यम् । ब्रह्माभेदखः तस्यापि जीवभावोत्तरकालीनत्वात् । तस्मादीश्वराद्भिन्न मूवादिबरेन एवानीशत्वादिधर्मविशिष्टो नित्यबद्ध एवेश्वरप्रसादजज्ञा. नतो मुक्तो भवतीति नांशो भवितुमर्हतीति । श्रुतिश्च प्रल- यसमये भगवदुदरान्तास्थानां जीवानां पुनः सर्गसमये ततो निर्ग- मनप्रकारमेवाह विस्फुलिङ्गदृष्टान्तेन । 'नान्योऽतोऽस्ति गप्टे'त्यादिश्रु- तिरपिजीवादिसर्वपदार्थविषयकदर्शनादिमत्त्वं सर्वदाऽन्यस्मिन्निषेधति, न तु परिच्छिन्नदर्शनादिकमपि । यथा, 'पार्थ एव धनुर्द्धर' इत्यत्र, न हि पार्थादन्यो न धनुर्द्धरः, किन्तु यथा स तथा नान्य इति, तघेहापीति चे। सुपर्णसूत्रम् । सह जीवस्याभेदः करादिवत्तदा असार्वज्यानुपपत्तिः । यदि मिन्नाभिन्नभास्करमतरीत्या तदा दूपणान्तरमाहुः-अल्पेत्यादि । श्रुतिश्चेति । मुण्डकवृहदारण्यकस्था प्रभंवच्युञ्च- रणश्रुतिः । श्रुत्सन्तरविरोधं परिहरति नान्योऽत इत्यादि। इति चेदिति। इति हेतो- मिन्नांशत्वं वा अंशलोपचार एवेति चेदित्यर्थः । हरितोषिणी। स्तन जीवब्रह्मणोरभिन्नं म्वाभाविक रूपं, मिन्नमौपाधिकमिति तत्र दूपणान्तरमाहुः- अल्पेत्यादि । जीवस्य विस्फुलिङ्गप्रकाशवदल्पज्ञलोपपत्ती सत्या जातु कदाचिदपि भ्रमा- त्मकोऽयं जीव इति नोपपद्यत इत्यर्थः । शङ्कतेन चेति । उत्तरमाहुः-तस्यापीति । शरीरस्यापीत्यर्थः । उपसंहरन्ति-तस्मादिति । मुक्तो भवतीति। इति अनन्तरं( मुक्तयन. न्तर) अंशो भवितुं नाहतीत्यर्थः। 'न स पुनरावर्तते' इति श्रुतेरितिभावः । अत्रार्थे प्रमाण- माहुः-श्रुतिश्चेति । बृहदारण्यस्थेति शेषः। जीवे परिच्छिन्नदर्शनसत्वेन 'नान्योऽस्तीति श्रुतिविरोषः । मन्मते भेदस्यौपचारिकत्वादर्शनपदस्य ज्ञानमानवाचकत्वान्नीवे यत्किञ्चि- ज्जानसत्वेऽपि न विरोध इत्सव आहुः-जान्योऽतोऽस्तीति । जीवादिसर्व विषयक- दर्शनं दर्शनपदार्थः स च जीवे नास्तीति भावः । तधेति । यथा ईश्वरस्तथा जीवः स. शो नास्तीति भावः । इति चेदिति । इति हेतविमिन्नांशत्वगौपचारिकांशतं वैति चै- दित्यर्थः॥ म.ग. पुस्तके पु० धर्म, इनि नामि। २.५ एवाइ, इति पार । नि २.

·१५४ त्वमित्यर्थः । तथा च प्राणादीनां नोच्यते चेत्, केवलमात्मन एव कथं वक्तव्यमिति विद्वन्मण्डनम् । बाढमेवमनीकुमौं यदि वेदार्थतामरसतरणे गवतो बादरायणस्य सूत्रः सप्रमाणनिदर्शनैः 'अंशो नानाव्यपदेशाद्' इत्यादिभिस्त्वदुक्तं न विरुद्धयेत । न चैवम् । किञ्च, विस्फुलिङ्गदृष्टान्तेन यद्यात्मनामेवोत्पत्ति वदेत् तदा त्वदुक्तप्रकार उपपद्येतापि।न चैवम् ; किन्तु सर्वेषां प्राणानां, लोकानां, देवानां, भूतानामपि तथैव सृष्टिमुक्त्वा 'सर्व एवात्मानो व्युच- रन्ती'त्यवदत् । न च लं प्राणादीनां नित्यत्वं तथा स्मृष्टिं वा मनुपे, येन तत्प्रक्रमपठितानामात्मनां तथालमवादीः । न चात्मनां निर्गमनप्रका- रमेवाह, प्राणादीनामेवोत्पत्तिमाहेत्यपि वक्तुं शक्यम् । वाक्यभेदन सङ्गादू, विनिगमकाभावाच । यद्यपि यथाग्नेरिति अत्यय जीवस्या- शत्वं तदभावो वा न निश्चेतुं शक्यः । चिन्तामणिकल्पतरुकामधेन्वा- दिभ्य इवापि ब्रह्मणः सकाशात् प्राणायुत्पत्तेः सम्भवात् । तथापि स- सुवर्णसूत्रम् । तत्रोत्तरं वदन्तस्तेपामपि व्यासाभिमतविरुद्धार्थवादित्वं बोधयन्ति-बाढमित्यादि । न चैवमित्यादि । तथा च यद्येवमभिप्रेयात् तदाऽशपदं भिन्नपदेन विशिष्यादन्यथेत्यादि च न वदेत् , तत्सदृशत्वादिति वा वदेत् । सूत्रोपदर्शितायां श्रुतौ चावयवत्ववोधकः पादः शब्दो न स्यात् । स्मृतौ च ममेति पदं राश्यभिमानबोधकतामानं भगवति जीवतुल्य- तामापादयेत् , एवं नेत्यर्थः । उक्तश्रुतिविरोधं दर्शयन्ति-किञ्चेत्यादि । विनिगमका भावादिति । सक्ते प्रायपाठे तथालाद्वैपरीत्यमपि मुवचमिति तथेत्यर्थः । पूर्वोक्तं दृढी. वर्तुं श्रुतेः साधारणत्वमाशङ्ग्य पूर्वोत्तोपगमे चीजमाहुः यद्यपीत्यादि । आदिभ्य हरितोपिणी। उत्तरमाहुः-माढमित्यादि । 'अंशो नाना व्यपदेशा'दित्यादिसूत्रविरोधो न स्याचे द्वाढमगीधर्म इत्यर्थः । समाधानान्तरमाहुः-किञ्चेति । वदेदिति । श्रुतिरिति दोपः। न चेति । न हीत्यर्थः । तथा एष्टिमिति । निर्गमनरूपमित्यर्थः । तथात्वमिति । नित्यः भावः । न चेति । यतुं शक्यमिसनेनान्वयः । वाक्येऽपि निर्गमननित्यत्वरूपविघयो- दादास्यभेद इयर्थः । विनिगमकेति । क्रमेणेकविधेयाभावे प्राणानां निसत्वमात्मनाम पत्तिमिति विपरीतमपि स्यादित्यर्थः । धुन्यांगत्यनिश्चयो न जायत इत्यागपते-यय- पीति । कामधेन्यादिभ्य इति । आदिपदाद् योगिनां संग्रहः । संभवादिति । अधी गहापरमट्टी। कामधेन्वादिभ्य इति । अत्रादिना योगिनः ।। .. गु.गु.''नानि ·ज्याख्यानयोपेतम् । त्रैस्तदुपदर्शितश्रुतिस्मृतिभ्यश्चांशत्वमेवावगम्यते । न चैवं सार्वज्यानु- • पपत्त्यादिदूपणग्रासः, सर्वज्ञत्वादिधर्माणां भगवदिच्छयैव तिरोभूत- त्वात् । यतः सूत्रकारोऽपीमामेवाशङ्कामपाकर्तुमेवमेव जगाद-परा- भिध्यानात्तु तिरोहितं ततो ह्यस्य बन्धविपर्यया विति । अस्य.जीवस्यै- श्वर्याति तिरोहितम्, तत्र हेतुः-पराभिध्यानात्, परस्य भगयतोऽ- भितो ध्यानं खस्य जीवस्य (च) सर्वतो भोगेच्छा तस्माद्धेतोः । ऐश्वर्या- दिसद्भावे वैचित्र्याभावाद् भोगो न भविष्यतीति जीवे तिरोभावं कृ- तवान् खधर्माणाम् । तत एव तिरोभावाद् बन्धो भगवद्धर्मविपरीतध- मैवत्वं चेत्यर्थः । ऐश्वतिरोभावादीनवं पराधीनत्वं च । वीर्यतिरोभा- यात् सर्वनुःखसहनम् । यशस्तिरोभावात् सर्वहीनत्वम् । श्रीतिरोभा- • वाजन्मादिसर्वोपद्विपयत्वम् । ज्ञानतिरोभावाद्देहायहम्बुद्धिः, सर्वधिप- रीतज्ञानमपस्मारसहितस्येव । वैराग्यतिरोभावाद् विषयासक्तिः । आ. नन्दांशस्तु पूर्वमेव तिरोहितो येन जीवभावः । अत एव 'नेतरोऽनुप- पत्तेः' 'भेदव्यपदेशाच' इत्यादिना जीवस्यानन्दमयत्वं न्यपेधत् सूत्र- फार:|| सुवर्णसूत्रम्। इसा दिपदेन योगिनः संगृह्यन्ते । कथं तर्हि पूर्वोक्तदूपणोद्धार इसत आहुः-न चे- त्यादि । एवमेव जगादेति । भगवदिच्छामेव हेतुत्वेन जगादेत्यर्थः । जीवस्य सर्वतो भोगेच्छेति । जीवं सर्वप्रकारेण भोमिच्छा । दीनत्वमिति । अनौजरत्वम् । एवमत्रा- झत्वादीनामागन्तुकत्वप्रतिपादनेन परस्परविरुद्धधर्मत्वस्साभेदयाधकत्वं परिहतम् । जीव- भावस्यागन्तुकत्वकथनेन सात्विको भेदो वारितः॥. हरितोषिणी। चिन्तामण्यादेः सकाशादुत्पन्नानां तदंशत्वं नास्ति यथा, तथा प्रमणः प्रादुर्भूतानां ब्रह्मां- शत्वं नास्तीति भावः । समाधानमाहुः-तथापीति । शङ्कवे-न चेति । उत्तरमाहुः -सर्वज्ञत्येति । एवं जगादेति । भगवदिच्छयैव धर्माणां तिरोभावं जगादेत्यर्थः । सूत्रमाहुः-परेति । सूत्रार्थमाहुः--अस्येति । अप्रे स्पष्टम् । जीवस्य सर्वतो भोगे- छेति । जीवं सर्वप्रकारेण भोमिच्छेत्यर्थः॥ एवं अपादेति जपुस्तकम् ।

·माशय भग.. दाभेदविचारं तौ ब्रह्मणो भिन्नामिन्नाविति विचारमग्रे वक्ष्यामः लीलानित्यतावादे विद्वन्मण्डनम् । (२०) ननु कारणसाम्ये कथमेकेपां जडत्वमेकेपा चेतनत्वं, जीवे ज्ञा- नस्यापि तिरोहितत्वेन अल्पज्ञत्वमपि कथमिति चेद्, अ. कारणैक्ये- न कार्यवेचि- त्राहुराचार्या:-सच्चिदानन्दरूपे ब्रह्मण्यस्त्यंशत्रयं स्वरूपभू- भ्यानुपपत्तिः तम्। 'सत्यं विज्ञानमानन्दं ब्रह्म' इतिश्रुतेः। 'यः सर्वज्ञ' इति घदिग्छ येतित- श्रुतेधर्मरूपमपि ज्ञानमस्तीति मन्तव्यम् । भगवानिति नाम: समाधानम् । व्युत्पत्त्या च । तत्र स्वरूपात्मकेन सदशेन जडोद्गमः पूर्व- मुक्तः । पञ्चाचिदंशात्तादृशादेव जीवानां तद्रूपाणामेवोद्गम उक्तः । अतो जडेपु सन्मात्रकार्यत्वाचित्तिरोभावः । जीवे च चित्कार्य- खेन चिद्रूपत्वात्सत्वेन चोपलभ्यमानत्वादानन्दांशतिरोभाव एव । ए: तयोः सञ्चितोरपि तिरोभावे स्वरूपहानिरेव स्यात् । तिरोहितं तु धर्म रूपं भगशब्दवाच्यं ज्ञानम् । अतः सर्वमनवद्यम् । अत्र नियामिका भगवदिच्छेवेति ज्ञेयम् । एतयोर्भेदाभेदविचारमग्ने वक्ष्यामः ॥ सुवर्णसूत्रम् । (२०) जीवभावादेरागन्तुकत्वं व्युत्पादयितुं चोदयति-नन्धित्यादि । अत्र प्राचा मतं प्रदर्य समादधते-अनाहुरित्यादि । आचार्या इति । प्राञ्च आचार्याः । पूर्व मुक्त इति । यथाऽग्नेः क्षुद्रा विस्फुलिङ्गा' इत्यत्र प्राणादिव्युचरणकथनेनोक्त इत्यर्थः । इदं यथा तथा द्वितीयस्कन्धसुयोधिन्यां सृष्टिप्रक्रियाकथने व्युत्पादितम् । इदं च 'अब स्थितेरिति काशकृत्त' इति सूत्रासिद्ध्यति । एतयोरियादि । एतयोर्जीवजडयोमें- समाप्तौ वक्ष्यामः ॥ हरितोपिणी। (२०) शङ्कते---नन्विति ।समाधानमाहुः-अत्राहुरिति । आचार्याः। प्राय इति शेपः । सर्वज्ञ इति । सर्वविषयकज्ञानयानित्यर्थः । व्युत्पत्त्या भगं शानं यस्मिमिति घ्युत्पत्त्या । पूर्वमुक्त इति । यथाऽमेरित्यादिना प्राणादीनामुद्गमोपया । इदं च द्वितीयरक न्यमुयोधिन्यां सृष्टिनिरूपणे उक्तम् । वेदान्तसूत्रे 'अवस्थितेरिति काशकृत्स्नः' इत्या स्पष्टमुक्तम् । एतयोः स्वरूपात्मकधर्मात्मकमानयोः । अग्रे लीलानित्यताविपारे समाप्तौ ।। गङ्गाधरमही। (२०) आपार्या इति । प्राश्य आचार्याः । पूर्यमुफ इति । 'यथाऽ पुद्रा' इत्यनेन । एतयोरिति । जहजीययोमह्मणः सकाशादामेदविधारम् ।।

·हान्यकृता- भ्यागमप्रयु. . व्याख्यात्रयोपेवम् । (२१) ननु ब्रह्मवरूपाणामेव जीवानां सहजगुणास्तिरोहितान् विधाय मिथ्याज्ञानादिदोपयुक्तत्वकरणे तूपस्थितहानिरकृताभ्याग- परमारमवि. पये पायत मश्च प्रसज्येतेति चेद् न । एतयोर्जीवकृतावेच, जीव एव च दूषणत्वात् । तत्रापि लोकेऽप्यखतन्त्रजीवकृतायेव । हु- श्यते हि लोकेऽपि राज्ञां स्वतन्त्राणां स्वविहारार्थ प्राचीन- क्तदूषणविचा- विचित्र भवनमाकारगोपुरादिभङ्गकरणेन तत्रैवाजिरोयाना- दिकरणम् । निजसेवकेष्वपि कदाचित् स्थितस्याप्यैश्वर्यादे- हरणम्, पुनीनं च सेवयासंतोपे। किं पुनः सकललोकनियामकस्य सक- लजगत्कारणकारणस्य भगवतः खदासजीवस्यान्यथाकरणे शङ्का नाम॥ सुवर्णसूत्रम्। (२१) एवमंशत्वेन तादात्म्यमङ्गीकृयैव परामिध्यानसूत्रव्याख्याने सर्व एव प्रत्यवति- एन्ते-नन्वित्यादि । उपस्थितहानिरत्र नित्यसिद्धस्य धर्मस्य निवृत्तिने तु कृतनाशः, अकृ- ताभ्यागमोऽकृतकर्मसम्बन्धिफलावाप्तिः, एतदुभयं भगवदिच्छया जीवे आपाद्यमानं तत्प्र- योजके ब्रह्मणि दूपणत्वेन प्रसज्येतेत्यर्थः । एवमाशहिते दूपणविषयं निर्धारयन्तः समाद- धते-नेत्यादि । अयमर्थः-किमेतयोः कृतिविषयदूपकत्वेन दूषणत्वम् , उत कृतिदूषकरवेन, अथवा कर्तृदूपकत्वेनेति । तत्र नाद्यः, चौरादिलुण्ठितसजनादावपि दुष्टत्वापत्तेः। द्विती- यतृतीयाँ चेत् , तदापि न तयोर्ब्रह्मणि दूपणत्वमित्याहुः-एतयोरित्यादि । तत्रापीति । जी. वदूषकत्वेऽपि । लोकेऽपीति । अपिशब्दावेदे। किमत्र मानमित्याकाहायां पूर्व लोकप्रसिद्धे- स्तथात्वमाहुः-दृश्यत इत्यादि । हितो। एतयोर्भङ्गकरणयोर्जडविषयत्वेन दृष्टान्तवैषम्या- चन्नाकृताभ्यागमाभावाच्च द्वितीयमाहुः-निजेत्यादि । सेवयेति । कृतप्रात्यनपेक्षसेवया । दा. ष्टान्तिके योजयितुं कैमुतिकेनाहुः-किमित्यादि । सकलजगत्कारणकारणस्येति। सक- लजगत्कारणं प्रकृतिपुरुषो ब्रह्मविष्णुमहेश्वरा वा, अव्याकृतं वा, तयोस्तेषां तस्य च कारणस्य ।। हरितोषिणी। (२१) शङ्कतेनन्विति । उपस्थितहानिरिति 1 सिद्धधर्मस्य निवृत्तिर्न तु कृत. नाश इत्यर्थः । अकृतेति । अकृतस्य कर्मणः फलावाप्तिः । प्रसज्यतेति । तत्प्रयोजकत्वेन ब्रह्मणि दूपणं प्रसज्येतेत्यर्थः । समाधानमाहुः-एतयोरिति । दूपणयोरित्यर्थः । जीवकृती जीवसम्बन्धकृतौ । तत्रापीति । जीवे दूपकत्वेऽपीत्यर्थः । लोकेऽपीति । अपिना वेद- स्यापि परिग्रहः । पूर्व लोकप्रसिद्धिं प्रमाणयन्ति-दृश्यते हीति । जडे उता चेतनेप्याहु:- निजेति । सेवयेति । निरपेक्षसेवयेत्यर्थः । कैमुतिकन्यायेनाहुः-किंपुनरिति । सकलेति । सकलजगत्कारणं पितामहस्तस्यापि कारणमित्यर्थः ॥ ग. मु. 'महारूपाणामिति । २ क.पु.। 'जीव' इति नास्ति। ३ मु.पु. 'स एव' इति पाठ। मु.पु. ते. पाठः। - ·१५८ तथा चाये मीमांसकमतापत्तिद्वितीये प्रत्यक्षविरोध इति तथा । वकुमशक्यत्वात्तयोर्न विद्वन्मण्डनम । किश्चैवं सर्गस्थितिसंहारेष्वपि भगवत एव कर्तृत्वात् स्थितं संहृत्य पुनस्तथाकरणेऽपीमौ दोपौ प्रसज्येताम् । तथा सति जगतो नित्यत्वप्र- सङ्गः, असम्भव एव वा स्यात् । यतो भगवान् खयमेव 'ये चैव सा: विका भावा राजसास्तामसाश्च ये । मत्त एवेति तान् विद्धि, न त्वहं तेपु ते मयि । त्रिभिर्गुणमयैर्भावैरेभिः सर्वमिदं जगत् । मोहितं नाभि- जानाति मामेभ्यः परमव्ययमिति मायामोहेन खाज्ञानमुत्तथा खेच्छ: यैव च माया मोहयतीति निरूपणार्थं स्वाधीनत्वं मायायाः 'देवी ह्येपा गुणमयी मम मायेति निरूपितवान् । अतोऽपि भगवविच्छाधीनतैव बन्यस्यापि । एवं सति यस्मिजीवे यादृशी तदनुरूपा एबाविद्यादि- शक्तया सत्यादिभेदेन तं व्यामुवन्तीति महदैश्वर्यं भगवतः । अत एवं 'महात्मानस्तु मां पार्थ दैवी प्रकृतिमाश्रिताः । भजन्त्यनन्यमनसो ज्ञात्वा भूतादिमव्यय मिति भगवतोक्तम् । 'भवन्ति भावा भूतानां सुवर्णसूत्रम्। वेदे तथात्वमाहुः-किश्चेत्यादि । तथा सतीति । तद्भिया कर्तृत्वेऽनादृते सति । भगवत्कृतौ भगवति च दूपणत्वमित्यर्थः । एवं विपर्ययस्य भगवदिच्छाऽधीनत्वं व्युत्पाद वन्धस्याप्याहुः-यत इत्यादि । अतोऽपीति । अपिना श्रिया पुष्ट्ये' त्यादिनोक्तं समाधान स्मारितम् । सिद्धमाहुः-एवं सतीसादि । भगवत इति । भगवत्सम्वन्ध्येव, न त्ववि. चासंसर्गकृतमित्यर्थः । उक्तार्थोपष्टम्भाय भगवद्वाक्यसम्मतिमाहुः-अत एवेत्यादि । अविद्यायास्तदधीनत्वादुपस्थितहान्यादेरादूपणत्वाच यथायथं भगवंता वाक्यान्युत्ताती- हरितोपिणी। कृतहानिरकृताभ्यागमश्चेत्यनयोपित्वमेव नास्तीयाहुः-किञ्चेति । तथा सतीति । दोपभीत्या जगतः सर्गस्थितिसंहारकर्तृत्वे सति । एवं च संहाराभावे निसले मीमांसक मतप्रवेशः, सर्गाभावेऽसंभन एव स्यात् । जन्यभावस्यैव प्रत्यक्षवनियमात् । अनेन मो. भम्य भगवदिच्छाधीनत्वमुक्तं, पन्धस्यापि भगवदिच्छाधीनत्वमाहुः-यत इति । स्वयः मैवेति । निरुपितयानित्यनेनान्वयः । भगवदिति । तथा चाविद्याकृतं किमपि नास्तीति टिप्पणी। स्वेच्छयेय चेनि । स्वशब्दार्थो यतो भगवानिति पूर्यमुक्तो भगवान माया । पलोकितं सपुत्रं मैत्रः पश्यतीत्यम मैग्रह तात्पर्यस्य तत्रैव सत्यात् ।। ..पु. मगपतो पापयारपुषानीति पाठः । - त्रा -- ·व्याख्यात्योपेतम् । १५९ मत्त एव पृथग्विधाः' 'मत्तः स्मृतिमनमपोहनं चेयपि । अपरं च, ख- यौक्तिकेऽर्थे विदं दृषणमुद्भाव्यं स्याद, येन तथैव कल्प्येत, न तु श्रुति- सिद्धे। राजाऽऽज्ञायाः पर्यनुयोगानहत्वात्। एप ह्येव साधु कर्म कारयति तं, यमेभ्यो लोकेभ्ध उन्निनीपति । एप उ एवासाधु कर्म कारयति तं, यमधो निनीपतीति श्रुतिरपीममेवार्थमाह यमबोचाम । 'य आत्मनि तिष्ठन्नात्मानमन्तरो यमयतीति च । अत एव 'नान्योऽतोऽस्ति द्रष्टे'- त्यादिरपि संगच्छते । अन्यस्य खतन्त्रकर्तृत्वाभावात् । अत एव, सूत्र- कारोऽपि जीवस्य कर्तृत्वं निरूप्य, तत्स्वत एवेश्वराद्वेत्याशङ्कय 'परातु तते'रिति सिद्धान्तमुक्तवान् । अतोऽकृताभ्यागमो जीचे न दोषाय, सर्वथा परतन्नत्वात् ॥ सुवर्णसूत्रम् । त्यर्थः । नन्वभेदपक्षे दूपणस्यादूपणत्वं कल्पनीयम् , भेदपक्षे तु जीवकर्माधीनं तदिति तत्संसर्ग इति स एव युक्त इत्यतः कल्पनाभावमाहुः-अपरं चेत्यादि । पर्यनुयोगान- ईत्वादिति । परिवर्जने । अनुयोगः प्रश्नः । वर्जनार्थकः प्रश्नः पर्यनुयोगः । आक्षेप इति यावत् । तदद्योग्यत्वादित्यर्थः । श्रुतिसिद्धत्वं दर्शयन्ति-एप हीत्यादि । यमिति । सर्वस्य भगवदिच्छाधीनतया तयोरदूपणत्वरूपम् । इति चेति । इयमपि श्रुतिनियमनेन भगवत एव जीवप्रेरकत्वं बोधयन्ती मदुक्तमुपोद्वलयतीत्यर्थः । अत एव । जीवस्यानीशत्वासर्व- ज्ञत्वादीनामीश्वराधीनत्वादेव । उक्तदाळयान सूत्रकारसम्मतिमाहुः-अत एव सूत्रे. त्यादि। निरूप्येति । 'कर्ता शास्त्रार्थवत्वादित्यधिकरणे निरूप्य । न दोषायेति । सन्नपि ध्रुतिसिद्धत्वात् सिद्धान्तिनो दोपाय नेत्यर्थः । तथा चैवमुपपत्तौ मतान्तरीयरीत्यांऽश- त्वकल्पनं श्रुतिसूत्रादिपूपचारकल्पनमद्वैतश्रुतीनामभेदभावनापरत्वकल्पनं च न युक्त. मित्यर्थः॥ हरितोषिणी। भावः । अन्नार्थे सम्मतिमाहुः-~-अत एवेति । भगवता उक्तमित्यनेनान्वयः । इत्यपीति। भगवतोतमिति पूर्वेगान्वयः । अत्र काचित्कल्पनापि न कर्तव्येत्याहुः-अपरञ्चेति । पर्यनुयोग इति । आक्षेपायोग्यत्वादित्यर्थः । ननु श्रुतिसिद्धत्वं कथमित्यत आहुः- एप हीति । यमबोचामेति । यमर्थमहमुक्तवान् तमेवार्थमाहेत्यर्थः । एवं च सर्वकर्मका- रयित्त्वं सर्वजीवसंयमनकर्तृत्वं च भगवत एवेति भावः । अन व्याससूत्रसम्मतिमाहुः -अत एवेति । जीवे स्वातच्याभावादेवेयर्थः । निरूप्येति । 'कर्ता शास्त्रार्थवत्त्वा'- दित्यधिकरण इति शेषः । अत इति । अतः कारणात् । अकृताभ्यागमदोपः जीवे सत्त्वेऽपि सिद्धान्ते न दोपाय, श्रुतिसिद्धत्वादित्यर्थः ॥ :

·त्यसाधनम्। १६० विद्वन्मण्डनम् । (२२) ये विमां शङ्कां परिहर्तु पूर्व जीवकृतधर्माधर्मसापेक्ष एवेश्वरः कारयति । अन्यथा 'स्वर्गकामो यजेत''ब्राह्मणो न हन्तव्य' प्रवृत्ति नि- वृत्योर्जीवा. इत्यादिविधिप्रतिषेधानर्धक्यं स्यात् । ईश्वरस्यैव प्रवर्तकस्य इटासापेक्षता निवर्तकस च सत्यात । अतो विधिनिषेधाभ्यामेव प्रवर्त- गवचिकोडि. मानं निवर्तमान चेश्वरः प्रवर्तयति निवर्तयति च । कस्य पानियन्धनः चिद्विहिते प्रवृत्तिः, कस्य चिन्न, कस्य चिनिषिद्धान्निवृत्तिः, कस्य चिन्नेत्यत्रापि पूर्वपूर्वताहकमैव निमित्तम् । प्रवाहस्यानाः दित्वात् । अतो नाकृताभ्यागमो जीव इति वदन्ति । तेषामनीश्वरवाद सुवर्णसूत्रम् । (२२) अत्र “पूर्वमीमांसकमतं दूपणायोपक्षिपन्ति ये वित्यादि ।प्रवर्तयतीत्यादि। विध्यादिसहकारी भवतीत्यर्थः । ताहकर्मेति । स्वदृष्टदुरदृष्टजनक कर्म । अतो नेति । तादृशप्रवृत्त्यप्रवृत्त्यादीनां कृतफलरूपत्वात् । तथा च दोपः स्वरूपत एव नास्तीत्यर्थः । तद्रूपयन्ति-तेषामित्यादि । विध्यादिसापेक्षमीश्वरमहीलाकृताभ्यागममनुपाच्छता हरितोपिणी। (२२) अब पूर्वमीमांसकाः प्रत्यवतिष्ठन्ते येत्यिति । प्रवर्तयतीति । विधिनिषे धयोः सहकारीत्यर्थः । न तु मुख्य कारणत्वमीश्वरस्मेति भावः । ननु सर्वेषामेव विहित निपिढे वा प्रवृत्तिः स्यादत आहुः कस्य चिदिति । तामिति । स्वदृष्टदुरदृष्टजनकी भूतं फर्मेसर्थः । अत इति । एवं चौपस्थितहान्यादितः प्रवृत्तिः कर्मफलमेवेति न दोष इति भावः । तथा च स्वरूपत एवायं दोपो नास्तीति भावः । सण्डयन्ति-तेपामिति । अनीश्वरेति । तेषां गते केवलं कर्मण एव सुखदुःसादिजनकत्व स्वीकर्तव्यम् , अतिरि- गङ्गाधरभट्टी। (२२) अत्र पूर्वमीमांसकास्तदनुयायिनो वेदान्तिनश्चोपन्यस्यन्ते-ये वित्यादिना । पूर्वमीमांसकमतमिति । पूर्वमीमांसकानां पार्थसारथिमिश्रप्रभृतीनां मतमित्यर्थः । तदन्यैरीश्वरानहीकारातेपो मतेन 'धर्माधर्मसापेन ईश्वरः कारयतीति वक्तुमशक्यत्वात् ।। रिंच जैमिनेरपि नेश्वरोऽनमिमत इति वक्तुं शक्यम् । 'अन्यार्थ तु जैमिनिः' 'संपत्ते रिति मिनिः' पर जैमिनिर्मुग्यत्या दित्यादिननमूत्रः परमालिफत्वावगमात् । भारत यगिर-उपारयानादिषु जमिनये व्यासेन परमात्मतत्त्योपदेशाच । तदानींतनजनापिका रमगुएत्य फर्मप्राधान्ययोधनायेश्वरम्य व्यक्तमनुक्तेः । फेवलमपूर्वशब्देनेय सद्बोधनान् । अनो ये सूत्रवियरीदार ईश्वर नाभ्युपायन उदमाशयापरिज्ञानादेय । अग्र वितर: सेध. रमीमांमाधुनप्रपाशिकारितो घेयः॥ टिप्पणी। - ·- व्याख्यानयोपेतम् । १६१ एवापद्यते । न च कर्मणो जडत्वेन फलसमर्पकत्वासम्भवात् तत्समर्प- कत्वेनेश्वरसिद्धिः । अन्यथाऽनुपपत्त्या कल्प्यमानस्य तादृशस्यैव कर्मणः कल्पयितुं शक्यत्वात् ॥ ननु 'कृतप्रयत्नापेक्षस्तु विहितप्रतिषिद्धावैयादिभ्य' इति तस्थ- सूत्रात् तथोच्यते इति चेद, न । तदर्थानवबोधात् । तथा हि-पूर्वोक्त- न्यायेन 'परातु तच्छुते'रिति पूर्वसूत्रेणेश्वरादेव कर्तृत्वे निरूपिते प्रवर्त- कत्वेन निवर्तकत्वेन चाभिमतविधिनिषेधे चैयर्थ्यमापतितम् । तत्र न हीश्वरः साक्षात् कञ्चन प्रवर्तयति निवर्तयति वा, अतस्तद्वारैव तथा करोतीति तु समाधानं न संगच्छते । सर्वस्यैव सन्मार्गवर्तित्वापातात् । सुवर्णसूत्रम् । कर्मसापेक्षेश्वरकल्पनापेक्षया ईश्वरानपेक्षकर्मकल्पनस लघुत्वात्तथेत्यर्थः । नन्वजागलस्तन- यदीश्वरो नासामिरिष्यते, किन्तु कर्मोपजीव्योगीक्रियत इत्यदोप इत्यत आहुः-न चे- त्यादि । तथा चैवमपि गौरवतावस्थ्यात्कल्पनाऽप्रयोजिकेत्यर्थः ।। अझैकदेशिन ईश्वर जीवकृतिसापेक्षतामनुमन्यमानाः पूर्वोक्तस्य काल्पनिकत्वं निर- स्यन्ति-नन्वित्यादि । तथा च मीमांसकोक्तः परिहारो नाप्रामाणिक इति न तत्र दोप इत्यर्थः । तन्निरसितुं प्रमाणस्य तं प्रत्याभासत्ववोधनाय तदर्थ वदिष्यन्तस्तदुक्तं निपे- धन्ति-नेत्यादि । पूर्वोक्तन्यायेनेति । दृश्यते हीत्यादिना श्रुत्यादिप्रमाणोपन्यासपूर्वक- मुपपादितेन भगवतः स्वतन्त्रकर्तृत्वरूपेण । एतस्य निरूपित इत्यनेन सम्बन्धः । कल्पनं हरितोपिणी। तेश्वरकल्पनायां गौरवादनीश्वरवाद इत्यर्थः । नन्वजागलस्तनायमाने ईश्वरस्वीकारे प्रयो- जनाभावेऽपि फिश्चित्कार्यार्थ स्वीक्रियत इति शङ्कतेन चेति । उत्तरमाहुः- अन्यथेति । पीनो देवदत्तो दिवा न भुज इत्यत्र रात्रिभोजनवदीश्वरस्तु सुखदुःपादि न ददाति, जीवस्त्वनुभूयत इति ताशकर्मण एव कल्पनमित्यर्थः ।। व्याससूत्रार्थमन्यथामन्यमानो मीमांसकैकदेशी शङ्कतेनन्विति । तथोच्यत इति । स्वस्वकर्मफलसमर्पक ईश्वर उच्यत इत्यर्थः । उत्तरमाहुः-नेति । तदर्थेति । कृतप्रयने- तिव्याससूत्रार्थाज्ञानादित्यर्थः । स्वयं सूत्रार्थ वक्तुं प्रथमं सूनावतरणिकामाहुः-तथा हीत्यादिना इति चेत्तत्राहसन्तेन । पूर्वोकन्यायेनेति । दृश्यते हीयादिना उपपा. दितेन भगवतः स्वतप्रकर्तृत्वरूपेण न्यायेनेत्यर्थः । एतम्य निरूपिते इत्यनेनान्वयः । तेन हि जातमित्यत आहुः-प्रवर्तकत्वेनेति । विधिनिषेधयर्यरूपपूर्वपक्षे इदं समाधान न भवतीत्यादुः-तन्नेति । न संगच्छत इत्यनेनान्वयः । तद्वारवेति । विधिनिषेध. गहाघरमट्टी। तद्वारय तथेति । सुविद्वारीय प्रवर्तयति ।। - ·द्वारवेत्यर्थः । कुतो न संगच्छत इत्यत आहुः-सर्वस्यैवेति । ईश्वरस्तु पापिनं दण्डय. तीति तस्य सत्कर्मणि प्रवर्तकत्वेन सर्वेपां सन्मार्गवर्तित्वं स्यात् , तथा तु नास्तीति भावः। तदुपपत्यर्थ किञ्चित्कल्पनीयं, तदपि न सं भवतीत्याहुः-तथा चेति । अप्रवृत्त्यनि- वृत्त्योरिति । सत्कर्मणि अप्रवृत्तः, असत्कर्मणि चानिवृत्तेः सत्वेनेत्यर्थः । कल्पनं स्थिति। पपनत्वे हेतुचतुष्टयम् । तत्र पैयापातादित्यन्त एकः । नन्वस्तु विधिनिषेधवैयर्य- मित्यत आहुः-एवं च सतीति । अनादिकर्मण एव तदुपपादकत्वे सति । यागादि- करणस्येति । द्वितीयो हेतुः । तृतीयमाहुः-धर्मत्यहानिश्चेति । विधिहीनत्वादिति समापूर्वकल्पनमन तु तथा नास्तीत्यर्थः । तथा च किं जातमत आहुः-एतस्येति । एतायता फर्मणोऽप्रपश्यनिवृत्युपपादकत्वं नाम्नीति निरूपितम् । इदानी विधिनिषेधसा. १६२ विद्वन्मण्डनम् । तथा च विधिनिषेधसत्वेऽप्यप्रवृत्त्यनिवृत्त्योः सखेन तदुपपत्त्यर्थं पूर्वकर्म- कल्पनं त्वनुपपन्नम् । प्रवाहस्यानादित्वेन पूर्वपूर्वकर्मणैव प्रवृत्तिनिवृत्यु- पपत्तौ विधिनिषेधवैयापातात् । एवं च सति प्रामाणिकत्वाभावेना- न्धपरम्परापत्तिर्यागादिकरणस्य धर्मवहानिश्च । फलोद्देशाभावेन च त- जनकत्व निर्वाहकापूर्वकल्पने प्रयोजनाभावेनतस्य च कर्मणो नष्टत्वेना- ग्रिमकर्मप्रवृत्तिनिमित्तमपि निरूपयितुमशक्यम् । एतत्समाधानाय प्रवर्तकत्वं विध्यादेरेव, ततो जानतामप्यप्रवृत्तिनिवृत्ती तु विचित्रेश्वरे- सुवर्णसूत्रम्। स्वित्यत्र तुः अप्यर्थः । कल्पनस्यानुपपन्नत्वे हेतुचतुष्टयमाहुः-प्रवाहस्येत्यादि, मित्यन्तम् । वैयापातः फलानुपहितत्वाज्ञेयः । एवं च सतीति । अनादित्येन कर्मण एव तदुपपादकत्वे सति । हानिश्चेति षकारेणाधर्मस्याधर्मवहानिः समुञ्चीयते । फलोदे. शाभावेनेति । कालान्तरे फलजननाय कर्मव्यापारत्वेनापूर्वकल्पने प्रयोजिका हि तृतीया श्रुतिः, सा च तदा प्रयोजयेद्यदा विध्यादेः सर्वथा प्रवृत्तिजनकत्वेन सार्थकत्वं स्यात् तदभावात्साप्यप्रयोजिकेति तथेत्यर्थः । तथा यागादेः पिशाचभिक्षाकल्पत्वापत्तिरिति । एवं कर्मणोऽप्रवृत्त्यनिवृत्त्युपपादकत्वं दूपयित्या विध्यादिसहकारित्वमीश्वरस दूपयन्ति-- हरितोपिणी। कल्पनमपीत्यर्थः । कुतोऽनुपपन्नमित्यत आहुः-प्रवाहस्येति । अत्र अशक्य- पूर्वकर्मकल्पनस्पान- भायः । अन्यदपि दूपणं चतुर्थदेगुभूतमातुः-फलोद्देशेति । फलमुद्दिश्य यन्न फर्मकरण फारिखमपीशरम्य नासीत्साहः-एतदियादिना, प्रवृत्तिरियन्तेन । विध्यादेरेये। 1. प... पाठः। २१.. 'काका' इनि पाठः।

·, व्याख्यात्रयोपेतम् । छयेति वाच्यम् । एवमपि सत्यावश्यकत्वाल्लाघयाचेश्वरेच्छेच तथास्तु, कृतं ताभ्याम् । एवं चान्धपरम्परापि न सम्भवति । ईश्वरेच्छाजन्यत्वात्। दृश्यतेऽपि हि विधिमजानतोऽपि वालस्य नैसर्गिकी धर्मप्रवृत्तिः॥ एवमपि सति न निस्तारः । तथा हि-न हीम्बरः खतनपुरुषार्थत्वेन 'कर्म कारयिष्यति, किन्तु स्वर्गादि साधयितुम् । तथा सत्ति खस्यैव त- दाने समर्थत्वाद् विहितनिपिद्धफलोपपत्तौ विहितनिपिद्धयोर्यागना- ह्मणहननयोर्वैयर्थ्यापत्तिः । न चाकृताभ्यागमदोपपरिहाराय तथा क- रोतीति वाच्यम् । स्वतो जीवस्य कर्तृवे हि तत्फलनिरूपणे स दोपो न स्यात् । न तु तादृशं फलं दातुं तादृकर्मकारणे । स्वतः सर्वथैवासमर्थ- त्यानीवस्य कृतमप्यकृतमायमिति न तत्परिहार इतीश्वराधीन जीवक- सुवर्णसूत्रम्। एतदित्यादि, प्रवृत्तिरित्यन्तम् । एवमपि सतीति । वैयर्यपरिजिहीर्पया सयोस्तथात्वे- गीकृतेऽपि मध्य ईश्वरेच्छानिवेशे सति । नन्वन्धपरपरानिवृत्तेरेव प्रयोजनत्वान्न वैयर्य- मित्यत आहुः-एवं चेत्यादि । तया च जीवकृतधर्माधर्मसापेक्ष ईश्वरोऽनुमतिदानेन फारयन वीजानां पर्जन्यवत् सहफारिसाधारणकारणमिति युक्त्यागीकारे आवश्यकत्यादि- रूपयुपया विध्यादिवैयर्थ्यमपरिहार्यमित्यर्थः ॥ ननु परविद्याविचारे जीवकर्तृत्वस्येश्वराधीननं सिद्धमित्यपरविद्यारूपविधिनिषेधवैयऱ्या न दोष इत्यत आहुः-एवमपि सतीत्यादि । तथा करोतीति जीवश्व प्रयत्नापेक्षांक रोति । सर्वथैवासमर्थत्यादिति । 'भ्रामयन् सर्वभूतानि यन्त्रारूढानि माययेति हरितोपिणी। वफल्यमिति शेपः । तो जानतामपीति । विधिनिषेधौ जानवामपीत्यर्थः । एवमपीति । सियसीसरेऽसोयर्थः । धर्मप्रवृत्तिरित । तया र हान्तिनामस्माकं मते पूर्वनीमांस- यामिमवविध्यादिवयय न दोपायेति भावः ॥ एवं स्वीकारेऽपि दोपमाहुः--एवमपीति । केवटेच्छास्वीकारेऽपि सधीत्यर्थः । निस्ता- राभावमेव व्युत्पादयन्ति तथा हीत्यादिना । पुरुषार्थत्वेन पुरुषप्रवृत्तिनिवृत्चित्वेन । समर्धत्यादिति । स्वर्गादिप्रदुत्वादित्यर्थः । फलोपपचाविसनेनान्वयः । शहते-न ची। तथा करोति । जीजयनापेभां करोतीत्यर्थः । उत्तरमातुः-स्वत इति । स दोपः भताभ्यागमदोषः । नत्विति । स दोपसारमकर्मकारण ईश्वरे न म्यादिवि न, भी तु रूपादेयेयर्थः । फुत इत्यत आहुः-खत इति । 'भ्रामयन् सर्वभूतानि य- त्रारूदानि माययेति गीनावाफ्यादममयंलादित्यर्थः । न तत्परिहार इति । ईश्वरे ·१६४ , मिति पूर्व शेयम् । तद्रक्षणायेति । मर्यादारक्षणायेत्यर्थः । वेदमिति । एतदेव निबन्थे विद्वन्मण्डनम् । र्तृकत्वं नोपपद्यत इति चेत्तवाह-कृतप्रयत्नापेक्षस्तु' इत्यादि । एतद्- र्थस्तु-'एकोऽहं वहु स्या'मिति प्रपञ्चे रमणेच्छया हि भगवान् क्रीडार्थ कृतप्रयत्नः । तदा हि क्रीडैव मुख्या, अन्यत्सर्वमुपसर्जनीभूतम् । तथा च तदपेक्षो भगवान् विचित्ररसानुभवार्थम् , एवं यः करिष्यति तमेवं करिष्यामीति स्वयमेव मर्यादां चकार । 'खकृतसेतुपरीप्सयेति' 'धर्म- सेतूनां वक्ता कर्ताऽभिरक्षिते'त्यादिवाक्यश्रवणादेवमवसीयते । ततश्च स्वकृततद्रक्षणाय ज्ञापनाय च वेदं चकार । तथा च जीवोत्पादनसमय एवैनं जीवमस्मिन् देशेऽस्मिन्काले एतत्प्रयुक्तप्रवृत्तिनिवृत्तिमन्तं विधा- यैतदेतत्फलं दास्यामीयामोक्ष प्रतिजीव विचारितवानिति तदनुसारे- णैव ते तथा भवन्तीत्येवंप्रकारेण कृतो यः क्रीडा प्रयत्न उद्यमो, जीवा- दिवैचित्र्यादिकरणे तदपेक्षस्तदधीन एव कारयति भगवान् ! कुत ए. तत्? । यतो यागादेर्विहितस्य, प्रतिषिद्धस्य विप्रहननादेः खर्गनरकसा- धकत्वेनावैयर्थ्यमेवमेव भवेत् । अन्यथेश्वरस्यैव कारयितृत्वे फलदा तृत्वे चोक्तन्यायेन तद्वैयर्थं स्यात् । आदिपदाद् विनापि कर्म तत्फल दानमपि नात एव । अत एव श्रुतिरपि कर्मकारणे फलदानेच्छामेव हेतु त्वेनानुवति 'यमुन्निनीपत्यधो निनीपतीति ।। सुवर्णसूत्रम् । गीतावाक्येन तथात्वादित्यर्थः । ज्ञापनाय चेति । इदमेव निवन्धे भाष्ये घोक्तम्- हरितोपिणी। वादृशदोपपरिहारो नास्तीत्यर्थः । इति चेदिति । इत्यन्तं सूनावतरणिका । तबाहेति इति पूर्वपचे प्राप्त सूत्रकारः समाधानमाहेत्यर्थः । सूत्रार्थ विशदयन्ति-एतदर्थस्थिति । तदपेक्ष इति । फुतप्रयत्नापेन इत्यर्थः । गर्यादां विना रसानुभवरूपा क्रीडा न भविष्यः तीत्यत आहुः-मर्यादामिति । तत्र प्रमाणमाहुः-धर्मसेतूनामिति । अत्र ‘स कथ उत्तम्-'साधनं च फलं चैव सर्पस्याह श्रुतिः स्फुटम् । न प्रवर्तयितुं शमा तथा चेन्नरको नही ति। वैचिच्यादिकरण इति । ग्रीडार्थमुधमा त इति पूर्वेगा- न्ययः । तदधीन इति । प्रयत्नाधीन इत्यर्थः । कृतप्रयत्नापेक्ष इति सूत्रांशव्यारयामुख्या विहितप्रतिपदापयादिभ्य इति सूत्रांश व्यापुर्वन्ति-कुत एतदिति । वयादिस्य इन्यप्रापिदादित्यर्थः । अग्रोपष्टम्भमाहुः-अत एवेति । यमुन्निनीपतीति । एप येय साधु फर्म कारयति, तं यमेम्यो लोकेभ्य निनीपति' एप उ एयासाधु फर्म फारयति तं, यमघो निनीपती'ति ध्रुतिः ॥ 1 । १.गुप्त 'भपमयी इनि पाठातरम् ।

·व्याख्यानयोपेतम् । आचार्यास्तु,-यथा पुत्रं यतमानं यालं वा, पदार्थगुणदोपौ "वर्णय- नपि यत्पयनाभिनिवेशं पश्यति, तथैव कारयति । फलदानार्थ श्रुती कर्मापेक्षाकथनात् फलदाने कर्मापेक्षा, कर्मकारणे जीयकृतमयतापेक्षा, प्रयले तत्कामापेक्षा, स्वर्गादिकामे च लोकप्रवाहापेक्षा, कारयतीति न ब्रह्मणो दोपगन्धोऽपि । न चैवमनीश्वरत्वम्, मर्यादामार्गस्य तथैव नि- र्माणात् । यत्र वन्यथा, तब पुष्टिमार्गाङ्गीकार इत्याहुः । अयमपि पक्षः स्वकृतमर्यादाया एव हेतुत्वेन कथनान्मर्यादाकरणे च क्रीडेच्छामृते हेत्व- न्तरस्यासम्भवादस्मदुक्तानातिरिच्यते । तस्मादस्मदुक्त एव मार्गो, न बढुक्तः । किञ्च, क्रियापूर्वकालीनात्मधर्मस्यैव प्रयत्नशब्दार्थलेन वक्तुमु- चितवान्न धर्माधर्मों तद्वाच्यौ । किञ्च, त्वदुक्तप्रकारे 'विधिनिषेधावय- यादिभ्य' इत्येव स्यान तु विहितेत्यादीति दिक् ॥ सुवर्णसूत्रम् । 'साधनं च खरूपं च सर्वस्याह भुतिः फलम् । न प्रवर्तयितुं शक्ता तथा चेन्नरको न ही सादि । अन्यत्तु निगव्याख्यानम् । एवं सूत्रार्थव्यारयानेन तेषां तात्पर्याज्ञानं स्फुटी- कृटा पदार्थाज्ञानमपि स्फुटीकुर्वन्ति-किञ्च क्रियेत्यादि । किञ्च त्वदुक्केत्यादि च ।। हरितोपिणी। आचार्या इति । कर्मापेक्ष इति । भगवानिति दोपः । कारयतीत्यप्रेणान्वयः । सापेक्षत्वे ईश्वरत्वहानिरिति शङ्कते न चैवमिति । उत्तरमाहुः- तथैवेति । यत्र मिति । अन्यथा निरपेक्षत्वे । अयमपीति । नातिरिच्यत इत्यप्रेणान्ययः । न त्वदुक्त इस हेत्वन्तरमन्याहुः-किच क्रियेति । अन्यदपि हेतुमाहुः-किचति ।। गङ्गाधरभट्टी। आचार्यास्त्विति । अणुभाष्ये इति नेयम् । त्यदुतमकारे इति । प्रयन्नपदस्य धर्मा- धर्मपरत्वे विहितप्रतिपिद्धपदसापि तत्परत्वादासामसादिति भावः ॥ - . टिप्पणी । वर्णयन्नपीनि । वर्णयतेयूं समार्थकतामभ्युपेत्य 'पु' 'पालं नित्युभयत्र 'अफ- धितं ति द्वितीयेत्युध्यान प्रामसनः । मम तु 'हमोरन्यवरम्पा मिलनेन फारयतियोगे द्वितीयेत्यपि सम्पर प्रविमादि ।।

·न । मुस्खे - विद्वन्मण्डनम् । (२३) ननु जीवानां नित्यभिन्नानामेव चेतनवादणुत्वेन चैकदेशस्था- औपचारिकांश- यित्वेन चांशत्वमौपचारिकमेवेति चेत्, स्व-तमिरासौ। सम्भवति गौणस्यान्याय्यत्वात् । सूत्रकृतांशत्वप्रसक्त- सुवर्णसूत्रम् । (२३) माध्वप्रभाकरादिमतेन शहते-नन्वित्यादि । 'नित्यो नित्यानां चेतनश्चे- तनानाम्' 'एपोणुरात्मा चेतसा वेदितव्य' 'स वा एप आत्मा हृदी'यादिश्रुति- भ्यस्तथात्वात्तथेयर्थः । तहषयन्ति–नेत्यादि । 'पादोऽस्य विश्वा भूतानीति श्रुत्यु- शत्वे 'बहु स्या'मितीच्छया सम्भवति औपचारिकत्वस्यान्याय्यत्वादित्यर्थः । भिन्नांशवे दूपणमाहुः-सूत्रेत्यादि । सूत्रेपु-'प्रकाशादिवग्नेयं परः 'अनुज्ञापरिहारौ देहस- वन्धाज्योतिरादिवदित्यादिपु प्रकाशादिदृष्टान्तेन कृतो यो जीवस्य भगवदंशत्वे तदी- येन सांसारिकदुःखभोगेनेश्वरस्यापि दुःखभोगापत्तिः । यथा पुरुषस्य पादे दुःखित्वम् । वद्वत् । किश्य 'ऋतौ भार्यामुपेयात्' 'गुङ्गिनां नोपगच्छेत्' इत्यायनुज्ञापरिहारा- अपीश्वरे प्रसज्येयातामित्यादिदूपणानां, परिहारः-अहं दुःखीति या बुद्धिः सा भेद हरितोपिणी। (२३) माध्वप्रभाकरमतं हृदि निधाय शङ्कते–नन्विति । नित्यभिन्नानामिति । 'नित्यो नित्यानां चेतनश्चेतनाना मिति श्रुतेरित्यर्थः । अणुत्वेन चेति । एषोऽणु: रात्मा चेतसा वेदितव्य' इति श्रुत्येत्यर्थः । एकदेशेति । स वा एप आत्मा हृदी'ति श्रुतैरित्यर्थः । सण्डयन्ति-मुख्य इति । बहु स्यागितीच्छया । अथ च 'पादोऽस्य विश्याभूतानीति श्रुत्या चांशत्वं मुरयमेव संभवतीत्यर्थः । गौणत्वे दूपणान्तरमाहुः सूत्रकृतेति । सूत्रेषु कृतो योऽशत्वे प्रसक्तानि यानि दूपणागि तेषां परिहारस्तस्यानुपप त्तिरित्यर्थः । सूत्राणि घ 'प्रकाशादिवन्नैयं परः' 'अनुज्ञापरिहारौ देहसम्बन्धाः ज्योतिरादिय'दित्यादीनि, तेपु, प्रकाशदृष्टान्तेन यया पुरुषस्य पादे दुःखिते दुःपित जायते, एवं जीवस्यांशत्वेऽपि तस्य सांसारिके दुःसे जातेऽपि प्रदाणो दुःसित्यं स्यादि गहाधरमही। (२३) प्रामापरादय आयु:-नन्यिन्यादि। . ।

·। व्याख्यात्रयोपेतम् । १६७ दूपणपरिहारानुपपत्तिश्च स्यात् । जीवानां खतन्नभिन्नत्वे चैकविज्ञा- सुवर्णसूनम् । एव, नवभेदे । परः परमात्मा नैवं न भेदबुद्धिः । तस्य हि सर्वत्रैवात्मघुद्धिरिति दुःसे. ऽपि तथा । ततश्च 'नाग्नेहि तापो न हिमस्य तत्स्यादितिवत्तस्मान तस्य दुःसमिति । शवाग्निश्चाण्डालोदकं तद्भुटादिश्च परिहियते, उत्कृष्टं च गृह्यत इत्यंशस्य तत्सम्बन्धेन दोपो, न सर्वस्यांशिनोऽध्यादेः, तथा देहाभ्यासवतो जीवस्यैव दुःसादयो, न परस्येत्या- दिरूपः, तद्नुपपत्तिरित्यर्थः ।। यत्पुनः कालानिसद्योतयोस्तेजॉशयोरमृतसमुद्रमूयोर्जलाशयोमरुपुरीपयोः पृथिव्यं- शयोर्यथा नैकप्रकारता, किन्तु सदसत्तया विवेकः, तथा मत्स्यादीनां स्वरूपांशाना, जी. वानां मिन्नाशानां च तेजआदीना भूतानामंशभेदेन मिन्नत्वेऽप्यमिमानिदैववैक्येन च दृष्टान्तोपपत्तिरिति व्यायानम् । तस्मिन्पक्षे तु पृथिव्याः सर्वसहत्वेन दोपसम्बन्धस्य च सिद्धत्वादृष्टान्तविरुद्धत्वम् । तेषां राश्यमिमानित्ववदीश्वरेऽपि जीवराश्यमिमानित्वा- पत्तिः । अनभिमानित्वे त्वंशत्वस्यैवाभावः । राशिवदंशित्वे च साजात्यमानपर्यवसानाडू- पणस्यैवाभावेन परिहारस्यैव वैयर्यम् । एवं पितृपुनभावेऽपि । न च तद्वोधकश्रुतिस्मृत्या- धनुपपत्तिः । अस्मद्रीत्यापि तदुपपत्तेः । किश्चावान्तरसृष्टाविवादिसृष्टायपि पूर्वमीश्वरे जीवाना पिण्डीभाव एव वाच्यो, न त्रीश्वरैक्यम् । तथा सति तेयां गिन्नत्वेन 'बहु स्या' 'नामरूपे व्याकरवाणी'सायुक्तं स्वस बहुभवन, जीवरूपेण नामादिव्याकरणमुत्तमपु- रुपप्रयोगश्चेत्युपरुध्येरन् । अमिमानित्ये जीवतोत्यं पापद्यतेत्येतत्समुपयार्थधकारः । ननु मास्तु मिनाशत्वमुपपारश्य, सिन्तु शरीररूपत्वाद् विशिष्टांशत्वमेवारित्वति चेत् तनाह -जीवानामित्यादि । ननु कारणावसाया विभक्तव्यपदेशानहत्येनैक्यादेकविज्ञानेन हरितोपिणी। साराक्षायाम,-परः ईश्वरो नैवं न भेदयुद्धिः । तस्य हि सर्वत्रैवात्मबुद्धिः । निश्च 'इत्ती भार्यामुपेयात्' 'गुर्वद्गनां नोपगच्छे दिसायनुज्ञापरिहासै प्रसन्येयाताम् । तर यथा शवामिभाण्डालोदयं तवटादिस्यज्यते, उत्कृष्टं गृह्यते इत्यंशस्य तत्सम्बन्धेन दोपो, न सर्वस्वामिनोऽध्यादेः, तथा देहसम्बन्धादेहाथभ्यामवतो जीववैव, न परस्पेत्यादिरीत्या दूपणपरिहारः एतः, स प न संगमते, भयन्मते अंशत्वाभावेन दूपणानामप्रमत्तेरिति भायः । अधिकं तु गुवर्णसूमे द्रष्टव्यम् । जीराना पाशत्यामाने दूपणमाहुः--जीवाना- गहाधरमही। दूपणपरिहारेति । 'फरस्नप्रसफिर्निरयययत्वशब्दव्याकोपो या' 'श्रुतेस्तु ग. दमूलत्या'दित्यादीपर्पः॥ मामलावर नोएसनेमापामार मग मी स.पु. अधिः। २ मु.प.

·जायत इति, न श्रोतदृष्टान्तानुपपत्तिरित्यतो दूपणान्तरमाहुः-सदेवेति । मुगालोपी- विद्वन्मण्उनम् । नेन सर्वविज्ञानप्रतिज्ञानुपपत्तिः । न च योगजधर्मप्रत्यासत्तिवत्तत्त्वज्ञा- नजनितालौकिकधर्मणैव सर्वज्ञखोपपत्तिरिति वाच्यम् । 'यथा सौ- म्यैकेन मृत्पिण्डेन सर्व मृण्मयं विज्ञातं स्यादित्यादिौतदृष्टान्तानुप- पत्तेः । 'सदेव सौम्येदमग्र आसी दितिश्रुतिविरोधश्च ।। सुवर्णसूत्रम्। सर्वविज्ञानप्रतिज्ञायाः सुसेनोपपत्तिरिति चेत् तनाहुः-न चेत्यादि । श्वेतकेतूपारयाने प्रलयप्रसङ्गाभावात्तत्र कार्यावस्थाया तादृशज्ञानं विवक्षितम् , तदानीं च कारणाववस्थाया अभावात्तादृशं ज्ञान न लौकिकप्रयासयेति तदर्थ तत्त्वज्ञानजनिताऽलौकिकी प्रत्यासत्ति सौवालादिवाक्यानुरोधेन कल्पनीया । अन्यथा सत एवोपक्रान्तत्वेन तस्य शरीरताया अनुक्तत्वाच्छिप्यस्य वावत्पर्यन्त ज्ञान न स्यात् । तथा सति स्फुटैव श्रौतदृष्टान्तानुपपत्ति । दृष्टान्ते मृत्पिण्डाविपदैः पुरःस्फूर्तिकधर्मपुरःसरज्ञानस्यैव विवक्षितत्वावगमादिति । ना ब्रह्मणः सर्ववा आत्माकारत्वेन सिद्धत्वात्कारणशरीरस्य च नित्यत्वेन तदविनाभावाद्विव- क्षितधर्मवत्त्वे सिद्धे विवक्षितप्रत्यासत्यैवैकविज्ञानेन सर्वविज्ञानसिद्धेर्न दृष्टान्तानुपत्तिरित्यत आहुः-सदेवेत्यादि । हरितोपिणी। मिति । यथा मृत्पिण्डज्ञानेन सर्व मृन्मय ज्ञायते, शरावादेमंदंशत्वात, शाशत्वात्सर्वविज्ञानप्रतिज्ञोपपद्यते । स्वतन्त्रमिन्नत्वे मृज्ज्ञानेन पटज्ञानामाववत्प्रतिज्ञानुप पत्तिरिति भावः । सर्वविज्ञानप्रतिज्ञोपपत्तिः प्रकारान्तरेणास्तीति शङ्कतेन चेति । यथा शानलक्षणा, सामान्यलक्षणा, योगजधर्मवेति नैयायिकैरलौकिकात्यासत्तित्रयं स्वीप्रियते, तथा सौयलिवाक्यानुरोधेन तत्वज्ञानजन्याऽलौकिकी प्रत्यासत्तिः स्वीक्रियते, तयैव सर्व- ज्ञात्व जायत इति भावः । परिहरन्ति-यथेति । अनुपपत्तेरिति । श्रुतौ प्रत्यासत्ति- नति, निन्तु आत्मज्ञाने जाते घटत्वसामान्यलक्षणया सर्वपटविषयक ज्ञान जायचे, तधैक्मृन्मयज्ञानेन सर्वमृन्मयज्ञान जायते, एवमलौकिकप्रत्यासत्याऽऽत्मज्ञाने सर्वशत्व तथा जीवादे पदि प्रलयप्रवरणे 'अव्यचमक्षरे लीयते अक्षरं तमसि लीयत' इत्यन्त लयमुरत्ता -'तमः परे देवे एकीमती'त्येपीभाव उक्त । ल्यप एव, स प विभागा- भार एय, योभाय सम्पैक्य एव पर्ययम्पति, न तु नामरूपविभागानहत्यमाने । तभी सरि गष्टिप्रायले मदेवेसेवकारणान्ययोगव्यवन्छेदाद्रौक्य एप पर्यवस्पति, गते जीवाना मिसका नन्न समयसी भुतिविरोध इत्यर्थ. ।। भव.

·व्याख्यानयोपेतम् । अयमर्थः-सुबालोपनिषद्येव लयप्रकरणे 'अव्यक्तमक्षरे लीयते अक्षरं तमसि लीयत' इत्यन्तं लयमुक्त्वा अग्रे 'तमापरे देव एकीभवतीत्येकीभाव उक्तः । यतो लीड् श्लेपण इति धात्वर्थविचारे लयः श्लेप एव । स च विभागाभाव एव सिद्ध्यति । तथा सत्येकीभावः स्वरूपैक्यमेव, न तु विभागानहत्वमात्रम् , तस्य पूर्वत्रापि तुल्यत्वा- दिति शब्दान्तरादेवकारेण शरीरस्य शरीरमावत्यागपूर्वकं ब्रह्माभेदः सिद्ध्यति । तथा सति सृष्टिप्राकाले एवकारोऽन्ययोग व्यवच्छिन्दन्पूर्वोक्तैक्य एव पर्यवस्यति, न नामरूपवि- भागानहत्वमात्र इत्यवधेयम् । न चैवं सति ब्रह्मणस्तदानीं निर्द्धर्मकत्वापत्तिः । स्वरूपो- दरधर्माणां सत्तायास्तदानीमने वक्ष्यमाणत्वात् । न चैवं ब्रह्मणः परिणामे जीवखरूपत्वे च सिद्धे जडरूपेण स्वरूपान्यथापचिः, जीवस्वरूपेण तस्यैवेष्टानिष्टफलभोगावाप्तिश्चेति शक्यम् । 'प्रकाशादिवनैवं परः' इति सूत्र एव निरस्तत्वादित्यनवद्यम् । न चैवं जीव- स्यापि स्वरूपान्यथाभावापत्त्या नित्यत्वबाधः शङ्कयः । दृष्टान्तभूतविस्फुलिङ्गरूप विचारे- गैव तदापत्तनिरस्तत्वात् । परामिध्यानसूत्रे धर्मान्यथाभावस्यैव प्रतिपादनाच । तेनांशत्वा- विशेपेपि सदंशानां जडानां स्वरूपान्यथाभावादनित्यत्वव्यवहारः, चिदंशानां जीवानां तु धर्ममात्रान्यथाभावान्नित्यत्वमिति सिद्धम् ।। टिप्पणी। विभागाभाव एवेति । न तु संयोगः । मिलितयोर्यत्र संख्याप्रत्ययस्तन संयोगा, अन्यत्र लेप इति भेदः । अयं 'संयुक्ता' 'अप्यगुलयश्चतस्रो भवन्ती'यादिना प्रस्थानर- लाकर उक्तः ॥ + शब्दान्तरादिति । विभागानहत्वमभिप्रेतं चेत्पूर्ववाक्यद्वय इव लीयत इत्येव वदेन्न तु 'एकीभवतीति शब्दान्तरमुपादद्यात् । अतः स्वरूपैक्यमेव ॥ + तदापत्तेरिति । नित्यत्ववाधापत्तेः। अनायमाशयः-प्रपञ्चस्य भगवद्रूपतया नित्यत्वं तु जढजीवयोरुभयोरपि, परन्तु 'नियो निसानां न जायते म्रियते त्यादिश्रुतिस्मृति- मिर्विशिष्य तदुक्तेः प्रकारभेदोऽवश्यमभ्युपेयः । स च प्रलये जीवानां भगनसविभाग- मानं, सृष्टिसमये नामरूपव्याकरणात्पूर्वमपि स्वस्वरूपेण सत्त्वं चेत्येवंरूपः । अविभागः, स्वस्वरूपेण सत्वं च यथा विस्फुलिङ्गानाममौ व्युचरणात्पूर्व, वथा । अतो न 'सदेव'ले. कारख्याकोपः, । अनेकविस्फुलिङ्गानामनी सत्वेऽप्यग्निरेव, नान्यत्किंचिदस्तीति प्रती- तिर्भवत्येव । अस्य विसरः प्रामसने ॥ मु. पु. भामरूपविभागानहरवमानम् । २ मु.पु. प्रार्थविधारे पाठः ।

·म्युचरणमु. नात्मनः । किञ्च , दार्थ विचारयन्ति--अत्रेत्यादि । उक्त्वेति । वक्तुमभिसन्धायेत्यर्थः । जीवव्युचरणस्यो- त्तिरूपं न भवतीत्यन प्राचीनसंमतिमाहुः-अनित्येति । पदार्थों विविधः-नित्योऽनि- तिरिति प्रकाशकृतः। प्रादुभोव एवोत्पत्तिरिति । 'यथा अग्नेः' इसन व्युचरन्तीत्यस्या- तदुक्तमिति । विष्णुस्वामिनं प्रति भगवतोत्तमिति लेसकाराः । सेति । अभिव्य- नित्यत्वाचदशे विभागरूप: पर्यवम्यतीत्यर्थः । तेन 'सकृदुरित' इति न्यायेनोत्पतिप्रा. विद्वन्मण्डनम् । (२४) ननु 'नात्माऽश्रुतेनित्यत्वाच ताभ्य' इति तत्वसूचनविरोधः । एतदर्थस्तु, आत्मा जीवो नोत्पद्यते । कुतः ? अश्नुतेः । त्पत्तिरित्याशः देवदत्तो जात इति देहोत्पत्तिरेव श्रूयते, शा, तत्परिहा. नित्यत्वादपि नोत्पत्तिर्जीवस्य सम्भवति । कुतोऽस्य नित्य- लिहदृष्टान्तोः त्वमत्राह, ताभ्यः श्रुतिभ्य इतीति चेद; अत्रेदं प्रतिभाति पवर्णनम् । - यथाऽनेः क्षुद्रा' इत्यादिश्रुतीर्विचारयन् स्वयमेव जीव- स्यांशत्वमुक्त्वा यत्पश्चादुत्पत्ति निषेधति सूत्रकारस्तेन यि स्फुलिङ्गन्यायेन जीवस्य व्युचरणं नोत्पत्तित्वेन सत्रकारस्याभिमतम् । तदा परिच्छिन्नस्य शरीरस्याभावेन तस्मिन् जीवागमनस्याप्यभावेनो- त्पत्तिस्वरूपाभावात् । तदुक्तम्-'अनित्ये जननं, नित्ये परिच्छिन्ने सुवर्णसूत्रम् । (२४) एवं नित्यत्वेपि व्युञ्चरणेनोत्पत्तेरङ्गीकारमिव बुध्वा सूत्रविरोधमाशङ्कते---- न्वित्यादि । श्रुतिभ्य इति । 'नित्यो नित्याना'मित्यादिभ्यः । एतत्समाधातुं व्युञ्चरणा त्पत्तित्वागावे प्राचां सम्मतिमाहुः-*तदुक्तमिति । जननं बहिर्भावहेतुको विषयसंसर्गः, हरितोपिणी। (२४) एतावता ब्रह्मणः सकाशाज्जीवानां व्युचरणमुत्पत्तिरूपं वक्तव्यम् , तेन चानि त्यत्वं प्राप्तम् , तथा च सूत्रविरोध इत्याशनावत विरोध स्फुटीकर्तुं सूनार्थ विशदयन्ति-एतदर्थस्त्विति । सूत्रोत्तरार्द्धार्थमाहुः-किञ्चेति । श्रुतिभ्य इति । 'नित्यो नित्यानां चेतनश्चेतनाना'मित्यादिश्रुतिभ्य इत्यर्थः । उत्पत्तिरूपं व्युचरणं न भयति, किन्तु विभागरूपमित्याशयेन समाधानमाहुः-अत्रेदमिति । नोत्पत्तित्वेनेति । उत्पत्तित्वेन जीवस्य व्युचरणं नेत्यन्वयः । तदेति । सृष्टवादावित्यर्थः । जीवव्युचरणमुख, गङ्गाधरभट्टी। (२४) ताभ्यः श्रुतिभ्य इति । 'नित्यो नित्यानां न जायते मियते वा विष- श्चि'दित्यादिभ्यः ।। नोत्पत्तित्वेनेति । किन्तु पृथग्भूतत्वेन विस्फुलिङ्गवदित्यर्थः । टिप्पणी। विर्भयन्तीत्यर्थः । स च प्रादुर्भावः प्राणादीनामनिसमाचदंश उत्पत्तिापा, जीवात्मनः दुर्भायरूपाधद्वययोधासंभवेन न्युपरन्ती यावर्तनीयमिति गौरवं निरसम् ।।

·व्याख्यात्रयोपेतम् । समागमः । नित्यापरिच्छिन्नतनो प्राकट्यं चेति सा त्रिधा' इति । तथा चानित्यानां प्राणादीनां प्रादुर्भाव एघोत्पत्तिरिति तेपामेवोत्पत्तिकता। जीवानां ब्रह्मणः सकाशाद्विभागे तदंशवे च वाच्ये सति तहुयाँधत्वं जानन्ती श्रुतिरंशत्वमंशिनः सकाशाद्विभागवत्त्वमणुत्वमंशिनोंऽशान्म- हत्त्वं, पुनरंशस्यांशिनि प्रवेशयोग्यत्वं, प्रवेशे सत्यभेदप्रतीतिविषयत्वं, पुनर्निर्गमनयोग्यत्वं चाग्निविस्फुलिङ्गे प्रसिद्धमिति सर्वधर्मयोधसौक- योर्थमग्निविस्फुलिङ्गदृष्टान्तेनोक्तवती । प्रकृतेऽप्येवं दृश्यते । जीवाद् ब्रह्मणो महत्त्वम् । तदुक्तम्-'अधिकं तु भेदनिर्देशादिति । पुनः प्रवे- मुवर्णसूत्रम् । समागम आगमनमियाहेतुकः सः, प्राकट्यमिच्छाहेतुकः स इति न पूर्वोक्ताविर्भावल- क्षणस्य विरोधः । तथा चात्र विभागाजाते यहि ये तदानी स्वरूपधर्मयोरन्यथाभावा- भावात्तस्य नोत्पत्तिरूपता । श्रीभागवतेऽपि देहं मकृत्य 'तनिरोधोस्य मरणमाविर्भा- वस्तु सम्भव' इति देहवियोगयोगाभिमानमानस्यैव जीवमरणोत्पत्तिरूपताकथनात्तस्य तदानी देहाभावेन तदभावाद्भवन्मत इव नारमन्मतेऽपि सूत्रविरोध इत्यर्थः । नन्वरत्वेव- मुत्पत्त्यभावस्तथापि ब्रह्मणः सकाशाद्विभागे सति जीवत्वाचनः पूर्व तदभावे जीवस्य नि- त्यत्वं तु कुप्येतेवेसत आहुः-तथा चेत्यादि । उक्तेति । 'एतस्माजायते प्राणो मनः सर्वेन्द्रियाणि च । खं वायुयोतिरापः पृथिवी विश्वस्य धारिणी' 'लोका- नुत्सृजा' इति 'चतुर्दश पुरुषा अजायन्ते'त्यादिश्रुत्यन्तर उक्तत्वादत्र प्रजावत्सजीवो- त्पत्तिर्न वक्तुं शक्या । आत्मपदयापाताच । अतः केवलानामेव तेषां सोत्तेत्यर्थः । जीवानामिति । तदानीमनन्यथाभूतधर्माणाम् । तदुर्योधत्वमिति । नित्यत्वस्य दुर्योध- त्वम् । उक्तवतीति । अंशत्वेन स्वरूपान्यथाभावादेव नित्यत्वं योधितवतीत्यर्थः । उक्तेषु हरितोपिणी। त्यश्च । नित्यो द्विविधः-परिच्छिन्नोऽपरिच्छिन्नश्च । तानित्ये जननमुत्पत्तिपदवाच्यम् , निये परिच्छिन्ने जीवे सम्यगागमः आविर्भावः, नित्ये अपरिच्छिन्ने ब्रह्मणि इच्छया प्राकट्यम् । अनिये, निये च जननाविर्भावविचारमाहुः-तथा चेति । तदुर्बोधत्व- मिति । तस्य नित्यत्वस्य दुर्बोधत्वमित्यर्थः । श्रुतिरिति । उक्तवतीत्यनेनान्वयः । सर्वध- मेति । अंशत्वमित्यारभ्य, पुनर्निर्गमनयोग्यत्वमित्येतदन्तसप्तधर्मसौकर्यार्थमित्यर्थः । सप्तधर्मेष्वंशस्वमंशिनः सकाशाद्विभागत्वमिति द्वयोः पूर्वमुपपादितत्यात्तृतीयस्याने व्युत्पा- द्यत्वाचतुर्थ व्युत्पादयन्ति प्रकृत इति । तदुक्तमिति । ध्याससूत्र इति शेपः । सूत्रमे. गगाधरभट्टी। .प्रादुर्भाव इति । जननमित्यर्थः । जनी प्रादुर्भाव इति वचनान् ।

·ज्ञानेन सर्वज्ञानाय सर्वस्यात्मरूपत्वं तत ऋग्वेदादीना तन्निश्वसितत्वं तस्य सर्वलयस्थानत्व च प्रतिपादितम् । तत्र जीवलिङ्गबाहुल्याजीवप्रकरणत्यमेतस्येति पूर्वपक्षे नानर्पिमतोप- पष्ठं व्युत्पादयितुमाहुः-प्रवेशानन्तरमिति । श्रुतिरिति । वाक्यान्वयाधिकरणा- १७२ विद्वन्मण्डनम् । शश्चोच्यते,-'ब्रह्मैव सन् ब्रह्माप्येति' ब्रह्मभावश्च भगवदुक्तसाधनक रणेन संतुष्टाद्भगवत आनन्दप्राकट्यात् स्वगुणस्वरूपैश्वर्याविनाकव्या- चेति ज्ञेयम् । इदमेवोक्तम्-'अस्मिन्नस्य च तद्योग शास्तीति सूत्रेण । अर्थस्तु-अस्मिन्नानन्दमये ब्रह्मण्यस्य जीवस्य तद्रूपस्य योगं ब्रह्मभा वापन्नस्य प्राप्तिं वदति फलत्वेनेति । इदमेव 'ब्रह्मभूतः प्रसन्नात्मा, न शोचति, न काङ्क्षति । समः सर्वेषु भूतेष्वि'त्यायुक्त्वा भक्तिलाभान- न्तरं 'विशते तदनन्तर'मित्युक्तं विजयरथकुटुम्बेन श्रीदेवकीपुत्रेण ॥ प्रवेशानन्तरमभेदप्रतीतिं श्रुतिराह । तथाहि-सर्वेषां हि भगव सुवर्णसूत्रम् । सप्तसु धर्मपु द्वयोः पूर्वमुपपादितत्वात् तृतीयस्याने प्रयासेन व्युत्पादनीयत्वाच चतुर्थमा- रभ्य व्युत्पादयन्ति-प्रकृत इत्यादि । पञ्चमं व्युत्पादयन्ति-पुनरित्यादि । भगवः दुक्तसाधनेति । गीतकादशस्फन्धायुक्तभगवद्धर्मात्मफसाधनेत्यर्थः । स्वगुणेत्यादि । न तु मायावायुक्तरीत्येत्यर्थः॥ पष्ठं व्युत्पादयन्ति, वाक्यान्ययाधिकरणविषयवाक्यं मैत्रेयीत्राह्मणं प्रमाणत्वेनोपनि. पन्ति तथाहीत्यादि । अनायमर्थः–उक्तश्रुतौ खुपक्रमे 'येनाहं नामृता स्यां, कि महं तेन कुर्या मित्स्मृतपदघटितं वाक्यं मध्ये च न वा अरे पत्युः कामाय पतिः प्रियो भवत्यात्मनस्तु कामाय पतिः प्रियो भवती'यादिजीवलिङ्गयुतमने चामः पनिरूपणं तन्मुक्ति प्राप्स्यतो जीवस्य ब्रह्मधर्माल्य प्रायोनार्थमित्यौडुलोमिमतं, फयाचिदयस्थया अवस्थितं प्रसव जीव इति योधनायेति कामत वदन आचार्यरत स्वमतगन फिगप्यपदन्नने 'अंशो नाना व्यपदेशादन्यथा चापीयनेन भेदाभेदश्यप- हरितोपिणी। बाहुः-अधिकमिति । पञ्चमं व्युत्पादयन्ति-पुनरिति । साधनकरणेनेति । गीता यामेकासास्कन्धे च भगवता यदुक्तं साधनं, तस्स फरणेनेत्यर्थः । स्वगुणेति गुणाः तत्म्यम्पैश्वर्यादयः तेषां प्राकट्यादित्यर्थः । अत्र व्याससूत्र प्रमाणयन्ति- इदमेयेति ।। । स्वस - गमाघरमही। भगयी । गीतमादेनोफेत्यर्थः ।। मु. मापावापुनि पार ।

·.. व्याख्यानयोपेतम् । १७३ त्येव लयः साक्षात् परंपराभेदेनातो मोक्षस्थानं भगवानेवेति निरूप- णार्थं 'यधा सर्वासामपां समुद्र एकायन'मित्युपक्रम्प 'यागेकायन मि- त्यन्तं दृष्टान्तार्थ निरूप्य 'स यथा सैन्धवखिल्य उदके प्रास्त उदफमेवा- नुबिलीयत' इत्यादिनाच लयदृष्टान्तं निरूप्य विज्ञानधन एतेभ्योभूतेभ्यः समुत्थाय तान्येवानु विनश्यति, न प्रेत्य संज्ञाऽस्ती'ति लयं निरूप्य, सुवर्णसूत्रम् । देशाभ्यामंगत्वं वदन्नेकदेशिगतद्वयगपि संगृहानोंशत्ववोधनायान तन्निरूपणमिति सूचित- पान; तदेतदृदि कृत्वा विवक्षितं स्फुटीकुर्वन्ति--सर्वेपामित्यादिना । उक्तरीत्या लयस्था. नदृष्टान्तार्थ 'स यथा सर्वासामपा'मित्यादिकं निरूप्य 'स यथा सैन्धव खिल्य उदके प्राप्त उदकमेवानुविलीयेते त्यादिना 'नाहास्योद्हणायेव स्याद्यतो यतस्त्वाददीत लवणमेवे यन्तेन ल्यदृष्टान्तं निरूप्य स दृष्टान्तः 'यथा सैन्धवखिल्यः सिन्धुगदक तत्र भवं सैन्धवं लवणं तस्य सिल्यः शकल उदके जले प्रास्तः प्रक्षिप्तः सन् उदकमे- वानरूपाधारभूतमुदयामेव लक्षीत्य विलीयेत उदकभावमापयेत, नाह न कश्चित् अस्य मैन्धयसिल्यस्य उदहणाय उद्धृत्य पूर्ववद् प्रहणायेय स्यात् । इयशब्दोऽनर्थकः । शक्तः स्यान, यतो तोर्यतः यस्मादुदकदेगा-दाददीत आस्वादनाय गृहीयान् , लवणमेय सरणरमगेवासादयेन्; अतो लयगमायेप्युदरूपेणैर तस्स सत्ता, न तु सिल्यभाषेनेति लयटष्टान्तं व्यारयाय 'एवं या अरे इदं महद्भूतमनन्तमपारं विज्ञानधन एतेभ्यो भूतेभ्यः समुत्थाय तान्येवानु विनश्यति न प्रेत्य संज्ञास्तीति लयं निरूप्य, यथा अयं पणष्टान्त, एयमेवारे मैनेयि इदमात्मतत्वं मदादिलअणकं प्रयि महदनव- निउ भूतं सिद्धम अनन्तमपितानि अपारमनादि विज्ञानघनः शतिमात्रस्वरूप एवं सन् पतेभ्यः स्थूलसूक्ष्मगरीयकारेण परिणतेभ्यो भूतेभ्यः समुत्याय भूमूर्यरदम्यादिभ्यो रसः सैन्धयभायगिय परामिध्यानादहमा विशेषफलभोक्तभावं प्राप्य नानि विनश्यन्ति संतानुपाद्विनरपति भोकभायं याति; (न) प्रेत्य रिमुपपनन्तरं संज्ञा (भोगानु. पलानमसि) जीयादिसंनानि, किन्तु प्नियात्रम्यरूप एव मयतीत्येवं लये मंत्रा. दरितोपिणी। मंग्रेवी मामापा भुतिरिनमः । भुनिया:-- :-~तघा हीनादिना । मर्यपामिणी । जीया. कामिनः । माक्षादिल । मुनिमौसम मा भगानेशी मानार्थ निरुप्य, पं निम्प नियन प्रतीनियहिनं न्यरूप पहिल्यमेगायियः । मन्धयपित्य इन। सिगागा गा भर्ष सन्धयं टर, रिफ्ल्पः परः उदके जरे प्राम्नः प्रति गः । पिनी पेन मारमा न प्रेत्य मंसी । प्रेयेति म्यान्नम् । प्रेत्य Ivant in भोगानुगामीनधा, रिविमानतो भनि भारः। , ·जि. विद्वन्मण्डनम् । तन्निरूपणार्थ 'यत्र हि द्वैतमिव भवति तदितर इतरं पश्यतीत्युपक्रम्प -'विज्ञातारमरे केन विजानीया दित्यन्तेन लयावस्थायां लीनस्य व सिन् भगवतो भिन्नत्वेन प्रतीतिरादित्य न्यरूपयत् । इममेवा) सूत्रका रोऽप्याह-'गतिसामान्यादिति । गतिर्मोक्षः, समानस्य भावः सा. मान्यं तस्मात् । मोक्षे जीवब्रह्मणोरभिन्नत्वात् । अभिन्नत्वेनैव निरूप- सुवर्णसूत्रम्। भावं व्याख्याय तनिरूपणार्थ मिष्टोदके तत्प्रक्षेपे अविभागदशायामपि भेदज्ञानाम सं. ज्ञाया अभाव इति मैत्रेय्या मोहे सर्वात्मनाऽसंज्ञानिरूपणार्थ 'यत्र हि द्वैतमिव भवति तदितरं पश्यती'त्युपक्रम्य, जिघ्रत्यभिवदति, शृणोति, मनुते, विजानातीत्येतैर्भेदकध- मसत्तायां द्वैतदर्शनकथनपूर्वकं यत्र त्वस्य सर्वमात्मैवाभूत्तत्केन के पश्येत्, प्रेत् , अभिवदेत् , शृणुयान्मन्वीत, विजानीयात् , येनेदं सर्व विजानाति त केन विजानीयात् , विज्ञातारमरे केन विजानीया दित्यन्तेन भेदकधर्मलये विज्ञा. प्रभावाद्ब्रह्मरूपतायां समुद्रे लवणस्येव ब्रह्मणि लीनस्य जीवस्य स्वस्मिन् भगवतो भिन्न- त्वेन प्रतीतिराहित्यम् , अन्यस्य ब्रह्मविदोऽपि तस्मिन् जीवे तथा प्रतीतिराहित्यं न्यरूप. यत् । तथा च यदि जीवानां नित्यभिन्नत्वमभिप्रेयात् तदा द्वैतदर्शनदशायामिवपदेन द्वैता. भावं न सूचयेत् , आत्मभावदशायां च द्रष्टदृश्यादिभावं न निषेधेत् , यतोऽनैतदुभयम् । अतो जीवा न नित्यभिन्नाः, नापि ब्रह्मैव, किन्तु भिन्नाभिन्ना ब्रह्मांशा इत्यर्थः । ननु यद्येवं तदा सूत्रकारो गतिसामान्यादित्यत्र तौल्यबोधक सामान्यपदं न वदेत् । अतो नैवम् , किन्तु 'निरञ्जनः परमं साम्यमुपैती'यत्र तथा श्रावणादविभागमानमेव स्वी कार्य, न त्वभेदोपीति चेत्तत्राहु:-इममेवेत्यादि । तथा च इत्यादौ समानशब्दस्यैकार्थकत्वदर्शनादुक्तश्रुतौ च साम्यस्य परमत्वेन विशेपितत्वातादः शसाम्यस्य चाभेद एव संभवादस्मिन् सूत्रेऽपि सामान्यपदेनाभेद एवाभिप्रेतो, न उ हरितोपिणी। तनिरूपणार्थ सर्वात्मना लयनिरूपणार्थम् । मिष्टोदके लवणप्रक्षेप इवाऽविभागददायाः मपि भेदशानान संज्ञाया अभाव इति मैत्रेच्या मोहे सर्वाना लयबोधार्थ 'यन हि द्वैतमिव'सादि न्यरूपयदिति भावः । लीनस्येति । अझणि लीनस जीवम्येत्यर्थः। गया घजीवा न नियमिन्ना, नापि प्रझेन, किन्तु मिन्नामिना ब्रह्मांशा इति भावः । गङ्गाधरभट्टी। चीनस्य स्वस्मिन्नित्यादि । स्वस्मिन् लोनम्य जगतो ब्राह्मणा मिन्नत्वेन प्रतीतिराहिन्य भगवतः पY:, सधा तस्मिन् प्रदणि लीनम्य जगणः गदिन्यमा मन्यस्य जीयम्पत्ययः ।। भगवनस्मयागाद्धिमत्येन प्रतीति. समानाधिकरणसमानोदर्य इममे ·, व्याख्यानयोपेतम् । णादित्यर्थः । तेनादिमध्यावसानेषु शुब्रह्मण एवोपादानत्वात् सर्वेषां वेदान्तानां ब्रह्मणि समन्वय इति तत्र फलितम् । खावतारसमये क्री- डार्थ साक्षाद् योग्यास्त एव भवन्तीति तानप्यवतारयतीति पुनर्निर्ग- मनयोग्यत्त्वम् । इदमेव, 'मुक्तोपसृप्यव्यपदेशादिति सूनेणोक्तम् । ने च 'न स पुनरावर्तते, 'अनावृत्तिः शब्दादू' इति श्रुतिन्यायविरोधः । एतस्य प्रमाणमार्गपरत्वात् । इदं च पुष्टिमार्गाङ्गीकारे भगवान् करोति, नोचेन्मर्यादायां प्रवेशपर्यन्तत्वमेव । तस्यातिशयितानुग्रहविशेषमान्न- साध्यत्वेनातिदुर्लभत्वात् । तदुक्तं,-'भगवान् भजतां मुकुन्दो मुक्ति ददाति कर्हिचित्स्म, न भक्तियोग मिति । किञ्च, संसारे -पुनरनावृत्ति- सुवर्णसूत्रम् । नित्यमिन्नत्यमित्यर्थः । सिद्धान्ते गतिसामान्यसूत्रस्यापीदमेव विषयवाक्यम् , तद्व्याख्याने यो विशेषः सोऽपि मस्कृतात्तद्विभागादवगन्तव्यः । अधिकरणक्रमाध्यायार्थयोर्विचारेणा- प्येवमेव सिद्ध्यतीत्याहुः-तेनेत्यादि । आदौ समन्वयसूत्रे जन्मादिसूत्रे वा ब्रह्मण उपा- पानत्वं प्रतिज्ञायानन्दमयाधिकरणपर्यन्तं वस्यैव समर्थनेन मैत्रेयीत्राह्मणादिपु वाक्यान्व- यायधिकरणविषयवाक्येषु तस्यैव समर्थितत्वेन च सर्वेषां वेदान्तानां ब्रह्मण्येव समन्वय इति तत्राध्याये फलितम् । तथा चैवं तादात्म्य एव व्यासस्य तात्पर्य न नित्यभेदे नाप्य- भेदे इति नाशत्वमौपचारिकगित्यर्थः । सप्तमं व्युत्पादयन्ति-स्वावतारेत्यादि, दिगि. त्यन्तम् । इदम् मुक्तावतारणम् । तस्येति । अवतारणस्य । ननु वतिन्याययोः सर्वसा- धारणत्वादेवं निर्गमनयोग्यत्यसाधनं न प्रामाणिकमिति शङ्कायां तस्य निर्गमनस्यात्यत्रा- धकत्वं साधयन्ति-किञ्चेत्यादि । 'एवं मानवमावत नावर्तन्त' इति विशेपाव- हरितोपिणी। वेति । भिन्नाभिन्नग्रहांशरूपमित्यर्थः। एवं च सर्वेषां वेदान्तानामस्मिन्नेवार्थे तात्पर्य मिसाहुः- तेनेति । सप्तमं व्युत्पादयन्ति-स्वावतारेति । इदमेव पुनर्निर्गमनयोग्यत्वम् । शकते- न चेति । उत्तरमाहुः- एतस्येति । 'न स पुनरावर्त्तत' इत्यस्येत्यर्थः । इदं च पुनर्नि- र्गमनं च । तस्येति । पुनर्निर्गमनस्वेत्यर्थः । पुनर्निर्गमनयोग्यानामनावृत्तिरेवेत्याहुः- किञ्चेति । श्रुतिरिति । इमं मानवमावर्त नावर्तन्त' इति विशेषोपादानान्नावतरण- मात्तिः, किन्तु संमारे पुनरागमनम् । तद्भक्तानां नास्तीति न श्रुतिविरोध इत्यर्थः । गङ्गाधरभट्टी। मुक्तोपसप्येति । मुक्तानां भक्तानां पुनरवचारेण भजनीयेत्यर्थः । :- ·हितो यो निजचरणकमलानुरागस्तस्य यो विलासस्तनामिलापरूपं धीजं यासु । पुनर्विो. पणान्तरमाहुः-तत इति । निजेति । निजा ये परिजनाः श्वशुरादयः, तेपा निरोधात्मि. दिवसे प्रियस्य चने यदमनं तेन जनितो विरह्तरणितापस्तेन तप्यमानमन्तःकरणकेदार यदागमनं, तेन संपन्नं यदिशानलोकन, तदेव सेचनं, तजनितं यद्धसितं, तेन चलितं टीटाविप्रहगियी । लीलार्थ विप्रहम । एतेन जीवन्मुकपरताऽम्य व्यापरीते, तेपी विद्वन्मण्डनम । माह श्रुतिः । न हि तेपां तत्संसारः 'मुक्ता अपि *लीलाविग्रहं कृत्वा भजन्त' इति वाक्याच ॥ : स च, चिरकालोप्तसमुदितप्राचीननिरतिशयकृपाफलसारनिरुपधि- निजचरणकमलानुरागविलासाभिलापबीजासु, ततो निजपरिजननि- रोधतः प्रियावलोकननिमित्तं कृतप्रतिक्षणविविधव्याजजनितगतागत- कर्पितासु, ततो दिवा मियवनगमनजनितविरहनरणितापतप्यमाना- न्तःकरणकेदारासु ततो निशामुखे प्रियागमनसंपन्नेष्टावलोकनसेचनज. नितहसितवलितविवशतरलरुचिरविलोचनयुगलविहितविविधनिरव सुवर्णसूत्रम् । णानावतरणमावृत्तिः, किन्तु संसारे पुनरागमनम् , तत्तु तेषां नास्तीति न श्रुतिन्यायवि- रोध इत्यर्थः । अत्र वाक्यकारसंमतिमप्याहुः-मुक्तेत्यादि । अतिशयितानुग्रहमानसाध्यतामुदाहरणप्रदर्शनेन स्फुटीकुर्वन्ति–स चेत्यादि । अर हरितोपिणी। मानवमावर्तम् । संसारमित्यर्थः । नदेवाहुः- -न हीति । तेषाम् ब्रह्मभावापन्नानाम् । मुक्तानां शरीरधारणं खेच्छयेत्यत्र वाक्यकारसम्मतिमाहुः-मुक्ता अपीति ॥ विशेषानुग्रहण साध्यत्वमुदाहरणप्रदर्शनेन स्फुटीकुर्वन्ति–स चेति । विशेषानुग्रहने- त्यर्थः । चिरकालेति । चिरकालं यथा भवति तथा उत्तम् । उप्तशब्देन बीजवापनम् । समुदितं च यत् प्राचीनं निरतिशयितं कृपाफलं तस्य सारभूतो यो निरुपधिः उपाधिर यस्य श्रीकृष्णस्य यदवलोकन तन्निमित्त या प्रति विविध व्याज तेन जनित यद् गतागतं तेन कर्षिताम् । पुनर्षिशेपणान्तरमाहुः-तत इति । दिवेति । दिवा यामु । पुनर्षिोषणान्तरमाहुः-तत इति । निशेति । प्रदोपसमय प्रियस्य श्रीकृष्णान गगाधरभट्टी। तदेवदुः-मुक्का अपीति । स चेति । नन्दकुमार इत्युत्तरेणाम्वितम् ॥ टिप्पणी। . पूर्यविप्रहम्म गरयाग, लीलाविपहफरणाभावाम् ॥

·व्याख्यात्योपेतम् । १७७ धिरसभावानुरासु, ततोऽतिविपुलकलिन्दजापुलिननभोवलयगतनिज- मुरलिकाकलनिनदगर्जितानन्दिताखेव कासुचिद् भूमिपु श्रीमन्नन्दरा- जकुमारो नवजलदो निजानन्दसुधां चबति तथैव सर्वत्र वर्पिष्यतीति न ज्ञातुं शक्यते । अतो मर्यादया तद्गजनमेव सर्वेपां कर्तव्यत्वेन स्थितम्, तेनैव सर्वमिति दिक ॥ एतच्च दशमस्कन्धविवरणे मृत्लाभक्षणवरदानार्थागमनादिस्यलेपु पितृचरणैरेव स्फुट निरूपितमित्यलं विस्तरेण ॥ सुवर्णसूत्रम्। रामेण सार्द्धमित्यादीनि वाक्यान्येवंविधानीतराण्यपि प्रमाणत्वेनानुसंधेयानि । स्थित- मिति । सूत्रादौ निर्णीतम् । तनुप्रहविशेपेप्सोः का गतिरित्यत्र आहुः तेनेत्यादि । वीजसत्तायामेतदेवाहरसाधनम् । अग्निकुमारादिमिस्तथैव कृतत्वादित्यर्थः । तदेव स्फुटी- दुर्वन्ति- एतच्चेत्यादि । एतदिति । विदशेपानुग्रहसाध्य क्रीडार्थत्वम् ।। नन्येवं सप्तधर्मयोधनाय व्युचरणकथनमयुक्तम् । जीवस मुक्तौ ब्रह्मणि प्रवेशेनैक्यरूपे अभेदे तादात्म्यस्य निवृत्तत्वेन जीवेऽपि निरङ्कुशैश्वर्यप्रकृति नियामकत्वादीनामसाधारण- माधर्माणामापत्या महानेवानय इत्याशङ्कायां तन्निरासाय पूर्वोक्तानुगुणमेव पक्षान्तरमाहुः हरितोपिणी। वलयायितं विवशं तरलेन चाञ्चल्येन रुचिर यद्विलोचनयुगलं, तेन विहितः विविधनि- रयधिरसभागाङ्कुरो यासु । धर्म विशेपणमाहुः-तत इति । अतिविपुलेति । अति. विस्तीर्ण यद् यमुनापुलिननभोवलयं, तर गतं यनिजमुरलिकाकलनिनदगर्जितं, तेनान- न्दितासु । कासुचिदित्यनेन याहुल्याभावः सूचितः। अत एव ज्ञानमार्गेऽपि श्रीभगवता गीवायामुक्तं 'कश्चिन्मां वेत्ति तायत' इति । ननु सर्वर वर्पिध्यतीत्यनेन साधनं विन. घेदं भगवत्कृपकृपया भविष्यतीति शायते, अत एव 'निःसाधनफलात्माऽयं प्रादुर्भूतो. ऽस्ति गोकुल' इति नियन्धोर्फ संगच्छते, एवं सति साधने यज्ञो न कर्तव्य इसायात- मिलत आहुः---मर्यादयेति । स्थितमिति । सर्वत्र सूने भाष्ये घोकमित्यर्थः । तेन. घेति । एवकारेण वदतिरिक्त साधनं नास्तीति सूचिदम् ।। अनोपष्टम्मफमाहुः-एतचेति मुक्कानामपि प्रीडार्यमागमने विशेषानुपइसाध्यत्वं पेत्यर्थ: ।। गमापरमही। पतति । साझालीदात्वम् ।। दि. २३ ·तथापि विद्वन्मण्डनम् । यद्वा जीवत्वांदिवदंशत्वमप्येकः पृथग्धों जीवे निरूप्यते श्रुत्या, अतो नानुपपत्तिः काचित् ॥ सुवर्णसूत्रम्। *यद्वेत्यादि । अयमर्थः-स्मृतौ सूत्रे न्वांशशब्द(उक्तः )श्रुतौ पादशब्दः । उभार यपि संदिग्धौ । अंशशब्दस्यावयवे, पुत्रे, पत्न्यां, खण्डे, विशिष्टवस्त्वेकदेशे, राश्येकदेशे च प्रयोगदर्शनात् । यद्यपि परन्यां तथा न प्रसिद्धस्तथापि 'अद्धों वा एप आत्मनो यत्पत्तीति ‘स आत्मानमेव द्वेधापातयत्ततः पतिश्च पत्नीचाभवतां तस्मादे- तदर्द्धवृगलमिवे'ति श्रुतिभ्यां तथा निश्चीयते, 'पुस्योद्धं समेंशक' इति कोशाच । पादशब्दोप्यवयव एकदेशे च । तत्रावयवे प्रसिद्ध एव, एकदेशे तु 'वैश्वानरः प्रथम पाद' इति । यद्यप्येतेषु यस्य कस्याप्यर्थस्य ग्रहणे लक्षणादोपसंसर्गो न भवति, भुता 'चूर्णनाभिस्तन्तुनोच्चरेत्' 'यथाग्नेः क्षुद्रा विस्फुलिङ्गा व्युच्चरन्तीति दृष्टा- न्तद्वयपूर्वकं व्युञ्चरणस्यैवोक्तत्वात् , श्रीभागवते द्वितीयस्कन्धादौ सृष्टिप्रकरण ऊर्णनामि- दृष्टान्तस्यैवोक्तत्याञ्च व्युशरणाई एवांशपदार्थो प्रायः । सोऽपि तन्नित्यत्वादिश्रुत्यनुरोधाद- विकृतस्वरूप एवांशो मायः । तादृशश्च खण्डावयवादिरूप एव भवितुमर्हति, न तु नित्य- हरितोपिणी। अन्यदपि पक्षान्तरमाहुः-यद्वेति । श्रुत्येति । 'पादोऽस्य विश्वाभूतानीति शुये सर्थः । पादशब्द एफदेशे अवयवे च । श्रुता पूर्णनाभिस्तन्तुनोचरेत्' 'यथाऽग्ने'रि- गगाधरभट्टी। भेदयादिना रीत्याऽऽदुः-यद्वति । जीवभावानन्तरं पृथग्भूतानां समवेतत्वाभावाच्छि, प्रकरचरणादीनामिव मुख्यमंशत्वं नास्ति, तथापि श्रुत्या निरूपणागौणमपि मुख्यवृत्तमिति भावः । जीवो यापन्महाप्रलयं मिन्न एव, महाप्रलये वभिन्न एव जायत इति विखरेण निरूपितमरगामिर्गोविन्दविलासे रामानुजाचार्यमतविचारे ॥ - . टिप्पणी। यनि । पूर्व दृष्टान्तमुरोनांशत्वं तत्माधारणगुकं, यद्वेत्यादिना दान्तिक एवं पर विभ्यामंशत्यमरगण्एविषयताविपरूपमुच्यते' इति लेसकृतः ।।

·व्याख्यात्योपेतम् । १७९ सुवर्णसूत्रम् । मिन्नरूपः । तत्त्वत्रयस्वभावविवेकस्य युष्मामिरप्यङ्गीकृतत्वेनाविभागदशायां विशेषफल- भोगाभावेऽपि स्वस्मिन्नहमितरमिन्न इति तस्य प्रतीतेरर्थसिद्धत्वात् । एवं सति 'बहु स्या'मितीच्छ्या बहुत्ववत् 'प्रजायेये वीच्छया पूर्वोक्तवैचित्र्याय जीवत्वाणुत्वादयो यथा जीवे संपादितास्तथांशत्वमप्येकः पृथगेव धर्मः संपादित 'इति त इव सोपि श्रुत्या निरू. प्यते । 'पादोऽस्य विश्वा भूतानी'ति । तेन प्रवेशेप्यंशवेन तत्रैव प्रवेशात् । 'चैत्यस्य तत्वममलं मणिमस्य कण्ठ' इति कौस्तुभे वा कुन्तलेपु या प्रवेशात् । 'अझै वा एप आत्मनो यत्पत्ती'तिश्रुत्या लक्ष्म्यादीनामपि तदंशत्वेनास्य मुक्तावपि तत्रैव वा लयाहो- पाभावेनांशपदस्य मुख्यत्तत्वेऽपि श्रुत्सादौ न काचिदनुपपत्तिरित्यर्थः । एतेनाभेदो वास्तवो भेदस्त्वौपाधिक इति भास्कराचार्योक्तमपि दत्तोत्तरम् । समअसे भेदस्य स्वाभाविकत्ये औपाधिकत्योपगमस्यान्याय्यत्वादिति । एवमत्रांशत्वस्य समर्थनेन तादात्म्यं दृढीकृवम् ।। न च सिद्धान्तमुक्तावल्यामाचार्यै 'रात्मनि ब्रह्मरूपे तु छिद्रा व्योम्नीव चेतना' इत्यनेनावच्छेदवादस्योक्तत्वात्तादाम्यवादे तद्विरोधः शक्यः । तन्न हात्मविषये निर्णय उच्यते इति प्रतिज्ञाय ब्रह्मरूपे अक्षरे चेतना जीवाः योनि छिद्रा इव । लिङ्गमशि- प्यम् । छिद्राणि इव । अणुत्ववोधनाय दृष्टान्त इति व्याख्यानात् । तेन व्युचरणोत्तरमु- पाधिक्यात्या विपरीतधर्माणां प्रतीतिर्न ब्रह्मधर्माणाम् । उपाधिनेच्छाप्रयुक्तेन तत्तिरो. धानादिति ॥ हरितारिणी। त्यादिदृष्टान्तद्वयपूर्वकन्युचरणस्यैवोक्तत्वात् । श्रीभागवतद्वितीयस्कन्धादौ सृष्टिप्रकरण ऊर्ण- नामिदृष्टान्तस्योदितत्वाश्च न्युपरणाई एवांशपदार्थों ज्ञेयः ।। रिप्पणी। तस्वत्रयस्वभावेति । चिचिद्ब्रह्मणां स्वरूपभेदः। विशेपंफलभोगाभावेऽपीति । जीवस्पति शेषः । तस्येति । भगवतः । एवं सतीति । नित्सभेदेऽनुपपन्ने सति । अवा- यगाराय:-नित्यमिन्नस जीवस्य भगवति लयेऽप्यविभागमानं वक्तव्यम् । एवं सति तद्रे- पपीतेभंगपतः स्वस्मिन् सत्त्वेन सिसूक्षतसम्म 'एकोऽहं घहुम्यामिति सकल्पो नोपप- पते । भवतादात्म्यमेवाभ्युपेयम् । अपमाशयो द्वितीयाध्यायगृतीयपादान्ने भाष्यप्रफादो - - ·जीवप्रवेश चारः। तथा प्रवे. चारणे' इति न्यायादित्यर्थः । प्रतिबन्देरनोत्तरत्वेऽपि बहुप्रमाणसिद्धत्वाय श्रुतार्थापत्ति- मपि प्रमाणयन्ति-वस्तुत इत्यादि । उक्तदााय वादिबाधकं तर्कमाहु:-किञ्चेत्यादि । धानमाहुः हन्तैवमिति । विभागांशत्वादावियमाशङ्का न कृतेति सेदो हन्तेत्यनेन प त्वन्मते महती विनष्टिरित्याहु:-किग्रेति । उपाधीति । तव मते मोक्षात्पूर्वमुपाधिा स्वीमियत इति पले इत्युक्तम् । तदेति । मुक्तावस्थायामुपाध्यपगमे जीवो यदि प्रझरूपा स्पातर्हि प्रवेशः फस्य स्यान्, प्रदेशस्तूफो पर्वते, तरमाम्नीवो महा न भवतीत्यपं यापक विद्वन्मण्डनम् । (२७) ननु पूर्ण पुरुषोत्तमे जीवस्य प्रवेशोऽशक्यनिरूपणः। स हि पहिःष्ठस्यान्तर्गमनरूपः । तयोश्च परिच्छिन्ने एव पदाथै सं- विपये वि. भवः । तथा च ब्रह्मणोऽपरिच्छिन्नत्वान्न संभव इति चेद्, हन्त ! एवं विभागांशत्वादिकमप्यशक्यनिरूपणं जीवस्य । तत्तु श्रुतिन्यायाभ्यां निर्णीयत इति चेत्, तुल्यम् । वस्तुतस्तु यथा सर्वतः पाणयः पादा अन्ताश्चेति श्रुत्या ब्रह्मणि निरूप्यन्ते, शनिर्गमोत्याऽन्तस्त्ववहिष्दै अपि तत्र स्त इति मन्तव्यम् । एवं सति यथेमे, तथा प्रवेशनिर्गमायपीति नोक्तानुपपत्तिः । किञ्च, उपाधिपक्षे प्रवेशः सुतरामसङ्गतः। तदोपाधे शाङ्गीकारात् कस्य प्रवेशः स्यात् ॥ सुवर्णसूत्रम् । (२५) पुनर्मायावादिभट्टभास्करयोर्मतेन चोद्यमाहुः-ननु पूर्ण इत्यादि । समादधते -हन्तेत्यादि । तुल्यमिति । 'उदके प्रास्त उदकमेवानविलीयेत नाहास्योद्गह णायेव स्या वित्यादिश्रुत्याऽस्यापि निर्णयेन परिहारसाम्यानाय पर्यनुयोगो युक्तः । यत्रो भयोः समो दोपः परिहारोऽपि वा समः । नैकः पर्यनुयोज्यः स्यात्तादृगवि. दोप इत्यर्थः ॥ हरितोपिणी। (२५) जीवस्यांशत्वे शङ्कते-नन्विति । तयोरिति । प्रवेशनिर्गमनयोरित्यर्थः । समाः द्योत्यते । तयोस्तु श्रुतिसिद्धत्वान्न खेद इत्याहुः-तत्त्यिति । प्रतिबन्योत्तरमाहुः--तुल्य मिति । 'उदके प्रास्त उदकमेवानुविलीयेत नाहास्योद्हणायेव स्यादिति गृहदाः रण्यश्रुतिरत्राप्यतीति तुल्यमित्यर्थः । प्रतियन्दिः साम्यं सूचयतीत्यतः समाधानान्तरमा -यस्तुतस्त्विति । श्रुत्येति । 'सर्वतः पाणिपादान्तं सर्वतोक्षिशिरोमुखम् । सः Mतः श्रुतिमलोके सर्वमावृत्य तिष्ठनीति गीतारूपचयेत्यर्थः । इमे अन्तस्त्वमहि । एतायता दृष्टान्तकथनेन प्रवेशनिर्गमौ ब्रह्मणि श्रुतिसिद्धाविति त्वयाऽपि स्वीकार्यो, पया तु कसय मते इति भावः ।।

·। व्याख्यात्रयोपेतम् । ननु प्रवेशं निरूपयति श्रुतिरिति सत्यम् , परमेतद्वाक्यार्थबोध एव न संभवति, अयोग्यताज्ञानादिति चेदु । अत्रेदं विचार्यते-दोपो हि शब्दगतः श्रोतृगतो वा भवेत् । अन च शब्दस्यादुष्टत्वाच्छ्रोतृगत एव स वाच्यः । तथा चापगताघिद्यानां ब्रह्मविदामेवानुभूतिविपयमुपदेश- कसमधिगम्यं ब्रह्म निरूपयन्ती श्रुतिरविद्यावलिप्ताल्पबुद्धीनां ग्रहणा- सामयनायोग्यताज्ञानेन नान्यथयितुं शक्या । न ह्युपदेशैकगम्यं हीर- कमन्त्रादेर्माहात्म्यं साधारणजनानुभवाविषय इत्युपासिततद्गुरूणामप्य- विषयः। न वा पित्तदूनरसनेन्द्रियस्येदंप्रथमतया सितां भक्षयता, सिता मिष्टेति वाक्ये अयोग्यताज्ञानं वाक्यार्थमन्यथयितुमीष्टे । न वा तस्यैव सुवर्णसूत्रम् । खोपा समर्थयितुं नैयायिकादिरीत्या चोदयन्ति-ननु प्रवेशमित्यादि । उपगम्य समादधते-अनेत्यादि । इदमिति । योधाभावकारणम् । दोप इति । अज्ञानकारण- हरितोपिणी। 'आत्मनो वपामुदक्खिदत्तामझौ मागृह्णाततोऽजस्तूपरः समभव'दिति वैत्ति- रीयसंहितायां द्वितीयाप्टके प्रथमप्रभ इदं वाक्यं पठितम् । तत्र स्वीयशरीरवपोत्सननम- योग्यमित्ययोग्यताज्ञानाच्छान्दवोधाभावेनेदं वाक्यं खार्थे प्रमाणं न भवतीति यथा वपा- होमे प्राशस्त्ययोधकमर्थवादरूपं, तया प्रवेगवाक्यमपि स्वार्थे अयोग्यताज्ञानादुपाध्यपगमे जीवस्य प्रहास्वरूपत्वयोधकमस्तु, तथा च न महती विनष्टिरित्याशयेन शङ्कते-नन्विति । पास्याबोध एयेति । शक्त्येति शेषः । अयोग्यताज्ञानादिति । तथा जीवो ब्रह्म- स्वरूप इति उक्षणया प्रवेशवाक्याहोयो भविष्यतीति भावः । समाधानमाहुः-अत्रेति । प्रवेशं निरूपयति भुवियर्योधस्तु न जायत इत्यत्र कारणं दोप इति योधाभावकारणीभूतो दोप इत्यर्थः । सः दोप: । दोपस्य श्रोहगतत्वं विशदयन्ति-तथा चेति । श्रुतिरिति । नान्यययितुं शक्येत्यन्ययः । अत्र दृष्टान्तमाहुः न हीति । हीरकेति । हीरकशब्देन व मणिर्वा । तया घ मणिमनादेर्माहात्म्यमित्यर्थः । अपरं दृष्टान्तमाहुः न घेति । पित्तेवि । मितेन दूनं दुष्ट, तेन रसनेन्द्रियेण सिवा यदा भक्षिता, उदा सा तिका उमा । अनन्तरं फेनपिपुरुषेण सिवा मिष्टेति वाफ्यं प्रयुम् । नत्रायोग्यवासानं वार- शपुगपस जातम् । सेन फत्वा तद्वाक्यमममागं न भवतीति मावः। पिचेन सिवा तिचा टगति, वर प्रमाण नेपधे तृतीयसमें इंसं प्रति दमपन्तीवाक्यं-'पित्वेन दूने रसने सिताऽपि तिफायते हंसकुलावतंसेनि । न वेति । तत्र सिवा निति वास्ये ।

·'आ- घेदने हेतुत्वं योध्यते । आचार्यवता केपाचन ज्ञानादर्शनेऽपि न धारणत्यहानिः, फार. मान्तराऽसमवधानेन सथात्वसंभवान् । यथा मृदाधन्यतमासमवधाने घटानुत्पत्तावपिन पारणकलापान्तः पातिनामयशिष्टानां पारणत्वहानिः । आचार्यवत्त्वं धानुशासनसम्बन्धेन, १८२ विद्वन्मण्डनम् । दोपापगमे सति न योग्यताज्ञानसंभवस्तत्र । अत एव, चार्यवान् पुरुपो वेदेति श्रुतिः। अतो यथाश्नुतमेव मन्तव्यम् । अत एव सूत्रकारोऽपि जगति ब्रह्मण उपादानवे कृत्लप्रसत्तयादिशङ्काप रिहाराय, 'श्रुतेस्तु शब्दमूल खादित्येवाह ॥ (२६) ननु प्रवेशकथने जीवस्य व्यापकत्वव्यातिरिति चेद, हन्तवं जीयो नाणुरिति शशस्यापि निजशुद्धभङ्गभिया तनूदरकन्दराप्रवेशः!! पूर्वपक्षिमतम् । सुवर्णसूनम् । भूतो दोपः । सिद्धान्तयुक्तेः पोपणाय प्रमाणमाहुः अत एवेत्यादि । एवमत्र कारि कोक्तं अंशत्वं व्युत्पादितम् ॥ (२६) अतः परमणुत्वं व्युत्पादयितुं चोद्यमाहुः-नन्वित्यादि । इष्टापत्त्या समादधते -हन्तेत्यादि। एवं व्यापकत्वव्याहत्यापत्तौ शशस्यापि तथा तदप्रवेश आपद्यतेत्युपहासः ॥ हरितोषिणी। न योग्यताज्ञानसंभव इति । न वेति पूर्वेणान्ययः । तथा च दोपापगमे तस्य यथा यो ग्यताज्ञानं जायते, तथा आचार्योपदेशेन भगवत्कृपया वाऽविद्यापगगे ब्रह्मविदो योग्यता ज्ञानं जायत इति भावः । अत्र प्रमाणमाहुः-अत एवेति । यथाश्रुतमेवेति । शत्तया यथा शाब्दबोधो जायते, तथैव स्वीकर्तव्यमित्यर्थः । अत्रोपष्टम्भकमाहुः-अत एवेति । एतावता प्रवन्धेन जीवस्यांशत्व निरूपितम् ॥ (२६) इदानी तस्याणुत्वं स्थापयितु प्रथमतः शङ्कते-नन्विति । उपहासपूर्वकं समा धानमाहु:- हन्तेति । तनूदरेति । तनु स्वल्पमुदरं यस्याः एतादृशी गुहेत्यर्थः । शशस्य शुद्भमेय नास्ति, कुतस्तस्य भङ्ग इति तद्भिया तस्य यथा तनूदरकन्दरायामप्रवेशस्तथा जीवस्य व्यापकत्वमेव नास्तीति वाभिया जीवस्य ब्रह्मण्यप्रवेश इत्युपहास इति भावः । गगाधरभट्टी। (२६) शशस्यापि निजशृङ्गेति । एतद्यथा मिथ्या, तथा जीवव्यापकत्वमपीति भावः । 'यस्मिन् प्राणः पञ्चधेति । एतेन लिनेन आत्मा परमात्मा अणुर्दुज्ञेय इत्य पास्त व्याख्यानम् ॥ आचार्यवानिति । अनया श्रुत्या न गुरूपसत्तिर्विधीयते, अपि त्वाचार्यवस्वस आपार्योऽन्तेवासिनमनुशास्तीति गुसेः ॥ . । . टिप्पणी। * ·. व्याख्यात्रयोपेतम् । १८३ पतोऽणुरेव जीयः । कुत एतत् । श्रुतित एवं । तथाहि,-'आराग्रमात्री ह्यवरोऽपि दृष्टः, 'यालाग्रशतभागस्य शतधा कल्पितस्य तु । भागो जीवः स विज्ञेयः स चानन्याय कल्पते, 'एपोऽणुरात्मा चेतसा वेदि- तव्यो यस्मिन् प्राणः पञ्चधा संविवेशे'त्यादिभ्यः ॥ स्यादेतत् , नाणुजीवो वक्तुं युक्तः । श्रुतिस्मृतिविरोधात् । तथाहि- 'स वा एप महानज आत्मा योऽयं विज्ञानमयः प्राणेषु', 'आकाशवत् सर्वगतश्च नित्यः', 'नित्यः सर्वगतः स्थाणु'रित्यादिपु व्यापकत्वश्रवणात् 'तत्त्वमसी'त्यादिभिमाभेदनिरूपणाच, न हि तत्त्वतोऽणोपिका. सेदः संभवति ॥ किञ्च, जीवस्याणुत्वे सर्वशरीरगतचैतन्यानुपलम्भप्रसङ्गः । न च यथै- कदेशस्थचन्दनविन्दुशैत्योपलम्भः सकलशरीरव्यापकतया भवत्येवमे- सुवर्णसूत्रम्। श्रुत्या व्यापकत्वे निरस्ते तस्या अनिर्णायकवं बोधयितुं श्रुत्यन्तरेण पुनः प्रत्यवतिष्ठते -स्यादेतदित्यादि । वक्ष्यमाणरीत्या व्यापकत्वं स्यादित्यर्थः॥ नैयायिकादिमतेनापि जीवाणुस्वं दूपयाते-किञ्चेत्यादि । 'अविरोधश्चन्दनव दिति सूत्रोक्तमाक्षिपति-न चेत्यादि । "अवस्थितिवैशेष्यादिति चेन्नाभ्युपगमादि हीति सूत्रोक्तयुक्तया एक्देशस्थायित्वनिश्चयेनोक्तयुक्ति दूपयित्वाऽनुमानेनाणुत्वं सिसाथ- हरितोपिणी। जीवे व्यापकत्वाभावं समर्थयन्ति यत इति । अथ वा ननूपहासः कृतः, परन्तु वास्त- विकं नोकमियत आहुः-यत इति । श्रुतीरेवाहुः---तथा होयाविना । श्रुत्यर्थः स्पष्ट एच।। जीवस्य व्यापकत्वनोधकातिप्रामाण्यमादाय शकते-त्यादेतदिति । विरोधमेवाहुः-- तथा हीत्यादिना ! स्मृतिमाहुः-नित्यः सर्वगत इति । यदवच्छेदेन यस्य यर सत्वं तवच्छेदेन तत्र तद्गुणोपलम्भ इति नैयायिकरीत्याऽपि जीवस्याणुत्वं वारयन्ति-किश्चेति । शङ्कते-न चेति । एतेन 'अविरोधश्चन्दनव'- दितिसूत्राशयो वर्णितः । तथा च चन्दनदृष्टान्तस्य सत्वान्नैयायिकरीतिरप्रयोजिकेति गङ्गाधरमट्टी। स्यादेतत् । वक्ष्यमाणदूपणं न स्यायदेवत्स्यादित्यर्थकमिदं प्रसिद्धम् ॥ फिश्चेत्यादि । नैयायिफरीया विभुत्वसण्डने ।।

·ज्ञानरूपत्वेन गुणत्वात्तन्निष्ठं प्रसरणशीलगुणत्वं योध्यम् । अत एव चैतन्यं ज्ञानादिकमे वेति मुक्तावल्यामुक्तम् । दृष्टान्ते साध्यहेत्वोः सत्वं प्रतिपादयितुमाहुः-शरीरकेति । सर्वशरीरव्यापिशैत्ये दृष्टान्ते साध्यहेत्योः सत्वमस्ति । कथं ? स्खं चन्दनं, तस्याश्रयो हेत्वसिद्धेरिति । चैतन्ये विसर्पिगुणत्वं वर्तत इति केन ज्ञायत इति हेत्वप्रसिद्धरित्यर्थः । चैतन्यस्यासिद्धम् , आत्मनोऽणुत्वसिद्धौ तसिद्धेः। एवं च हेतुतावच्छेदकस्य विसर्पित्वस्या सिस्था तवच्छिन्नहेसोरप्यसिद्धिः । स्वरूपेण स्वममयायिमिन्नत्तिकत्वं सपर्म्यधिकदेशप १८४ विद्वन्मण्डनम् । कदेशस्थजीवचैतन्योपलम्भोऽपीति वाच्यम् । दृष्टान्ते एकदेशस्थापि त्वस्य प्रत्यक्षतो निश्चितत्वेन दान्तिके च संदिग्धत्वे नोभयोवैपन्यात्। नच, "सर्वशरीरव्यापि चैतन्य स्वधर्माधिकदेशवृत्ति विसर्पिगुणत्वात, शरीरैकदेशस्थचन्दनजन्यसर्वशरीरव्यापिशैत्यवदित्यनुमानेनाणुत्वं सा- धयितुं शक्यम् । हेत्वसिद्धः । साध्या विशिष्टत्वाच । एकदेशवृत्तिखे सुवर्णसूत्रम्। यिपोरनुमानं दूपयति-न च सर्वेत्यादि । हेत्वसिद्धेरिति । हेत्वप्रसिद्धः । साध्या हरितोपिणी। भावः । समाधानमाहुः-दृष्टान्त इति । एकदेशस्थेति । शरीरैकदेशस्थेत्यर्थः । दार्टी न्तिक इति । जीवात्मनीत्यर्थः । संदिग्धत्वेनेति । भवन्मते अणुत्वं, मन्मते व्यापक त्वमिति विवादास्पदत्वेन संदेहविषयत्वेनेत्यर्थः । एतेन 'अवस्थितिवैपम्यादिति चेन्ना भ्युपगमाद्धृदि हीति सूत्रोक्तं दृपितम् । अनुमानेन अणुत्वं साधयितुं पुनः शकते-- चेति । सर्वशरीरव्यापिचैतन्यं पक्षः, स्वधर्म्यधिकदेशवृत्तित्वं साध्यं, विसर्पिगुणत्वं हेतुः। स्वधयेति । स्वं जीवः तस्य धमि हृदयं तदधिकदेशः सर्वशरीरं तद्वृत्तित्वं चैतन्ये वर्तत इति पक्षे साध्यसत्वम् । विसति । विसर्पि प्रसरणशीलं, तत्वे सति गुणस्त हेतुः; सोऽपि पक्षे चैतन्ये वर्तत इति साध्यसामानाधिकरण्यरूपव्याप्तिसत्वम् । चैतन्यस्य धर्मी शरीरैकदेशस्तदधीकदेशः सर्वशरीरं, तद्वृत्तित्वं शैये वर्तते, अथ च विसर्पिगुणः त्वमपि वर्तत इति कृत्वा दृष्टान्तेऽपि साध्यध्याप्तिहेती गृह्यत इत्यर्थः । समाधानमा टिप्पणी। सर्वशरीरव्यापीयादि । न चैवं पक्षतावच्छेदकज्ञानादेव साध्यसिद्धेः सिद्धसाध, नम् । पक्षतावच्छेदकावच्छेदेन साध्यसिद्धेरद्देश्यत्वात् । संयोगसम्बन्धेनात्मशून्ये तर छरीरावयचे समवायेन म्वरूपेण वा वृत्तित्वं साध्यम् । परिच्छिन्नवृत्तिमिन्नगुणत्वं हेतुः । य एवंविधो गुणः स स्याश्रयाधिकदेशवृत्तिरिति सामान्यतोमुखी व्याप्तिरिति लेसकाराः देवसिद्धेरिति । गुणस्य विसर्पित्वं स्वसमवाविभिन्नवृत्तिकत्वमेव स्वरूपेण, तथा । * तिस्पं चैकमेयेति गाध्यसमत्वम् । लेखमारास्तु साध्यापिदेन सिद्धमाधामित्याहुः ।।

·व्याख्यानयोपेतम् । १८५ सिद्ध जीवस्य चैतन्यस्य विसर्पिगुणत्वसिद्धिरेतत्सिया च तत्सिद्धि- रित्यन्योन्याश्रयत्वाच । चन्दनसूक्ष्मावयवानां सर्वदेहमसर्पणेनापि शै- त्योपलम्भस्य संभवे दृष्टान्तासिद्धेश्वाएतेनैव चम्पकगन्धोऽपि प्रत्युक्तः। न हि गुणिनं विना गुणे क्रियासंभवः । अतिमसनात् । चम्पकदेशा- धिकदेशे गन्धग्रहस्तु तवयवानामपि वायूपनीतानां तन सत्वेन । न चैवं तन्नाशापत्तिः। भोग्यादृष्ठेनैव तदवयवपूरणसंभवात् । अन्यथानु- पपत्तेलिष्ठत्वात् । दृष्टासंभवे सत्यदृष्टकल्पनाया न्याय्यत्वात् । न च मणिप्रभावत्तदुपपत्तिः । तस्यास्तजनितविरलसजातीयद्रव्यान्तरत्वात् । एतेनैव प्रदीपसूर्यादयः प्रत्युक्ताः। श्रुतावणुत्वनिरूपणं तु दुज्ञेयत्वाभि- प्रायम् । तसानाणु वः ॥ सुवर्णसूनम् । विशिष्टत्वादिति । हेतोः साध्यसमत्वात् । 'व्यतिरेको गन्धवदिति सूत्रोक्तं दूपयति --एतेनेत्यादि । 'गुणाद्वा लोकव'दिति सूत्रोक्तं दूपयति-न च मणीत्यादि ।। हरितोपिणी। अत एव दूपणान्तरमाहुः-साध्येति । दृष्टान्ते हेतौ साध्यसामानाधिकरण्याभायादि- त्यर्थः । दूपणान्तरमाहुः---एकदेशेति । जीवस्य एकदेशवृत्तित्वे सिद्ध इत्यन्वयः । एत- सिद्धयेति । चैतन्यस्य विसर्पिगुणस्वसिद्धयेत्यर्थः । चन्दनेति । तथा चैकदेशस्थचन्दन- सूक्ष्मावयवानामेव सर्वशरीरप्रसर्पणं, न तु शैत्यस्येति भावः । प्रत्युक्त इति । चम्पकसू. क्ष्मावयवानामेव दूरदेशगमनं, न तु केवलं गन्धस्येति । ननु कुतो नास्तीत्यत आहुः- न हीति । चम्पकावयवरूपद्रव्यं विना तन्निष्टगन्धे गमनक्रिया न संभवति, कर्मणो द्रव्यत्तित्वेन गुणवृत्तित्याभावादिति भावः । फचित्पुस्तके 'न हि गुणिनं विना गुण- संभव' इत्यपि पाठः । स समीचीनतया प्रतिभाति । अमे चम्पकदेशाधिकदेशे गन्धप्र- हस्त्वित्यादिना गुणस्यैवोपादानात् । सिद्धान्ते 'न च गुणिनं विना गुणासंभवादित्यु- सत्वाच । अतिप्रसङ्गादिति । 'गन्धवती पृथिवी'ति लक्षणस्यातिव्याप्तेः । दृष्टासं- भवेति । दृष्टस्यासंभवे सतीत्यर्थः । न्याय्यत्वादिति । उचितत्त्रादित्यर्थः । अन 'व्यति- रेको गन्धय'दिति सूनोक्तं दूषितम् । 'गुणाद्वा लोकव'दिति सूनामयेन शहते-न चेति । तदुपपत्तिरिति । मणेः प्रभा मणिं विहायान्यत्र गठवीत्याशयः । समाधान- माहुः तस्या इति । मणिस्त्वविरलः, प्रभा तु विरलेखेवावान् विशेष इति सजातीय द्रव्यान्तरमिति भावः । एतावता प्रबन्धेनाणुत्व जीवस्य परमतरीत्या निराश्वम् ।। दि २४ ·, (२७) एवं दूपितेऽणुत्वे प्राचा समतिपूर्वकं तद्व्युत्पादयन्ति--अत्र वदन्तीत्यादि । (२७) इदानीं तदेय स्वमतरीत्या व्यवस्थापयन्ति-अत्र वदन्तीति । बदन्तीत्य. १८६ विद्वन्मण्डनम् । (२७) अत्र वदन्ति तत्वसूत्रानुसारेण वेदार्थस्य निरूपणे । पूर्वपक्षम तिक्षेपपुर सर जीवोऽणुरेव संसिद्ध्यत्यन्यथा त्वन्यथैव हि ॥ जीवाणुत्वव्यु भवेदेतदेवं, यदि 'स वा एप महा नित्यादिभिर्जीयो स्पादनम्। निरूप्येत । तदेव तु न संभवति, ब्रह्मप्रकरणे पठितत्त्वात् । यतो यादरायणोऽप्याह, 'नाणुरतच्छ्रुतेरिति चेन्नेतराधिकारादिति । न चैवं सकलशरीरगतचैतन्योपलम्भानपपत्तिः।चम्पकगन्धवदेवोपपत्तेः। न च गुणिनं विना गुणासंभवान्नैवमिति वाच्यम् । सम्वन्धिनं विनापि सम्बन्धस्य समवायस्याङ्गीकारो यथाऽक्षपादीयानां तथानापि तदुप पत्तेः । ननु रूपरसादीनामन्यनोपलम्भः स्यादिति चेत्, लम्भो, यदि खाश्रयमपहायान्यन्त्र तिष्ठेयुः । अथ द्रव्यं विहाय गन्धस्यान्यत्र सत्वे गुणसत्वे द्रव्यसत्त्वस्य नियामकत्वाभावादसा दीनामप्यन्यत्र गमनं स्याद्, अतोऽस्यावश्यं नियामकत्वेनाङ्गीकाराद् गन्धोपलब्धिस्थले चम्पकावयवानामपि सत्वमङ्गीकर्तव्यमिति चेत्, सुवर्णसूत्रम् । एवमाक्षेपे प्राश्च एवमुत्तर वदन्तीत्यर्थः । तदुक्तदूपणमन्य व्यतिरेको गन्धवदिति' सूत्रोक्त प्रसाधयन्ति-न चैवमित्यादि । गन्धस्थलेऽवयवसत्त्वाशीफारे अनिष्टमापाद' हरितोपिणी । स्थादेवोप- तत्वसूत्रानुसारेण ब्रह्मसूत्रानु अर नेन जीवस्याणुत्वं प्राचीनैरेव व्यवस्थापितमिति भावः । सारेण । शतेन चैवमिति । समाधानमाहुः-चम्पति । पुनः शते-न चेति । सगाधानमाहुः-सम्बन्धिनमिति । अक्षपादीयानाम नैयायिकानाम् । अत्रापि गन्धस्यले । शपत्ते-नान्विति । समाधानमाहुः-तिष्ठेयुरिति । तथा च फेयल गन्धः व स्वाश्रय विना दूरदेशे प्रतीतिजीयत इति सवैयं स्वीरियत इति भायः । दते-अधेति । अगीकर्तव्यमिति । रसादीनामन्यन्न गमन नश्यत इति पृत्ता गदाधरमही। (२७) 'नाणुरतच्छुतेरिति पेनेतराधिकारात्' प्रक्षणोऽधिपारात् । न प 'यो ज्यं विमानमयः प्राणेविति लिलामीयपरत्वं शायम् । सम्पान्त:सत्यवर्णनेऽपि तस्मिन् আমােগনা।

·व्याख्यानयोपेतम् । १८७ ननु समवायत्यापि तथात्वाङ्गीकारे सम्बन्धसत्त्वे सम्बन्धिसत्वस्य नियामकत्वाभावात्संयोगादीनामप्यतिरेकापत्तौ तत्समाधानाय तस्य नियामकवेनाङ्गीकारात्तनिर्वाहाय घटे नटेऽपि सूक्ष्मघटसत्वमङ्गीकुरु । ननु जन्यसम्बन्धसत्त्व एव संवन्धिसत्त्वस्य नियामकत्वमिति चेद् अत्रापि गन्धातिरिक्त एव गुणे द्रव्यसत्त्वस्य नियामकत्वमिति तुल्यम् ॥ ननु सम्बन्धिनामनित्यत्वात् सम्बन्धस्य च नित्यत्वात् तदन्यथानुप- पत्त्या जन्यपदोपादानम्, अन्यत्रोपलम्भानुपपत्तौ सत्यामपि तदवयव. सत्त्वेनैवोपपत्तौ गन्धातिरिक्त इति व्यर्थं विशेषणं गौरवादिति चेत्, न । प्रामाणिकत्वात् । दृश्यते हि विविधचर्मपुटवेष्टितस्यापि मृगमदस्य गन्धोपलम्भो वणिकसार्थेषु । न हि तत्र तदवयवनिर्गमापूर्वतत्प्रवेशी संभवतः । किञ्चैवं गन्धोपलम्मसमये प्रसारितमुखस्य तद्रसोपलब्धिप्र- सुवर्णसूत्रम् । यन्ति-ननु समवायेत्यादि । गन्धातिरिक इति । इदं प्रतिवन्दित्वायोक्तं, न तु सिद्धान्तत्वेनेति शेयम् । स्यादेवेत्यादिना द्रव्याधिकदेशे गुणान्तरोपलम्भस्यापि पूर्वमभ्युप- गतत्वात् । न वाऽप्रामाणिकत्वम् । शब्दस्य पृथिव्यादिपञ्चकगुणत्वेन भेयर्यादिभ्योऽधिक- देशत्तित्वस्य दूरस्यवहयोष्ण्यस्य सूर्यादिप्रभायाः निम्नविशेषच्छायास्थितिमात्रेण कटुक- त्वस्यानुभवसाक्षिकत्वात् । इदं यथा तथा प्रस्थानरत्नाकरे व्युत्पादितमस्मामिः ॥ विशेषणवैयर्यमनुभवयलेन परिहरन्तो गौरवस्य प्रामाणिकत्वं व्युत्पादयन्ति-दृश्यत इत्यादि । ननु मास्त्वपूर्वतत्प्रवेशः, पर निर्गमस्तु न वारयितुं शक्यः, ततो भारापगम- हरितोपिणी। गुणसत्व इति नियमः स्वीकर्तव्यः । तेन चम्पकसूक्ष्मावयवानामन्यन गमनं खीकर्तव्य- मिति भावः । इति चेन्नेत्यन्तं पूर्वपक्षः । समाधानमाहुः समवायस्येति । कचित्पुस्तके ननु समवायस्यापीति पाठोऽस्ति । तन पूर्वपक्षोपरि प्रतिवन्द्या अयं पूर्वपक्ष इति क्षेयम् । तथात्वाङ्गीकारे सम्बन्धिनं विनाऽपि सम्बन्धसत्यागीकारे अतिरेकापत्तों समवायवदतिरिक्तपदार्थापत्तौ तस्य सम्बन्धसत्वे सम्बन्धिसत्वस्य तन्निहाय सम्ब. न्धसत्व इति नियमनिहाय । समवायस्व निसत्वामिनायेण शङ्कते- नन्विति । समा. धानमाहुः-अनापीति ॥ शाइते-नन्विति । जन्यपदोपादानमिति । नियमे इति शेषः । समाधानमाहु! मामाणिकत्वादिति । अनुभवमाहुः-दृश्यत इति । दूपणान्तरमाहुः-किश्चैवमिति ।

·१८८ यथा तक, तथा दोप इत्यत आहुः-किश्चेत्यादि । ननु गुणानां द्रव्याविनाभावाचनापि द्रव्यावयवस- धानमाहु:-अहो इति । द्रव्यावयवं विनापि गन्धस्य स्थितावनुभयं प्रमाणयन्ति- -अत एयेति । गन्धयदिति सिद्धं रटान्तमादेति पूर्वेणान्ययः । सरपि प्रतिसम्मत. विद्वन्मण्डनम् । सगः। तेपामवयवानां योग्यत्वात् । अन्यथा गन्धोऽपि नोपलभ्येत, गन्धस्योपलम्भे नियामकाभावाच । नन्वष्टमेव तथेति चेद, अहो!! गौरवभीतिघदूकस्य । यदवयवनिर्गमन, पुनस्तदवयवपूरणं, तद्धेतो. रदृष्टस्य च कल्पनं, रसायनुभवप्रतिवन्धकादृष्टान्तरस्य च कल्पनं वद- तोऽप्यसंकोचस्तुण्डस्य, गन्धातिरिक्ततिमात्रकथने संकोचः । किन्त्र, उग्रगन्धस्य कस्यचित्कुसुमस्य लशुनादेर्वा स्पर्शमानेऽपि ततो मुहुर्मु. त्लया क्षालनेऽपि करस्य न तद्वन्धापगमोऽनुभूयते । स्पर्शमात्रलगतद. वयवानां सकृत्प्रोन्छनेऽप्यसहिष्णूनां सकृत्क्षालनेऽपि न स्थितिसंभया, कुतस्तरां मुहुस्तथा करणे । अतो द्रव्याधिकदेशवत्त्वं गन्धस्य मन्तः व्यम् । विनश्यदवस्थगुणानामनाश्रितत्वेनाडीकारो द्रव्याधिकदेशवृत्तित्वेनानुभधेऽपि कुरुष्वाअत एव सूत्रकारोऽपि सिद दृष्टान्तमाहेमामेवाशङ्का परिहर्तुमणुत्वसाधने, 'व्यतिरेको गन्धर्यदिति। श्रुतिरपि, 'यथा वृक्षस्य संपुष्पितस्य दूराद् गन्धो वात्येवं पुण्यस्य के सुवर्णनम् । स्यानुभवसाक्षित्वादित्यत आहुः-किश्चैवमित्यादि । योग्यत्वादिति । उद्भूतगुणव वात् । ननु मास्त्वदृष्टकल्पनं, तथापि ग्रुटौ रूपवदेतेपु गन्धस्यैवोद्भूतत्वकल्पने कोपि न स्वमगीकार्यमित्याशन प्रतिवन्दिकथनमुसेनानाश्रितत्वाहीकारे युक्ति सूचयन्ति--विन- श्यदित्यादि । तथा चाविनाभावस्य त्वन्मतेप्यभावाद्विद्यमानावस्थागुणानामुत्कटत्व पणं दत्वा तादृशानुभवेऽपि कुरुप्पेत्यर्थः । सूत्रोक्त पुष्यन्ति-अत एवेत्यादि । मत गौतमस्यापि महर्पित्वान्न व्यासोक्तमेकान्ततः साधीय इत्यत आहुः-श्रुतिरित्यादि । तथा हरितोपिणी। तेपामिति । गन्धाश्रयीभूतानाम् । योग्यत्वात् तत्तदिन्द्रियग्राह्यगुणवत्वात् । यत किं. चिन्नोपलभ्यते सतादृष्टं कल्पनीयमित्याशयेनाडुः-नन्विति । आश्चर्य किश्च उग्रगन्धस्येति । ननु सर्पमिद तदेव संभवति, गुणस्य द्रव्य विना सत्वं पेन, वदेव तु मासीयसम्ननापि द्रव्यायययानां सत्वमङ्गीर्तिव्यमित्याशदायां त्ययाऽपि विनश्यः दयम्धगुणधरे यथा स्वीप्रियते, यथा मयाऽपि द्रव्यं विना गन्धसत्वं सीक्रियत इत्यार पेना:-विनश्यदयस्येति । सं गयेयोच्यत इति न, किन्तु यादरायणैरप्युपमित्याः गेपोमिया:-ध्रुतिरपीति ।। पुरस्कृत्य समा.

·। व्याख्यानयोपेतम् । १८९ मणो दूराद् गन्धो चातीति । अत्र तदवयवासत्त्वनिरूपणार्थमेव दूरप- दम्। दान्तिके तु कीर्तेरेव गन्धवं तदसाधारणधर्मत्वादिसाधम्र्येण ॥ किश्च 'हृदि ोप आत्मा'स वा एप आत्मा हृदि योऽयं विज्ञान- मयः प्राणेपु हृद्यन्तज्योतिः पुरुषः' 'गुहा प्रविष्टा वित्यादिश्रुतिभिहृद- यदेशे जीवसंस्थितिरुक्ता । सा त्वणुत्व एवोपपद्यते । तदनन्तरं च स्वचैतन्येन गुणेन सकलशरीरव्यापित्वं दर्शयति । 'आलोमभ्य आन- खानेभ्य इति । एतेन सर्वमनवद्यम् ॥ सुवर्णसूत्रम्। च श्रुतिसिद्धत्वायासोक्तमेव साधीय इत्यर्थः । धर्मवादीति । आदिपदेन तजन्यत्वम् ।। एतेन सर्वमनवद्यामिति । गन्धस्य द्रव्याधिकदेशवृत्तित्वस्थापनेन सर्वमालोकादेरपि सधात्वं निर्दुष्टम् । तथाह जयतीर्थ:-आलोको रूपमेव । द्रव्यत्वे तु व्योनि वर्तमानस्य तस्य तदतिरेकेण तद्रूपग्रहणापत्तेः । किञ्चालोकः कि कार्य द्रव्यं नित्यं वा? । नान्यः । तथा सति परमाणुत्वेनाप्रत्ययप्रसङ्गात् । आयेऽपि कि दीपादेरन्यस्य वा? नायः, कारणं विहायान्यत्र वृत्तेरनभ्युपेतत्वात् । तथाऽभ्युपगमे दीपाद्यनुविधानाभावप्रसङ्गाज। नेतरः, दीपप्रकाश इत्यादिप्रयोगानुपपत्तिप्रसङ्गात् । करणान्तरादर्शनाचेति । वस्तुतस्त्वालोकोऽत्र मणेरेव प्रायः । दीपाहणे प्रकाशाश्रयसूत्रविरोधापत्तेरिति ।। हरितोपिणी। गुणानामधिकदेशवृत्तित्वं प्रसङ्गेनोक्त्वा प्रकृतमाहुः--किञ्चेति । ननु सत्यमुपपद्यते, परन्तु सर्वशरीरव्यापित्वं कथमित्यत आहुः तदनन्तरमिति । एतेनेति । एतेन गन्धस्य द्रव्याधिकदेशत्तित्वस्थापनेन, आलोकरूपस्य च द्रव्याधिकदेशवृत्तित्वमित्यादि- स्थापनेनेत्यर्थः । आलोकस्य रूपवरूपत्वमेव । द्रव्यस्वरूपत्वे तु आकाशे वर्तमानो य आलोकस्तस्य.पार्थक्येन रूपस्य प्रहर्ष स्यादिति मन्तव्यम् ॥ गङ्गाधरभट्टी। असाधारणधर्मत्वादीति । अत्रादिपदेन तज्जन्यत्वम् ।। टिप्पणी। तदसाधारणधर्मेति । असाधारणधमों 'दूराद् बाती युक्तः । टीकाया 'मादिप; देन' तज्जन्यत्वमिति । तत्पदेन गन्धः । गन्धेन कीर्तिजन्यते । सुगन्धोऽयं पृक्ष इति । साधयेणेति । सादृश्यमूलकगोण्या । इदं परमतामिप्रायेणेति लेसकृतः । वस्तुतस्तु ब्रह्मणो विरुद्धधर्माधारतया तत्प्रतिपादकेषु तात्पर्यानुपपत्त्यभावाद्गौण्यादरणमनुचितं, न सर्वत्र । अस्या लीलापरवया व्याख्यानं तु परमरमणीयमेव । परन्तु तथा व्याख्यानं यदा १ । देव गौण्या अयुक्तम् ।। 1.

·व्यापकरव- विद्वन्मण्डनम् । (२८) यत्तु चैतन्यस्य सर्वशरीरव्यापित्वे जीवो नाणुः स्यात् । चैत- न्यमात्रखरूपत्वादेव तस्य । औष्ण्यप्रकाशात्मकस्याग्नेरिवे- माशा तत्प- त्यग्निदृष्टान्तेन चैतन्यात्मकत्वं जीवस्य साधयन्तोऽणुस्त्वं रिहारे विस- बाधयन्तो व्यापकत्वं वदन्ति केचित् । न तद्विद्वदादरणी- धनमुखोऽणु- यम् । 'प्रज्ञया शरीरं समारुहोति करणत्वेन प्रज्ञायाः श्रुतौ त्यसाधकम- निरूपणात्, तस्य च *भेद एव युक्तत्त्वात् । तदेषां प्राणानां विज्ञानेन विज्ञानमादायेति च श्रुतौ विज्ञानस्य कर्मत्वेन निरूपणाच विज्ञानं गुण एव । अत एव सूत्रकारेणाप्युक्तं-'पृथगुपदे- शादिति । अपि च औष्ण्यमानस्यैव वहिखरूपत्वं न वक्तुं शक्यम् । मणिमन्नादिनौपण्यानुपलम्भेऽपि वपुपलम्भात् । औषण्यशैत्यादेः स्प- सुवर्णसूत्रम् । (२८) सांख्यादिमतेन चोद्यमाहुः यत्त्वित्यादि । तद्रूपयन्ति-न तदित्यादि प्रज्ञयेत्यारभ्योपपद्येत इत्यम्तानि दूषणानि सौत्राण्येव ज्ञातव्यानि ।। हरितोपिणी। (२८) सांख्यमतं दूपयितुमाहुः-यत्त्विति। एतेषां मते यथाऽनेरौघण्यप्रकाशात्मकत्वं तथा जीवस्य चैतन्यस्वरूपत्वम् , तरूपयन्ति नैतदिति । प्रज्ञयेति । प्रज्ञया सहेत्यर्थः। प्रज्ञायाश्चैतन्यात्मकत्वात्तत्साहित्यस्योक्तत्याद्भेद एव साहित्यं पटत इति न चैतन्यात्मकत्वं जीवस्येति भावः । अन्यदपि जीवस्य चैतन्यभिन्नत्वं उपष्टम्भकमाहुः- दृष्टान्त औष्ण्यस्वरूपत्वं वहेर्दूपयन्ति-अपि चेति । वहेः प्रकाशात्मकत्वं दूषयन्ति गङ्गाधरभट्टी। (२८) यत्त्वित्यादि । साक्षादिरीत्या । -तदेषामिति । टिप्पणी। भेद एवेति । 'आत्मानमात्मना हन्ती त्यादेरप्युपपत्तिरदृष्ट्वाराापाधिभेदमादायैव क्रियते पाणिनीयरिति करणत्वस्य सर्वथा भेद एव संभव प्रया सहयर्थ इति तोपिणी नु तात्पर्धिकधनपरतया नेया। 'सयुक्तेऽप्रधान' इति तृतीया तु नाभ्युपेतुं शक्या। फरणत्वेनेतिमूलविरोधात् । स्पर्शधर्मयत्त्वेनेति । स्पर्शगतो धर्मः स्पर्शत्वं, सदस्ति यः म्मिन् स स्पर्शधर्मवान् स्पर्शतत्त्वेनेति योग्यम् । औष्ण्यशैत्यादेः स्पर्शत्वेन तत्र तद्वता मुपपत्तेः । रपर्शः स्पृश्यः (पार्शनप्रत्यक्षविषय इति यावत् ) यो धर्मः स्पर्शस्वरूपता श्येनेति या॥

·व्याख्याप्रयोपेतम् । १९१ धर्मवत्वेन बहेर्द्रव्यत्व हानिश्च । नापि प्रकाशात्मकत्वम् । ततवारि- स्थतदनुपलम्भप्रसङ्गात् । किश्च, 'स यदासाच्छरीरादुत्कामति, सहवतः सधैरुकामति, ये के चासाल्लोकात् प्रयान्ति, चन्द्रमसमेव ते सर्वे गच्छन्तीति तस्माल्लोकात् पुनरेत्यस्मै लोकाय कर्मण' इति श्रुत्युक्त्या जीवस्य देहावुत्कान्तिः परलोकगतिश्च पुनरागतिश्चाणुत्व एव घटते, न तु व्यापकत्वे । स यथा महाराजो जानपदान गृहीत्वा खे जनपदे यथा- कार्म परिवर्तते, एवमेवैप एतत्माणान् गृहीत्वा खे शरीरे यथाकामं परिवर्तत' इति 'स्वयं विहृत्ये त्यादिश्रुत्युक्तपरिवर्तनविहारावप्यणुत्वमृते नोपपद्यते ।। ननु तत्वमसीत्याद्यभेदयोधकर्त्या जीयो ब्रह्मत्वेन निरूप्यते, अणु- त्वे तु तदनुपपत्तिरिति चेत्, न । औपचारिकत्वात् । अमात्ये राजपद- प्रयोगवत् । न हि जीवे कश्चन स्वाभाविको गुणोऽस्ति । प्रज्ञाद्रष्टुत्वाद- यश्च भगवद्गुणा एव । तथा च तद्गुणैरेवास्योत्तमत्वाद् अंशत्वाच तद्य- सुवर्णसूत्रम् । अन्न श्रुतार्थापत्त्या मायावादी पुनरणुत्वे प्रत्यवतिष्ठतेननु तत्त्वेत्यादि । परिहरन्ति -नेत्यादि । औपचारिकत्वादिति । ब्रह्मत्वस्य तयात्वात् । गौण्याः प्रयोजकं व्युत्पा- हरितोपिणी। नापीति । जीवस्य व्यापकत्वं खण्डयन्ति-किश्चेति । जीवस्याणुत्वे ॥ मायावादी प्रत्यवतिष्ठतेननु तत्वमसीति । अणुत्वेनेति । जीवस्येति शेपः । तद्- नुपपत्तिः श्रुतौ जीवस्य ब्रह्मत्वेन निरूपणानुपपत्तिः । निराकुर्वन्ति-औपचारिकत्वा- दिति । जीवे ब्रह्मत्वस्यौपचारिकत्वादित्यर्थः । ननु जीवे ब्रह्मपदप्रयोगो गौण इति कथं ज्ञायत इत्यत आहुः-न हीति । ननु जीवे बुद्धिरस्ति द्रष्टुत्वं चेत्यत आहुः-प्रज्ञेति । भगवद्गुणा एवेति । 'नान्योऽतोऽस्ति द्रष्टा नान्योऽतोऽस्ति श्रोते'त्युपनिपटाक्यं संगच्छते । अंशत्वादिति । यद्यपि ब्रह्मणो निर्विकारत्मत्तदंशत्वं जीवस्य न संभवति, तथापि ममैवांशो जीवलोके जीवभूतः सनातन' इति गीतावाक्याद्विकारं विनाप्यं- गङ्गाधरभट्टी। नापि प्रकाशात्मकत्वमिति । न चौपण्यप्रकाशान्यवरगुणवत्वं तेजस्त्वं सुवचम् , गौरवात्, तमसि सुवर्णतेजसोऽप्रकाशत्वात् , अनौष्ण्याच । आलोकसापेक्षत्वस्य तेजो- व्यतिरिक एवाङ्गीकारात् । औपचारिकत्वादिति । राम्रो ज्येष्ठ पुने माविराजत्वव्यपदे- शवदिति भावः । वर्तमानकालेऽपि दृष्टान्त:-अमात्ये इति ॥ । ।

·प्रवन्धेन पूर्व प्रतिज्ञातं जीवस्वरूपमने वक्ष्यत इति तनिरूपितम् । इदानीमेताशजीवस्य त्यादिधर्मवत्वेनेत्यर्थः । इदानीं दास्यमेव धर्म इत्याहुः-अत एवेति । यतः स्वसेवार्य प्रकटीरुतः, अत एवेत्यर्थः । अतः स्वधर्मेण । अत एवाहुः-सहजेति । तेनेति । १९२ विद्वन्मण्डनम्। • पदेशः । जडवैलक्षण्यं च तत एव । ननु कथमेवावगम्यते, औपचारि- कमेव तदिति चेद, यत एव सूत्रकारोऽपि न्यरूपयत्-'तद्गुणसारत्वात तद्व्यपदेश' इति । तथा चाणुपरिमाणस्यैव जीवस्य पूर्वोक्तन्यायेन व ह्मणः सकाशानिर्गतस्य ब्रह्मणा खसेवार्थमेव निजैश्वर्यस्य निर्विषयत्व- परिहाराय च तथा प्रकटीकृतस्यात एव सहजहरिदासस्य तदंशस्वेन ब्रह्मरूपस्य च निजनिसर्गप्रभुश्रीगोकुलनाथचरणकमलदास्यमेव स्वधर्मः। तेन चातिसंतुष्टः स्वयं प्रकटीभूय निजगुणांस्तस्मै दत्वा *स्वस्मिन् प्रवेश- सुवर्णसूत्रम्। दयन्ति-न हीत्यादि । अंशत्वादिति । अविकृतांशत्वात् । तत एवेति । उक्तहेतु, भ्यामेव ! पूर्व जीवस्वरूपं किंप्रकारकमित्याकाहाया 'मप्रे वक्ष्याम' इति प्रतिज्ञातं प्रकार वैशिष्टयमेव निरूपितम् , तेन सिद्धमाहुः-तथा चाण्वित्यादि । 'अनुच्छित्तिधर्मे ति श्रुत्या सहजाणुपरिमाणस्य जीवस्य प्राणधारणप्रयत्नवतः पूर्वोक्तन्यायेन विस्फुलिङ्गन्या. येन ब्रह्मणः सकाशान्निर्गतस्य ब्रह्मणा स्वसेवेत्यायुक्तप्रयोजनद्वयार्थ तथा दीनत्यादिधः मंवत्तया प्रकटीकृतस्य । अत एव 'अपरिमिता वास्तनुभृतो यदि सर्वगतास्तहि न शास्यतेति नियम' इति वेदस्तुत्यादिवाक्यान्यथानुपपत्तरेव । ततोऽधिकरसदास्येति । 'सालोक्यसाटिसामीप्यसारूप्यकत्वमप्युत । दीयमानं न गृह्णन्ति बिना मस्से हरितोपिणी। शत्वं संभवतीति बोध्यम् । तत इति । उत्तमत्वांशत्वादिहेतोरित्यर्थः । शङ्कते-नन्विति । कथमेवमिति । उक्तहेतुभ्यामेवमवगम्यत इति कथमित्यर्थः । एवं किमत आहुः--औप- चारिकमिति । उत्तरमाहुः-यत एवेति । सूत्रादेवावगम्यत इति भावः । एतावता भगवता स्वसेवार्थमेव निस्तारितस्य भगवञ्चरणसेयनमेव धर्म इति सिद्धमित्याहुः तथा चेत्यादिना, इति निगर्व इत्यन्तेन । पूर्वोकेति । विस्फुलिङ्गन्यायेनेत्यर्थः । ब्रह्मणेति । प्रथमं जीवो विभत्तो जातस्तदनन्तरं स्वसेवार्थमित्यादिहेतुद्वयार्थमित्यर्थः । तथेति । दीन टिप्पणी। स्वस्मिनित्यादि । परणारविन्दप्रदक्षिणायमानवनमालायां नियोजयतीति लेसकृतः॥ मेपमेवा० इनिजपुस्तकम् । * ·•जरकान्या- सः। व्याख्यानयोपेवम् । १९३ यति स्वरूपानन्दानुभवार्थम् । अथवाऽत्यनुग्रहे निकटे स्थापयति ततो- ऽधिकरसदास्यकरणार्थमिति निगर्वः ।। (२९) केचित्तु जीवाणुवासभगवत्प्रवेशतत्साधन भगवद्भजनायसहि- ष्णवोऽणुत्वसाधकोत्क्रान्त्यादिसूत्रदशक पूर्वपक्षत्वेनोक्खा दियधीयया- तद्गुणसारत्वादिति सूत्रं सिद्धान्तीपत्वेन बदन्तस्तदर्थं इरमतनिरा. चोपाधिगुणरूपाणुवादिप्रयुक्तो जीवेऽणुत्वादिव्यपदेश इति निरूपयन्तो जीवस्य व्यापकत्वं साधयन्ति । तत्रेदमुच्यते- भचेदेतदेवं, यद्यौपाधिकजीवत्वं स्यात् । तदेव तु न संभवति, श्रुतिस्मृ- तिन्याययुक्तिविरोधादिति पूर्वमेव निरस्तत्वात् । किञ्च, चुयुत्क्रान्त्या- दिभिरेव जीवस्योत्क्रान्त्यादिव्यपदेशोऽनुपपन्नः । न धुपाधेः पूर्वमेवोप. हितस्योत्क्रान्सादिः संभवति । श्रुतिश्च 'तमुत्क्रामन्तं प्राणोऽनूत्काम- ती'यादिना जीवोत्क्रान्त्या सर्वोत्क्रान्तिं वदति । तथा च विरोधः । न चोपाधिगुणानां सारवं युज्यते । अनर्थरूपत्वात् । किन्तु भगवद्गुणा- सुवर्णसूत्रम् । क्नं जना' इत्यादिवाक्यादैक्यापेक्षयाप्यधिकरसदास्येत्यर्थः । निगर्वः निश्चयः । शेष स्फुटम् । एवं च जीवपरिमाणं नैसर्गिक, शेपगुणाः क्रियावागन्तुका इति वोधितम् ।। (२९) शाङ्करादिमतमत्राहुः केचिदित्यादि । परिहरन्ति-तत्रेत्यादि । उत्झा- न्यादिसूत्राणां पूर्वपक्षरूपत्वं दूषयन्ति-किश्चेत्यादि । तद्व्याख्यातम् । तद्गुणसारसूत्रार्थ हरितोपिणी। एतादृशस्वधर्मणेत्यर्थः । प्रवेशप्रयोजनमाहुः-स्वरूपेति निफटस्थापनप्रयोजनमाहुः- तत इति । ततः स्वरूपानन्दादधिको रसो यस्मिन्नेवाशं यहास्यं तत्करणार्थमित्यर्थः। निगर्व इति । अयमेव व्याससूत्राद्याशयनिश्चय इत्यर्थः ।। (२९) अन्न शङ्कराचार्याणां मतमाहुः केचित्त्विति । असहिष्णव इति । जीवेत्या- दिनितयासहिष्णवः शङ्कराचार्या इत्यर्थः । उत्तरमाहुः--तत्रेदमिति । उत्क्रान्त्यादिसूत्र. दशकं पूर्वपक्षल्वेनोक्तं, तदेव दूपयन्ति-किचेति । उपाधेः बुख्यादेः । उपहितस्य जीवस्य । तैर्वर्णितो यस्तद्गुणसारसूत्रार्थस्तं दूपयन्ति-न चेति । नन्वंशत्वं जीवस्स गगाधरभट्टी। (२९) किन्तु भगवद्गुणानामिति । प्रज्ञाद्रष्टत्वादीनामेव सारत्वम् । वि. २५ - - ।

·भेदसाधिका युक्तय आभासा इति व्याचः । एवं भैक्षवेऽपि । एवमत्र सविशेषनिर्विशे- पयोस्ताविकातात्विकभेदनिरासायानुपाघित्वं दृढीकर्तु, नन्दास्तां शुद्धमित्यारभ्यावीचामे- देतदित्यादि । सर्वाधारत्वाङ्गीकारे वक्ष्यमाणो दोपः । स्यादिति । समवायित्वमयुक्तमि लिसनेनेनि । लिसतीति लिया। फर्मकर्तरि इगुपधात्कः । तत 'लकरोती दि विद्वन्मण्डनम् । नामेव । किं यहुना, प्रस्वापादिपु विहारादिचेतनधर्मयोधक स्वयंविहृत्य- त्यादिश्रुतिन्यायसहस्रबाधितत्वात् केवलं भगवदाज्ञप्तोमापरिवृद्धप्रव- र्तितमार्गानुसारित्वात् तत्पक्षस्य लिखनेनालम् । 'आभास एव चेति सूत्रं तु यथाऽनाचारित्रामणे ब्राह्मणाभासप्रयोगोऽखिलब्राह्मणधर्माणा- मभावात् , तथाऽनन्दांशस्य तिरोधानाद ब्रह्मधर्माणां सर्वेपामभावा- दंशत्वेन तद्रूपत्वाच तदाभासो जीव इतिपरं, न वलीक इति पूर्वमेवा- वोचाम॥ (३०) स्यादेतत् । शुद्धस्यैव कर्तृत्वेऽपि निमित्तत्वमात्रमस्तु कुलाल- सुवर्णसूत्रम् । दूपयन्ति-न चेत्यादि । विशेषादूपणे हेतुं योधयन्ति–किं वहुनेत्यादि । ययंशास्त्वं व्यासोऽभिप्रेयात्तदा 'आभास एव चेति न सूत्रयेदिति शङ्कायां तदुक्तं पाठमुपगम्य सूत्रार्थमाहुः :- आभास इत्यादि । ब्रह्मधर्माणामिति । असाधारणानां तेषाम् । अलीक इति । आभास इति शेपः। रामानुजाचार्यास्तु-आभासा इति पाठमङ्गीकृत्य जीवस्य ब्रह्मा- त्यन्तेन प्रन्थेन, श्रुतार्थापत्तिपरिहारपूर्वकं जीवस्य ब्रह्मांशत्वं निरूपितम् । तेन जीयस ब्रह्मतादात्म्यविभागयोः समर्थनाद्ब्रह्मणो जीवकर्तृत्वमपि समर्थितम् ।। (३०) अतः परं सर्वाधारत्वं समर्थयितुं जडोपादानवे विप्रतिपत्ति दर्शयन्ति--स्या- हरितोपिणी। व्यासामिप्रेतं न भवति, कुतः ? 'आभास एवं चेति सूत्रप्रणयनादित्यत आहुः । आभासेति । तदाभासः ब्रह्माभासः । नत्वलीक इति । अलीको मिथ्या आभासो जीयो नास्तीत्यर्थः । एतावता प्रवन्धेन जीवस्य ब्रह्मांशत्वं, ब्रह्मणो जीवकर्तृत्वं च प्रतिपादितम् ॥ (३०) इदानी ब्रह्मणः सर्वाधारस्वसिद्धार्थ जगदुपादानवांशे शङ्कते-स्यादेतदिति । शुद्धस्यैयेति । एतेनास्मन्मते कर्तृत्वेऽपि सगुणत्वं नास्तीति सुचितम् । अत एवोक नियन्धे 'फर्ता स्वतन्त्र एव स्यात्तथापि सगुणो न ही'ति । कर्तृत्वेऽपि । जगरक गङ्गाधरमट्टी। भयन्तास्युट् ॥ लेसनेनालमिति या पाठः।

·मणः। व्यापयात्रयोपेतम् । १९७ सविशेष निर्विशेष चेत्यवधारयितुं शक्यम्, विरोधात् । विरुद्धसर्व- धर्माध्यता ननु सर्वगतत्वेन पृथिव्याशुपाधिसम्बन्धोऽस्तीति तन्निबन्ध- निरासममिमे- नमस्थूलत्वादिकम् । तथाहि-अस्थूले स्थूलोऽनणावनणुरु- लापशेषः चावचकर्तर्युचावचकर्ताचायचकामे चोचावचकामः पृथिव्यां सर्वगन्धो जलादावगन्ध इत्युभयरूपत्वमुपपत्स्यत इति न विरोध इति चेत्, मैवम् । न ह्यौपाधिकत्वे वस्तुस्वभावता संभवति । न हि जपाकुसुमारुणिमानं गृह्णन् स्फटिकोऽरुणो भवति । न वा पटोऽरुणश्चित्रो वा भवन द्विरूपो भवति । तत्रावयवावच्छेदक- सुवर्णसूत्रम् । दर्शनााच्यादिविरोधे श्रुतिरप्रयोजिकेत्यतस्तथेत्यर्थः । तात्विकोपाधिवादिकृतं समाधिमा- शकते-नन्वित्यादि । इतीति । उपाधिकृतत्वात् । तं दूषयन्ति-मैवमित्यादि । उपा- धिसम्बन्धेनोपगम्यमानमणुत्वादिकं स्वाभाविकत्वेनोपगम्यते ? उत आरोपितत्वेनाधवागन्तु- कत्वेन ? । क्रमेण त्रयं दूपयन्ति-नहीत्यादि, द्विरूपो भवतीत्यन्तेन । अरुणो भवतीति । उपाधायकोपाधिरूपं गृहन स्वाभाविकं स्वच्छत्वं न यजतीयर्थः । द्विरूपो भवतीति । उपरखकोपाधिरूपस्वकीयरूपाभ्यां तथा भवतीत्यर्थः । रूपस्याव्याप्यवृत्तित्व- यादिमते औपाधिकरूपेणापि द्वैरूप्यं संभवतीति तद्वैधयं ब्रमण्याह-तत्रेयादि । सिद्ध- हरितोपिणी। नैवमिति । एवं विरुद्धधर्माश्रयत्वस्वीकारेण । विरोधादिति । तथा चात्र युक्त्यभावादिदं समीचीनं न भवतीति भावः । अत्र ब्रह्मणि तात्विकोपाधि ये स्वीकुर्वन्ति तेषां मतेन समाधानं शङ्कते-नन्विति । उपाधिसम्बन्धकृतं विरुद्धधर्माश्रयत्वं विशदयन्ति--तथा हीत्यादिना ! उपपद्यत इति । ब्रह्मणः सर्वगतत्वेनोपपद्यत इत्यर्थः । तथा चोपाधिकृत- विरोध एव नास्तीति भावः । तन्मते दूपगमाह-मैवामिति । संभवतीति । तथा च श्रुतिस्तु वास्तविकमणुत्वादिकं वदति, स्वया तूपाधिसम्बन्धेनेति स्वाभाविकं तत्र न संभ- वतीति भावः । ननु मास्तु स्वाभाविकमारोपितमेव तदस्त्यित आह--न हीति । अरुणो भवतीति । तथा च तस्य वालवं श्वेतरूपमेवेति यथा स्फटिकोऽरुणो न भवति, वधा प्रहाप्यारोपितमणुत्वादिकमादाय तथा न भवतीत्यर्थः । नन्वागन्तुकलेन स्वीक्रियमाण- मणुत्वादिकमुपाधिसम्बन्धात्तत्र भासत इत्यत आह-न वेति । यथा पटोऽन्यरूपस्वकी- यरूपाभ्यां द्विरूपो न भवति, तथा ब्रह्माप्युपाधिगतस्वगतकर्तृत्वाकर्तृत्वाभ्यां विरुद्धोमय- रूपंग भवतीत्यर्थः । ननु यथा अप्रावच्छेदेन कपिसंयोगो, मूलावच्छेदेन तदभावो वृक्षे स्वीमियत यया संयोगस्वाव्याप्यत्तित्वं, तथा रूपस्यापीति पांचिन्मत, तदादाय ·व्याख्यानयोपेतम् । १९९ न्याश्रयायिभावाभावाच सर्वपरिमाणवत्वं भज्येतैकस्य ब्रह्मणः । किञ्च, करचरणादिविशेषाणां लौकिकत्वात् स्वरूपस्य चालौकिकत्वाद् ब्रह्मणि लौकिकनिषेधो युक्तः । अलौकिकापेक्षया लौकिकस्य जघन्य- त्वात् । न च तेपामप्यलौकिकत्वात् तद्वत्त्वमिति ब्रह्मणि वक्तुं शक्यम् । तदलौकिकत्वकल्पनेन ब्रह्मणि सर्वभवनसमर्थविरुद्धसाधारवादिरू- पाऽलौकिकशक्तिकल्पनेन च गौरवात् । अस्थूलादिश्रुतिविरोधेन तत्क- ल्पनमप्यशक्यम् । 'सर्वत' इत्यादितद्वलेन शक्यत्वेऽप्येतद्दौर्बल्यम- प्युक्तम् ॥ सुवर्णसूत्रम्। इह तु तेपामव्यापकत्वेन परिच्छिन्नत्वेनान्योन्याश्रयानयिभावाभावाच तथा स्वादित्यर्थः । ननु मास्तूपाधिपक्षः, तथापि ब्रह्मणः सर्वसमर्थत्वाद्विरुद्धधर्माधारत्वाङ्गीकारे न कोपि दोष इत्यत आह-किञ्चेसादि । अत्र गौरवप्रदर्शनेन सर्वाधारस्वत इति हेतुद्वयमाक्षिप्त ज्ञेयम् । अप्रयोजकत्वमपि तयोर्दर्शयति--अस्थूलेयादि । उक्तमिति । 'उपजीव्यत्वतः श्रौते'ति कारिकार्थव्युत्पादन एवोक्तमित्यर्थः ।। हरितोषिणी। णानां परस्परमाश्रयानयिमावो नास्तीत्यर्थः । एकस्येति । मशकनागाद्युपाध्यवच्छिन्नस्यै- कस्येत्यर्थः । विरुद्धधर्मत्वस्वीकारे गौरवमित्यलौकिकधर्मवत्वमेव स्वीकार्यमित्याह-किश्चेति । जघन्यत्वादिति । तथा च निविशेषमेव ब्रह्मेति भावः । शङ्कते-न चेति । तेपा- मिति । चरणादीनाम् । अलौकिकत्वादिति । 'सहस्रशी'सादिधुसैवालौकिकत्वबोध- नादित्यर्थः । निपेधति-तदिति । कल्पनेनेति हेतुद्वयं गौरवे बोध्यम् । सर्वेति । सर्व- भवनसमर्था या अलौकिक शक्तिरित्यर्थः । प्रामाणिकगौरवस्यादोपत्वादित्यत आह-अ. स्थूलेति । तत्कल्पनामिति । करचरणादीनामलौकिकत्वकल्पनं सर्वाधारत्वादिकल्पनमि- अर्थः । कल्पनल शस्यत्वमाह-सर्वत इति । 'सर्वतः पाणिपादान्तामिलादिश्रुतिक लेनेयर्थः । एतद्दौर्बल्यमप्युक्तामिति । 'सर्वत' इत्यस्य दौर्बल्य 'मुपजीव्यत्वतः श्रीतवाक्यै रितिकारिकार्थकथनसमय एवोक्तमित्यर्थः । तथा चास्थूलादिवाक्यानां प्रव- लत्वात्तत्कल्पनं न भवतीति भावः ।। गगाधरमट्टी। तदलौकिकत्वकल्पनेनेति । फरपरणादीनामलौकिकत्वेत्यर्थः । अप्युक्तमिति । उपजीव्यत्व इति कारिकायां निषेधाश्च बलीयांस' इति न्यायेन विशेपाणामविद्याफ- रिपतत्वेनागीकारादित्युक्तम् ॥ टिप्पणी। तथेति । सर्वपरिमाणवत्त्वं स्यादित्यर्थः ॥

·पटोऽपि द्विरूपो भवतीयत आह-तत्रेति । तन पटस्थले । तथेति । द्विरूपक्थनेऽपी. त्यर्थः । उपसंहरति-तदिति। ब्रह्मेत्यर्थः । तथा चोपारविद्याकल्पितत्वेन निर्षिभर १९८ विद्वन्मण्डनम् । ल्पनया तथा वचनेऽपि ब्रह्मणि न तथा वक्तुं शक्यम् । निरवयवत्वात् । तस्मादाविद्यकत्वादुपाधीनामस्तसमस्तविशेष तदिति प्रतिपत्तव्यम् । न च सविशेपस्यापि श्रौतत्वानिर्विशेपस्यैव वाघो वक्तुं शक्या । परि- च्छेदापातात् । सविशेषस्य परिच्छिन्नत्वात् । तेषां प्रत्येकं भिन्नत्वेन ब्रह्मानेकत्वप्रसक्त्यैकमेवाद्वितीय'मितिश्रुतिविरोधश्च । 'समो मशकेन समो नागेनेत्यादिपु चैकस्यैवानेकोपाधिसम्बन्धकृतपरिमाणं श्रूयते । तच स्वतो निर्विशेषत्वे एवोपपद्यते । अन्यथोपाधीनामव्यापकत्वेनान्यो- सुवर्णसूनम् । माह-तस्मादिति । त्रिविधस्याप्यौपाधिकधर्मस्याशम्यवचनत्वादुपाधीनां तात्विकत्वे ब्रह्मण्यइत्यादिदोपप्रसक्तरुपाधीनामेवासत्वमङ्गीकृत्य ब्रह्मणो निर्विशेषत्वमङ्गीकार्यमित्यर्थः । ननूपाधीनामाविद्यक्त्वे असत्वेनौपाधिकरूपनिरूपकानेकश्रुतिवाक्यपाधापत्तेनिर्विशेषस्यैव पाधो युक्त इति चेत्तनाहन चेत्यादि । परिच्छिन्नत्वे को दोप इत्याकालायां श्रुतिसू. प्रविरोध एव दोप इति बोधयितुं 'न भेदादिति चेन्न प्रत्येकमतद्वचना' दिति सूत्रार्थ- माह-तेपामित्यादि । ननु 'समो मशकने'यादिश्रुत्यैकस्य नानापरिमाणवत्ताश्रावणा हौकिकयुक्तरप्रयोजकत्वेन ब्रह्मण औपाधिकानेकरूपवत्वेऽपि न ब्रह्मानेकत्वापत्तिरित्यत आह–सम इत्यादि । ननु स्वतः सविशेपत्वे कुतो नोपपद्यत इत्याशङ्खायामाह-- अन्य धेत्यादि । अन्यथा स्वतः सविशेपत्वे विशेपभूतस्वपरिमाणापायस्याशक्यवचनस्वान् । उपाधीनां परिमाणान्तरप्रयोजकानां मशकनागादीनां दिकालादिवद्व्यापकत्वे तेपा परस्पर राश्रयायिभावात्तयच्छिन्नस्य ब्रह्मणोऽपि तत्परिमाणवत्तायां सर्वपरिमाणवत्त्वं सादपि, हरितोपिणी। प्रोति भावः । शहते-न चेति । समाधानमाह-परिच्छेदेति । प्रहमण इति दोपः। दूपणान्तरमाहुः-सविशेपस्यैवेति । तेपामिति । परिच्छिन्नानाम् ।। माणभेदेन प्रमानेरत्वे पा अतिरित्यत आहुः-समो मशकेनेति । श्रूयत इति । भुता. पिति शेषः । तस्येति । सानपरिमाणात्य या अन्यथा प्रह्मणः सतो विशे: पत्ये । उपाधीनामिति । मगरनागादीनाम् । अव्यापकत्वेन परिच्छिन्नत्येन । अन्यो न्येनि । गगरपरिमाणामयत्वं नागे नासि, नागपरिमाण मशके गामीत्युपाधिपरिमा- गतपरमट्टी। (३१) अन्यथोपाधीनामिनि। प्राणः मशिन उपाधीनां गशयत्यादीलामियः। परिमरम्। ननूपाधिनपरि- - - ·ध्याख्यानयोपेतम् । २०१ यान्यत्प्रयोजनं घटते । तस्य वृत्त्यविषयत्वात्, 'तत् केन के पश्ये दि- त्यादिश्रुतेः । अत एव निषेधमुखेनैव निरूपयति, अधात आदेशो नेति नेतीति, 'अन्यदेव तद्विदितादधो अविदितादित्यादिना। एवं च सति निर्विषयज्ञानस्वरूपवन्निष्प्रतियोगिकाऽभावरूपत्वमेव भवेदिति तद्वयाय- त्यर्थ चित्स्वरूपत्वमाह-'स यथा सैन्धवघनोऽनन्तरोऽवाह्यः कृत्लो रसघन एवैवं वारे अयमात्माऽनन्तरोऽवाह्यः कृत्ला प्रज्ञानघन एवेति॥ सुवर्णसूत्रम् । विषयत्वे प्रमाणमाह--तदित्यादि । अत एवेति । वृत्त्यविपयत्वेन दुर्जेयत्वादेव । ननु निपेयमुसेन निरूपणं न विदशेपवाधकं, ज्ञानहष्टान्तेन निःप्रतियोगिफामावरूपत्वस्यापि शक्त्यवचनत्यादित्यत आह-एवं च सतीत्यादि । आहेति । द्वितीयमैत्रेयीब्राह्मणे आह । तथा घ केवलज्ञानरूपत्वस्यैव निरूपणान्न विशेषसिद्धिरित्यर्थः ।। हरितोपिणी। फुतो नास्तीत्यच आह--तस्येति । निर्विशेपनाह्मण इत्यर्थः । वृत्त्यविषयत्वादिति । पृत्ति- रन्तःकरणधर्मः। अत एवान्तःकरणवृत्तिरिति व्यवहारः । सा च नेत्रादिद्वारा जीवचै- तन्योपरका यदा पहिरायाति, तदा विषयेण चैतन्येन च संसर्गों जायते, स विषयोप- राग इत्युच्यते । इत्थं चैताशवृत्त्यविपयत्वादिसर्थः । अत्र प्रमाणमाह-तत्केनेति । अत एवेति । वृत्त्यविषयत्वेन ज्ञातुमशस्यत्वादेव । निरूपयतीति । श्रुतिरिति शेपः । श्रुतिमेवाह-अधात इति । तद्यावृत्त्यर्थम् । निष्पतियोगिफाभावत्वरूपविशेषच्याय- त्यर्थम् । तथा च चित्स्यरूपत्वं नोच्यते पेनिषेधमुसेन निरूपणं ताशाभावत्वरूपसविशे- पनिरूपणं भविष्यतीति मावः । विदोपासिद्धयर्य केवलं ज्ञानस्वरूपमेवाह-स यथेति । इदं च गृहदारण्ये मैत्रेयीमारणे ॥ गद्गाधरमही। "निर्विशेषरूपकाणामिति पाठे वेदान्तवाक्यानामित्यर्थः । वृत्त्यविषयत्वादिति । घधुरादिवृत्तीनां रूपादिमदर्यप्राहकत्वात् । अत एवेति । दुर्जेयत्वात् । निष्प्रतियोगि- केति । शून्यरूपमित्यर्थः । मिध्येति यावत् ॥ टिप्पणी। इतः पूर्व, निर्विशेषरूपिकाणामिति ! भुतीनामित्ययः । इतीयान् पाठः पतिनः प्रतिमाति ॥ सि.२६ ·२०० 4 सरःसलिलं केदार प्राप्य तत्तद्गाद्याकारतां यथाऽऽमोति तद्वत् । एवं जीवचैतन्य विषयचे. अतिरिति शेषः । ततः उपासनानन्तरम् । सविशेपनिर्विशेषभुत्योमध्ये एका उपासनार्धा, विद्वन्गण्डनम्। अन्यच, न हि सविशेषनिरूपिका श्रुतिब्रह्मखरूपं निरूपयितुं प्र. वृत्ता । येन तनिरूपितमत्यलौकिकत्वादिकं न कल्प्यं, किन्तु कृप्तमेवेति न गौरवादिदूपणग्रास इत्युच्यते । किन्तु तस्य दुयत्वे यथाकथंचित्त त्प्रवणत्वे चित्तस्य शुद्धिर्भविष्यति । ततः खयमेव प्रत्यगब्रह्मस्वरूपं ज्ञास्यतीत्यधिकारसिद्धयर्थमुपासनां वक्तुं भावनासुगमत्वाय च लौकि- कमसिद्धविशेपवत्तदनुवदति । ततोऽधिकारे सिद्धे कीहक् तदनुभूयत इत्याकाङ्क्षायां श्रुति 'रस्थूलमनवि'त्यादिना तत्खरूपं निरूपयति । अत एवं 'अरूपयदेव हि तत्प्रधानवाद' इति सूत्रकारोऽप्याह । न खे सति सविशेषरूपकश्रुतिवन्निर्विशेषरूपकाणां खरूपमात्रनिरूपणं विहा- सुवर्णसूत्रम् । नन्वस्थूलादिवाक्यस्य लौकिकनिषेधपरत्वेनाविरोधात सर्वत' इत्यादीनां चालौकिकध- मविधिमुसेन ब्रह्मपरत्वाद् दुर्बलत्वाभावेन तत्सिद्धालौकिकधर्माणां कल्पितत्वाभावेन गौर. वस्य प्रामाणिकत्वेनादुष्टत्वान्न कोपि दोष इत्यत आह अन्यचेत्यादि । ननु सविशेष. निरूपकाणामुपासनार्थत्वम् , अस्थूलाविवाक्यानामेव च ब्रह्मपरत्वमित्यत्र किं गमकमियत आह-अत एवेत्यादि । अत एवेति । यतः सविशेषश्रुतिरुपासनार्था, न निरूपणार्थी अतो हेतोरेवेत्यर्थः। तस्य वृत्त्य विषयत्वादिति । वृत्तिानाभिव्यञ्जको मनो. धर्मः, सा नेत्रकिरणद्वारा बहिर्निर्गच्छन्ती पुरःस्थितेन घटादिना विषयेण संसृज्य तदा- कारा भवति तदा तद्वारा निर्गतं साक्षिचैतन्यमपि तथा भवति, फुल्याद्वारा निर्गत महा तन्ययोरैफ्ये विषयसाक्षात्कार इयभेदाभिव्यक्तिपक्षः । एवं निर्गतया वृत्या विषयावर- काज्ञाने भग्ने विषयसाक्षात्कार इत्यावरणभङ्गपक्षः । उक्तरीत्या निर्गतायां धृत्तावुपारूढ जीयचैतन्यं विषयं गोचरयति, वृत्तिद्वारको यस्तस्स संसर्गः स विषयोपराग इति चिदुर परागपक्षः । एवं प्रकारत्रयेणापि तस्य निर्विशेषस्य पूर्वोक्तवृत्त्यगोचरत्वादित्यर्थः । गृत्य हरितोपिणी। ननु किमिदमुन्यते अस्थूलादिवाक्यानां विरोधित्वमिति । तेषां लौकिकनिषेधपरत्वेन तत्त्याभावात्तत्कल्पनं भविष्यति । किञ्च, करचरणादीनामलौकिकत्वकल्पनैव नास्ति, 'सर्वत' इत्यादिवाक्यानां तद्विशिष्टब्रह्मवाचकत्वेन स्वतःसिद्धत्यादित्यत आह अन्य छति । तहि किमर्थ सविशेषश्रुतिरित्यत आह-फिनित्यति । अनुयदति . स्वरूप । । सविशेप. पिरा प्रापरेरान प्रमाणमाह-अत एवेति । नन्वरूपनिरूपणमित्युच्यते, माझ निरूपणं ·व्याख्यानयोपेतम् । २०३ ल्पितत्वे एव संगच्छते । न हि वस्तु सन्निपेधार्ह भवति । तदेव ब्रह्म त्वं विद्धि नेदं यदिदमुपासते इति श्रुत्योपासनाविपयाणामब्रह्मत्वो- तेश्च । तस्मानिर्विशेपमेव ब्रह्मेति मन्तव्यम् । न चैतादृशस्याविषय- त्वात् 'कश्चिद्धीर' इत्यादिश्रुत्या च विषयत्वनिरूपणानवमिति सांप्र- तम् । पूर्वोक्तन्यायेन सर्वश्रुत्यविरोधचिन्तने प्रापश्चिकधर्माणामविद्याक- ल्पितत्वावधारणेनानापि तत्समानयोगक्षेमत्वस्योचितत्वात् । तदा द्रष्ट- दृश्यभायोक्तनिर्विशेषतदयगतौ च 'तत् केन के पश्ये दित्यादिना तन्नि- पेघादप्येवमवगम्यते । अविद्याकार्यस्य तद्दर्शनस्य संत्वात् तदान सर्वात्मनाऽविद्यानाशोऽपि, येनाविद्या तदा नष्टेति तदृश्यत्वस्य नावि- यकत्वमिति कथनं स्यात् । किन्च, सविशेषस्य सूर्यदीपादिप्रकाश्यत्वक- थनेन व्यवहार्यत्वेन चाक्षुपत्वेनं क्रियादिमत्त्वेन च कथं ब्रह्मत्त्वमवधा- सुवर्णसूत्रम् । माह-तदेवेत्यादि । सिद्धमाह--तस्मादित्यादि. । सविशेषश्रुतीनां निपेध्यकोटिनिरू पकत्वादुपासनाविपयाणामब्रह्मत्वाधेत्यर्थः । किश्चिदाशय परिहरति-न चेत्यादि । नैवमिति । न यावद्विशेषराहित्यम् । साम्प्रतमुचितम् । पूर्वोकन्यायेनेवि । 'उपजी- व्यत्यत' इति कारिकोक्तेन न्यायेन । अनापीति । 'कश्चिद्धीर' इति श्रुतावपि । हरितोपिणी। प्रसिद्धमूर्तामूर्तरुपद्वयनिषेधकत्वे सतीत्यर्थः । एतेपामिति । विशेषाणामियर्थः। न हीति । सद्वस्तु निषेधाई न भवतीत्यर्थः । अन्यदपि दूपणमाह-तदेवेविश्रुत्या । उपासनेति । विशेषाणामिवि शेषः । पकारेण निषेधः । अब्रह्मलोक्तश्चेति हेतुद्वयमुपसंहरति-तस्मा. दिति । शकते न चेति । साम्मत प्रझणि सर्वविशेपशून्यत्वमुचितं नेत्यर्थः । परिह- रति-पूर्वोक्तति । उपजीव्यत्वत इति । कारिफोक्तन्यायेनेत्यर्थः । चिन्तने विचारे । अत्रापि । 'कश्चिद्धीर' इत्यत्रापि। तत्समानयोगक्षेमत्वात् । दृश्यस्याविद्याकल्पितलेन साविशेषधुतिसमानयोगक्षेमत्यात् । ननु फयमवगम्यत इत्यत आह-तदेति । तदा शानकाले । उफेरिति । कश्चिद्धीर' इति भुवैति शेपः। तदवगती प्रक्षावगती । तन्नि- पेधात् दृश्यत्यनिषेधान् । एवमवगम्यते 'कश्चिद्धीर' इतिप्रतिपाद्यदर्शनस्याविद्यकल्लम- पगम्यते । ननु सदा दर्शनविषय महतं फुनो नेत्यत आह- -कित्येति । अत्र प्रमाग. गदाधरमहो। पूर्वोपन्यायगि । मिषधुतीनां ब्रह्मानिरूपकत्याग्निर्विगेपश्रुतीनां नमनिरूपकला. रियादीयर्थः । अत्राऽपीति । भणरिपपत्वेऽपि अपिपारिपतत्त्वम् । ।

·२०२ विद्वन्मण्डनम् । अन्यच्चं 'द्वे "बा व ब्रह्मणो रूपे मृत चैचामृत चेत्युपंक्रम्य रूपवर्ष प्रतिपाद्य पुनः पठ्यते-'अथात आदेशो नेति नेतीति । तन्नेतिश- ब्दस्य संनिहितावलम्बनखम् 'इति ह सोपाध्यायां ऊचुरित्यादिषु दृश्यते । प्रकृतेऽपि पूर्वनिरूपितरूपदयस्य सन्निहितत्वेन तनिषेध एव ब्रह्मणि 'नेति नेती'त्यनेन प्रतिपाद्यते । एवं सति विशेषनिरूपिकाः श्रुतयो निपेध्यकोटिनिरूपिका इति सिद्धम् । निषेधश्चैतेपामविद्याक- सुवर्णसूत्रम् । ननु 'नेति नेती'त्यत्रैतावत्वस्यैव निषेधो, न तुक्तरूपद्वयस्येत्यत आइ-अन्यञ्च द्वे इत्यादि । तथा च प्रसिद्धार्थविरुद्धं तथाकल्पनमित्यर्थः । प्रसिद्धार्थाङ्गीकारेण सिद्धमाहुः --एवं सतीत्यादि । यत्र न विशेषनिषेधस्तापनीयादौ, तत्रापि तं बोधयितुं श्रुत्यन्तर- हरितोपिणी। ननु नेति नेतीत्यनेन विशेषनिषेध एवोच्यत इति कुतः, इत्यत आह-अन्यचेति । इति ह स्मेति । है स्मोपाध्याया इति ऊचुरित्यर्थः । एवं सतीति । नेति नेतीयस्य गगाधरभट्टी। सन्निहितावलम्बनत्वमिति । सन्निहितार्थवाचित्वम् । " * - । टिप्पणी। पायेति । अयमवधारणार्थः । ब्रह्मणो द्वे एव रूपे इत्यर्थः । अथात इति । 'देवा 'त्यनेनैतत्प्रफारफत्वं 'सतो ह्येप रसः' इत्यनेनैतावभावत्वं च ब्रह्माण्यायातं, तदनेन गिपिध्यते । अस्यार्थः-अथ । भिन्नप्रक्रमे । कार्यमध्यात्मादिभेदेन पूर्व निरूपितम्, इदानी कारणं निरूप्यते । अतः । यलोपे पञ्चमी उपद्वयं हेतूफय । आदेश कार्याभ्यां शाप्यस्य ब्रह्मण उपदेशः । नेतिद्वयस्यार्थो दुर्योधतयाऽतनश्रुत्यैव स्वयं विवृता । तन प्रथमस्य 'न ह्येतस्मादिति' पूर्वोक्तप्रकारं ब्रह्म न, हि युक्तोऽयमर्थः । अत्र हेतुः-- 'एतस्मादिति' पूर्वोक्तं पञ्चभूतात्मक रूपमेतस्माजातम् । कार्यकारणयोश्च तत्तदसाधा रणधर्मभेदाभेदः । द्वितीयस्यार्थों 'नेत्यन्यत्परमस्ति' समवायिकारणतायोधकेन रसश. देन यत्तावन्मानत्यं प्राण्यायातं, वन्न । अन्यत्पूयोक्तरूपदयाद्भिनं परमधिकमस्ति । परं प्रशास्तीति भायः । नेतिद्वये एकम्येतिशब्दस्यैवप्रकारकत्वमर्थः । अपरस्यैतावन्मान त्यम् । इदं मागतरापी प्रोकं सिद्धान्तानुसारि व्यारयानम् ।। १ उपाण्यापारपूशु म निपदन्यामा समुचितः।

·व्याख्यानयोपेतम् । २०५ विशेषाः । न तावदाद्यः । तस्या ब्रह्मगतधर्म- तदुभयलिङ्गाधिकर- णमाश्रित्य पूर्वपक्षिमत- कल्पने सामर्थ्याभावात् । तथाहि-कल्पना हि निरास-नियते । शुद्धब्रह्मणि चाच्या । तादृशस्य मनोवचसोरप्य विषयत्वेनाधिष्ठानज्ञानाभावान्जीवस्य तस्याः सम्बन्धस्तु दूरदूरतः। सुवर्णसूत्रम् । ~~का सेति । आद्यं दूषयन्ति-नेत्यादि । दूरदूरतर इति । अयमर्थः-शुक्तिका- रजतादिस्यले विषयावरकमत्रानं चेदजतकल्पकं स्यात् सर्वान् प्रति स्यात् , साधारण- त्वात् । तथा सत्यदृष्टरजतस्यापि तर रजताध्यासः स्यात् , कस्यचिद्विशेषदर्शनदशायाँ तदभिभवे तस्य सर्वान् प्रत्यमिभूतत्वाद्विशेपदर्शनाभाववतोऽपि रजताभ्यासनिवृत्तिश्च स्थात् । अतो विषयावरकमज्ञानं यथा तन न रजतफल्पकमेवं ब्रह्मावरकाज्ञानमपि । अतः परं तवानापि जीवावरकाज्ञानं तत्कल्पकमित्यवशिष्यते । सय विपयेन सम्बध्यमानमेव फल्पकम् । अन्यथा शुत्त्यदर्शनेऽपि कल्पयेत् । सम्बन्धश्च तस्य मनोद्वारक एक, मनो यदेन्द्रियेण संहन्यते तदैव बाह्यज्ञानोदयात् । 'यतो वाच' इति पूर्वोक्तश्रुत्या च मन:- संसर्गे निवारिते द्वाराभावालीवावरकलिङ्गशरीरनिष्ठायास्तस्याः सम्बन्धलथेत्यर्थः । ननु हरितोपिणी। यथा रजतकल्पकं न भवति, तद्वद्वसापरफमज्ञानं विदशेपधर्मकल्पकं न भवतीति ब्रह्मग- ताऽविद्या वक्तुं न शक्यत इति जीवगता सा वक्तव्या; तामपि दूपयन्ति-न ताव- दिति । तस्याः जीवगताविद्यायाः । असामर्थ्यमेवाडः-तथा हीयादिना । कल्पना हि विशेषधर्माणां फल्पना स्वित्यर्थः । मनोवचसोरिति । 'यतो वाचो निवर्तन्ते अ- प्राप्य मनसा सहेति भुसेति शेषः । अधिष्ठानेति । यत्र धर्मकल्पनं सैर कानं नास्तीत्यर्थः । आत्मा मनमा संयुग्यते, मन इन्द्रियेण, इन्द्रियमर्थनेयेरीत्या सम्बन्धे सति ज्ञानं जायते । अन तु मनःसम्बन्धाभावेन शानमेव""करकाक्षानेन शुरुयवृत्तिर- जतत्वधर्मकल्पनायां सत्यामिदं रजवमिति यथा भ्रमो जायते, एवमविद्यया मझायतिक- ..........."न जायत इति भावः । जीवस्य तस्या इति । जीवायरकलिङ्गशरीरनिष्ठाया अविद्यायाः सम्यन्यो दूरतर इत्यर्थः । तथा घ लोके भ्रमस्थले मुत्तिमाने जाते जीया- गगाधरमही। (१२) तस्याः सम्बन्ध इति । प्राणि । ननु विदोपतानाविपये गुल्यादावेव रजवा- दिविदोपफत्पनेति पेर, अहवेरेवाः- टिप्पणी। जात पतः परं रिपपलपंसः परिभ्रष्ट इति प्रतिभाति ।।

·इत्यर्थः । धर्मिणः निर्विशेपब्रह्मणः । अन्यस्य सविशेषस्य । प्राप्ते इति । विरुद्धधर्मा गायन संमपति गुपयां रजवत्यपस विपयावरफमझानं यदि स्वीमियते, सपा मयम्य सर्वदा प्रमः स्यात् । मादशाशानस्य सर्वसाधारणत्या । तस्माद्विपयायरपमहान विद्वन्मण्डनम् । रयितुं शक्यम् । यतो 'न तत्र सूर्यो भाति न चन्द्रतारक नेमा विद्युतो भान्ति कुतोऽयमग्निः। तमेव भान्तमनुभाति सर्व तस्य भासा सर्व- मिदं विभाती'ति 'न चक्षुपा गृह्यते नापि वाचा नान्यदैवैस्तपसा क- मणा वेति 'यत्तदृश्यमग्राह्य मिति निष्कलं निष्क्रिय शान्तमित्या- दिभिः श्रुतिभिस्तविरुद्ध तनिरूप्यते । अत एव सूत्रकारोऽप्याह- 'प्रकृततायत्त्वं हि प्रतिपेति ततो ब्रवीति च भूय' इति । अस्थार्थस्तु नेति नेतीति श्रुतिः प्रकृतं यदेतावत् पूर्वोक्तं मूर्तीमूर्तलक्षणं रूप- द्वयं, तद्भाव निपेति ब्रह्मणि । तर्हि तत्सद्भावे किं प्रमाणमत आह- ततो ब्रवीति च भूयः । ततो निषेधानन्तरं, 'न ह्येतस्माद् ब्रह्मणः परमः न्यदस्तीति घर्मिसद्धावं श्रुतिः खयमेव ब्रवीतीति च भूयः। एवं सति धर्मिणोऽन्यस्याविद्यकवं सिद्धमिति निर्विशेषमेव तदिति प्राप्ते ॥ (३२) वयं वदामः-विशेपाणामविद्याकल्पितत्वं वदन वादी प्रष्टव्यः । का सा अविद्या ? जीवगता ब्रह्मगता था, सुवर्णसूनम्। एवमिति । दृश्यत्वस्याविद्यकत्वम् । धर्मिणोऽन्यस्येति । सविशेषस्य । प्राप्त इति । सर्वाधारत्वादित्यादिहेतुदूपणे प्राप्त इत्यर्थः ।। (३२) तदुभयलिङ्गाधिकरणेन समाधातुं प्रतिजानते वयं-बदाम इति । तत्र वा. दिना युक्तिविरोध प्रदर्य विरुद्धधर्माधारत्वं दूष्यत इति पूर्वमेव तमेवं प्रतिवक्तुं पृच्छन्ति हरितोपिणी । माह-यत इति । तद्विरुद्धं सविशेषविरुद्धम् । अत्र सूत्रकारसंमतिमाह-~-अत एवेति । श्रुतिरिति । आहेति शेषः । तहि तत्सद्भाव इति । एवं चेत्तर्हि अझ साने यत्कल्पिता 1 धारत्वे दूपणे प्राप्ते ॥ (३२) समाधानमाहुः-चयं वदाम इति । व्यासपरणोक्ततदुभयलिङ्गाधिकरणा- रोधेनोत्तरं वदाम इत्यर्थः । विशेषाणां फर्तृत्वादिविशेषाणाम् । प्रथमतोऽविद्या पृछन्ति -फा सेति । अविद्याशब्देन अज्ञानम् । तथ विषयावर जीवावरकं या पफन्यम् । गलाघरमट्टी। धामणोऽन्यस्येगि । विशेपम्प ।।

·. . व्याख्यानयोपेतम् । २०७ तथा सत्यविद्यया ब्रह्मणि विशेषकल्पनायां दृश्यत्वं, दृश्यत्वे च सत्य. धिष्ठानज्ञाने सति तत्कल्पनमित्यन्योन्याश्रयः । 'निष्कल' मिति 'प्रत्य- गात्मान'मितिपदेन चाविद्यारहितस्यैव दर्शनविपयत्वेनोक्तेस्तद्विरो- धश्च । न च तत्र विषयस्त्वाविद्यक एव, भेदनिरूपणात्, निष्कलादि- पदं तु वास्तवरूपाभिप्रायमिति वाच्यम् । प्रकृते कर्मतानुपपत्तेः । 'क- श्चिद्वीर' इत्यत्रेक्षणक्रियाकर्मवाचकस्य प्रत्यगात्मपदातिरिक्तस्याभावा- दस्य चानावाचकत्वादीक्षणक्रियोत्त्यनुपपत्तिश्च । किञ्चैवं, निर्विशेपत्र- मदर्शनोच्छेदात् तन्निरूपकश्श्रुतीनां 'ब्रह्म वेद ब्रह्मैव भवति, 'तमेव विदित्वाऽतिमृत्युमेति, 'तस्मिन् दृष्टे परावरे, 'कश्चिद्धीरः प्रत्यगात्मा- नमैक्षदित्यादीना, वेदैश्च सर्वैरहमेव वेद्यः, "भक्त्या मामभिजानाती'- त्यादीनां स्मृतीनां चोपप्लवः॥ सुवर्णसूत्रम्। -वहीत्यादि । अविद्यारहितस्येति । ब्राह्मण इति शेपः । पुनः निश्चिदाशय परि- हरन्ति-न चेत्यादि । प्रकृते कर्मतानुपपत्तेरिति । अविद्यालेशसत्तासमये वास्तव- रूपस्यागोपरत्वादर्शन क्रियाकर्मत्यानुपपत्तेः । तथा चैवमुपगमेऽपि विभक्तिश्रुतिविरोधो दुर्वार इत्यर्थः । स्माटमन्यत् ॥ हरितोपिणी। अधिछानेति । यथा शुक्ती रजतत्वकल्पना शुक्तिज्ञानं (रूपाधिष्ठानज्ञान) विना न जायते, तथानापीति भावः । तत्कल्पनामिति । विशेषधर्मकल्पनमित्यर्थः । दूपणान्तर- माहुः-निकलमिति । 'निष्कलं ध्यायमान' इत्यत्र निष्फलपदेनेत्यर्थः । तद्विरोधः। मुतिविरोधः । शहते-न घेति। तत्र 'निफल'मित्यादिश्रुतौ । विपयस्तु ज्ञानविषयस्तु । एव भेदेति । वास्तवावालवयोर्मेंदे एव निरूपणं भुतायतीत्यर्थः । उत्तरमाहु:- प्रकृत इति । यत्किचिदविद्यासत्ताकाले । कर्मतेति । 'प्रत्यगात्मान'मिसत्र दर्शन किया- निरूपितकर्मत्वानुपपत्तेरित्ययः । तथा प तत्राविद्यालेदाम सत्वात्तद्रहितस्य दर्शनाविषय. त्यादिति भावः । दूपणान्तरमाहुः कश्चिदिति । अस्य चेति । प्रत्यगात्मपदम्येत्यर्थः । दैरिति । स्मृतीनामिरप्रेणान्वयः । श्रुतिस्मृत्युपलवरूपं दूपणान्तरमाणु:-कित्येति । श्रुतीनामिति । इत्यादीनागिसमेगान्वयः॥ गदाधरमट्टी। भेदनिरूपणादिति । 'तं पश्यते' इति पर्तृकर्मभेदम्यावियरत्यम् । प्रकृते इति । निपले सम्निन् । अस्य पात्रेति । आत्मपदार्यम्याऽकर्मत्त्वात् । वदेव प्रमेयस्यायानु- पेदाराप्रमिदमेष नेन्द्रियादिरूपमिनि । प्रफरणानुरोधात् ।। - ।

·वादशस्य दृश्यत्वकल्पनैव श्रुतावपीत्यर्थः । तदानीं तत्सत्वमुपगम्यापि तदुक्त दूपयन्ति पत्यमित्यासायेन दूपणान्तरमाहुः--अपि चेति । विपयत्यमिति । निरूप्यत इत्यप्रेणा- २०६ विद्वन्मण्डनम् । अपि च 'पराश्चि खानी' त्यनेनाविद्यासम्बन्धीन्द्रियाणामविपय इत्यु- क्त्वा, तद्रहितेन्द्रियविपयत्वं, 'कश्चिद्वीरः प्रत्यगात्मानमैक्षदावृत्तचक्षु- रमृतस्वमिच्छन्नित्यनेन निरूप्यते । 'ज्ञानप्रसादेन विशुद्धसत्त्वस्ततस्तु तं पश्यते निष्कलं ध्यायमान' इति श्रुतौ ज्ञानवत एव तद्दर्शनमुच्यते। न हि तदा सास्तीति वक्तुं शक्यम् । ज्ञाननाश्यत्वेनाभ्युपगमात् । 'यद्धि पश्यन्ति मुनयो गुणापाये समाहिता' इत्यादिस्मृतिविरोधश्च ॥ पश्ये दित्यादिना तनिधान सर्वात्मना अविद्यानाश इति तत्कल्पनैय ननु तदा द्रष्टदृश्यभावस्य सत्वान्निविशेपतदवगतो, 'तत्केन कं तत्रापीति चेत्, तहि ब्रह्मणो दृश्यत्वमप्याविद्यकं तब मनीषितम् । सुवर्णसूत्रम् । मास्तु मनोद्वारकः सम्वन्धो, बहिरिन्द्रियद्वारक एवास्ताम् , वहिर्विपयकज्ञाने मनसोऽपी- न्द्रियाधीनत्वादतो न कल्पनानुपपत्तिरित्याशङ्काया प्रकारान्तरेण तत्सम्बन्धाभावमाहुः- अपि चेत्यादि , विरोधश्चेत्यन्तम् । तथा चाविद्यासम्बन्धदशायामिन्द्रियाणामपि द्वार स्वाभावेन सम्वन्धाभावः, तदभावदशायां तु द्वारसत्वेऽपि कल्पिकाया एवाभाव इत्युभ यथापि न तस्याः सम्बन्ध इति कुतः कल्पकत्वमित्यर्थः । पूर्वपक्षिणा निर्विशेषस्याविषयत्व यदुपगतं तदनेन प्रत्युक्तम् । अविषयत्वश्रुतिविरोधस्त्वमे परिहार्यः ।। अभावदशायां पुनस्तस्याः सत्वमाशङ्कते-नन्वित्यादि । तत्कल्पनैव तत्रापीति । हरितोपिणी। वरफकर्तृत्ववृत्यादिधर्मारोपेणाऽयं कर्तेति भ्रमः स्यात् । स तु न संभवति अधिष्ठानज्ञा नाभायादिति भावः । अविद्यानाशकालेऽपि ब्रह्मणि दृश्यत्वादिधर्मसत्वान्न तस्यास्तकल्प प :- न्ययः । गुणापाये निगुणात्मका विद्यानाशे ।। अग्रासकते–नन्विति । तदा शानदशायामपि । निविशेपेति । निविशेषप्रझमानि- दशायाम् । तत्कल्पनैव मशानयतो द्रष्टत्वदृश्यत्वकल्पनैव । तत्रापि भुतावपि । अस्तु शानकारे अविद्यायाः सत्वं, तथापि दूपणमसीत्याशयेन समाधानमा:-तहीति । गाधरमट्टी। अपि चेति । फेरिय व्याचक्षते-अविधाया जीवम्य प सम्पन्धो दुर्वप' इति । ध्यापक्षत प प्रभप एय प्राग् 'जीवस्यानेक्शगाहायमासयदसत्वात् । न हि दोण्यशाही: सपलाणामेव म्यानेफरयामारो' इति ॥ तत्कल्पनयासपीनि आरिपत्याल्पयेत्यर्थः ।

·.. । व्याख्यानयोपेतम् । २०९ तिमिरोपद्दतनयनस्य नेत्रदर्पणाधानेन सूक्ष्मेष्वपि वर्णेषु स्थूलत्वभ्रमो वर्णप्रमा चैकैनैव जन्यत इति वर्णाशेऽपि भ्रमत्वापत्तेः । न च तस्मिन्नशे तस्य गुणत्वमेव । अविद्यायामपि ब्रह्मांशे गुणत्वमेवाङ्गीकुरु । सर्वश्रुत्ये सुवर्णसूत्रम् । यन्ति-न च तदित्यादि । एकेनेति । नेत्रदर्पणेन । तथा च वास्तवपदार्थस्य निश्चे- तुमशक्यत्वादेपा विवक्षाऽप्यसङ्गतेति वास्तवरूपाभिप्रायमित्युक्तिरसङ्गतैवेत्यर्थः । ननूता विवक्षा नासङ्गता, किन्तु नेत्रदर्पणस्य दोषत्वमेव काचित्कमतो न दोप इत्यत आहुः-- न चेत्यादि । तस्येति । नेत्रदर्पणस्य । ब्रह्मांश इति । अविद्यया प्रतीयमाने ब्रह्मांशे । तथा च *अविद्याऽप्युपकाराय विषवजायते नृणाम् । अनुष्ठिताभ्युपायेन ब. हरितोपिणी। शायां प्रतीयमानं रजतशुक्त्युभयमपि भवति, परन्तु दोपप्रयुक्तत्वं रजतांशे, न तु शुक्ता- विति न तस्या अवास्तवस्खापत्तिरिति भावः । समाधानमाहुः-तिमिरेति । नेत्रदर्प- णेति । उपनेत्रस्थापनेन नेत्रदर्पणस्य उपनेत्रमिति लोके प्रसिद्धिः । तथा च निष्कलादि- पदं तु वास्तवाभिप्रायेणेति कथनमसङ्गतम् । उक्तरीत्या अवास्तवपदार्थाज्ञानादिति भावः । शङ्कतेन चेति । तस्मिन्नंशे वर्णाशे । तस्य नेत्रदर्पणस्य । तथा च विवक्षा नासङ्ग- तेति भावः । उत्तरमाहुः-अविद्यायामपीति । ब्रह्मांशे अविद्यया प्रतीतिविषयीभूते गड्डाधरमट्टी। तस्येति । नेत्रदर्पणस्य । अङ्गीकुर्विति। मार्कण्डेयपुराणे चोक्तं रौच्यान्तरे–'अविद्या. प्युपकाराय विपवज्जायते नृणाम् । अनुष्ठिताभ्युपायेन बन्धायान्यायतो हि सेति । टिप्पणी। अविद्येति । अत्रोत्तरार्द्ध 'बन्धायान्यापि नो हि सेवि संप्रति पाठभेद उपलभ्यते । अत्रेदमवधेयम्-'अविद्या पठ्यते वेदे कर्ममार्गः पितामहा' इति कर्मसु रुचिनाऽरुचिरा- विष्ठता, तत्पितामहैश्च 'अविद्या सत्यमेव तत्' 'किन्तु विद्यापरिप्राप्ती हेतुः कौति रुचि. करणकारणं भणितम् । ततः परं पद्यद्वयेन विहिताकरणस्य प्रत्यवायावहता प्रदर्य 'अवि- द्यापी'यपाठि । अतः प्रकरणमहिनेहाऽविद्या कर्मेति रम्यं प्रतिभाति, परन्वेवं सतीह वन्धकमपि कर्मानुष्ठितेनाभिसन्धित्यागादिरूपोपायेन चित्तशुद्धिद्वारा विद्यापरिप्राप्तिरूपो. पकाराय कल्पत इत्यर्थों वक्तव्यः । सोऽयं तपितृमिः 'नच बन्धाय तत्कर्म भवत्यनामित सन्धितम्' 'विद्यापरिप्राप्ती हेतुः फर्मे'त्यादिना पूर्वमेवोक्त इति पुनस्तत्कथने पौनरुच्यम् । अतोऽविद्या भावरूपाज्ञानमेव परेण वक्तुं शक्यते, न कर्म । यत्कार्यवया कर्मणां दुष्टत्वं, साऽविद्याऽपि निवृत्तायुपकरोति, किमुत फर्माणीति कैमुतिकन्यायेन फर्मणां निवृत्त्यनुकू. लत्वं योधयितुमिदमिति न प्रकरणविरोधोऽपि । दृष्टान्तविधया सङ्गतिसंभवाकर्मणो प्रह- णेऽपि हानिस्तु न काऽपि । 'युक्तयः सन्ति सर्वत्र' परन्तु प्राभलनाऽनुरोधादिदम् ॥ * । वि.२७ ·अपरं चेति । अविद्याकल्पितत्वमेवेति । मृन्निष्ठो यो नैसर्गिको धर्मः स घटे नातीति जतेन किमपि कार्य न जायते, तथा घटेनापि कार्य न स्यादिति भावः । अज्ञानर पिते दशायां प्रतीयमानत्वमति, घटे तथात्वं नास्तीति तयोर्भद इति भान: । उचरयन्ति- इदमंशस्येति । शुषाविदं रजवमिति भ्रमो जायते, तन इदमंशे प्रमात्म, रजतत्वाशे भ्रमात्मक मानद्वयमिति पूर्वोत्तरमीमासयानां सिद्धान्तः । तन दोपदक्षायां प्रतीयमान- समिदमंशस्याप्यनीति तस्याप्ययाखवत्यापतिः । इदमा योधितस्य गुपयादेर्वालवत्यादिति २०८ विद्वन्मण्डनम् । अपरञ्च, अवास्तवमिति कोऽर्थः । वस्तुनो नैसर्गिको धर्मो वास्त- वस्तद्भिन्न आगन्तुको धर्मस्त्ववास्तव इति यदि, तदा मृदः पृथुवुनोव- राद्याकाराणामप्पविद्याकल्पितत्वमेव शुक्तिकारजतवन तु कुलालेन दण्डादिसहकारेण जनितत्वमित्यागतम् । तथा च प्रत्यक्षविरोधः । कचिद् विनापि कुलालादिकं तदुत्पत्त्यनुभवप्रसङ्गः । तेन जलाहरण मपि क्रियेत जाग्रतैव । जलाहरणार्थिनो नियमतो घटे प्रवृत्त्यनुपर- त्तिश्च । न ह्यज्ञानकल्पितमरुमरीचिकापास पाना पिपासोनियमेन प्रवृत्तिः संभवति । न च दोपदशापां प्रतीयमानः स इति वाच्यम् । इदमंशस्थापि तथात्वापत्तेः । न च तत्प्रयुक्तत्वे सतीति वाच्यम् । सुवर्णसूनम् । यत्तेन वास्तवरूपाभिप्रायमित्युक्तम्, तत्र वास्तवरूपमितरव्यावृत्त्या निर्णेतुमवास्तवप दार्थ विचारयन्ति-अपरश्चेत्यादि संभवतीत्यन्तम् । तथा चागन्तुकस्यापि प्रत्यक्षात दिना वास्तवत्वनिश्चयान्नैसर्गिको धर्म एव वास्तव इति नियमोऽसंगत इत्यर्थः । अवास वभिन्नो वास्तव इति विवक्षां दूपयितुमवास्तवपदार्थ विचारयितुं विकल्पयन्ति-न चे. त्यादि । स इति । अवास्तवः । इदमंशस्येति । शुक्तिरजतस्थले इदं रजतमितिप्रतीय मानम्य तस्येत्यर्थः । दोपप्रयुक्तत्वे सति दोपदशाया प्रतीयमानः अवास्तव इत्यपि दूप- हरितोपिणी। अवास्तवं परिदृश्यमानं भवतीति तव मतम् , तगावास्तव इत्यस्यार्थ विचारयन्ति । घटोऽवास्तयोऽशानेन कल्पितः । शुक्तिकायां यथा रजत कल्पितम् । तथा घ तारा प्रवृत्तिन जायत इत्यन दृष्टान्तमाहुः- :-न ह्यज्ञानेति । अवास्तवपदार्थः पूर्वोक्तो न भ. पति, विन्त्वन्य एवेत्याशढ़ते- न चेति । सः अवास्तवः । तथा च शुरियारजते दोर. । गायः । शङ्कते-न घेति । तत्प्रयुकत्ये सति दोपप्रयुक्तत्वे सति । तथा च दोप- गनाघरमट्टी। प्रतीयमानः स इति । अयानयो धर्मः । इदमंशस्येति । इदं रमरामिसन । तर यशी। दोपप्रयुगात्य इति विशेषणीयम् ।

·व्याख्यानयोपेतम् । रूपातिरिक्तं ज्ञानक्रियादिघु करणमिन्द्रियादिकमपि तस्य नास्ति । आनन्दमानकरपादमुखोदरादित्वात् । अथवा नित्यत्वात्तद्धेतुभूतं करणं च नास्ति । अत एव 'न तत्सम' इत्यादि । जीवानामतादृशत्वात् अत एव, 'सर्वस्येशान' इति श्रुतिः । अत एव तहासा एव जीवा इति फलितम् । परा मनोवचसामपीदमित्थतया ज्ञातुमशक्या विविधा सुवर्णसूत्रम्। तत्परिहाराय सिद्धान्तपक्षमाहुः-वस्तुत इत्यादि । तद्धेतुभूतमिति । करादिहेतु- भूतम् । अत एवेति । आनन्दमात्रकरादिमत्वादेव । अत एवेति । समाभ्यधिकराहि- त्यादेव । अन्यथा सर्वेशानत्वं निरङ्कुशं न स्यात् । अत एवैति । निरङ्कुशेशानत्वादेव । हरितोपिणी। करणं, तथान नास्तीति भाषः । अब हेतुमाहुः-आनन्दमात्रेति । पक्षे हेत्वन्तरमाहुः -अथवेति । नित्यत्वादिति । ज्ञानक्रियादीनां नित्यत्वात्तद्धेतुभूतमिन्द्रियादिकं नास्ती- त्यर्थः । अत एवेति । ज्ञानक्रियादीनां नित्यतया तहेतुभूतकरणत्वाभावादेवेत्यर्थः । अ- ताशत्वादिति । नित्यज्ञानक्रियादिमत्वाभावादित्यर्थः । अत एव ब्रह्मनिष्टज्ञानक्रियादीनां नित्यत्वादेव । फलितम् 'सर्वस्येशान' इतिथुया फलितम् । 'परास शक्तिर्विविधै- वेति श्रुतौ पराशब्दार्थमाहुः-परेति । श्रुतौ तु परेत्येकवचनं श्रूयते, व्याख्याने तु बहु- गगाधरभट्टी। अत एव नेति । आनन्दमात्रकरादिमत्वादेव । अत एवेति । साम्याधिक्यराहित्यात् । इदमित्थतयेति । इदमित्थं भवतीति वाक्यैकदेशानुफरणाद्भावे तल् । केवलान्धन्तमोगा इत्यादिवत् । पृपोदरादित्वाद्वा साधुः । शिष्टप्रयोगात् । टिप्पणी। त्यादिना तात्पर्यमहतः पश्चात्प्रतीयते । अतः फलितार्थकथनमिदम् । एवं च नेहार्थद्वय- योधानुपपत्तिपयुक्ता तस्येतिपदावृचिरपि । एवमेव देवदत्तस्य पुनः शिष्यश्चेत्युदाहरणानि सङ्गतानि । अथवा 'गङ्गायां घोपमत्स्या वित्यनेव शक्त्योपादेयत्वं, लक्षणया च भेदो योध्यत इति । द्वयमपि प्राभलने । अनयैव क्रियदरुच्याऽधवा नित्यत्वादिति पक्षान्तरमु- सम् । न तत्सम इति । चद्वयमप्यर्थे । तत्समोऽपि न दृश्यते, तदभ्यधिकोऽपि न दृश्यत इत्यर्थः । जीवादयः सर्वे न्यूना एवेति मायः । अत एवाप्रे दास्य फलिष्यति । चकारस्यानुक्तसमुइयार्थतया तन्यूनोऽपि नेति तु नार्थः । सया सति समत्वमायातीति 'ग तत्सम' इत्यस्य विरोधः । न च प्रोक्ये गात्पर्यम् । लक्षणापत्तेः । स्वाभाविकीति । स्वरूपास्मिका, 'स्वरूपं च स्वभावति कोपात् ।। "" .

·सम्बन्धमा योध्यते, दण्टस्य ताटन, प्रामणम्य दानमिसादाविव । सन परणवादिर. २१० विद्वन्मण्डनम् । कवाक्यतार्थमिदमपि खद्रीत्योच्यते ॥ वस्तुतस्तु ब्रह्मधर्माः सर्व एवानागन्तुका एव, यतो नित्याः । श्रुत्या तथैव निरूपणात् । तथाहि न तस्य कार्य करणं च विद्यते, न तत्स- मश्चाभ्यधिकश्च दृश्यते' 'परास्य शक्तिर्विविधैव श्रूयते खाभाविकी ज्ञा- नवलक्रिया चेति तत्सम्बन्धि यत्किश्चित् कार्य जन्यं नास्ति, किन्त्व- जन्यमेव । किञ्च, तस्येति षष्ट्या *भेदो निरूप्यते । तथा च जीववत्व- सुवर्णसूत्रम् । न्धायान्यायतो हि से'ति मार्कण्डेये रोच्यमन्वन्तरे वाक्याद्यथा तेन कत्वादयो वास्तवा एव प्रतीयन्ते, विषेण च क्षुधाविक, तथानाऽपि तया दृश्यत्वं करचरणादिकं वास्तवमेव प्रतीयत इति सिद्धेरुक्तश्रुतिस्थकर्मवाचकपदे वास्तवावास्तवरूपविभागाङ्गीकारोऽसङ्गव इत्यर्थः । अस्मिन् प्रकारे धर्माणां वास्तवत्वसिद्धावपि नैसर्गिकत्यासिद्ध्या श्रुत्यन्तरविरो. धापरिहारादरुचिं सूचयन्ति–वद्गीत्येति । दर्शनस्याविद्यकत्वमङ्गीकृयेत्यर्थः । हरितोपिणी। प्रझांदो । एकवाक्यतामिति । अङ्गीकुरु इति पूर्वेणान्वयः । अत एवोक्तं मार्कण्डे- यपुराणे रोच्यमन्वन्तरे—'अविद्याऽप्युपकाराय विषबजायते नृणाम् । अनुष्ठिता भ्युपायेन वन्धायान्यायतो हि सेति । अन्यायत अन्यायेन । तथा च ब्रह्मणि दृश्यत्वं करचरणादिमत्त्वं वास्तवमेव प्रतीयते अविद्यया, यथा विपेण क्षुधादिकं प्रतीपते, नेत्रदर्पणेन कत्वसत्वादिकम् । एवं च निष्कलादिपदं तु वास्तवामिप्रायेणेति कथनमसङ्ग: तम् । वास्तवावास्तवविमागस्वीकारस्य व्यर्थत्वादिति भावः । अस्मिन् पक्षे अस्वरसं दर्श- यन्ति-इदमपीति । दृश्यत्वादिधर्माणां वास्तवत्वमपीत्यर्थः । त्वद्रीत्या 'प्रत्यगात्मा नमैक्षदित्यादी दर्शनविपयत्यादिकमाविधकमिति त्वन्मतं स्वीकृत्य ॥ धर्माणां स्वाभाविकत्वयोधकश्रुतिविरोधपरिहारार्थ सिद्धान्तमाहुः-वस्तुतस्विति । सर्व एय प्रह्मघर्गाः अनागन्तुका एवेत्यन्वयः । तनिरूपकश्रुतीर्दर्शयन्ति–तथा होत्या. दिना । यत्किञ्चित्कार्यमिति । कार्यत्वेन परिदृश्यमानम् । किथेति । भेदे सति फुत्र निप्पणमत आहुः-तथा चेति । जीववदिति । जीये यथा जीवातिरिक्तं चक्षुरादि- टिप्पणी। भेदो निरूप्यत इति । अग्रेदमयधेयम्-'न यस्य पार्य फरणं ति भुवो पापा -- गदुपादेयत्यतरप्रतियोगिफभेदयत्वपिटोपी 'गागन्दमात्रफरपादमुसोदरादिरि । .

·व्याख्यानयोपेतम् । २१३ . " इदमेक एवाग्र आसीन्नान्यत् किञ्चन मिपत्, स ऐक्षत लोकानुत्सृज इतीमाल्लोकान सृजत' इत्यादिश्रुतेः सृष्टेः प्राग ब्रह्मणोऽशरीरत्वं तेज:- प्रभृतिलोककर्तृत्वं च मिथ्यावादिनाप्यङ्गीकार्यम् । अतः कर्तव्यांशसा- मान्यनिषेधस्तु नोपपद्यते । न हि तदा कश्चिजीवोऽस्ति । येन खावि. घया तत्कर्तृत्वलक्षणविशेषः कल्प्येत । अस्तीति चेत्, सदेवेति श्रुति- विरोधः । एवं सति यथा स्वाभाविक्यो ज्ञानादिशक्तयः श्रुतियलेनाङ्गी- कृताः अस्येति पठ्या भेदेन निर्देशाद्धर्मरूपास्तथा 'सर्वतः पाणिपा. दान्तं सर्वतोऽक्षिशिरोमुख'मित्यादिश्रुतिस्मृतियलेन स्वरूपभूतानन्दमा- घकरपादादीनामपि संभवान्न करणानामपि सामान्यनिषेध उपपद्यते । तस्मादस्मदुक्त एवार्थः॥ सुवर्णसूत्रम् । कुर्वत् । तेजःप्रभृतिलोककर्तृत्वमिति । तेजोऽवन्नादिकर्तृत्यं लोककर्तृत्वं चेत्यर्थः । कुतो नोपपद्यत इत्याकाहायामाहुः-न हीत्यादि, विरोध इत्यन्तम् । करणानिपेघेऽपीमामु- पपत्तिमतिदिशन्ति-एवं सति यथेत्यादि । पठ्या भेदेनेति । परमते भेदषष्ठीव्या- ख्यानादेवमुक्तम् । तस्मादस्मदुक्त एवार्थ इति । सामान्यनिषेधप्रतिज्ञायाः सकृत्प्रवृत्ता- वगुण्ठनन्यायेनापार्थत्वात्कार्यरूपकरचरणावि विशेपनिषेधरूप एवार्थ इत्यर्थः । एवमि- न्द्रियादीनां श्रौतत्वव्युत्पादनेन गौरवदोषः परोदृकितः परिहतः ।। हरितोपिणी। नान्यत्किञ्चनेति । आसीदिति पूर्वेणान्वयः । मिपदिति । सः व्यापार कुर्वन्नित्यर्थः । तेजप्रभृतिलोककर्तृत्वमिति । तेजःप्रसृतिकर्तृत्व, लोककर्तृत्व चेत्यर्थः । तेजःप्रभृति- कर्तृत्वं नाम तेजोऽनन्नादिकर्तृत्वम् । तेजः, अप्, अन्नादीति तदर्थः । नोपपगत इत्युक्तं, तन हेतुमाहुः न हीति । करचरणादीनां निधो नास्तीत्याहु:-एवं सतीति । धर्मरूपा इति। परास्य शक्तिर्विविधैवेति श्रुती अस्येति भेदेन निर्देशोऽस्तीति धर्मरूपा इत्यर्थः । सामान्यनिषेध इति । कार्यरूपाणां करणानां निषेधसत्वं, न तु नित्यानाम् । अतः करणत्वावच्छिन्ननिषेधो नास्तीत्यर्थः । एतायता सर्वेपां भगनत्सम्बन्धीन्द्रियाणां वेदप्रतिपाद्यत्वं समर्थितम् ।। गङ्गाधरमट्टी। तेजःप्रभृतीत्यादि । तेज:प्रभृतिश्व लोकाध सेपा कर्तृत्वम् ।। ।

·२१२ विद्वन्मण्डनम् । अनेकरूपाः शक्तयः । शक्तिस्वरूपविचारे ब्रह्मखरूपान्नातिरिच्यते इति ज्ञापनायैकवचनम् । तेनाचिन्त्यानन्तशक्तिमत्त्वामुक्तं भवति । सापि शक्तिः स्वाभायिकी, नवागन्तुकी । तथैव ज्ञानशक्तिः क्रियाशक्तिव स्वाभाविक्येव, न तु देहेन्द्रियव्यतिरेकेण जानक्रिये भवत इत्यर्थः । एवं सति नित्यं वस्तु सदविद्यया कल्पितमिति वक्तुं न शक्यम् । विरो- धात् । तस्य किञ्चित् कार्य कर्तव्यं नास्ति, करणमिन्द्रियादिकमपि नास्ति । अत एव 'न तत्सम' इत्यादि । यतः कर्तव्यं विनापि विविधाः शक्तयः, करणं विनापि ज्ञानादिमत्त्वं च श्रूयते । अतः सर्वा अपि श क्तयः स्वाभाविक्य इति व्याख्यानमपि नातिदुष्टम् । यद्यपि नित्यत्वेन सृष्टेः पूर्वमनन्तरं च तासां वर्तमानवान्न हि तदा किश्चित् कर्तव्यमस्ति, तथापि सामान्यनिषेधपरत्वेन दुष्टमेव । ईक्षत्यधिकरणविरोधात् । त. थाहि-'सदेव सौम्पेतमय आसीद एकमेवाद्वितीयमित्युपक्रम्य, 'तदै- क्षत बहु स्यां प्रजायेयेति' 'तत्तेजोऽसृजतेति। तथाऽन्यत्र 'आत्मा वा सुवर्णसूत्रम् । एकवचनश्रुतिविरोध परिहरन्ति-शक्तीत्यादि । तेनेति । विविधत्वश्रावणेन । चादल शक्तिः । एवं सिद्धान्तवर्मना श्रुति व्याख्याय मतान्तरीयव्याख्याने अविद्याश्रयाभावेन तदभाषतस्तत्सम्वन्धाभावरूपं दूपणं वोधयितुं तत् प्रदर्शयन्ति तस्येत्यादि । उत्तराई व्याख्यातात्पर्यमाहु:- :-यत इत्यादि । नन्वेवमानुगुण्ये कुतोऽस्य व्याख्यानस्य दुष्टत्वमत आहुः-यद्यपीत्यादि । अदोपे हेतुमाहुः-नित्यत्वेनेत्यादि । तदेति । प्रलयकाले ! दोपे हेतुमाहुः–तथापीलादि । तथान्योति । ऐसरेयप्रामणे मिपदिति । व्यापार हरितोपिणी । वचनं श्रूयत इति कथमित्यत आहुः-शक्तिस्वरूपति । क्रियाशक्तिश्चेति । धपारेण वलशक्तिः । एवं सतीति । एतादृशोपनिषत्प्रतिपाद्यत्वे सति । विरोधादिति । उक्तः तिविरोधादित्यर्थः । अविद्यासम्पन्धाभावात्तत्सम्यन्धि किमपि नास्तीयाः--तस्येति ! 'नास्ती'सनेन लोकनलक्षण्यं सूचितम । तत्समः कुतो नास्तीत्यत आहुः- नन्येवरीया ध्यात्याने दुष्टत्यं पुत इत्यत आहुः यद्यपीति । तासां शक्तीनाम् । राधा पीति । विरोधमेव विशदयन्ति तथा होत्यादिना। तथाऽन्यत्रेति । अन्यत्र ऐतरेये । गमाघरमट्टी। इत्यर्थ इति । परोतो; न तु युक्त इत्यर्थः । नित्यत्वेनेति । शाशीनाम् । विधि- दिनि । सानयाहि । - -यत इति । - ·व्याख्यानयोपेतम् । २१५ द्विषयत्वं च प्रतिपाद्यते । श्रीमद्देवकीगर्भरतेनाऽपि-नाहं वेदैन तपसा न दानेन न चेज्यया । शक्य एवंविधो द्रष्टुं दृष्टवानसि मां यथे"तीत- रसाधनासाध्यतोक्तिपूर्वक, "भत्या त्वनन्यया शक्य अहमेवंविधोऽ. जुने ति भक्त्यैकसाध्यत्वं दर्शनादीनां निरणायि । तथा चैवंविधनुति- स्मृतिविप्लवं कुर्वन् पारलौकिकसन्मार्गमात्रोच्छेदनाय प्रवृत्त आसुर एवेति सद्भिरुपेक्ष्यः । कल्पान्तकाले शरीरेन्द्रियाभायेन जीवानां भग- वति प्रवेशाच कल्पनासामर्थ्याऽभावे सत्यपि नारायणशयनकथनाच । इत एवं प्रलयानुपपत्तिरपि ज्ञेया॥ किञ्च 'यो ब्रह्माणं विदधाति पूर्व मिति श्रुत्यायुक्तमाथमिकतामसू- ट्यनुपपत्तिः । तदानीमीश्वरातिरिक्तस्याभावेन तत्कल्पफाभावात् । ईश्वरस्य च न कल्पकत्वं वक्तुं शक्यम् । ईश्वरत्वव्याहते। 'यो विधा- सुवर्णसूत्रम्। न्दापि काम्यतपस्यादिविपर्यवेति तदनालोचनात्तथेत्यत उपेक्ष्य एवेत्यर्थः । ननु मध्यादि- विद्यायां कल्पनोपदेशस्य स्वीकारादनापि तदङ्गीकार को दोप इत्याशङ्कायां पूर्वोक्तमेव दोष पुनः प्रकारान्तरेणाहु:-कल्पान्त इत्यादि । कल्पनापक्षो न युक्त इति शेषः । तथा च सृष्टिदशायां तथाङ्गीकर्तुं शक्यत्वेऽपि प्रलयदशायां तदशच्या सिद्धे विशेषस्य वास्तवत्वे सृष्टिदशायागपि तदङ्गीकारो न युक्त एवेत्यर्थः । इत इति । कल्पकाभावादेव । शेयेति । कल्पनापक्षदूपणत्वेन ज्ञेया॥ दूर्पणान्तरमनुवदन्ति-किञ्च य इत्यादि । तथा च त्वदभिमतकल्पनानुपपत्तिरेव दोष इत्यर्थः । नन्वीश्वर एव तदानीं कल्पक इति चेचनाह-ईश्वरस्येत्यादि । कल्पनायां हरितोपिणी। यम्भूरिति श्रुत्येत्यर्थः । तद्रहितेति । अविद्यारहितेत्यर्थः । श्रीमद्देवकीगर्भरलेना- पीति । निरणायीत्यमेणान्वयः ॥ इदं सर्वमविद्यया कल्प्यत इत्या दूपणान्तरमाहुः-किश्चेति । तत्कल्पकेति । ब्रह्म- * टिप्पणी। इतरसाधनासाध्यतोकीति । पूर्व, तदर्थ तपस्यादि, तेषु क्रियमाणेष्वेवारशो अग' इत्यादिना वपःप्रभृतिसाध्यत्व दर्शनादीनामुक्तम्, पुनरन च तदसाध्यत्वमित्यापा. ततो विरोधः प्रतिभाति, परन्तु तन तेषा चित्तशुद्धिद्वारा तहेतुत्वमभिप्रेतम् , अन तु साक्षात्तवेतुत्यनिषेधो भक्तेः साक्षातदिति वक्तमिति न सः ॥ .

·२१४ ब्रह्मण' स. वाविद्याक. ल्पितमित्यस्य खण्डनम् । विद्वन्मण्डनम् । (३३) किश्च, अविद्याकल्पनपक्षे तत्प्रसादेन तत्माकट्यतद्दर्शनायन- पपत्तिः। तदर्थ तपस्यादितत्साधनप्रवृत्त्यनुपपत्तिश्च । न हि विशेषत्व जी- तपस्यादिसाधनानां दोपोद्भव एव फलम् । येन तेषु क्रिय. माणेष्वेतादृशो भ्रमोऽविद्यया जन्यत इत्युच्येत । तथा प्रकारान्तरेण सति चित्तकपायशोधकवं साधनानां सर्वत्र भूपमाणं व्याहन्येत । दोपाधिक्यजनकलेन निन्दितत्वं च स्यात् । किञ्च 'पराञ्चि खानीति श्रुत्वाऽविद्यावदिन्द्रियाविषयत्वं, तद्रहितत- सुवर्णसूत्रम्। (३३) सृष्टिसामयिकं तदीयफल्पनापक्षं पुनः प्रकारान्तरण दूपयन्ति-किञ्चेत्यादि । तत्प्रसादेनेति । 'ज्ञानप्रसादेन विशुद्धसत्त्व' इति 'तमक्रतुं पश्यति वीतशोको भातुः प्रसादादिति श्रुतेनिप्रसादेन भगवत्प्रसादेन वा । तत्माकव्येति । 'तस्यैप आत्माविवृणुते तनुं स्वामिति श्राविततत्प्राकट्येयर्थः । तदर्थमित्यादि । तथा च करपनायाः सर्वकालं संभयात्तथेत्यर्थः । ननु कल्पने चिन्ताया इव तपस्यादीनामपि साप नरवान तत्करणानुपपत्तिरित्यत आहुः-न हीत्यादि । तथा चाविद्यायाः ज्ञानावरकत्वेन कल्पनादशायां ज्ञानतिरस्कार एव भवेन्न प्रसादो नाप्यावरणभङ्ग इति न प्राकट्यादी. त्यर्थः । ननु 'यत्र कर्मसु काम्येषु स्त्रियं स्वमेषु पश्यति । सिद्धिं तत्र विजानी- यातस्मिन् स्वमनिदर्शन' इति श्रुतौ यथा कान्यकर्मणस्ताइफलजनकत्वमेवं तपस्याः दीनामपि तादृशदोपजनकत्वमेवेति चेत्तत्राहुः-तथा सतीत्यादि । तथा च फायर कपायजनकत्वेन निन्दितत्वात्तदृष्टान्तेनात्र प्रत्ययस्थान न युक्तमित्यर्थः । ननु 'कः क्षेमो निजपरयोः कियानर्थः स्वपरगुहा धर्मेणे'त्यादिस्मृतौ तन्निन्दापि स्मर्थत एवेति चेत्तः प्रादः-किश्चेत्यादि । तथा च 'तपो मे हृदयं साक्षा'दित्यादौ तरप्रसङ्गादर्शनाटुक्तनि- हरितोपिणी। (३३) इदानी कल्पनाऽविद्ययेति पक्षं प्रकारान्तरेण दूपयन्ति-किन्येति । तमसाः देन 'धातुः प्रसादा'दिति शुन्या भगवत्प्रसादेनेत्यर्थः । तमाकय्येति । 'तस्यैप आगा वृणुते तनुं स्वामिति श्रुतिप्रतिपाचभगवत्प्राकट्येत्यर्थः । प्रवृत्त्यनुपपत्तिमेव समर्थयन्ति न हीत्यादिना । तथा सतीति । वपस्यादीनां दोपज स्वीनियमाणे सति । चितफपायेति । पित्तदोपेत्यर्थः । कित्येति । श्रुत्येति । 'पराचि खानि व्यतृणरस्यः गहापरभट्टी। (३३) तन्नसादेनेति । मानप्रसादेन भगवत्प्रसादेन वां । 'मानप्रसादेन यिशुरः परव' शी । 'तमझतुं पश्यति यीतशोको धातुः प्रसादान्महिमान'मित्युभयभुतेः । इत एय प्रलयेनि । पम्पपामायादेवेत्यर्थः॥ । ।

·। व्याख्यानयोपेवम् । २१७ 'ज्योतिश्चरणाभिधानात्' इत्यादिभिरधिकरणैर्महता प्रबन्धेन यनि- रूपयत्यतो यत्प्रकारकं श्रुतिनिरूपयति तादृशमेव तद्रहीवेति सूत्र- कारानुशय इति ज्ञायते । अन्यथा 'य एपोऽन्तरादित्य इत्यादि- श्रुतिनिरुपितखरूपाणां ताहगलीवादिस्वरूपत्वे व्रामस्वरूपत्वे या तव मतेऽचिद्याकल्पितत्त्वस्याविशिष्टत्वाहापरत्वमेवैतेपामिति न निर्णय कुर्यात् ।। सुवर्णसूत्रम्। घरणाभिधानादिति । एतावानस्य महिमा ततो ज्यायांश्च पुरुषः, पादोस्स सर्वा भूतानि त्रिपादस्यामृतं दिवी तिघरणाभिधानादित्यर्थः । निरूपयतीति । नि- णयं निरूपयति । अन्यथेति । तेपां ब्रह्मत्वे यदि सूत्रकारानुगयो न स्यात्तदेत्यर्थः । निरूपितस्वरूपाणामिति । निरूपितानि यानि स्वरूपाणि तेपाम् । तथा च मध्वादि- सूत्रेऽपि सांस्य प्रत्येव गौण्यापादानं, पश्चशिसवृत्तौ चक्षुरधिदैवतत्वेन सिद्धस्स सूर्यस्य मधुत्वासंभवे तेनापि तत्र गौण्येवादरणीयेति तद्वदजादाब्देऽपि गौण्यादरणीयेति सम्बोध- नार्थत्वात् । अवस्खदुदाहृत्य प्रयते तथाङ्गीकरणमसद्गवमित्यर्थः ।। हरितोपिणी। दिवाक्ये ज्योतिःशब्दवाच्य प्रौव, १ चरणाभिधानात् । एतावानस्य महिमा, अतो ज्यायाश्च पूरुपः । पादोऽस्य विश्वा भूतानि, त्रिपादस्यामृतं दिवी'ति चरणामिधानादित्यर्थः । इत्येवरीत्याऽधिकरणचतुष्टयेनेत्यर्थः । सूत्रकारानु- शय इति । व्यासामिप्राय इसर्थः । सूनाणां विस्तरशोऽर्थविचारस्तु माध्ये अस्म- स्कृततद्विवरणे च द्रष्टव्यः, अन्धविसरभयाद्विरम्यते । अन्यथेति । तेषां ब्रह्मत्वे यदि सूत्रकाराभिप्रायो न स्यात्तदेत्यर्थः । अविशिष्टत्वादिति । समानत्यादित्यर्थः । एतेपा- मिति । सूनाणामित्यर्थः ॥ गगाधरभट्टी। चरणाभिधानादिति । 'पादोऽस्य विश्वा भूतानि त्रिपादस्यामृतं दिवी'यादेः । अनुशय इति । 'भवेदनुशयो द्वेपे पश्चात्तापानुवन्धयो रिति विश्वाद्भवदुक्तार्थे व्यासस द्वेष इत्यर्थः । अन्यथा । अनुशयाभावे ।। कुतः ·। , विद्वन्मण्डनम् । तीति श्रुत्युक्तमीश्वरकर्तृत्वं चापेयात् । किञ्च, सूत्रकारः सर्वेषां वेदा न्तानां ब्रह्मणि समन्वयं प्रतिज्ञाय तन्निरूपणार्थ प्रवृत्तः सन् निःसन्दि- ग्धतत्पराणां निश्चितत्वादेव निरूपणमकृत्वा सन्दिग्धतत्पराणामेव 'य एपोऽन्तरादिले हिरण्मयः पुरुषो दृश्यते हिरण्यश्मश्रुरिति, 'अस्य लो- कस्य का गतिराकाश इति होवाचे'त्यादि, 'कतमा सा देवता माण इति होवाचे'त्यादि, 'अथ यदतः परो दिवो ज्योतिर्दीप्यत' इत्यादी नाम्, 'अन्तस्तद्वर्मोपदेशात्' 'आकाशस्तल्लिङ्गात्' 'अत एव माण' सुवर्णसूत्रम् । व्यासाशयविरोधं च स्फुटीकुर्वन्ति-किञ्च सूत्रेत्यादि, कुर्यादित्यन्तम् । तद्धर्मोपदे- शादिति । स एप सर्वेभ्यः पाप्मभ्य उदित' इति ब्रह्मधर्मोपदेशादित्यर्थः । तालि ह्यादिति । 'सर्वाणि ह वा इमानि भूतानि आकाशादेव समुपद्यन्ते, आकाश प्रत्यस्तं यन्ती यादिनाविताब्रह्मलिङ्गादित्यर्थः । अत एवेति । सर्वाणि ह वा इमानि भूतानि प्राणमेवाभिसंविशन्ति प्राणमन्युजिहत' इति श्राविताब्रह्मलिङ्गादेवेसर्थः । हरितोषिणी। सृष्टिकल्पकेत्यर्थः । अपेयादिति । कल्पनासत्वे कर्तृत्वामानादिति भावः । किश्चेति । सूत्रकारः व्यासः । तत्सराणामिति । ब्रह्मपराणां सूत्राणामित्यर्थः । सन्दिग्धतसराणा मिति । सन्देहविपयीभूतब्रह्मपराणामित्यर्थः । सन्दिग्धब्रह्मपरश्रुतीरेवादुः--'य एपोन्तः रादित्य' इति । इत्यादीनामिति । श्रुतीनामित्यर्थः । अन्त इत्यादिमिः । 'य एपोन्तरादित्य' इति श्रुतावन्ताधूयमाणः परमात्मैव । कुतः, 'स एप सर्वेभ्यः पाप्मन्य उदित' इति ब्रह्मधर्मोपदेशादित्यर्थः । आकाश इति । 'सर्वाणि ह या इमानि भूतान्याकाशादेव समुत्पद्यन्ते, आकाशे प्रत्यस्तं यन्ति' इत्यादिश्रुतौ प्रालिङ्गादाकाशो ब्रह्मवेत्यर्थः । अत एवेति । सर्वाणि हवा इमानि भूतानि प्राणमेवाभिसंविशन्ति प्राणमन्युजिहत' इति श्रायणाया (ग्राम) लिङ्गादेव प्राणो प्रझैव ज्योतिरित्यादि । 'अध यदतः परो दियो ज्योतिदीप्यते विश्वतः पृष्ठेविया गगाधरमट्टी। तद्धर्मोपदेशादिति । 'स एप सर्वेभ्यः पाप्मभ्य उदित' इत्याशुपत्यादपहतपाः मत्यादिः । 'एप मारमा अपहतपाप्मेति शुन्यन्तरान् । तहिनादिति । 'आकाशा देव सर्वाणि भूतान्युपद्यन्ते' इत्यादेः । अत एवेति । प्रालिङ्गादेव । पदामामिनि पारम् । २ पेशाम्तचापपानामिपुषित माति । इत्यादिभिरधिकरणैरिति ।

·व्याख्यात्रयोपेतम् । २१९ हेतोरशक्यनिरूपणत्वात् । न च कालादेरेव हेतुत्वं, तस्याप्येतत्तुल्य- खात् । न च ताइक्वभावैव सेति वाच्यम् । अद्वैतभुत्यनुरोधेनासद्रूप- स्नेनैव सा त्वभिमतेति तत्खभावस्यापि तादृशत्वेन कस्य कारण- त्वम् । ननु कार्यमपि तथैवेति यक्षयलिन्याय इति चेत्, कार्यमास्तां वा तथा, कारणेन तु सतैव भाव्यं मणिमन्त्रादिन्यायेनेति पूर्वमेवावीचाम । किञ्च, ब्रह्मजिज्ञासां प्रतिज्ञाय ब्रह्मवेन निरूपितसविशेषाणां कल्पि- तलं वदन व्यासस्य प्रतिज्ञाहानिमपश्यन्नुन्मत्तोऽसि ।। (३५) ननु ब्रह्मण एकरसत्वेन सविशेषाणां चानेकरसत्वेन ब्रह्मत्वा- सुवर्णसूत्रम् । न्तराण्याहुः-किश्च कृत इत्यादि । एतत्तुल्यत्वादिति । जडत्वेन तत्कार्यत्वेन च तत्तु- स्यत्वात् । ननु कार्यस्यासत्वेऽङ्गीकृते विशेषाणामसिद्धेः किं कारणसत्वापादनेनेति शङ्काया- माहुः-किश्चेत्यादि । तथा च तवोन्मत्तत्ववोधनाय तथोच्यते, न तु कार्यासत्त्वमुपग- म्यत इत्यर्थः ॥ (३५) स्वस्योन्मत्तत्वं वारयितुं यतते-नन्वित्यादि । तथा च स यथा सैन्धवप. हरितोपिणी। किच्छति । कृत इति । एकादशस्कन्धे । अशक्यनिरूपणत्यादिति । अविद्याया जडत्वा- तत्कल्पने सामर्थ्याभावादिति भावः । शङ्कतेन चेति । हेतुत्वमिति । 'जन्यानां जनकः कालो जगतामाश्रयो मत' इत्यभियुक्तवाक्याद्धेतुत्वमित्यर्थः । उत्तरयन्ति- तस्यापीति । अविद्याकर्मत्वेन तत्तुल्यत्वादित्यर्थः । शङ्कतेन चेति । तादृगिति । कल्पनाकरणत्वस्वभावा सा अविद्येत्यर्थः । उत्तरयन्ति-अद्वैतेति । तादृशत्वेनेति । असद्रूपत्वेनेत्यर्थः । शइते-जन्विति । कार्यमिति । करम्यं कार्यमित्यर्थः । तथैवेति । असदूपमेवेत्यर्थः । यक्षेति । 'यादृशो यक्षस्तादृशो बलि रितिन्यायेन दोपो नास्तीत्यर्थः । उत्तरयन्ति-कार्यमिति । तथा असदूपम् । सता सद्रूपेण । अन्न दृष्टान्तमाहुः-- मणीति । गण्यादेः सदूपत्वं, तत्कार्यस्यासद्रूपत्वं लोके गारुडीविद्यायां दृश्यत इत्यर्थः । ननु भवन्मते कार्यस्यापि सत्वं स्वीक्रियत इति कथमुक्तं कार्यमास्तां तथेत्यत, आहुः-- किश्चेति । ब्रह्मत्वेनेति । 'अथातो ब्रह्मजिज्ञासे'त्यनेन प्रतिज्ञा कृता, 'अन्तस्तद्धर्मों- पदेशा'दित्यनेन विशेषाणां ब्रहत्वेन निरूपणं कृतम् ; भवद्भिस्तु तेषां फल्पितत्वमुच्यत्त इति व्यासस्य प्रतिज्ञाहानिरित्यर्थः ।। (३५) स्वस्पोन्मत्तत्वं वारयति नन्विति । एकरसत्वेनेति । भुतौ च 'यथा सैन्ध. गङ्गाधरभट्टी। एतत्तुल्यत्वादिति । कल्पिवयात् ।।

·हापरता सा- खण्डनम्। द्याया नियतसामयिकनियतवस्तुकल्पने समयान्तरे चान्याहशकल्पने निरूपणेन यत्सिद्धं तदाहुः-एतेनेत्यादि । तथा सविशेषश्रुतिरप्यस्थूलादिश्रुतिवत् स्वरूप (३४) किञ्चिदाशय परिहरन्ति–नन्वित्यादि, विरोध इत्यन्तम् । एवं तात्पर्य- निर्णयादिति भावः । परिहरन्ति-मैवमिति । तेपामिति । सूर्यान्तर्वर्तमानादिचतु. र्णाम् । नियमव्याहतेरिति । उपनिषद्वाक्यैौव प्रतिपाद्यत इति नियमव्यापातादित्यर्थः। (३४) प्रतारकेति । 'योऽन्यथा सन्तमात्मान'मित्यादिश्रुतेः। एतेन एरित्यर्थः । .२१८ विद्वन्मण्डनम् । (३४) ननु ब्रह्मपरत्वेनैवोपासनानि तत्तत्फलसाधकानि । ईश्वरपुर- ब्रह्मसूत्र स- पाकाशप्राणादिरूपेष्वब्रह्मत्वेनोपासने कृते तत्तत्फलं न विशेषथुतीना- भविष्यतीति तेपु ब्रह्मत्ववोधनार्थ सूत्रकारेण निर्णयः कृत मुपासनार्थ व- इति चेत्, मैवम् ; वस्तुतस्तेपामब्रह्मत्वे तन्निरूपिकाणां शु- ध्यत इत्यस्य तीनामब्रह्मपरवापत्त्या तन्नियमव्याहतेः, प्रतारकत्वापत्तेश्च। किञ्चाविद्याकल्पितत्वाविशेपात्प्रसिद्धार्थानेवानूद्य नैतदिति निषेधमेव कुर्यात् । समन्वयप्रतिज्ञामेव च न कुर्यात् । तेपामब्रह्मत्वेन तन्निरूपिकाणां तासामतन्निरूपकत्वात् । तथा च, 'सर्वे वेदा यत्पदमाः मनन्तीतिश्रुतिविरोधः । एतेन सविशेपनिरूपिका श्रुतिन ब्रह्मस्वरूप निरूपयितुं प्रवृत्तेत्यादि निरस्तम् । किन, 'कृते शुक्लश्चतुर्याहु'रित्यादिना इलावृतादिदेशविशेपेषु, 'तुरीयां तामसी मूर्तिमित्यादिना च निपत देशे नियतकाले नियतानेकरूपानमनुपपन्नं स्यात् । एकस्या एवावि सुवर्णसूत्रम् । पस्यैय निरूपिकेति उपजीवकत्वनैर्बल्ययोरभावात्तस्याः यथाकथंचित् प्रतिपत्त्यर्थत्वमित्यत्र गमकस्याभावाच तन्निरस्तमित्यर्थः । अविद्याकल्पनपक्षे उपहणविरोधं बोधयितुं दूषणा हरितोपिणी। (३४) शङ्कते---नन्विति । निर्णयः कृत इति । वस्तुत उपासनाबोधकसूत्राणां तथैव दूषणान्तरमाहुः-प्रतारकत्वेति । अन्यदपि दूपणमाहुः-किञ्चति । प्रतिज्ञामेवेति चकारेण पूर्वोक्तनिषेधकरणं समुच्चीयते । अत्र हेतुमाहुः तपामिति । तासामिति । 'य एपोन्तरादित्य' इत्यादिश्रुतीनामित्यर्थः । एतेनेति । इति सूत्रादितात्पर्यवर्णनेन । सवि. शेपेति । यथा अरथूलादिनिर्विशेषश्रुतिम्रसम्वरूपं निरूपयति, तथ्य सविशेषश्रुतिर्न निह. पयतीत्यर्थः । अविद्याया ब्राह्मणोऽनेकरूपकल्पने सामर्थ्य नास्तीति दूपणान्तरमाहुर गगाधरभट्टी। -- ·व्याख्यानयोपेतम् । २२१ नित्यत्वात् । अग्रे च क्रमण प्रादुर्भावः परम् । यतो याल्येऽल्पदेशाव- च्छेदः करादीनां, पोगण्डादिषु चाधिकदेशावच्छेदो भक्तैरनुभूयते । तत्र च शुद्धब्रह्मत्वं ब्रह्मणैव विचारितम्-तोकेन जीवहरणं यदुलकिकाया- त्रैमासिकस्य च पदाशकटोऽपवृत्तः । यद्रिङ्गताऽन्तरगतेन दिविस्तृशोर्चा उन्मूलनं वितरथार्जुनयोन भाव्यमित्यादिना द्वितीयस्कन्धेऽपि । दश- मस्कन्धेऽपि दामोदरलीलाप्रस्तावे-न चान्तन पहिर्यस्य न पूर्व नापि चापरम्। पूर्वापरं बहिश्चान्तर्जगतो योजगच्च यः। तं मत्वाऽऽत्मजमव्यक्तं मर्त्यलिङ्गमधोक्षजम् । गोपिकोलूखले दाना बयन्ध प्राकृतं यथे'त्युक्त्वा रज्जुन्यूनतानिरूपणेनापि पूर्णवं तस्यैव प्रतिपादितम् । 'नया चोपनि- पद्भिश्च सांख्ययोगैश्च सात्वतैः । उपगीयमानमाहात्म्यं हरिं सामन्य- तात्मज'मिति वाक्येन मृत्लाभक्षणानन्तरीययशोदाप्रार्थितनिजवदन- सुवर्णसूत्रम् । --अग्रे चेत्यादि । ननु प्रामाणिकप्रतीतिवलाइनित्यमेवास्त्विति शङ्काया निवृत्त्यर्य तत्र ब्रह्मत्वं निगमयितुं संगतिमाहुः-तत्रेत्यादि। तत्रैति । भक्तहग्गोचरखरूपे । ननु ब्रह्मणा सामर्थ्यमानमुक्तं, न तु ब्रह्मत्वमपीत्यत आहुः-दशमस्कन्धेऽपीत्यादि । त्रय्या चेति । वाक्ये त्रय्युपनिपत्पदाभ्यां चकारवयेन च सर्वाः परापरविद्याः संगृहीताः, सांख्यादिपश्च सर्वाः स्मृतयः । मोक्षधर्मे तथा प्रतिपादनात् । सात्वतैष्णवतन्त्रैः । सत्त्वस्य समूहः हरितोपिणी। न जायत इत्यत आहुः-अग्रे चेति । अग्रे पूतनामुक्तिदानोत्तरम् । क्रमेण तत्तल्लीला- क्रमेण । वाल्यपोगण्डलीलासामयिकतत्तद्रूपानुभवः कथमियत आहुः--परमिति । परं- वित्यर्थः । अनुभूयत इति । मतानुप्रहार्थमधेतदिति भावः । अस्मिन्नर्थे सम्मतिमाहुः- तत्र चेति । तत्र भक्तानुभवविषयीभूततत्तद्रूपे । ब्रह्मणा कुन विचारितमित्यत आहुः- तोकनेत्यादिना, द्वितीयस्कन्धेऽपीसन्तम् । अन शुद्धग्रह्मलं नोक्तं, किन्तु तत्पराक्रम- फथनमानमित्यत आहुः-दशमस्कन्धेऽपीति । प्रतिपादितमिति । पूर्णत्वकथनेन शुद्ध- ब्रह्मत्वं प्रतिपादितमित्यर्थः । श्रुतिस्मृतावपि तस्वैर प्रतिपादनमस्तीसाशयेनाः त्रय्येति। ऋग्यजुःसाममियज्ञस्वरूपनामाहात्म्यप्रतिपादनमस्तीति त्रय्येत्युक्तम् । एतेन सम्पूर्णपूर्व- पाण्डस भगवत्परत्वमुत्तम् । उत्तरकाण्दस्वारि धात्वं वक्तुमाहुः-उपनिपदिश्चेति । घेदप्रतिपाद्यमाहात्म्यमुक्त्वा स्मृतिप्रतिपाद्यमाहुः-सांख्येति । त्रयाणां स्मृतावर निवेदाः। सात्यतः सत्वम्म समुदायः सात्र, तदन्तः सात्वतास्तेषां तम्राणि सात्वितानि, है- यतः । वाक्येनेति । प्रतिपादितमिति पूर्वेणान्ययः । मृरनामनणानन्तरीयम्ब व्यादा. १.पेपर्स सोपिणीममा.

·पपत्तिसमा योधयितुं भगवद्वचनान्या:--सर्वत इति । प्रतिपादितमिति । गीतायां समापिर्यन्त विद्वन्मण्डनम् । नुपपत्तिरिति चेत्, मैवम् । धर्मिग्राहकप्रमाणसिद्धत्वात् । विरुद्धधर्मा- अयतासाधने- तथाहि-ब्रह्म वेदैकसमधिगम्यम् । तत्र च 'सर्वकामः सर्व नैकरसत्यानु- गन्धः सर्वरस' इति निरूप्यते । 'सर्वतःपाणिपादान्तं सर्व- धि । तोऽक्षिशिरोमुखम् । सर्वतः श्रुतिमल्लोके सर्वमावृत्य ति ष्ठति । सर्वेन्द्रियगुणाभासं सर्वेन्द्रियविवर्जितम् । असक्तं सर्वभृचैव निर्गुणं गुणभोक्त चेत्यादिना भगवतैव स्वस्वरूपं प्रतिपादि- तम् । अत्रान्तपदेन करचरणाद्यवच्छेद उच्यते । अत एव पौगण्डली. लासामयिक स्वरूपं यावत्परिमाणकं तावत्परिमाणकं तदेव खरूपं पूत नामुक्तिदानदशायामपि वर्तत इति संगच्छते । सर्वेपामपि रूपाणां सुवर्णसूत्रम्। नोऽनन्तरो वाह्यः कृत्लो रसघन, एवं वा अरे अयमात्माऽनन्तरो बाह्यः कृत्स्नः प्रज्ञान घन एवं'यादिश्रुत्या ब्रह्मण एकरसत्वस्य सिद्धत्वात् सविशेषस्य ब्रह्मत्वानुपपत्ते मुन्मत्त इत्यर्थः । अनुपपत्ति समादधते-मैवमित्यादि । तथा च प्रतीयमानत्येप्येफरसत्यानपायात्सुसेन ब्रह्मत्वोपपत्तेस्तवोन्मत्तत्वमनिवार्यमित्यर्थः । तथा त्वमुपपादयन्ति तथाहीत्यादि । वेदैकसमधिगम्यमिति । न निर्विशेपश्रुतिमात्रैक गम्यं तद्ब्रह्मस्वरूपं निष्कृष्टम् । श्रुतिसमानानुपूर्वाक गीतावाक्यमुपन्यस्यन्ति--सर्वत इत्यादि । प्रतिपादितमिति । स्वस्य पुरुषोत्तमत्वं पुरुपोत्तमलक्षणादिकं च वदता आस: माप्ति प्रतिपादितम् । अत एवेति । सर्वतःपाणिपादान्तत्वादेव । संगच्छत इति । श्रीगदाचार्योक्तिः संगच्छत इत्यर्थः । नित्यत्वे सर्वदेव सर्वरूपाणि प्रतीयेरनिति चेत्तनाहुः हरितोपिणी। वधन' इति दृष्टान्तेन ब्रह्मणः प्रज्ञानघनत्वं प्रतिपादितमित्येकरसत्वेनेत्यर्थः । समाधान माहुः-मैयमिति । धर्मीति । एकरसत्वानेकरसत्वाश्रयीभूतनह्मरूपधर्मिणो पाइयं यत्न माणं वेदस्तसिद्धत्वं धर्मस्येत्यर्थः । तदेयोपपादयन्ति तथाहीत्यादिना । वैदैकेति । निर्विशेपसविशेपसकलश्रुतिगम्यमित्यर्थः श्रुतिस्मृतिभ्यां तादृशमेव ब्रह्म प्रतिपाद्यत इति भगवतैव प्रतिपादितमिसर्थः । अवच्छेदो धर्मः । अत्र श्रीमदाचार्यचरणोक्तं सद्गतं भवः सीया:-अत एवेति । पीगण्डेसारभ्य वर्तत इत्यन्त श्रीमदाचार्यचरणवचनम् ! ननु यदि सर्पपा रूपाणामयययानां नित्यत्वं बीमियते चेत्तेपानेकरूपेण सर्वदा प्रतीतिः कुतो गदाधरमही। (३५) अवच्छेद उच्यत इति । अन्यादिभेटः मगन्छन इति अयोधिन्युगम् । भऽपदपन मम्यन्ध उच्यते । प्रमाणसिद्धत्वेनानेकरसत्वेन ·व्याख्यानयोपेतम् । किकास्तथैव शुद्धमेव ब्रह्मावभासते। ब्रह्मैव कर्मेन्द्रियज्ञानेन्द्रियादिरू- पेण भासत इत्यर्थः । न तु लौकिकानीन्द्रियाणि तत्र सन्ति । तदाह- 'सर्वेन्द्रियविवर्जित मिति । 'असक्त'मित्यादि स्पष्टम् । अत एव 'वैश्वा- नरः साधारणशब्दविशेषादित्यधिकरणे 'यस्खेतमेवं प्रादेशमात्रमभि- विमानमात्मानं वैश्वानरमुपास्ते' इति श्रुत्युक्तप्रादेशपरिमाणवत्त्वम- भितो विगतमानत्वलक्षणं व्यापकत्वं, पाजसनेयिशाखोक्तं स एषोऽ- निर्वैश्वानरो यत्पुरुपस्तं यो हैनमेवमग्निं वैश्वानरं पुरुपविधं पुरुषेऽन्तः सुवर्णसूत्रम् । नानां शब्दानामाश्रयतो लिङ्गवचनानि भवन्तीति महाभाज्याविशेषणभूतस्यास्य शब्दस्यान नपुंसकत्वं बोध्यम् । श्रुत्यादिसिद्धं विरुद्धधर्माश्नयत्वं न्यायतोऽपि रढीकर्तुमाहुः --अत एवेसादि । अधिकरणार्थस्तु–'यस्त्वेत'मित्यादिश्रुतौ वैश्वानरशब्दस्तावञ्चतु- प्र्वर्थेषु प्रसिद्धः । जाठराग्नौ तावत्-'अयमग्निवैश्वानरो येनेदं पच्यते, यदद्यत' इत्यादिपु, महाभूततृतीये च-'विश्वमा अग्निं भुवनाय देवाः वैश्वानरं केतुम. 'ह्रामकृण्व'निसाझे, देवतायां च -वैश्वानरस्य सुमतौ स्याम राजा हि कं भुव- नानामभिश्री रित्यत्र 'सम्वत्सरो वा अग्निर्वैश्वानर' इति, 'सम्बत्सरश्च प्रजाप- तिरित्यपि तैत्तिरीयश्रुतौ सिद्धम् । विश्वे च -'विश्वो वैश्वानरः प्रथमः पाद' इति । स च प्रजापतिरेव । छान्दोग्ये तु 'आत्मानमेवेमं वैश्वानरं संप्रत्यध्येपि तमेव नो चूही'यात्मानमुपक्रम्य पठ्यते । ततः सन्देहः । अत्र किं जाठराद्यन्यतमोऽभिधीयत उत परमात्मेति । अत्र जाठराग्निभूततृतीयदेवतासु 'मूर्दैव सुतेजाश्चक्षुर्विश्वरूप' इत्या- हरितोपिणी। भासंः प्रकाशः, सर्वेन्द्रियगुणा इव आभासः सर्वेन्द्रियगुणाभास इत्यर्थः । अस्य नपुंस- कत्वं 'गुणवचनानां शब्दानामाश्रयतो लिङ्गवचनानि भवन्तीति महाभाग्यमा- 'माण्याद्वरेभ्यम् । तथा च निर्गलितार्थमाहुः ब्रह्मैवेति । विरुद्धधर्मानयत्वं गीतायां स्पष्ट- मुक्तमित्याहुः-नतु लौकिकानीति । अत एवेति । ब्रह्मणः श्रुत्युक्तविरुद्धधर्माश्रयत्वा- देवेत्यर्थः । अधिकरण इति । विरुद्धधर्माश्रयत्वमुक्तमिति शेपः । संशयाग्रुपपत्त्यादिकं भाष्ये मत्कृतविवरणेऽपि श्रुतिरहस्ये च । एवं च स्मृतिन्यायसिद्धमिति भावः । अधिकर- णार्थ विशद्यन्ति-यस्वेतमिति । वैश्वानरपदवाच्यं ब्रह्म । कुतः ? साधारणशब्दवि- शेषात् साधारणशब्दाद्यो विशेषः 'यरवेतमेवं प्रादेशमात्र मित्यादिश्रुत्युक्तं प्रादेशमा- प्रत्वं व्यापकत्वं च, अथ च वाजसनेयिशासोक्तं पुरुषविधत्वं, पुरुपेऽन्तःप्रतिष्ठितत्वं च गगाधरभट्टी। वैश्वानर इति । अयमग्निरेव कोशादिप्रसिद्धेरिति प्रथमपक्षे, उत्तरम्-साधारणश. ब्दविशेषादिति । विशेष उपपाद्यते-'यस्त्वेतमेव मित्यादिना । - ·किञ्च, सर्वाणि यानीन्द्रियाणि चक्षुर्वागादीनि तद्राह्या गुणाश्चालौ। क्रमेण वदन्तस्तद्धाप्यफकिकामेवाहु:-यत इति । इममित्यादि । अत्र श्रीमदाचार्यस- प्राणो भवती तिश्रुत्यनुसारेण तदाशयं हृदि कृत्वा इन्द्रियाणि च गुणाश्च इन्द्रियगुणाः, अस्य प्रतिपादितमिति पूर्वेणान्ययः । एतेनेति । 'त्रय्या चोपनिपद्धिरिति वाक्यो। क्तदाद्युपगीयमानत्वेन । धर्मत्वेनापीति । अपिना च त्रय्या श्रुत्युक्तधर्मत्वेनापि महत्वं सिद्धमित्यर्थः। धर्मवत्वेन सिद्धी प्रयोजनमाहुः-यत इति । शिष्टसन्दिग्धनमधर्मयोधने पूर्वोक 'सर्वेन्द्रियगुणाभास'मिति वाक्येन शुद्धं महावगम्यत इति योधयितुं तदर्थमा। -विधेति । सर्वाणीति । इन्द्रियाणि गुणाध इन्द्रियगुणा:, आनमन्तादास इत्या. २२२ विद्वन्मण्डनम् । व्यादाने प्रदर्शितसात्मवजसहितसकललोकावलोकनजनितवस्तुजिज्ञा. सायां यशोदायाः पक्षान्तरनिराकरणपूर्वकतत्त्वनिारकाऽथो अमु. प्यैव ममा कस्य यः कश्चनौत्पत्तिक आत्मयोग' इतिवाक्येन च । एते. नैव यः पृथिव्यां तिष्ठन् पृथिवीमन्तरो यं पृथिवी न वेद यस्य पृथिवी शरीरं यः पृथिवीमन्तरो यमयति स आत्मान्तर्याम्यमृत' इति श्रुत्युक्त धर्मवेत्त्वेनापि ब्रह्मत्वं सिद्धम् । यत एकोऽप्यसाधारणो धर्मों विद्यमानः शिष्टान सन्दिग्धानपि ब्रह्मधर्मानेव गमयति । इममेव हि श्रुत्यभिप्राप- मङ्गीकृत्य सर्वत्र ब्रह्मवाक्यनिर्णयमाह सूत्रकारः। एतत्सर्व भागवतवि- वरणे तत्त्वसूत्रभाष्ये च विस्तृतं पितृचरणैरिति दिमात्रं प्रदश्यते ॥ सुवर्णसूत्रम् । सात्वं तद्वन्तः सात्वता इति तदर्थात् । तेन सर्वविद्याप्रतिपाद्यत्वमुक्तं भवति । एतस्या- र्थस्य तद्धर्माधिकरणसिद्धत्ववोधनाय भेदव्यपदेशाच्चान्य' इति सूत्रस्य विषयवाक्यमुः दाहरन्तः सिद्धमाहुः-एतेनेत्यादि । एतेनैवेति । प्याद्युपगीतत्वेनैव । अपिना श्रुति सङ्ग्रहः । तथा च श्रुतिलिङ्गाभ्यां सिद्धमित्यर्थः । लिङ्गेन सिद्धौ प्रकार तथाऽऽदरे बीजं च म्मतिं विशेपतः कथने बीजं चाहुः-एतदित्यादि । पूर्वोक्तगीतावाक्ये निर्विशेपमेय मुख्यतया प्रतिपाद्यत इति भ्रमं व्युदसितुं 'माणसेव आमासः सर्वेन्द्रियगुणाभास इत्युपमानसमासेन तदर्थमाहुः कश्चेत्यादि । 'गुणयच- हरितोपिणी। नेन समासः । तत्वनिर्धारकेति । अस्य वाक्येनेत्यनेनान्ययः । गमकमाहुः-इममेवेति । अत्र श्रीमदाचार्यचरणोक्तं प्रमाणयन्ति-एतदिति ।। गनाधरमट्टी। सारममजेति । भगमरमहिरामजेत्यर्थः । एतेनवेति । देकममपिगम्यत्वेन । ..मारिण जमा। वाक्येन चेति ।

·पासनास्वरू- व्याख्यानयोपैतम् । २२५ (३६) ननु मया पूर्वमेयाऽवादि सविशेपनिरूपणमुपासनार्थमिति । नन्वनुपहतकर्णेन मयाप्यायि । तर्हि किमनुपपनम् ? त्वत्- परामिमतो- भिमतोपासनार्थत्वमेव । कथम् । इत्थम् -उपासनायां तु पदूषणमविरो- तत्र तत्प्रकारकभावनामानं, न तु तद्वस्तु तादृशमिति हि धन्युत्पादनंच तवाभिमतम् । उपास्यं चात्मत्वेनैव, न त्वनात्मत्वेन । 'आ- त्मेत्येवोपासीत' 'अथ योऽन्यां देवतामुपास्ते अन्योऽसावन्योऽहम- स्मीति 'न स वेद यथा पशुरेवं हि स देवानां पशुरिति श्रुतेः। एवं च सति 'योऽन्यथासन्तमात्मानमन्यथा प्रतिपद्यते । किं तेन न कृतं पापं चौरेणात्मापहारिणेति श्रुत्याऽयथाकल्पनस्य निन्दितत्त्वात्तादृशमेव त- दूपमिति मन्तव्यम् । एवं सत्यनन्तरूपत्वमेव ब्रह्मणः श्रुत्यभिमतम् । तथा चानेन रूपेणैतादृशोपासकस्यैतादृशं फलं दास्यामीतीश्वरेच्छयैव सुवर्णसूत्रम्। (३६) निमील्य पुनराशङ्कते-नन्वित्यादि । तस्य बाधिर्य सूचयन्तः समादधते- नन्वित्यादि । अन ननुर्निश्चयार्थः । एवं च सतीति । आत्मत्वेनैवोपास्यत्वे सति । एवं हरितोपिणी। (३६) ज्ञात्वा तूष्णीमाशङ्कते-नन्विति । उपासनार्थमिति । ब्रह्म तु निर्द्धर्मक- मेव, तत्तद्रूपेण कथनं तु उपासनार्थमित्यर्थः । उत्तरमाहुः–नन्विति । ननु इति । निश्चयेन । अनुपहतकणेनेति ! वाधिर्याभावविशिष्टकर्णेन्द्रियवता । एतेन तव वाधिर्य- मस्तीति मदुक्तं त्वया न श्रूयते इति सूचित्तम् । तथा चोपासनार्थत्वं मयापि स्वीक्रियत इति भावः । तत्र वादी पृच्छति-किमिति । अनुपपत्तिमाहुः स्वदभिमतेति । इमा- मनुपपत्ति विचारयन्ति-इत्थमित्यादिना । तत्र ब्रह्मणि । तत्प्रकारकेति। विष्णुत्वादि- प्रकारफेत्यर्थः । एवं चेत्तत्र विचारमाहुः-उपास्यमिति । आत्मत्वं तु जीवब्रह्मसाधार- णमिति केन रूपेणोपासना कर्तव्येति धुसमिप्रायेणाहुः-आत्मेत्येवेति । यथा पशु- रिति । मूर्स इत्यर्थः । अत्र प्रमाणमाहुः-एवं हीति । देवानां पशुरिति । मूर्य . इत्यर्थः । तथा च प्रकृतिमाहुः-एवं च सतीति । आत्मत्वेनैवोपासनाविपयत्वे सती- त्यर्थः । कल्पनस्य तद्वस्तु तादृशं न भवतीति कल्पनस्य । एवं सतीवि ! आत्मस्वरूप गगाधरभट्टी। (३६) एवञ्चेति । काल्पनिकोपदेशत्व इत्यर्थः ।।

·२२४ रोधो विश्वसाधारणो, द्वितीयो देवतासाधारणस्तृतीय उपास्यकर्तृकत्वात् सर्वसाधारण परस्परविरुद्धमित्येवंरूपो विशेपो ब्रह्मण्येव संभवतीत्यर्थः । अत एवाहुः-तस्यति । एनत्स्याणामर्थस्तु भाष्ये अगतविवरणे च योध्यः, विनरभयाद्विरम्यते । जायालोलं विद्वन्मण्डनम् । प्रतिष्ठितं वेदे'त्यनेन पुरूपत्वं, तस्यैव तद्विधत्वं, तस्मिन्, प्रतिष्ठितत्वं च परस्परविरुद्धं ब्रह्मण्येव संभवति, तस्यैव विरुद्धसर्वधर्माश्रयत्वाद्, ना. ग्यादिष्विति निरूपयन् जैमिन्यादिमतोपन्यासकरणेन पक्षान्तरेप्वरु- चिमुद्भाव्य सिद्धान्तमवदत्-'आमनन्ति चैनमस्मिन्निति । अस्थास्तु -एनं परमेश्वरं व्यापकमेवासिन् मूर्द्धचिवुकान्तराले प्रादेशमात्रं जा याला समामन्ति य एपोऽनन्तोऽव्यक्त आत्मा योऽविमुक्ते च प्रति ठित इति, सोऽविमुक्तः कस्मिन् प्रतिष्ठित इति वरणायां नास्यां च मध्ये प्रतिष्ठित' इत्यादिना । तथा चानन्तपदादेशकालापरिच्छिन्नस्यैव संकुचितस्थाने श्रुतिः स्थितिं कथयतीति प्रादेशमात्रस्याप्यभिविमानत्वं संगच्छते । एतेन विरुद्धधर्माश्रयत्वं ब्रह्मणः श्रुत्वनिमतं घेदितव्यम् । अन्यथाऽनन्त इति न वदेत् । प्रयोजनाभावात् ॥ सुवर्णसूनम् । दिना श्राविता घुमूर्द्धत्वादयो धर्मा न युज्यन्त इति विश्वात्मकः प्रजापतिर्हिरण्यगर्भ एवार्थ इति प्राप्ते, अभिधीयते-वैश्वानरः परमात्मैव, कुतः ? साधारणशब्दविशेषात् । साधारण शब्दाद्यो विशेष आधिक्यं तस्मादिति । स एव विशेपो यस्त्वेतमेवं प्रादेशमात्रम- भिविमान मित्यादिना श्राव्यते एव । इति विरुद्धधर्माश्रयत्वं निरूपयन् व्यासो जैमि- न्यादिमतोपन्यासकरणेन 'साक्षादप्यविरोधं जैमिनिः' 'अभिव्यक्तरित्यादम- रथ्यः' 'अनुस्मृतेर्वादरिरित्यादिभिस्तत्करणेन पक्षान्तरेपूक्तप्वरुचिं प्रथमोक्तोऽवि- इत्येवरूपामुद्राव्य सूचयित्वा स्वसिद्धान्तमसाधारणधर्मविशेषरूपमवददित्यर्थः । स्पष्ट मन्यत् । अधिकरणोपन्यासेन सिद्धमाहुः-एतेनेयादि ।। हरितोषिणी। निरूपयन्निति । 'ब्रह्मण्येव संभवति नाण्यादिमिति निरूपयन् व्यासः स्वसिद्धा न्तमयददित्यप्रेणान्वयः । नान्यादिमिति यदुक्तं तेन श्रुत्युक्तजाठरायादीनां निरार णम् । 'जैमिन्यादी'त्यनेन जैमिन्याश्मरध्यपादरिमतानामुपन्यासो बोध्यः । तथाहि 'साक्षादप्यविरोधं जमिनिः' अभिव्यक्तरित्याश्मरथ्यः अनुस्मृतेर्वादरि रिति । भ्यसिद्धान्तमेयाहुः-मनन्तीति । फया भुन्या गावालाः समामगन्तीत्यत आ 'य एप' इति। सिद्धार्थमाहुः-तथा चेति। एतेनेति । शाराधिकरणोपन्यासेनेगर्थः ।। गाधरमट्टी। परणायां नाम्यायनि । भूयोर्या नामायारार्थः ।। । .

·व्यारयानयोपेतम् । २२७ णामपि वधाय सकलप्रमाणनिपिद्धवेनाधर्मबुद्ध्या तद्वधचिमुर्ख विजयं शिक्षयता तदधेन सकलसज्जनान् परिपालयता श्रीदेवकीपुत्रेण । 'अव- जानन्ति मां मूढा मानुपी तनुमाश्रितम् । परं भावमजानन्तो मम भूतमहेश्वर मित्यादिनाऽऽसुराणां स्वाभजनमुक्त्वा 'महात्मानस्तु मां पार्थ देवी प्रकृतिमाश्रिताः। भजन्त्यनन्यमनसो ज्ञात्वा भूतादिमव्यय'- मिति । तत्रैवाऽऽसुरभावनिरूपणे च 'असत्यमप्रतिष्टन्ते जगदाहुरनी- श्वर मित्यादिना निरूप्य 'आसुरौं योनिमापन्ना मूढा जन्मनि जन्मनि । मामप्राप्यैव कौन्तेय ततो यान्त्यधमां गतिमित्यन्तेन । अत्र 'मानुपी तनुमाश्रित मिति तज्ज्ञानप्रकारकथनं, न तु स्वरूपस्य, पूर्वोत्तयुक्तिभि- रानन्दरूपत्वस्यैव निर्णीतत्वात् । यथा चैतत्तथाऽनन्दमयाधिकरणवि- सुवर्णसूत्रम् । स्पतो मिन्नतया तनुः किमर्थमुच्यत इति चेत्तत्राहुः-अनेत्यादि । पूर्वोक्तयुक्तिभि- रिति । 'अन मां मार्गयन्त्यद्धा युक्ता हेतुभिरीश्वरम् । गृह्यमाणैर्गुणैलिडैरना- ह्यमनुमानत' इतिवाक्या दामोदरलीलाप्रस्ताव' इत्यादिना प्रदर्शितामिः परिच्छेदन- यातीतत्वसर्ववेदवेद्यत्वसकलजगदाधारत्वादिमिरित्यर्थः । ब्रह्मण आनन्दमयस्य विरुद्धधर्मा. हरितोपिणी। फले प्रमाणं दर्शयन्ति तथा चोक्तमिति । श्रीदेवकीपुत्रेणेत्यप्रेणान्वयः । यदुक्तं उदाहुः-अवजानन्तीति । आसुरलक्षणमाहुः-*असत्यमित्यादिना गतिमित्यन्तेन । एतेन वारावाक्ये सोपान यदुक्तं तदंशावतारपरम् । “अवजानन्ती'सादिवा- क्यविरोधात् । श्रीकृष्णाकारपर न वक्तव्यम् । तस्य मूलरूपत्नस्योक्तत्वादिति बोध्यम् । ननु भगवताऽवोतं-'मानुपी तनुमानित'मिति, तत्कथं ज्ञातव्य मूलरूपत्वं तस्ये- त्यत आहुः-अत्रेति । तज्ज्ञानेति । आसुरज्ञाने 'नरतनुप्रकारकथन मित्यर्थः । पूर्वोक्त- युक्तिभिरिति । अत्र मां मार्गयन्त्यद्धा युक्ता हेतुभिरीश्वरम् । गृह्यमाणैर्गुणै- लिरिग्राह्यमनुमानत' इत्यादिवचनाद्दामोदरलीलाप्रस्तावे पूर्व कथितामिः परिच्छेदन- गङ्गाधरभट्टी। पूर्वोक्तयुक्तिभिरिति । विरुद्धधर्माधारत्वादिमिर्यशोदातनयस्वाऽपि मुसे सर्वजग- स्थित्यादिमिः॥ टिप्पणी! असत्यमिति । ते आसुरा जगदसत्समाहुः, अप्रतिष्ठमाहुः, अनीश्वरमाहुरिति पृथक ारयेयम् । प्रत्येकस्य लक्षणत्वात् । समुदियस्य रक्ष्यासभवाच । इदं मारुतशक्ती ।। * २ ·. त्तस्य मूलरूपत्वमेव वोध्यते, न तु सोपानतुल्यत्वम् । वाराहवाक्यं त्वंशावतारपरं, नतु मूलरूपपरम् । अन्यथैतद्वाक्यविरोधापत्तेः। अतः श्रीकृष्णाकारस्य मूलरूपत्वात्तदन्यया- सूत्र विरोधमप्याहुः-किश्चेति । ननु श्रीकृष्णाकारं ब्रह्म न भवति, फिन्त्वन्यदेव, अवताररूपे अन्यथाकल्पनं न दोपायेत्यत आहुः--तथा चेति । तन्निरूपिकाणामिति । नाशोपाम्यदेवतोपासनाविपयिकाणां श्रुतीनामित्यर्थः । अन्यदपि सूत्रविरोधादिरूपदूपणा- .न्तरमाहुः सर्वत्रेति । तैत्तिरीयोपनिपद्विरोधरूपदूपणमाहुः-असन्नेवेति । असत्वरूप २२६ विद्वन्मण्डनम् । तथैव भवतीति ज्ञापयन्ती श्रुतिरुपासनाभेदेन फलभेदमप्याह ॥ किञ्च, त्वदुक्तरीत्योपासनाविपयस्यातत्मकारकत्वेनाब्रह्मत्वमागतम् । तथा च तन्निरूपिकाणां श्रुतीनामब्रह्मपरत्वे प्राप्त 'सर्वत्र प्रसिद्धोपदे- शादिति तत्वसूत्रविरोधः । असद्भावनया चासदेव फलं स्यात् । तथा च तन्निष्टस्य मोक्षोपदेशा'दिति तत्वसूत्रविरोधश्च । 'असनेवस भवति असद्ब्रह्मेति चेद चेदिति श्रुतेरुपासनाविपयाणामसत्वं जानानस्य तवा न्धन्तमाप्रवेशेनासत्वमेव फलमिति प्रतिजानीमः । तथा चोक्तं त्वारः शानेकासुरचभूपतीनां श्रुतिस्मृत्याचारपराणामपि निजयन्धुसुदूपा- सुवर्णसूत्रम्। सतीति । आत्मस्वरूपेऽन्यथाकल्पनस्य निन्दितत्वे सति । तथैव भवतीति । तादृशा. कारमेव ब्रह्म भवति । अतो 'ननु ब्रह्मत्वेनैवोपासनानी'यादिना यस्त्वया सूत्रकार शय उद्घाटितः, सोऽसगत इत्यर्थः ।। दूपणान्तराण्याहुः-किञ्चेत्यादि । नन्वस्त्वेवं तथापि तद्ब्रह्मान्यदेव, कृष्णाकारं तु नानारूपेष्वन्यतमम् , वाराहपुराणे दशानामप्ययताराणां सोपानत्वेन गणनात् । अतोऽव. ताररूपे तथा कल्पनं न दोपायेति चेत्तत्राहुः-तथा चेत्यादि । निरूप्येति । आसुर- लक्षणं निरूप्य । तथा च कृष्णाकारस्यान्यथाज्ञानेऽपि भगवताऽसुरत्वाधमगयोः कथना ज्ञानेऽपि स एव दोप इत्यर्थः । ननु यद्येयं तदा भगवता 'मानुपी तनुमानित'मिति हरितोपिणी। अन्यथा कल्पनमनुचितमिति श्रुतिप्रतिपाद्यत्वे सति । तथैव भवतीति । नौव स्वेच्छया तामाकारं भवतीयर्थः॥ गगाधरभट्टी। अतत्प्रफारकत्वेनेति । निर्गुणमिग्नत्वेन ॥ प्रतिजानीम इति । उत्कण्ठापूर्वक स्मराम इत्यर्थः। 'सम्प्रतिभ्यामनाध्यान' इड गा भात्मनेपदनिपेघाट परम्मैपदम् ।। - ·२२९. - . व्याख्यानयोपेतम् किश्च, अस्थूलादिवाक्यविरोधेन हि विशेषाणां कल्पितत्वं ब्रूपे, तन्त्र विरोधः कयोरिति पृच्छामः । परस्परात्यन्ताभावसमानाधिकरणयोरिति चेत् ब्रूपे, तत्रापि पृच्छामो यत्र कुत्रचित्तधात्वेऽपि सामान्यविरोध, उत . यत्र तथात्वेन प्रतीतिस्तत्रैव तयोः प्रतीतौ विरोधो, नान्यत्रेति । तत्र नाद्यः, परस्परात्यन्ताभावसमानाधिकरणयोरपि निष्क्रमणत्वप्रवेशन- वयोरेकस्मिन् कर्मण्यनुभवात् । अथ तत्र प्रमाणप्रतीतिसिद्धत्वान्न वि- रोध इति ब्रूपे, तदा ब्रमण्यप्रामाण्यशङ्काकलङ्करहितवेदसिद्धत्वादुभ- सुवर्णसूत्रम्। ननु मास्तु गौरवं तथाप्यस्थूलादिवाक्यविरोधस्तु दुष्परिहर इत्यत आहुः-किञ्चे- त्यादि । तत्र विरोधः कयोरिति । तन्न वाक्यविरोधपरिहारार्थ तन्मूलभूते तदर्थविरोधे विचारणीये स कीदशयोरित्यर्थः । सामान्यविरोध इति । सार्वत्रिको विरोधः । ननु निष्क्रमणत्वप्रवेशनत्वयोन वास्तवो भेदः । शालाया निष्क्रम्याङ्गणे प्रवेशे, एकस्मिन्नेव कर्मणि निरूपकभेदेन पुरुषाभ्यां तत्तत्प्रयोगात् । भेदप्रतीतिस्तु निरूपकभेदकृतेति नेदम- विरोधोदाहरणमिति चेत् , न; एवमुपगमे दैशिकपरत्वापरत्वयोरप्यभेदापत्तेः । तन्नापि निरूपकभेदमात्रादेव भेदप्रतीतेरनुभवात् । न च तत्र द्रव्यस्य समवायिकारणत्वात् तना- पेक्षायुद्ध्या तौ गुणौ जन्येते इति, न तयोर्भेदः । प्रकृते तु कर्मणः समवायित्वाभावादे- तयोश्च तनिष्ठत्वेन गुणत्वाभावात् कर्मत्ववदजन्यधर्मत्वेनैक्यमेवास्थेयम् । भेदस्तु प्रतीति- निष्ठ एव तत्रारोप्यत इति नेदमुदाहरणमिति वाच्यम् । तथा सति तयोः पर्यायत्वापत्तेः, विपरीतप्रयोगस्य साधुत्वापत्तेश्च । अत एतयोर्भेद एवास्थेय इति नोदाहरणासह तिरिति हरितोषिणी। 'अस्थूलमनगु' इत्यादिवाक्यविरोधरूपं दूषणं परिहरन्ति-किश्चेति । विरोधेनेति । कल्पितानामेव निपेधो युक्तो, यदि कल्पितत्वं न स्यात् , तर्हि कथं श्रुत्या निषिध्यत इति विरोधेनेत्यर्थः । तत्रेति । वाक्यार्थविरोधे हि वाक्यविरोधः । तथा च वाक्यार्थविरोधे विचारविपये प्रसक्ते कयोर्थयोर्विरोध इत्यर्थः । ननु किमिदमुच्यते, विरोधस्तु प्रसिद्ध एवेत्याहुः-परस्सरेति । गोत्याभावसमानाधिकरणमश्वत्वमश्वत्वाभावसमानाधिकरणं गोत्वमिति तयोविरोधो यथा, तथैतारशयोर्विरोध इत्यर्थः । यत्र कुत्र चिदिति । एता. शो विरोध एकस्मिन्धर्मिण्युभयोदृष्टः, स सर्वत्र मन्तव्यो या, यत्र दृष्टस्तत्रैव मन्त- व्यो वेति विकल्प इत्यर्थः । तबाद्यं दूपयन्ति-तन नाद्य इति । अनुभवादिति । शालाया निष्फम्यागणे प्रवेशे कृते ताशरूपे कर्मणि तयोरनुमवादित्यर्थः । तयोविरोध परिहरति-अथेति । तुल्ययुक्त्या उत्तरमाहुः--तदेति । उपसंहारे यसिद्धं तदाहुः- . फ. पुम्नके सायकस्यापतेश्चेति पाठ । - ·धारत्वं श्रुत्यादिसिद्धमित्याह-यथा चेत्यादि । यथा ब्रह्मण आनन्दरूपत्वं तथाऽऽचार्य एतेनेति । अस्यानन्दमयत्वकथनेन । तेषां विशेपाणाम् । गौरवमिति । उभयकल्पने लोरिपाउलोरिकानां सर्वपामेव धर्माणां निधो युक्त इति वान्यम् । अस्य न्यायस्या- प्रमाणत्वादसार्वत्रिकत्वाय । बहुजनावमोचनादिस्थानेषु स्वीयं पटविशेपमनुपलभ्येतसतो. २२८ विद्वन्मण्डनम् । चारे निरूपितं भाष्ये पितृचरणैः । अत एवाने भगवानाह-परं भाव- मजानन्त' इति । परो भाव आनन्दमात्रखलक्षणः । एतेन विशेषाणा लौकिकत्वाद्ब्रह्मणश्वालौकिकलात्तन्निपेधस्तत्र युक्तः, तेपामप्यलौकिक- त्वकल्पने, ब्रह्मणि च विरुद्धसर्वाधारत्वावलौकिकशक्तिकल्पने गौरव- मिति निरस्तम् । सर्वस्यैव प्रमाणसिद्धत्वेनाकल्पितत्वात् । स्वयुक्त्या कल्पने हि त्वदुक्तं दूपणम् । अन्यथा ब्रह्माङ्गीकारेऽपि गौरवमिति तद्- नङ्गीकारोप्यापयेत । तथा च शून्यवाद आपयेतेति गङ्गातरङ्गसनिकम- लपरागधूसरानिलसुखभिया स्ववैराग्यख्यापनाय जनतासमक्षं पलाय- मानस्य मायावादिकुहकनिर्विण्णस्य शूकरगर्ते निपातः ।। सुवर्णसूत्रम् । चरणैर्ब्रह्मवित्प्रपाठके परस्य विपश्चितो जगजनकस्यादौ कथनान्मध्येऽपि 'को ह्येवान्यात का प्राण्याद् यदेप आकाश आनन्दो न स्यात्' 'एप ह्येवानन्दयाती'यार्थिका- भ्यासेन तस्यैव परामर्शादन्ते 'चैतमानन्दमयमात्मानमुपसंक्रामती'ति श्रावणादुप प्रमादिभिनियोक्तमित्यर्थः । सिद्धमाहुः-एतेनेत्यादि । हरितोपिणी। यातीतत्वसर्ववेदवेद्यस्यादिमिरित्यर्थः । श्रुत्यादिप्रमाणसिद्धत्वं मूलरूपस्येत्याहुः-यथेति गौरयमित्यर्थः । सर्वस्यैवेति । विशेपाणामलौकिकत्वस्य विरुद्धधर्माधारत्वस्य चेत्यर्थः । दूपणमेपाहु-अन्यथेति । विशेपाद्यभावे दूपणमाहुः---तदनङ्गीकारेति । तत्र दूपण माहुः-तथा चेति ॥ टिप्पणी। तनिषेध इति । विशेषनिषेधः । न च 'नञ् सामान्यनिषेधकृ'दिति न्यायेन - । ऽन्धिप्यते जनाय सद्धर्ट परिचिन्यता जनेन तन पटान्तरमत्त्वेऽपि नात्यत घट इत्युः न्यते, गन्न यया घटविशेषनिषेध एवं तात्पर्य, तथापि आसीनो दूरं प्रजाति' अपार गिपादो जयनो प्रदीते'यादियपन विचारणया फेवलं लौकिकनिषेध एवारशूलादिया. फ्यानां तात्पर्य निधीयते । २ मारमशफी ।।

·व्याख्यानयोपेतम् । २३१ स्यात् । लोकप्रसिद्धदुःखितत्वादिधर्मनिषेधेनापि निर्द्धर्मकतन्निरूपणस्य शक्यत्वात् ॥ ननु श्रुत्युक्ता अपि लौकिका एवेति चेत्, रे मूढ ! कुत्र वा लोके त्वया त्वपित्रा वा सर्वतःपाणिपादान्तवादय, एकस्मिन् धर्मिणि सर्वे. शितृत्वादिकं, श्रुत्युक्तमानन्दमानकरादिमत्वं च दृष्टं श्रुतं वा ब्रह्माति- रिक्ते, येनतेपु लौकिकधर्मानुवाद इति ब्रवीषि । अप्रसिद्धानपि बोध- नार्थ खयमेयोक्त्वा निषेधतीति न वक्तुं शक्यम् । दत्तोत्तरत्वात् । सुवर्णसूत्रम् । धर्मनिरूपकश्रुतेः । नन्येवं सति 'अपाणिपादः' 'तदरूपमित्यादेर्निर्द्धर्मकतनिरूपणस्य कथं सामसमित्यत आहुः-लोकेत्यादि । तथा च तदरूप'मित्युक्त्वाऽमे 'अनाम- यमिति कथनाडुःखितत्वसमानाधिकरणस्यैव रूपस्य निषेधस्तन गम्यत इत्यन्यत्रापि लो- कप्रसिद्धाः प्राकृता ये पाण्यादयो दुःसितत्वसगानाधिकरणास्तन्निषेधेनैव सर्वनुत्युपपत्तिर्न तु त्वदुक्तरीत्या यावद्धर्मनिषेधेनेत्यर्थः ॥ पाण्यादीनामाकारे विशेपाभावमनुसन्धाय पुनश्चोदयति-नन्वित्यादि । तदूषयन्ति- रे मूढ इत्यादि । तथा चाकारसाम्यं न लौकिकत्वापादकमित्यर्थः । एतेनैव 'गोपरूपो हरिः साक्षादियादौ गोपरूपत्वादिकमपि सर्वेश्वरत्वनिराकारत्वादिपुरःसरमेवोच्यत इति वोद्धव्यम् । दत्तोत्तरत्वादिति । 'असत्पदार्थनिरूपकत्वेने'सादिना तथात्वात् । तदुक्ते हरितोपिणी। भुत्युक्तधर्माणां तत्र निषेधस्त्वया स्वीक्रियते । एवं च धर्माणामसत्वं प्राप्तमिति धर्मतन्निरूप- फश्रुतेरप्रामाप्यं स्यादित्यर्थः । ननु धर्मनिषेधं विना निर्द्धर्मकनझनिरूपणं कर्तुं न शक्यव इति निरूपणार्थ श्रुतिः स्वोक्तान् धर्मान् निषेधतीत्यत आहुः-लोकेति । दुःखितत्त्वा- दीति । तदरूपमनामय'मित्यनानामयत्वकथनेन दुःखितत्वाभाववत्वं ब्रह्मण्युपपादित श्रुतौ, दुःसितत्वं च लोक एव प्रसिद्धम् , तन्निषेधेन ब्रह्मनिरूपणमस्ति । तथा च लोक- प्रसिद्धदुःसितत्वपाण्यादिधर्मनिपेधेनेत्यर्थः ।। 'अपाणिपाद' इत्यत्र लोकवेदसिद्धपाण्यादीनामाकारे विशेपो नास्तीत्याशयेन शङ्कते नन्विति । समाधानमाहुः-रे मूढेति । लौकिकधर्मेति । तथा चैते पाणिपादान्त- वादय आकारसाम्येन लौकिका न भवन्ति । 'यथा गोपरूपो हरिः साक्षा'दित्यन सर्वेश्वरत्वानेकाकारत्वादिपूर्वकमेव गोपरूपत्व, तथैव तेपामपीति भारः । अप्रसिद्धान- पीति । लोके इति शेषः । बोधनार्थ निरूपणार्थम् । दत्तोत्तरत्यादिति । 'अन्यथाs- गङ्गाधरभट्टी। (३७) दत्तोत्तरत्वादिति । असत्पदार्थनिरूपरत्वान् ॥

·प्रतिपत्यर्थ स्वप्रतिपाद नम्। (३७) पुनश्चोदयति-नन्विसादि । निषेधतीति । 'श्रोतव्यः, 'मनसैवानुद्रष्टव्य' पाणिपादन्त'दित्युक्त्वा 'ततो यदुत्तरतरं तदरूपमनामय मिति निषेधाद्विरुद्धधर्मा लौरियेपु धर्मेपु प्रमाणप्रतीयसिद्धत्वे इत्यर्थः । धर्मिग्राहकेति । धर्मी ब्रह्म तद्राहक (३७) शब्दते-नन्विति । निर्धर्मकमेवेति । 'यतो वाचः' 'अस्थूल'मित्यादिमुत्युप मीप: भुन्या नेय नियत इति भाव । तेपु पक्षधर्मपु। अन्यथेति । प्रापश्चिा पत्य र्मियमेवेति भावः । समाधानमाहुः-यादमिति । नवमिति । स्योकर- २३० विद्वन्मण्डनम् । यधर्माणां न विरोध इति तुल्यम् । तेन द्वितीय पक्ष एव साधुरिति मन्तव्यम् । तथा च लोक एव तथात्वेन प्रतीतेलौकिकेष्वेवातात्वे विरोधो, न त्वलौकिकेषु धर्मपु । धर्मिग्राहकप्रमाणसिद्धत्वात् ।। (३७) ननु स्यादेवं यदि परस्परविरुद्धानेकधर्मवत्वमानं घोधयेच्छुतिर्न निषेधेत्, नत्वेवम् । तथा चाखिलश्रुत्युपपत्त्यर्थं ब्रह्म निर्द्ध- भारोप इति मकमेव । यतो धर्मान् स्वयमेवोक्त्वा स्वयमेव तत्र निषेधति । निरस्य ब्रह्मणो धर्मनिरूपणं तु यथा कथंचिद्धर्मिप्रतिपत्त्यर्थम् । अन्यथा तादृशस्य निरूपयितुमशक्यत्वात्तदज्ञानेन सर्वेषां मोक्षो. च्छेद एव स्यात् । ततस्तत्सिद्धी धर्मनिपेधमुखेन शुद्ध तन्नि- रूपयतीति मन्तव्यमिति चेद्, वाढमेवमेव मन्तव्यं स्याद्यदि खोक्त धर्मानेव श्रुतिर्निपेघेत् । नत्वेवम्, किन्तु ब्रह्मधर्मनिरूपणे कृते तेषु प्राकृतत्वादिशङ्का स्यात्, तन्निवृत्त्यर्थं प्रापश्चिकधर्मानेव ब्रह्मणि निपे धति । अन्यथाऽसत्पदार्थनिरूपकत्वेन प्रतारकत्वेन च सुवर्णसूत्रम् । बुध्यस्व । सिद्धमाहुः--तेनेत्यादि, प्रमाणसिद्धत्वादिसन्तम् । अतथात्व इति । प्रमान णप्रतीत्यसिद्धत्वे ॥ इत्यत्रोक्ताना 'यतो वाचो निवर्तन्ते अप्राप्य मनसा सहति, श्वेताश्वतरेऽपि 'सर्वत श्रयस्य नेत्यर्थः। तदुक्त दूपयन्ति वाढमित्यादि । अन्यथेति यावद्धर्मनिषेधे। श्रुतेरिति । हरितोपिणी। तेनेति । द्वितीय एवेति । यत्र वधात्येनेत्यादिरूपः । लौकिकेप्येवातयात्ये इति । प्रमाण वेदस्तत्सिद्धत्लादित्यर्थः॥ श्रुतेरप्रामाण्यं - पुत्युपसफलधर्मनिवस्वीकारे । अमामाण्यमिति । पश्चिमधर्मानन नेय सनि गाधरमही। अतवारत इति । प्रमाणपतीरासिद्धत्वे इत्यर्थः॥

·व्याख्यात्रयोपेतम् । २३१ स्यात् । लोकप्रसिद्धदुःखितत्वादिधर्मनिपेधेनापि निर्द्धर्मकतन्निरूपणस्य शक्यत्वात् ।। ननु श्रुत्युक्ता अपि लौकिका एवेति चेत्, रे मूढ ! कुत्र वा लोके. त्वया त्वपित्रा या सर्वतःपाणिपादान्तत्वादय, एकस्मिन् धर्मिणि सर्वे शितृत्वादिकं, श्रुत्युक्तमानन्दमात्रकरादिमत्वं च दृष्टं श्रुतं वा ब्रह्माति- रिक्ते, येनैतेपु लौकिकधर्मानुवाद इति ब्रवीपि । अप्रसिद्धानपि वोध- नार्थ स्वयमेवोक्त्वा निषेधतीति न वक्तुं शक्यम् । दत्तोत्तरत्वात् । सुवर्णसूत्रम् । धर्मनिरूपकातेः । नन्वेवं सति 'अपाणिपादः' 'तदरूप'मित्यादेर्निर्द्धर्मकतन्निरूपणस्य कथं सामवस्यमित्यत आहुः--लोकेत्यादि । तथा च तदरूयामित्युक्त्वाऽमे 'अनाम- यमिति कथनाहुखितत्वसमानाधिकरणस्यैव रूपस्य निषेधस्तत्र गम्यत इत्यन्यन्नापि लो- कप्रसिद्धाः प्राकता ये पाण्यादयो दुःसितत्वसमानाधिकरणास्तनिषेधेनैव सर्वश्रुत्युपपत्तिर्न तु त्वदुक्तरीत्या यावद्धर्मनिपेधेनेत्यर्थः ॥ पाण्यादीनामाकारे विशेपाभावमनुसन्धाय पुनश्चोयति-नन्वित्यादि । तपयन्ति- रे मूढ इत्यादि । तथा चाकारसाम्यं न लौकिकत्वापादकमित्यर्थः । एतेनैव गोपरूपो हरिः साक्षादित्यादौ गोपरूपत्वादिकमपि सर्वेश्वरत्वनिराकारत्वादिपुरःसरमेवोच्यत इति वोद्धव्यम् । दत्तोत्तरत्वादिति । 'अससदार्थनिरूपकत्वेने यादिना तथात्वात् । तदुक्ते हरितोपिणी। श्रुत्युक्तधर्माणां तन निपेधरत्वया स्वीक्रियते । एवं च धर्माणामसत्वं प्राप्तमिति धर्मनिरूप- कश्रुतेरप्रामाण्यं स्यादित्यर्थः । ननु धर्मनिषेधं विना निर्द्धर्मकब्रह्मनिरूपणं कर्तुं न शक्यत इति निरूपणार्थ श्रुतिः खोक्तान् धर्मान् निषेधतीत्यत आहुः-लोकेति । दुःखितत्त्वा- दीति । तदरूपमनामय'मित्यत्रानामयत्वकथनेन दुःखितत्वाभायवत्वं ब्रह्मण्युपपादितं श्रुतौ, दुःसितत्वं च लोक एव प्रसिद्धम् , तनिषेधेन ब्रह्मनिरूपणमस्ति । तथा च लोक- प्रसिद्धदुःसितत्वपाण्यादिधर्मनिपेधेनेत्यर्थः ।। 'अपाणिपाद' इत्यत्र लोकवेदसिद्धपाण्यादीनामाकारे विशेपो नास्तीत्याशयेन गते -नन्विति । समाधानमाहुः-रे मूढेति । लौकिकधर्मेति । तथा चैते पाणिपादान्त- त्यादय आकारसाम्येन लौकिका न भवन्ति । 'यथा गोपरूपो हरिः साक्षा'दित्यत्र सर्वेश्वरत्वानेकाकारस्वादिपूर्वकमेव गोपरूपत्वं, तथैव तेपामपीति भारः । अप्रसिद्धान- पीति । लोके इति शेषः । बोधनार्थं निरूपणार्थम् । दत्तोत्तरत्वादिति । 'अन्यथाऽ- गगाधरमट्टी। (३७) दत्तोत्तरत्वादिति । असत्पदार्थनिरूपकत्वात् ।।

·सत्पदार्थनिरूपकत्वेन प्रतारकत्वेन चेत्यादिनेति शेषः । पूर्वोक्तं श्रुतेरप्रामाण्यरूपं चिच्छुतीनामस्थूलादिपरत्वं, फासांचिद्रापरत्वं स्यादिति भावः । एवं प प्रथमाध्याया• :-तथा चेति । द्वितीयाध्यायासहतिमाहुः-सूत्रे इति । द्वितीयाध्याये 'असयपदेशादिति चेन्न धर्मान्तरेण वाक्यशेपा'दिति सूत्रे । सविशेपेति । 'सदेव २३२ विद्वन्मण्डनम् । तथा च तदुक्तब्रह्मण्यप्यनाश्वासप्रसङ्गेन महानेवानयो भवेत् ॥ किश्चैवं 'जन्माद्यस्य यत' इत्यादिलक्षणकं ब्रह्म निरूपविष्यमाणो बादरायणः पूर्वमथातो ब्रह्मजिज्ञासेत्युक्त्वाऽस्थूलादिश्रुतिं विचारण: 'नथ ब्रह्मजिज्ञासे'ति वदेत् । एवं सति सर्वेषां चेदान्तानां ब्रह्मपरत्वं दत्ततिलाञ्जलि स्यात् । तथा च समन्वयाध्यायासङ्गतिः। सूत्रे सविशे- सुवर्णसूत्रम्। पूर्वोक्तं दूपणान्तरं पुनः स्मारयन्ति-तथा चेति । असत्पदार्थनिरूपकत्वे चेत्यर्थः ।। उक्तदाार्थ दूपणान्तराण्याहुः-किञ्चैवमित्यादि । वदेदिति । प्रतिज्ञान्तरं कुर्यात् । द्वितीयाध्यायस्याप्यसङ्गतिं दर्शयन्ति-सूत्र इत्यादि 'असल्यपदेशादिति चेन्न धर्मा न्तरेण वाक्यशेषात्' 'श्रुतेस्तु शब्दमूलत्वात्' 'सर्वोपेता च तद्दर्शनात्' 'विक- रणत्वान्नेति चेत्तदुक्तमित्यादिसूत्रेषु 'सदेव सौम्येदमग्र आसीत्' असदा इद. मन आसी'दिति विरोधे अव्याकृतत्वरूपधर्मान्तरेण वर्तमानतया कारणरूपस्यासन्यप- देशः । अन्न प्रमाण वाक्यशेषः–'तदात्मानं स्त्रयमकुरुते'ति । अतो न सदसत्कार णयोधकश्रुतिविरोधः । एवं शब्दमूलत्वसूत्रे कृत्स्नप्रसत्यादिदोपपरिहारः । एवं सर्वशः क्तियुक्तत्वसाधनं सर्वोपेतासूत्रे । परदेवता सर्वशत्युपेता । कुतः ? 'सर्वकर्मा सर्वगन्धः हरितोपिणी। वूपणान्तरमपि स्मारयन्ति-तथा चेति । तदुक्तेति । श्रुत्युक्तेत्यर्थः । अनयः अप श्रुत्या प्रसिद्धार्थयोधनं कृतं चैदसत्पदार्थनिरूपकत्वं श्रुतेरागतम् । एवं च ब्रह्मण्यप्यनाश्वास इति भावः ।। अन्यदपि दूपणमाहुः-किञ्चेति । 'अथात' इत्यनेन प्रथमा प्रतिज्ञा, तदनन्तरम स्यूलादिवाक्यविचारस्तदनन्तरं पुनरथ ब्रह्मजिज्ञासे'त वदेत् । प्रतिज्ञान्तरं फुर्यादि त्यर्थः । नन्वरत्येवं को दोप इत्यत आहुः–एवं सतीति । दत्ततिलाञ्जलीति । सातिमाहुः- राध: । तथा पामा । गदाधरभट्टी। 'अधातो ब्रह्मजिज्ञासे'त्युक्त्येति । 'जन्माद्यस्येत्यादिना शयलम्यैव निरूपणा ! विचारयन्निति । गृतीयाध्यायद्वितीयपादे ॥ १ जयपारिति मम्म् । २.पु.दयस्य पाटः ।

·P व्यारयानयोपेतम् । २३३ पनिरूपिकाणां श्रुतीनां परस्पराचिरोधचिन्तनमध्यप्रयोजनकं स्यात् । निषेध्यानामविरोधे विरोघे वा विशेपाभावात् ॥ ननु सूत्रेष्वपि निर्विशेपस्यैव मुख्यतया निरूपणं दृश्यते । 'अरूपव- देव हि तत्प्रधानत्वात् 'प्रकृतैतावत्त्वं हि प्रतिपेति ततो ब्रवीति च भूय' इत्यादिश्य इति चेत्, मैवम् ; तदर्थानवयोधात् । तथाहि-तंत्र जडजीवधर्मा ब्रह्मणि सन्ति न घेति विचारयस्तन्निरूपकनिषेधकश्रुती- नामन्योन्यविरोधपरिहारं विचारयन्नुभयोरपि श्रुतिवाक्यत्वेनान्यतरवा- धमप्यशक्यं जाननौपाधिकं ब्रह्म सविशेषचतिविषयो, निरुपधिस्त्ररूपं सुवर्णसूनम् । सर्वरस' 'सर्वज्ञः सर्ववित्' 'एतस्यैवाक्षरस्य प्रशासने गार्गि ! सूर्याचन्द्रमसौ विधृतौ तिष्ठत' इत्यादिपु तथात्वदर्शनादित्यर्थः । एवं विकृतत्वपरिहारो विकरणत्वसूत्रे, तथाऽन्येप्वपि तत्तच्छुत्यविरोधचिन्तनं, तत्सर्व तथा स्थावित्यर्थः । निषेध्यानासिति । धर्माणां वनिरूपकश्रुतीनां चेत्यर्थः । एवं समन्वयाविरोधाध्यायविरोध प्रदर्शिते तृतीयाध्यायसूनाभ्यां प्रत्यवस्थानं स्मारयति -जनु सूनेप्वियादि । तद्दूपयितुं सूत्रार्थ व्युत्पादयन्ति-मैवमित्यादि । औपाधिक- हरितोपिणी। सौम्येदमग्र आसीत् 'असद्वा इदमन आसीत् अत्र श्रुतिविरोधेऽव्याकृतत्वरूपध- मन्तिरेण वर्तमानतया कारणरूपस्यासद्व्यपदेशः । अत्र प्रमाणं पाक्यशेषः । स च 'तदात्मान स्वयमकुरुते'यादिरूपः । एतेन सद्बोधकाऽसद्बोधकश्रुतिविरोधो नास्तीति निीतम् । तथा चैतादृशविरोधचिन्तनं न कर्तव्यमिति भावः । कुतो न कर्तव्यमित्यत साहुः-निपेध्यानामिति । निषेधविपयीभूतधर्माणा तद्बोधकश्रुतीनां चेत्यर्थः ॥ तृतीयाध्यायसूत्रयोराशयं परिकल्प्य शङ्कते-जन्विति । सूत्राण्येवाह-अरूपय- दिति । अर्थानवबोधप्रयुक्तयमाशङ्केति समाधानमाहुः-तदर्थेति । सूनार्थाज्ञानं समर्थ- यन्ति तथा हीयादिना । परमतमनूद्य निषेधति--तत्रेत्यादिना, स्यादेतदेवमित्यन्तेन । तत्र।सूत्रार्थविचारे । विचारयन् । विचार कुर्वन् । श्रुतीनामिति । तादृशधर्मनिरूपिकाणां तादृशधर्मनिपेधिकाना च श्रुतीनामित्यर्यः । उभयोरिति । तादृशशुयोरित्यर्थः । उभयोः धुत्योन्यवस्थामाह- औपाधिकमिति । करचरणादिश्रुत्युक्युपाधियुक्त ब्रह्म सविशेषश्रुति- गङ्गाधरभट्टी। निषेध्यानामिति । 'अन्तस्तद्धर्मोपदेशा दिलादीना सूर्यादिपरत्वे शवलब्रह्मपरत्वे वा विशेषाभावः । उभयोरपि शुद्धब्रह्मत्वाभावादिति भावः ॥ क पु 'तन हि' इति पाठ । । वि, ३० ·- हेतुम्तेन दूरीमत्येत्यर्थः । सविशेषनिर्विशेषनह्मणोर्मेदागीकारे दूपणमाहुः--पुनरित्यादिना, निरस्येत्यन्तेन । समाधानमाराक्ष्य निराफरोति-न भेदादिति । न भवदुचो विरोध न स्थानत इति । स्थानभेदेनोमयलिगयत्वमिति पेन, सर्वत्रैव तथा प्रतिपादनात् ॥ २३४ विद्वन्मण्डनम् । तनिर्विशेषश्रुतेरिति मतं 'न स्थानतोऽपि परस्योभयलिङ्गं सर्वत्र हीति सूत्रेणोपाधिकवे तत्वभावत्वं ब्रह्मणो न संभवतीति तच्छ्रुतीनामब्रह्म निरूपकत्वापत्तिरिति निरस्य, पुनरुपहितानुपहितयो दानीकारेणोभ- यरूपत्वं ब्रह्मणि भविष्यतीति तन्मतोपपत्तिमाशय, 'न भेदादिति चेन्न प्रत्येकमतद्वचनात्' इति सूत्रेण, 'अपि चैवमेक' इत्यग्रिमेण चाभेदयोधकश्रुतिविरोधनिरूपणेन निरस्य, पुनराकाराणां प्रपञ्चमध्यपा तिखात्मपञ्चस्य जन्यत्वात्तेपामपि तथात्वात्तेपु ब्रह्माभेदबोधनमौपचा- सुवर्णसूनम् । मिति । तात्विकोपाधियुक्तम् । श्रुतेरिति । विपय इति शेपः । औपाधिकत्व इति । लिङ्गस्यौपाधिकरवे । निरस्येति । 'सर्वत्र हो'त्येतत्सूचितेन सार्वत्रिकत्वादिति हेतुता निरस्य । प्रत्येकमतद्वचनादिति । (प्रतिस्वरूपं) प्रतिवाक्यं 'चायमेव स योऽयं स हरितोपिणी। विषयः । श्रुतेरिति । विषय इति शेपः । मतमिति । निर्द्धर्मकस्वरूपं ब्रह्म निर्विशेषOd. विपय इति शङ्कराचार्यमतमित्यर्थः । तथा च निर्विशेष सविशेष ब्रह्मेति तेषां मतमिति भावः । तदेव निरस्येत्यन्तेन दूपयितुमाहुः-- स्थानतोऽपीति । सूत्रार्थस्तु-जडजी. वधर्मा भगवति वोध्यन्ते, कुत्र चिन्निपिध्यन्ते, तत्र केचिदविरोधमाहुः-न स्थानेत्यादि । सर्वत्र भगवानस्ति, ततश्चास्थूलेऽस्थूलः, अनणावनणुः, उयावचकर्तर्युचाकचकर्ता, उच्चाव चकाम उच्चावचकामः, पृथिव्या सर्वगन्धो, जलादावगन्धः । एवं रसादिपु । एवं स्था गतः परस्य ब्रह्मण उभयलिङ्गमस्थूटायुभयलिशमुपपदात इति न, कुतः १ सर्वत्र हि सर्वत्रतादृशं रूपं भगवत उपदिश्यते । हि युक्तोऽयमर्थः । भगवत्स्वरूपप्रतिपादकानि । त्वनुवादकानि । वैयापत्तेः । औपाधिकत्ये । लिङ्गस्यौपाधिकत्वे । तत्स्वभावत्यम् । उपाधिस्वभावत्वम् । निरस्येवि । 'सर्वत्र हीति सूनांशसूचितो यः संभवति, भेदात् कार्यकारणेपु सर्वन भेदाङ्गीकारात् । प्रपञ्चविलक्षणं ब्रह्म मिन्नं, अपर अधर्मवद्म मिन्नम् । 'प्रत्येकमतद्वचनादिति । प्रत्येक प्रतिस्वरूपमतद्वचनादभेदन घनान् । 'अयमेव सः योऽयमेवमेक' इति 'स यश्चायं पुरुपे यश्चासावादित्ये स. गहाघरमट्टी। सार्वत्रिकत्वादिवि - न भेदादिति । पूर्वगुरुग्न युक्तमुभयोमेंदादिति चेत्, न, प्रोफयाक्येष्वभेदयघनान् । एवं नागिनः स्पष्टमेयमभेदमधीयत इत्यप्रिम सूत्रार्थः॥

·व्याख्यात्रयोपेतम् । २३५ रिकम् । अतःसाकारवादिन्यो न ब्रह्मनिरूपिका इति प्राप्ते आह-'अरू- पवदेव हि तत्प्रधानत्वादिति । स्यादेतदेवम् , यद्याकाराणां प्रापनिकत्वं भवेत्, न त्वेवम् । न हि प्रपञ्चे स्थितलेनैव प्रापचिकलं वक्तुं शक्यम् । त्वदभिमतस्यापि तथात्वापत्तेः । अतो निराकारवादिनीष्विव साकारवा- दिनीप्वपि श्रुतिष्वरूपवदेव तत्प्रतिपाद्यते।रूप्यते निरूप्यते व्यवहियत इति रूपं सर्वव्यवहारविषयत्वं, तयुक्तं रूपवद्विन्वं, ब्रह्म तु तद्विलक्षण- मित्यर्थः । यथा चैतत्तथा मृत्लाभक्षणादिप्रसङ्गनिरूपणेन निरूपितम् ॥ अथवा रूप्यते व्यवहियतेऽनेनेति करचरणायुच्यते । तथा च यथा लोके करादिकं मिन्नं, तद्वानभिमानी भिन्नस्तथा ब्रह्म न श्रुतौ करादि- भिन्नं तदभिमानित्वेन निरूप्यते, किन्तु करादेरपि ब्रह्मत्वाद्भेदाभावा- दूपरूपमेव निरूप्यते, न तु रूपवदित्यर्थः । ननु कुत एतदवगम्यते करा. दीनामपि ब्रह्मत्वमेव, न तद्भिन्नत्वमित्यत आह तद्विनिगमकम्-'तत्प्र. धानत्वादिति । सर्वेषां वेदान्तानां ब्रह्मैव प्राधान्येन प्रतिपाद्यं यतः । अयम-करादीनामब्रह्मत्वं तन्निरूपकाणां वेदान्तानामब्रह्मपरतया सुवर्णसूत्रम्। यश्चायं पुरुषे यश्वासापादित्ये स एक' इत्याद्यभेदवचनात् । त्वदभिमतस्येति । निर्विशेषस्य । निरूपितमिति । दशमस्कन्धेऽपीत्यादिना प्रागेवोक्तम् ॥ विश्ववैलक्षण्यं सर्वेशितृत्वेनापि भगवतीत्यतः प्रकारान्तरेण व्याकुर्वन्ति- अथवे. त्यादि । उच्यत इति । रूपपदेनोच्यते । ननु फरादिनिरूपकाणां ब्रह्मपरिचायनार्थतया तन्त्रिरूपकवेऽपि प्राधान्येन प्रहनिरूपकतायाः प्रतिरोधाभावान्न करादीनां ब्रह्माभेदसि- हरितोपिणी। एक' इत्यादिश्रुतिप्वप्यभेदवचनादित्यर्थः । करायाकाराणां ब्रह्मरूपत्वं साधयितुमाहु:- पुनरिति । आकाराणाम् । करचरणादीनाम् । साकारवादिन्य इति । श्रुतय इत्यर्थः । इति प्रावे इति । पूर्वपक्षे प्राप्ते । सूत्रार्थ विवृण्वन्ति-त्यादिति। त्वदभिमतस्येति। निर्विशेषन- ह्मण इत्यर्थः । यथा चैतदिति । निरूपितमिति।दशमस्कन्धेऽपीत्यादिना प्रागेवोत्तम् ॥ जगन्नियन्तृत्वेन विश्ववैलक्षण्यं संभवतीत्यतः प्रकारान्तरेणार्थमाहुः-अथ वेति । उच्यत इति । रूपपदेनेति शेषः । निरूप्यत इति । तथा ब्रह्म न निरूप्यत इत्यन्वयः । रूपमेवेति । रूपं करचरणादिरूपमेव श्रुतौ ब्रह्म निरूप्यत इत्यर्थः । तत्प्रधानत्वादित्यव- तारयन्ति-नन्विति । सूत्रतात्पर्य विशदयन्ति-अयमर्थ इति । करादिनिरूपिकाः गङ्गाधरभट्टी। स्वदभिमतस्यापीति । शुद्धब्रह्मणो व्यापकत्वादिति भावःनिरूपितमिति । अथो अ- मुप्यैव ममार्मकस्य'सादिना पूर्व दृढीकृतमित्यर्थः। तद्विनिगमकमिति । वनिश्चायक हेतुम् ·न्त्यभिमतत्वात् । एवं सति तथा कथनादस्मदुक्त एवार्थः सूत्रकारामि- इतिन्यायात् । फर्मधारयपदं समासान्तरोपलक्षणम् । एकयैव पृत्त्या सिद्धे मृत्तिद्वयकल्प- नमन्याय्यमिति तद्रायः । उभयवादिनी अश्च विथ । तेन केपाश्चिन्मते रूपपत्वेऽधी २३६ विद्वन्मण्डनम् । ब्रह्मपरत्व नियमव्याहतिः । अतः करादिनिरूपकाः साक्षात्मप्रतिपा- दूका एवेति । 'सर्वत्र प्रसिद्धोपदेशात्' 'आमनन्ति चैनमसिन्नित्याद्य- धिकरणरूपोपपत्तिहिशब्देनोच्यते । स यथा सैन्धवचनोऽनन्तरो बाह्यः कृत्लो रसघन, एवं वा अरेऽयमात्माऽनन्तरोऽवाह्यः कृत्लः प्रज्ञानघन एवेति 'सत्यं विज्ञानमानन्दं ब्रह्मेति 'आनन्दमात्रकरपादमुखोदरा- दि'रिति 'आनन्दमयोऽभ्यासादि'त्यादिश्रुतिस्मृतिन्यायकवाक्यतया स. चिदानन्दरूपत्वं करादीनामवधारणीयम् । अत एवाने सूत्रकारोऽप्याह -आह च तन्मात्र मिति । एता एव श्रुतयोऽत्रानुसन्धेयाः । त्वदभिः मतव्याख्याने त्वरूपमित्येतावतैव चारिताय स्यात् । रूपवत्वस्योभय- वाद्यसंमतत्वेनाविवादास्पदत्वात्तन्निषेधानुपपत्तिः । रूपरूपस्य सिद्धा मत इति ज्ञायते॥ सुवर्णसूत्रम्। द्विरित्यत आहुः-स यथेत्यादि । 'अनन्तरोऽवाह्य' इति । वाह्याभ्यन्तरभेदरहितः । ननु तन्मात्रसूत्रे कथं करादीनां सच्चिदानन्दत्वसिद्धिरित्यत आहुः-एता इत्यादि । गठ मदुक्तव्याख्याने को दोपो, येनैवं व्याख्यायत इत्यत आहु:-त्वदित्यादि । हरितोपिणी। श्रुतय इति शेपः । हिशब्देनेति । 'अरूपयदेव ही तिसूत्रस्थहिशब्देनेत्यर्थः । श्रुतिर तीति । स यथा सैन्धवधने'त्यादिश्रुतयः, 'आनन्दमाने'त्यादिस्मृतिः, 'आनन्दमः योऽभ्यासादिति न्यायः, एतत्रयाणागेकवाक्यतयेत्यर्थः। आह ति सूत्रेपि करादीनां ब्रह्मात्यं प्रतिपाद्यत इत्याहुः एता एवेति। आनन्दमाने तिश्रुतयः । अत्र । अस्मिन् सूत्रे । तेनास्मिन् सूत्रेऽपि करादीनां ब्रह्मत्वं प्रतिपादितमिति सूचितम् । परमतव्याख्याने दूध णमाहुः- वदभिमतेति । रूपवत्वस्येति । करचरणादिमत्वस्येत्यर्थः ॥ गङ्गाधरमट्टी। ब्रह्मपरत्वनियमेति । स च 'सर्वे चेदा यसदमामनन्ती'यादि । तन्मात्रमिति । विज्ञानरूपमात्रम् । तदाहुः-एता एवेति । 'स यथा सैन्धवयन इत्याद्याः । इत्येतायतैवेति । 'म कर्मधारयान्मत्यर्थीयो बहुप्रीहिश्चेत्तदर्थप्रतिपत्तिकर न दोपः । 'अधात आदेशो नेति नेतीति मूर्तामूर्तबामण आनायते । इतिशमा प्रफारयाची । म पञ्चमहाभूतानि भवति, न त्वेवप्रकारका प्रधानमः । एतदेव दायति द्वितीयेनेतीसनेन 1 न भवरेय प्रम वाहसमिति तु भाज्ये स्पष्टम् । , - ·व्याख्यानयोपेतम् । २३७ अपि च 'दर्शनाचे'त्यन्तेन श्रुतिस्मृतिप्रत्यक्षैः सर्वविरुद्धधर्माश्रयत्वेन विरोधं परिहत्य युक्त्यापि प्रतिषेधति-प्रकृतेति । अस्थूलादिवाक्यैरे- तावत्वं स्थूलत्वाणुस्वहस्खत्वादिकं श्रुतिब्रह्मणि यत्प्रतिषेधति, तत्प्रकृते लोके प्रकृतं वा यल्लौकिकमेतावत्वं तदेव प्रतिषेधति, न तु खोक्तान धर्मान् सर्वेशितलादीनित्यर्थः । एवमेव 'नेति नेती'त्यतिशब्दः प्रकार- वाची । तथा च पूर्व मूर्तामूर्त ब्रह्मणो विभूतिरूपं य एवं वेदे'त्यन्तेन निरूप्य यस्यैतद्पद्वयं पूर्वमेव पष्ठयन्तेन पदेन निरूपितभेदस्य तस्मिन्नि- रूप्यमाणेष्वपि सर्वतःपाणिपादान्तत्वादिष्वेवं लौकिकत्वेन चेदनं माभू- सुवर्णसूत्रम् । एवमरूपवत्सूत्रस्यार्थमुक्त्वा प्रकृतैतावत्सूत्रस्य प्रयोजनमयं चाहु:-अपि चेत्यादि । श्रुतिस्मृतिप्रत्यक्षैरिति । 'दर्शयति चाथो अपि स्मर्यत' इत्यत्र श्रुतिस्मृतिभ्यां, 'दर्श- नाच्चे'सन्न प्रत्यक्षेणेत्येवं तैरित्यर्थः । युक्त्यापि प्रतिषेधतीति । अनुमानेनापि विरोध प्रतिषेधति । एवमेवेत्यादि । यथा सूने प्रकृतैतावत्वशब्दो लौकिकैतावत्ववाची, एवमेव श्रुतावितिशब्दोऽपि लौकिकप्रकारवाचीत्यर्थः । तदुपपादयन्ति-तथा चेत्यादि । पूर्वमेव पष्ठ्यन्तेन निरूपितभेदस्य तस्मिन्नित्यादि । पूर्व 'यथा महारजनं वास' इत्यादि- रूपस्य कथनात्पूर्व 'तस्य हैतस्य पुरुषस्य रूपमिति पष्टयन्तेन पदेन मूर्तामूर्तरूपनिरू- हरितोपिणी। 'प्रकृतैतावत्वं ही ति सूत्रार्थमाहुः-अपि चेति । सूत्रावतरणिकामाहुः-दर्शनेति । श्रुतीति । 'दर्शयति चाथो अपि मर्यते 'दर्शनाचेति सूत्रन्नये ? क्रमेण श्रुतिस्मृतिप्र. सक्षरित्यर्थः । युक्त्यापि । अनुमानेनापि । 'प्रकृतैतावत्वं ही तिसूत्रे प्रकृत एतावत्वं, वा प्रकृतमेतावत्वमिति विकस्यार्थमाहुः-तत्मकृत इति । एवं 'प्रकृतेति सूनार्थमुक्त्वा 'नेति नेती'त्यस्याः श्रुतेरर्थमाहुः एवमेवेति । सूत्रे प्रकृतशब्दो लौकिकवाची, एवमेव श्रुतावितिशब्दः प्रकारवाचीत्यर्थः । नन्वितिशब्दस्य प्रकारवाचित्वे किं संपन्नमित्यत आहुः -तथा चेति । पूर्वम् । 'अधात' इतिनिषेधात्पूर्वम् । यस्यैतद्रूपद्धयमिति । अस्य निरूपितभेदस्येत्यनेनान्वयः । पूर्वमेवेति । मूर्तामूर्तरूपकथनात्पूर्वमित्यर्थः । यष्ठयन्ते- नेति । तस्य ह वा एतस्य पुरुषस्य रूपमिति पप्ठयन्तेनेत्यर्थः । निरूपितभेदस्येति । मूर्तामूर्तरूपानिरूपितो भेदो यस्येत्यर्थः । तस्मिन्निति । पूर्वोक्तभेदविशिष्टे ब्रह्मणीत्यर्थः । निरूप्यमाणेष्विति । श्रुत्यन्तरैरिति शेषः । वेदनमिति । लौकिकत्वप्रकारकं ज्ञानमि- गङ्गाधरभट्टी। पद्ययन्तेन । 'देवा व ब्रह्मण' इतिपटेन निरूपितभेदस्य यस्य ब्रमण एतन्मूर्तामूर्त- रूपं, वस्मिन् प्रझणीत्यन्वयः। २ ·वत् । किञ्च धर्मनिपेधिका श्रुतिः प्रसिद्धप्रकारकतद्धर्मनिपेधिका, तनिषेधोत्तरं तत्सत्ता- वोधकत्वात् । यदेवं तदेवं, 'यद्वैतं न पश्यति पश्यन् वै तद्रष्टव्यं न पश्यतीति. पुत्र तं धर्ममाह श्रुतिरित्यत आहु-यथेति । 'पराची'त्यादिश्रुत्या विरुद्धधर्माश्रयत्वं यदेवं तदेवं, यथा न पाप: पुण्यवानयमित्यादिवाक्यपदिति बोभ्यः । भवदीयव्याख्यान रुपदयेति । मूतोमूतरूपदयप्रतीतेरित्यर्थः । तथा प रूपयनिषेधस्तय मते मुपट एवेति २३८ विद्वन्मण्डनम् । दिति भिन्नप्रक्रमेणैतत्प्रकारकं वेदनं ब्रह्मणो निषेधति 'अथात' इत्या- दिना । अयमर्थः-ब्रह्मण्यपि मूर्तामूर्तरूपे 'सर्वतःपाणी'त्यादिश्रुत्युक्ते वेदितव्ये, परं त्वनेन प्रकारेण न वेदितव्ये ब्रह्मण एते रूपे इति, किन्तु ब्रह्मैवेति चेदितव्ये इत्यर्थः । अत्र विनिगमकमाह सूत्रकारः-'ततो ब्रवीति च भूय' इति । यस्मिन्नेव वाक्ये प्रकरणे वा निषेधति तस्मिन्नेव निषेधानन्तरं पुनस्तं धर्ममाह श्रुतिः। यथा 'पराश्चि खानी त्युक्त्वा प्रत्य- गात्मानमैक्षदिति, यतो वाचो निवर्तन्ते अप्राप्य मनसा सहे'त्युक्त्वा 'आनन्दं ब्रह्मणो विद्वानिति, अस्थूलायुक्त्वा एतस्यैवाक्षरस्य प्रशासने गार्गि । द्यावापृथिवी विधृते तिष्ठत' इत्यादि । त्वद्व्याख्याने तु प्र. तपदं व्यर्थं स्यात् । एतावत्पदेनैव सान्निध्यतो रूपदयप्रतीतेः संभवात् । सुवर्णसूत्रम्। पितो भेदो यस्य तस्मिन् श्रुत्यन्तनिरूप्यमाणेप्वित्यर्थः । एतत्मकारकमिति । लौकिकत्व- प्रकारकम् । मूर्तामूर्तरूपे इति । प्राणाभ्यन्तराकाशव्यतिरिक्तं मूर्त, प्राणाभ्यन्तराकाशा- वमूर्त, ते उभे रूपे इत्यर्थः । युक्तिप्रयोगस्तु-अस्थूलादिश्रुतिर्न यावद्धर्मनिपेधिका; किञ्चि निषिध्य तदन्यधर्मसत्तायोधकत्वात् । यदेवं तदेवं, न पापः पुण्यवानयमित्यादिवाक्य- विभक्तदर्शननिषेधकश्रुतिवदिति । शेपं स्फुटम् । उक्तव्याख्यानदााय तद्व्याख्यानं दूष. हरितोपिणी। त्यर्थः । निषेधतीति । 'अधात आदेशो नेति नेती'त्यादिना निषेधतीत्यर्थः । पूर्वी, तान्धतात्पर्य विशदयन्ति अयमर्थ इत्यादिना । वेदने विशेपमाहुः परं स्थिति त्यादिश्रुतिः यायद्धर्मनिषेधफत्वाभाववती, फिश्चिनिषेधोत्तरं तदन्यधर्मयत्ययोधकत्वात् । मसमतमामात दुपयन्तित्वव्याख्यान इति । व्यर्थ स्यादिति । तव मते सर्वया धर्मनिषेधः, मम मते लौकिकधर्मनिषेधः । वथा पतपद व्यमिति भावः । एतदेव. पिण्यन्ति-पतावदिति । सान्निध्यत इति । थुतौ पूर्व रूपयस्वोत्तत्वादिति भावः। - - ·व्याख्यावयोपेतम् । २३९ न चैतावत्पदस्य सामान्यवाचकत्वाद्विशेषात्मकत्वं तस्येति वाच्यम् । तुल्यत्वात् । अथ वा अन हि 'नेति नेती तिवाक्यं विचार्यते, निषेधः कस्येति । तत्र सूने प्रकृतशब्देन 'द्वे वा व ब्रह्मपा' इत्याविनोक्तं मूर्ता- मूर्तलक्षणं रूपवयं परानश्यत इति तवाभिमतम् । तथा च प्रकृतत्वं सुवर्णसूत्रम्। यन्ति--विन्याख्यान इत्यादि । तुल्यत्वादिति । अत्र विशेषगमकत्वाङ्गीकारेऽपि वव सामान्यनिषेधस्यैव सिद्धान्तत्वेन मूर्तीमूर्तरूप एव पर्यवसानतस्तथात्वादित्यर्थः । 'दान- व्रत' इत्यारभ्य, 'विधिर्या धारणव'दित्यन्तप्रन्थस्तु *भाष्यपाण्डुलेखस्यो भ्रान्या च हरितोपिणी। भावः । शङ्कतेन चेति । तस्य । प्रकृतपदस्य । उत्तरमाहुः-तुल्यत्वादिति । तव मते सामान्यतो मूर्तामूर्तयोनिपेधः, न तु लौक्रिकयोस्तयोः । तथा च सामान्ययोः प्रकृत- गङ्गाधरभट्टी। तुल्यत्वादिति । प्रकृतपदस्यापि सामान्यवाचित्वात् । टिप्पणी। अयं भाष्यपाण्डुलेखस्यो प्रन्योऽत्र प्रदर्श्यते । पाण्डुलेसस्तु भापायां मसौदाशब्द- वाच्यः। 'दानमततपोहोमजपस्वाध्यायसंयमैः श्रेयोभिर्विविधैश्वान्यैः कृष्णे भक्तिर्हि साध्यत' इति श्रीभागवतवाक्याच । 'तमेतं वेदानुवचनेन ब्राह्मणा विविदपन्ति, ब्रह्म- चर्येण तपसा श्रद्धया यज्ञेनानाशकेनेति श्रुतिरमि श्रद्धासहकृत्तानामाश्रमधर्माण भगव- ज्ज्ञानसाधनत्वेनैवानुधानमनुवति । एतदने चैतमेव विदित्वेत्युपक्रम्य तद्विदः सर्वयागं च वदति । सर्वथा वैदिकारकर्मणो विमुखस्य प्रवर्तनार्थमेव स्वर्गादिफलकथनमन्यथा कर्म- मार्गिणो न निन्देत् । तथा हि-'असुर्या नाम ते लोका' इत्युपक्रम्य 'ताँस्ते प्रेत्या- पिगच्छन्ति ये के चात्महनो जनाः' । 'ये तद्विदुरमृतास्ते भवन्ति' 'अथैते दुःखमेवोपयन्ति' । इतः पूर्वमपि 'यथाकारी यथाऽऽचारी तथा भवती'त्युपक्रम्य 'तस्माल्लोकात्पुनरेत्यास्मै लोकाय कर्मण' इत्यन्तेन कामिनः पुनरावृत्तिमुक्त्या 'अथा- कामयमान' इत्युपकम्य 'नीच सन् ब्रह्माप्येत्ती'सन्तेन कामरहितस मुक्तिरुता । यतः पुरुषोत्तमविदि विहितनिपिद्धयोः कर्मणोः साम्यभुतेस्तद्वेदनस्य न कशेपत्वं संभवति । अव: प्रेमभत्येकसाध्यत्वात्तत्साधनमेवानुष्टेयमिति सिद्धम् ।। ननु 'नायमात्मा प्रवचनेनेति श्रुतो भगवल्लाभे वरणातिरिक्तसाधनानां निषेधात्त- साधनसाधनत्वेनाप्रमधर्मविधानमिति न वक्तुं शक्यम् । न च स्वरूपयोग्यतासंपादक- त्वेन नेतेषां तयोक्तिरिति वाच्यम् । स्वादेवम् , यदि वत्साधन"............. वचना- दिकं न निषिध्येत । अतस्तत्संपादक्त्वमपि न वक्तुं शक्यम् । 'यमेवेति सामान्यवर- ·, एतावत्पदं व्यर्थमिति । अस्याप्रेण तेनास्सदुक्त इति ग्रन्थः । मदीयार्थे पवैया व ब्रह्मण' इतिपदेनोपक्रान्तस्य ब्रह्मणः प्रकृते वा ब्रह्मण्येतावत्व प्रतिपेधतीतिव्याख्याने यत्वेन पृणुत इति वार्थः । वेदनं तु खरूपशानमानभव उमयोर्मेदान्न विरोधः भुसोः। २४० विद्वन्मण्डनम् । प्रतिपेधतीत्येतावतैव चारितायें सत्येतावत्पदं व्यर्थम् । तेनामदुक्त एवार्थो व्यासाभिमत इति मन्तव्यम् । तथा च सविशेषनिर्विशेषनि- रूपिकयोः श्रुत्योर्विरोधाभावात्मापचिकधर्मरहितं सहजानन्तधर्मयुक्तं ब्रह्मेति सिद्धम् ।। सुवर्णसूनम् । प्रचरतीति योद्धव्यम् । सिद्धमाहुः तेनास्मदित्यादि । भाष्ये तु प्रकृतस्य ब्रह्मणः प्रकृते वा ब्रह्मणि एतावत्वं प्रतिपेधतीति तदीयव्याख्यानेऽपि 'ततो ब्रवीति च भूय', इत्यस्य वैयर्थ्यापात इति दूपणमुक्तम् । यत एतस्य शस्य धर्मिसत्तामानदर्शनपरत्वं तदभिन- तम् । तच्चासंगतम् । प्रकृतपदेनैव ब्रह्मप्रमितो सत्यां तदभावशङ्काया एवानुदयादिति । एवमुभयलिङ्गाधिकरणविमर्शे यत्सिद्धं तदाहुः-तथा चेत्यादि । हरितोपिणी। पदेनैतावत्पदेन वा ग्रहणं भवतु, विशेपो नास्तीति तुल्यत्यमिति भावः । तेनेति । प्रकृत- पदस्य व्यर्थत्वेनेत्यर्थः । स्वमते यत्सिद्धं तदाहुः-तथा चेति । धर्मयुक्तमिति । न तु निर्द्धर्मकमित्यर्थः॥ गङ्गाधरभट्टी। भावेनेति सुन्दरस्सन्दर्भः। कचित्तु 'दानवतेयारभ्य विधिर्वा धारणवदित्यन्तो प्रन्यो मध्ये दृश्यते । स तु प्रक्षिप्तः प्रतिभाति । वचित्परं प्रतिहश्यते । ननु प्रकृतस्य 'देवा नोक्तदूषणमिति चेत्, न, 'ततो ब्रवीति च भूय' इरास्य वैयापातात् । धर्मिसत्ताया मानदर्शनपरमेतदिति हि त्वभिमतम् । तथा सति प्रवृत्तपदेनैव ब्रह्मप्रमिती तत्सत्ताशङ्का- मुदयात् । ततो मण्डूकतुला तुन्दिलमिथुनं त्वानुहरति त्वत्समाख्यानमिदमिति । तदुप रितनं टिप्पण प्रतिभासते ॥ नात्तया । तथा च ज्ञानसाधकत्यतदसाधकत्वनिरूपिकयोः थुयोरविशेषावं निर्णय उचित इति चेत् । अत्र भूमः-लीलामध्यपातिनो भक्त....... न भगवत्प्राप्तिर्हि लाभ । मत एयाने 'तस्यैप आत्मा वृणुते तर्नु स्वामित्याह " पात्मन एप भगवानात्मा तमधिष्टाय सन्नोक्तेति यावत् । तत्र हि स्वतनुत्वेन वृणुत इत्यर्थः । अपरच तस्यात्मनः का चार्वा यतस्तस्य तनु टिप्पणी। शब्दपरामृष्टतमतजी- समात्मानं स्वकी- ·स्थापनम्। व्याख्यात्रयोपेतम् । २४१ (३८) यत्तु दृश्यत्वेन प्रकाश्यत्वेन चादृश्यमग्राह्यम्' 'न तन सूर्या भाती'त्यादिश्रुतिविरोधान्न सविशेषकथनं युक्तमिति । तद- यादांना सत् । दृश्यत्त्वस्यापि श्रुतिस्मृतिसिद्धत्त्वात् । तथा हि-कश्चि- धीरः प्रत्यगात्मानमैक्षदावृत्तचक्षुरमृतत्वमिच्छन्' 'ज्ञानप्र- अभयदा रद- सादेन विशुद्धसत्त्वस्ततस्तु तं पश्यते निष्कलं ध्यायमानः भाष इति त- 'भक्त्या त्खनन्यया शक्य अहमेवंविधोऽर्जुन। ज्ञातुं द्रष्टुं च दुपपादकांवर तत्वेन प्रवेष्टुं च परन्तप', 'शृण्वन्ति गायन्ति गुणन्त्यभी- क्ष्णशः स्मरन्ति नन्दन्ति तवेहितं जनाः। त एव पश्यन्त्य- चिरेण तावकं भवप्रवाहोपरमं पदाम्बुज'मित्यादि । एवञ्च सत्युभयाविरोधायादृश्यखादिरूपिका श्रुतिरिन्द्रियादिसामथ्र्येन दृश्य- सुवर्णसूत्रम्। (३८) किञ्च सविशेषपेत्यादिना यत्पूर्व चोदितं तहपयितुमुपक्षिपन्ति-यत्त्वित्यादि । हरितोपिणी। (३८) अत्र परमतं दूषयितुमुपन्यस्यन्ति-यत्त्विति । प्रकाश्यत्वेन पंत्यन्तस्य, न स- विशेपेसनेनान्वयः । अन हेतुमाहुः-अदृश्यमिति । दूपयन्ति-तदसदिति । दृश्य- त्वस्यापीति । अपिना अदृश्यत्वसंपहः । अत्र प्रमाणमाहुः--तथा हीत्यादिना । श्रुति- माहुः कश्चिदिति । स्मृतिमाहुः-भक्त्येति । एवं च सतीति । दृश्यत्वादृश्यत्वयोः श्रुतिस्मृतिसिद्धत्वे सति । दृश्यत्वेति । दृश्यत्वं रूपयति कथयतीत्यर्थः । अवधारणीयमि- टिप्पणी। किच उक्तसाधनैर्विविदिपन्तीत्युच्यते, न तु विदन्तीति । न चानुपदमेवैतमेव विदित्या मुनिर्भवती'त्युक्तेः सांनिध्यादुक्तसाधनैरेवं वेदनमभिप्रेतमिति वाच्यम् । वेदा. नुवचनादीनां सर्वेषां वेदनसाधनले सर्वेषां तत्कर्तृगां वेदनसंभवेन 'मुनिर्भवती'त्येकत्वं तद्विदि न वदेत् । अतो ज्ञानं कस्यचिदेकम्य भवतीति ज्ञानस्य दुर्लभत्वं ज्ञाप्यते । एवं सति तस्यैव स्यात् पदवित् तं विदित्वे ति श्रुतेभित्त्या मामभिजानातीति भगर- द्वाक्याच भगवत्कृपया भतिला तया भगवत्वरूपं वेत्तीति श्रुतेरमिप्रेवम् । ननु नाहशा- नामपि स्थं प्रान्तियुन्यत इति चेत्, उच्यते-'स वा अयमात्मे त्यादिकया पूर्वभुन्या भगवन्माहात्म्यं मुत्वा यथाकथंचित्तद्वेदनौत्सुक्ये सति सत्सहाभावेन भक्तिमार्गापरिच- यात्रर्ममार्गमानमानमधर्मत्वेनालौकिमार्थसाधनत्वेनापि पूर्व सातमत्तीति तदेव भगवद्वे- दनेपि सापन मिति मन्यमाना' ............. एव 'नायमात्मेतिग्रुतेः। 'मनुष्याणां सह- सेपु कश्चिद्यतति सिद्धये । यततामपि सिद्धानां कश्चिन्मां चेत्ति तत्वत' इति भगनास्याए । 'विधिर्या धारणवत्' ।। - ·२४२ , विद्वन्मण्डनम् । त्वं निषेधति, दृश्यत्वरूपिका भगवदनुग्रहेणैव भगवतो दृश्यत्वं वदती- त्यवधारणीयम् । यतो भगवतैवोक्तम्-मया प्रसन्नेन तवार्जुनेदं रूपं पर दर्शितमात्मयोगा दिति । अत्रात्मयोगपदात् प्रसन्नः सन् खसामर्थ्य दत्वा प्रदर्शयतीति ज्ञायते। ब्रह्माणं प्रत्यपि भगवद्वाक्यम्-'मनीपिता नुभावोऽयं मम लोकावलोकन'मिति । अत एव सूत्रकारोऽप्याहादृश्य- त्वपूर्वपक्षे–'अपि संराधने प्रत्यक्षानुमानाभ्यामिति । अपीति पूर्वपक्षि- गर्हायाम् । मूर्खः पूर्वपक्षीति। यतः सम्यगाराधने पश्यन्ति, कथमेवम् । प्रत्यक्षानुमानाभ्याम् 'अनेकवाहूदरवक्रनेत्रं पश्यामीति प्रत्यक्षं, ध्रुवा- सुवर्णसूत्रम् । दूपयन्ति-तदसदित्यादि । मनीपितानुभाव इति । इदं द्वितीयस्कन्धे मनीपितस्याभी- टस्यानुभावो ममैवेदमिष्टं यदयं वैकुण्ठं पश्यत्विति, तथा च मदिच्छासामर्थेन पश्यसी. त्यर्थः । एतेन 'अदृश्य' 'तरफेन कं पश्येद्विज्ञातारमरे केन विजानीया'दित्यादिधु- तिविरोधः परिहतो वोध्यः । अत्र सूत्रकारसंमतिमाहुः- मादेव भगवतो दृश्यत्वम् , अत एवेत्यर्थः । अनुमापकत्वमिति । दृष्टान्तत्वेनानुमाप- पात्यम् । पञ्चावयये त्र्यवयवे या सर्वेपामवयवानां तथालादिति, भगवत्समाराधका भग बद्रष्टारः, भगयदत्तप्रसादभाक्त्वात् , यदेवं तदेवं, ध्रुवादिवदिति प्रयोगेण तथास्वमित्यर्थः । सूत्रेऽनुमानपदात्तस्य च करण एव प्रयोगाद् ध्रुवादीनां घातथात्वाद्विरुद्धं व्याख्यानमित्य- हरितोपिणी। युक्तम् । तत्र प्रमाणमाहुः-मया प्रसन्नेनेति । ब्रह्माणमिति । द्वितीयस्कन्धे । मनी- पितेति । मनीपितस्यायं मम लोकावलोकनं करोत्पितीच्छाविषयीभूतस्यानुभायः प्रभावः । तथा चेच्छया दर्शनं जायत इत्यर्थः। एतेन स्वसामयनाश्यत्वं तस्येत्यदृश्य त्ययोधिकाः पुतयः संगमनीया इति सूचितम् । अनोपटकमातुः अत एवेति । यतो भारदिच्छया दृश्यत्वम , अत एवेत्यर्थः । कथमेवमिति । कमेयं पश्यतीत्यर्थः । तत्रो- प-प्रत्यक्षेति । अनेकैति । अर्जुनम्य प्रत्यक्षम् । तथा चाराधनं प्रत्यक्षसापर्क में किन्तु 'मापितानुभावोऽयमितिद्वितीयस्कन्धाचनप्रागाण्याद् भगवदिच्छैयेति भावः । अरा एव भुगदिभी राज्यार्थमाराधनं कृतं, प्रत्यान्विच्छयेय जावगितीच्छेय फारणमि. गानापरमही। मनापितति । मद्विपारितसर्थः । इतिप्रत्यक्षमिति । संराधकसानम्य स्यानुभयः । :-अत एवेति । यतो भगवत्सा. - ।

·व्याख्यात्रयोपेतम् । २४३ दीनामनुमापकत्वं ताभ्यामित्यर्थः । श्रुतिस्मृतिभ्यामिति वा । एवं सति मां सर्वे पश्यन्विति साधारणेच्छया प्रादुर्भावेन सर्वेपां दर्शनसामर्थ्य- मवतारदशायाम् । अन्यदा तु 'नाहं वेदै रिति 'भक्त्या त्वनन्ययेति वाक्याच भक्त्यैवेति निर्णयः । भक्तानां त्ववतारदशायामपि भक्त्यैव, न साधारणेच्छया । तद्भक्त्यैव तदर्थमेव प्रादुर्भावात् । साधारणेच्छाऽपि यतस्तदथैव । लोकमध्य एव यतस्तेषां सुखजननम् । अन्यथा लोके स्वप्राकट्य निष्प्रयोजनकं स्यात् । सर्वेषां भगवदर्शनेऽपि यन्मोहानपग- मस्तत्र तदिच्छैव प्रतिवन्धिका । तस्य सत्यसङ्कल्पत्वात् । एवमेव भगव- सुवर्णसूत्रम्। रुच्या पक्षान्वरमाहुः-श्रुतिस्मृतिभ्यामिति । 'कश्चिद्धीरः प्रत्यगात्मानमैक्षत्' 'ज्ञान- प्रसादेन' 'तमकतुं पश्यती'यादिश्रुतेः, 'अनेकनाहूदर' 'भक्त्या त्वनन्ययेत्यादिस्मृतेशे- त्यर्थः । ननु सूत्रे संराधने दर्शनं निर्णीतमित्याराधनोत्तरकालीनं दृश्यत्वं न ब्रह्मलपराध. फम्, अवतारकालीनं दर्शनं तु न संराधनहेतुकम् , शनुमिनोदासीनसाधारणत्वात् । अतः सर्वदृश्य ब्रह्मत्ववाधकं भगवदवतारेवतथा गमयतीति न पूर्वोक्तं साधीय , इत्यत आहुः-एवं सतीति । 'मनीपितानुभागोऽयमिति स्मृया भगवदिच्छाऽनुभावेन दर्शने सिद्धे सति । तथा चावतारदशायामपीच्छयैव दर्शनमिति न दोपलेश इत्यर्थः । नन्वे सति भक्ताभक्तयोर्दर्शनतोल्यात्संराधनन्यायविरोधस्तु दुष्परिहर इसत आहुः-भक्ता- नामियादि, स्यादित्यन्तम् । तथा च तदपि परम्परया संराधनहेतुकमेवेति न न्यायवि. रोध इत्यर्थः । ननु तथापि तब "भिद्यते हदयगन्धि'रितिमुत्युक्तदर्शनफलस्य शनुप्रभृति- प्वदर्शनावतारेषु ब्रह्मत्वं दुर्घटमियत आहुः सर्वेपामित्यादि । एवमेवेति । इच्छायाः हरितोपिणी। सनुमीयते । श्रुतिस्मृतिभ्यामिति । 'पश्चिदीरः' इति युतिः, 'भक्त्या लनन्ययेति स्मृतिम्नाभ्यामित्यर्थः । एवं सतीति । पूर्वोतमन्धेन भगवदिन्ठाया दर्शनजनपने सिद्ध सति । सःपामिति । भाभधानागित्यर्थः । अन्यदा अवताराभावे । ननु क्यमिय साधारणेच्छया भत्ताऽभयोर्दर्शनतीत्यमित्यत आहुः-भकानामिति । नगु तथाऽपि दायूगां भगवदर्शनं जातं, मोहाभावः युवो न जान इत्यत आहुः-सपामिति । य- न्मोहेति । यस्मात्कारणान्मोहदूरीकरणामाय इत्यर्थः । एवमेवेति । इच्छाया विरोधिले. गहापरमट्टी। अनुमापकत्वमिति । भूगादयो भगपटारापनेन भगवन्तं प्रामा इति सृष्टान्तेन । निष्प्रयोजनकमिति । अमुरसंहारम्येन्ध्यैव सिसः । भार्थनस्तारम्नु माया मा. हायपोधनाय मेरमगृहे गुपगमनया । एवमेवेनि । बदिपज्ये ॥

·साधयित्वा तत्साधिका युक्ति प्रकाश्यत्वसाधनेऽतिदिशान्ति-एवमेवेत्यादि । प्रकारान्त- जसो भगवदीयत्वेन प्रतिपादनानाति विरोधीत्यर्थः । ननु व्यवहार्यत्वं तु बाधकमपरिहा- इदमिति । 'प्रकाशय'दिति सूत्रमित्यर्थः । सूनस्थप्रकाशवदिति दृष्टान्तं घटयन्ति-- पूर्वणेनि । अरूपरसूयेण । इदमिति । सूत्रम् । सौफिकवार च मनतिसमासाश्रयमान नातिविरोधीति । आपाततो विरोधप्रतिसन्धानेऽपि वस्तुविचारे विरोधो नेत्यर्थः । २४४ विद्वन्मण्डनम् । स्वरूपाज्ञानमपि । अलौकिकतेजोऽप्रदर्शन लौकिकानुकरणं च लीला र्थमेव । अन्यथा लीलैव न संभवति । सर्वेपां च तदैव मोक्षः स्यात् । तथा सति सृष्टिमर्यादोच्छेदः स्यात् । एवमेव प्रकाश्यत्वमपि ज्ञेपम् । 'यदादित्यगतं तेजो जगदासयतेऽखिलम् । यञ्चन्द्रमसि यचाग्नौ तत्तेजो विद्धि मामक मिति वाक्यात् खतेजसा स्वस्य प्रकाश्यत्वमपि नातिवि रोधि । सर्वव्यवहारविपयत्वं भगवत्कृतमेव, न तु जीवेन स्वतः कर्तु शक्यम् । अत एव सूत्रकारोऽप्याह-प्रकाशवचावैया'दिति। अर्थस्तु पूर्वेणाकारे प्रतिपादितेऽपि यतो वाच तत्वोपनिषदमित्यादिनिरूपित- व्यवहारविषयत्वाविपयत्वविरोधोन परिहता, शास्त्रवैफल्यं चेत्यत आहे- सुवर्णसूत्रम् । प्रतिवन्धकत्वादेव । इदमेवोक्तं ब्रह्माण्डपुराणे । तदने प्रभासीयलीलाप्रसङ्गे प्रदर्शनीयम् । नन्वयतारेषु ब्रह्मत्वेऽलौकिकतेजस्तु दृश्यतेत्यत आहुः-अलौकिकेत्यादि । एवं दृइयत्त रमप्या(वैचित्र्यार्थ्यम्-यदेत्यादि । 'न तत्र सूर्यो भातीति श्रुतिविरोधे सत्यपि ते. यमित्यत आहुः सर्वेत्यादि । व्यवहारो ज्ञानकर्मेन्द्रियव्यापारस्तद्विपयत्वं तत्तथेत्यर्थः । तत्र हेतुः-नत्वित्यादि । अत्र सूत्रकारसंमतिमाहुः- कृतत्वादेव । पूर्वेणेति। अरूपवत्सूत्रेण रूपरूपस्यैव तत्र विवक्षितत्वात्तथेत्यर्थः । इदमिति । हरितोपिणी । नेत्यर्थः । इदं च सर्वमने वक्ष्यते । एवमेवेति । यथा दृश्यत्वं, तथा प्रकाश्यत्वं ज्ञेयम् । नन्वयनारदशाया सूर्यतेजसा व प्रकाश्यत्वमति नत्र ग्रह्मत्वम् । 'न तत्र सूर्यो भाती तिश्रुतिविरोधादत आहुः यदादित्येति । स्वस्यति । भगवत इत्यर्थः । एवं ममत्वमस्तीति न दोषः । ननु व्यवहारोबसत्ये वाफः स्यादित्यत आहुः--सर्वेति । ज्ञानेन्द्रियेण कमेन्द्रियण व यालयते तदेव व्यवहारपदाच्य, तत्र फर्तुत्वं भगवट परे रार्थः । अत एवोक्त नियन्धे 'कर्ता स्वतन्त्र एवं स्यात्तथापि सगुणो न ही ति। अनान्यदपि प्रमाणमा:-अत एवेति । सूत्रावतरणमा:-पूर्वणेति । पूर्वसूत्रेणेत्यर्थः । गगाधरमट्टी। --अत एवेति । व्यवहार्यत्वस्येश्वर ·व्याख्यात्रयोपेतम् । २४५ दम् । यथा सौरादिप्रकाशो व्यवहार्योऽव्यवहार्यश्च । न हि खतः संपा- दयितुं स्थापयितुं वा शक्यते । आगते तु सूर्य मेघाद्यभावे च सांनि- ध्यमात्रेण व्यवहारः कर्तुं शक्यते । तथा च लौकिकवाङ्मनोभिन श- क्यते व्यवहर्तुमीश्वरः सान्निध्ये तु शक्यत इति द्वयमाह श्रुतिः । कुत एतत् ? अवैयात् । अन्यथैकस्याः श्रुतेःयांपत्तेरिति । दर्शनव्यव. हारस्य श्रुतिसिद्धत्वमुक्तमेव । तथा च दर्शनव्यवहारन्यायेनापरस्यापि व्यवहारस्य निर्णयः । तथा चोक्तं श्रीभागवते-पश्यन्ति ते म' इत्युप. क्रम्य 'साकं वाचं स्पृहणीयां वदन्तीति । 'यमेवैप वृणुते तेन लभ्य' इत्यादिश्रुत्या च ॥ ननु दर्शनं ज्ञानमेव, न तु चाक्षुपं श्रुत्या निरूप्यते, ब्रह्मणोऽरूपि- त्वादिति चेत्, न; 'भक्त्या त्वनन्ययेति वाक्ये 'ज्ञातुं द्रष्टुं च तत्त्वेन प्रवेष्टुं च परन्तपति ज्ञानदर्शनप्रवेशानां भिन्नतयैव निरूपणात् । रसा- दिरूपश्च व्यवहारः प्रमाणसिद्ध इति तत्र प्रसिद्धकामतद्धावरिरंसारम- णादयोऽपि शुद्धन्ब्रह्मधर्मा एवेति जेयम् । 'सर्वशक्ति'रिति श्रुती 'परास सुवर्णसूनम् । सूरम् । इत्यादिश्रुत्या चेति । लभ्यत्वस्य प्राप्त्यात्मक्व्यवहारविषयत्वात्मकत्वादित्य- वस्तथेत्यर्थः। हरितोपिणी। तथा च लौकिकेति । 'यतो चाच' इतिश्रुतेोरिकवागविपयत्वमर्थः। 'तं त्योपनिपद'- मिति श्रुतेरमिनायमाहुः--ईश्वर इति । नन्वस्तु वाग्व्यवहारः, दर्शनव्यवहारः कथम् ? इत्यत आहुः-दर्शनव्यवहारस्येति । उक्तमेवेति । 'कश्चिद्धीरः प्रत्यगात्मानमक्ष दितिश्रुत्यो- धमेवेत्यर्थः । अपरेऽपि सर्वव्यवहाराः सभवन्तीत्याहुः-तथा चेति । श्रुत्या चेति । निर्णय इति पूर्वेणान्वयः । तथा च दर्शनसभापणलामादिसर्वव्यवहारविषयत्वं ब्रह्मण इति धुत्या प्रतिपादितमिति भावः ।। अन मते जन्विति । उत्तरमाहुः-भक्त्येति । निरूपणादिति । गीतायामिति दोपः । रासादिव्यवहारे मंायं दूरीपूर्वन्ति--रासादीति । ननु तेपा कथं प्रमधर्मत्वमु- गहापरमही। अपतुरे'सादिना वाधानतिनिपातनापत्तिनोति । कामतन्नाति । सामानन्तरं बदाया पिभाषाऽनुभावाचाः । एषदेसिमिः 'सविदितिपाठखीसरा सराऽन्य दाकि'रि- स्युतम् । तसवि । 'तन्न मि कुतो गतासी'सष्टपदी गीतगोविन्दे ।

·रणेति विशेषणद्वयं 'मजवरवधूना'मित्यस्य । अत एवेति । कामसमयेऽप्यकामवाद- न चयमिति । अत्र अस्मिन् विपये वयं पर्यनुयोगाहों न भवाम इत्यर्थः । यदनुवाद ग्धोतम्येसन्ययः । पुनः सगतरीत्या शहते-अथेति । तदर्थस्य मुत्यर्थस्य । समाधा. २४६ विद्वन्मण्डनम् । शक्तिर्विविधैव श्रूयते खाभाविकी ज्ञानवलक्रिया घेति श्रुतौ सहजा नन्तशक्तिमत्त्वेन निरूपितत्वेन सर्वार्थोपपत्तेः । तेन कामसमय एवा- कामोऽपि, निजचरणनखसुपमालेशजिताशेषसुरसुन्दरीणामखिलस्त्री रत्नभूतानां ब्रजवरवधूनामनवद्यहृद्यकनकाचलेपु विहरन्नप्पात्माराम एव । अत एवात्मारामोऽपीति तत्रोक्तम्। प्रियाविप्रयोगेनावसादा- दिभावं भजमानोऽपि 'तन्न वेमी'त्यादिवचनैरजानन्नपि व्यापक एव, परमानन्दरूप एव, सर्वज्ञ एव ॥ (३९) ननु प्रतियोग्यभावयोरेकावच्छेदेन स्थितिन वक्तुं शक्या, त- थैव विरुद्ध सर्वधर्माणामप्यतो नैवं वक्तुं युक्तमिति चेत्, न विरद्धधर्मा- धारस्य श्रीत. वयं वदामः, किन्त्वनुवदामः । अतो न वयमत्र पर्यनुयो- मिति न तत्र गार्हाः । यदनुवादस्तां श्रुति चेत् पर्यनुयोक्तमुद्यतोऽसि, म हत्ते साहसं खयोतस्येवोदयाचलशिखरकदेशस्थितिमात्रेण सकलजगत्तमाकपाटपिपाटनपटुं खाशक्यतया तरणि पर्य- नुयोक्तुमुद्यतस्य । अथ लोके तथाऽदर्शनात्तदनुसारेणैव च तदर्धस्य च वक्तुमुचितत्वाच्छ्रुतित्वेनोभयस्यापि तुल्यत्वात् सगुणनिर्गुणपरत्वं क- ल्प्यत इति चेत्, हन्त !! एवं लोकानुसारेण तदर्थनिर्णये निर्द्धर्मकपदा- सुवर्णसूत्रम्। (३९) आधारत्वप्रतीतिविपयत्वादीनां निर्द्धर्मकत्वाविरोधित्वात्तदभिमानेन प्रत्यवति- हरितोपिणी। पपद्यत इत्यत आहुः सर्वशक्तिरितीति । सर्वार्थोपपत्ति दर्शयन्ति-तेनेति । निजब (३९) अत्र लौकिकरीत्या शङ्कते-नन्विति । प्रतियोगीति । घटतदभावयोरित्यर्थः । समाधानमाहुः न वयमिति । अयं न वदामः, किन्तु भुत्या यदुक्तं तदनुयदाम इत्यर्थः । इति । यस्याः श्रुतेरनुवादो मया छतम्नां श्रुतिमित्यर्थः । अन्न तस्ययेनि । उदयाचलेयादि । रिपाटनपटु र सशस्यतया पर्यनुयोए गुगतम्प रोकरीत्या दोन पसभय । वेत्यर्थः॥ सद्योतदृष्टान्तमाहुः-सद्यो नगा: हन्तयगिी । मामान्यरूपसप्तायाः निर्मयत रयत इयत आतुर ·व्याख्यात्रयोपेतम् । २४७ प्रस्थापि लोकेऽदर्शनात् सत्तादीनामपि कालाद्याधारत्वसमयायादिध- वत्त्वात्त्वदभिमतं ब्रह्मापि न सिद्धयेत् । श्रुतिघलेनेति तु तुल्यम् । एवं सति लोकाप्रतीतं निर्मक वस्तु चेदगीकुरुपे, तदा लोकाप्रतीतामपि प्रतियोग्यभाषयोरप्येकावच्छेदेन स्थितिमङ्गीकुरु । एवं सति श्रुत्वों ने लोकरीत्या निर्णेतुं शक्यत इति सिद्धम् । अत एव श्रुतिरप्याह-'नेपा तर्केण मतिरापनेयेति, 'अलौकिकास्तु ये भावा न ताँस्तकेण योजये- सुवर्णसूत्रम् । छन्तं प्रत्याहुः-अत एवेत्यादि । तथा चैवं दुर्युक्तिमिः प्रत्यवस्थान श्रुतिरेव निषेधती- सकिञ्चित्करोऽयं तवामिमान इत्यर्थः । उक्तरीतिककुयुक्त्या प्रत्यवस्थानं युक्त्या न्यायेन च परिहरन्ति-किञ्चेत्यादि । ननु-दर्शनस्य न वस्तुतत्वनिर्णायकत्वं, गौड़वार्तिके "उपल- म्भात् समाचारान्मायाहस्ती यथोच्यते । उपलम्भात्समाचारादस्ति वस्तु तथो- हरितोषिणी। सत्तादीनामपीति । कालेति । काल आधारो यस्याः । एवं च कालाधारत्वं, समवायप्रति- योगित्वं सत्तायामप्यतीति लोके निर्द्धर्मकपदार्थाभावेन तदनुरोधेनार्थकरणे महती क्षतिरि- स्याहुः-स्वदभिमतेति । एवं सति ब्रह्मसिद्धभावे सति । एवं सतीति । प्रतियोग्यभा. वयोरेकन स्वीकारे सति । अत एवेति । लोकरीतिकवेदार्थनिर्णयाभावादेव लौकिकतो. नुसरणं श्रुतिस्मृतिविरुद्धमिति भावः । विरुद्धधर्माश्रयत्वं ब्रह्मणि प्रत्यक्षप्रमाणसिद्धमित्याहुः गद्गाधरभट्टी। सत्तादीनामिति । सत्ताया नित्यत्वमते *कालाधाधारत्याभावादादिपदं चिदानन्दसद्धा- हकमुक्तम् । इयं च न्यिायनयेनोच्यते । तेनेतरेषां समघायाभावेऽपि न दोपः। टिप्पणी। कालाद्याधारत्याभावादिति गगाधरभट्टी। न्यायनये नित्याऽपि सत्ता कालिकस- म्यन्न काले, समवायेन द्रव्यापावभ्युपेयत इति नेई व्याप्तिनिवन्धनं वचनम् ।। न्यायनयेनोच्यत इति । यद्यपीह मायिकपक्षप्रतिक्षेपावसरे तन्मतेन, 'व्यवहारे यं भाहा' इति तत्प्रतिज्ञानामतेन या वहमुचितं, तथापि प्रत्यासनपराजयः प्रतिपक्षी पथाकथंचिन् स्पर्धा निरशिपुः परामिमतमपि प्रदर्शयेद् दृशन्तपढ़े कदाचिदिति न्याय- मनाप्युच्यते । अत एव सर्वेपो दृष्टान्तोचितानां सहाय कालादि' 'समवायादि' इत्यु- भषमादिपदमुपात्तम् । ददन फेवलं समयायोपादानमेव न्यायनयन, अन्येषां त्वन्यनये- नेति वत्यम् ॥

·तद्धर्मत्वेनैव निरूपणादिति । तथा च लौकिकप्रमाणजन्यदर्शनस्याप्रामाण्यं, न तु भगवत्कृपासाधना कस्यापीति गौडवार्तिकमप्रमाणं, लौकिकतत्परं वेति दर्शनस्य प्रामाण्यमदण्डवारितमित्यर्थः । (४०) नविन्द्रो मायाभिः पुरुरूप' इतिश्रुतौ दर्शनस्य मायिकत्वकथनान्मायया र्मत्वेनेति । विरुद्धधर्माश्रयत्वस्य तथात्वेन । तादृश मिति । स्वान्तःस्थापितपृथिव्यादित्वेन (४०) ननु श्रुतावपि मायिकत्वमेवोक्त'मिन्द्रो मायाभिः पुरुरूप ईयत' इत्यनेनेत्यत आहु:-अपि चेति । सामर्यस्य भगवद्रूपत्वादाहुः-भगवदिति । तद्भिन्नेति । भग- वत्स्वरूपाद्भिन्नेत्यर्थः । म इति । मन्मते शक्तिशक्तिमतोरभेदादिति भावः । अनशते -न चेति । असदिति । असजगदादिकर्तृत्वं स्वसामर्थ्यरूपमाययैव प्रदर्शितवानि. नादिति भावः । उत्तरमाहुः- यः पृथच्यामिति । ब्रह्मधर्मत्वेनवेति । आधारला. पाह-मायया प्रदर्शयतीति । तदिन्नति । मगवतो मिना । समित्यगीकारेऽन्य- (४०) 'इन्द्रो मायाभिः पुरुरूप ईयत' इति शुन्या गायिकं यहुधा दर्शन मिति घेता २४८ विद्वन्मण्डनम् । दिति स्मृतिश्चेति पूर्वमेवायोचाम । किञ्च भगवति श्रीयशोदास्तनन्धये सर्वे विरुद्धा धर्मा दृश्यन्ते मृत्लादिप्रसङ्गेषु । न हि दृष्टेऽनुपपन्नं नाम, व्याघातात् । मायादिपक्षाणां तत्रैव निरस्तत्वात् । 'अधो अमुष्यैवे'त्य- नेन तद्धर्मत्वेनैव निरूपणात् । अत एव सूत्रकारोप्याह-दर्शनाचेति।। (४०) अपि च मायया प्रदर्शयतीति वदन वादी प्रष्टव्यः । किं माया शब्देन भगवत्सामथ्र्य ववीयुत तद्भिन्नाऽसद्रूपाऽसत्कार्य- विश्वरूपा- कौति । आये त्वोमिति ब्रमः । न च स्वसामध्येनेवासत दिदर्शन मा. यिकमित्यस्य प्रदर्शितवानिति वाच्यम् । 'यो पृथिव्यां तिष्ठन् पृथिवीम- खण्डनम् । न्तर' इत्यादिश्रुखा ब्रह्मधर्मत्वेनैव निरूपणात् । तादृशं चेहू सुवर्णसूत्रम् । च्यत' इति दर्शनादेरप्रमाणत्वकथनादिति शङ्कायामाहुः-मायादीत्यादि । अन सूत्रकारस्यापि सम्मतिमाहुः-अत एवेत्यादि । दर्शयतीति शङ्कायामातुः-अपि चेत्यादि । तद्भिन्नेति । भगवत्स्वरूपाद्भिन्ना । ब्रह्मधः हरितोपिणी। याया भगवद्धर्मलेनैवेत्यर्थः । ब्रह्मणि विरुद्धधर्माश्रयत्वं प्रत्यशसिद्धमित्यस्मिन्नर्थे सूत्रं प्रमा -किञ्चेति । ननु मायया प्रदर्शयतीत्यत आहुः-मायादीति । तद्धर्मत्वेनैवेति । मा. णयन्ति-अत एवेति ॥ त्यर्थः । तथा पावर्तर्यपि विद्यमानं कर्तृवं मायया दृश्यते, न तु तत्रास्ति, गङ्गाधरभट्टी। तद्धर्मत्वेनेति । मगरद्धर्मत्वेन ॥ यम् । प्राधमनयेत्येतेन मायाव्यवन्छेदः । उभयोविरद्ध ·व्याख्यानयोपेतम् । २४९ ब्रह्म न स्यात्तदैवं वक्तुमवसर स्यात् । न त्वेवम् , उक्तयुक्तः । असत्म- दर्शनं चासुरेप्चेच । यतो मोहनं तेपामेव भगवता क्रियते । अत्र च तादृशानामभावान्न तथा प्रदर्शनमिति सारम् । म द्वितीयः, विकल्पा- सहत्वात् । तथाहिसा कि स्वतन्त्रैव कत्रों, उत ब्रह्माधीना । नाया, जडत्वाचेतनत्वेन त्वयाऽनगीकारात् । द्वितीयपक्षे तु करणत्वं स्याद्वाशी- यत् । तथा च सहजानन्तशक्तिमत ईश्वरस्य स्वखरूपप्रदर्शने का वाड- शक्तिर्यतस्तामूरीकुर्यात् । 'साभाविकी ज्ञानघलक्रिया चेति श्रुतेः । किञ्च उक्तयुक्तिश्रुतिभ्यः सद्रूपं खरूपमसद्रूपया तया दर्शयतीति वक्तु. सुवर्णसूत्रम् । तदाधारमित्यर्थः । उक्तयुक्तरिति । विरुद्धधर्माश्रयत्वात् । नन्वस्तु विरुद्धधर्माश्रयत्वं, तथाऽपि तथा प्रदर्शनाङ्गीकारे को दोप इत्यत आहुः-असत्प्रदर्शनमित्यादि । इदमने लीलानित्यत्ववादे व्युत्पाद्यम् । तथा च तथाऽङ्गीकारे 'इत्थं विदिततत्त्वाया गोपि- कायाः स ईश्वरः । वैष्णवीं व्यतनोन्माया मित्यादिवाक्यविरोध इत्यर्थः । अस्तु कर- णत्वमेधेत्यत आहुः--तथा चेत्यादि । स्वाशक्ती या द्रष्टुरयोग्यत्वे वा लोकेऽपि मायोरी- करणं दृश्यते, प्रकृते चोमयाभावानात तस्याः करणत्वं शक्यवचनमित्यर्थः । अशक्ति परिहरन्ति-स्वाभाविकीति । ननु तर्हि कौतुकार्यमेव तदादरोऽस्त्वियत आहुः--किचे- हरितोपिणी। धेयत्वरूपविद्धधर्माश्रयत्वस्य ब्रह्मधर्मत्वेन निरूपणादित्यर्थः । तथा च कर्तृत्वमकर्तृत्वं चोभयमपि ब्रह्मनिष्टमेवेति भावः । तादृशामिति । विरुद्धधर्माधारमित्यर्थः । तदेवं वक्तु- मिति । निर्द्धनके धर्मा न सन्तीत्येवं वक्तमित्यर्थः । उक्तयुक्तरिति । 'यः पृथिव्यामि- तिश्रुती विरुद्धधर्मानयत्वेन फवनादित्यर्थः । नन्वसजगत्प्रदर्शनं मायया नियत इति स्वीकारे को दोप इत्यत आहुः-असदिति । इदं चामे लीलानियतावादे वक्ष्यते । द्वि- तीय इति । प्रशामिन्नत्वपक्षः । विकल्पासहत्वादिति । अप्रिमेण विकल्पेनासहत्तादि- सर्थः । विकल्पमेवाहु: :-तथा होत्यादिना । वाशीयदिति । कुठारयदित्ययः । तया च विदाकरणे पुठारे कर्तृत्वाभावादिति भावः । नन्वस्तु तस्याः करणनं, सहायार्थ तस्याः स्वीकारो भविष्यतीत्यत आहुः-तथा चेति । अशक्तिरिति । असामर्थ्यमित्यर्थः । सामर्थ्य नातीति न वक्तुं शक्यमित्साहुः-स्वाभाविकीति । विलक्षणं पौतुकरूपं जग- गङ्गाधरभट्टी। उचायुक्तरिति । विगद्धधर्मापारलान् । अमत्मदर्शन मिति । प्रभासीयलीलादि । अन पी। अधो अमुप्ये ति सन्दर्भ । तथा चेत्यादि । खाशको द्रष्टुरयोग्यत्वे या मायोररीमियते नटादिमिः, न घेह तथैन्यर्यः । दि.१३ ·च - सर्थः । ननु सगुणत्वादस्तु तदुररीकरणमित्यत आहु:-एतेनैवेति । सहजानन्तशक्मि- खल्विदं ब्रह्मेति श्रुत्या सद्रूपब्रह्मस्वरूपं जगदित्यर्थः । तया मायया । वक्तुमशक्य- इति मायाऽऽदरोऽस्त्वित्यत आहुः-एतेनैवेति । 'स्वाभाविकी ज्ञानेति श्रुत्युक्तधर्माणां स्वाभाविकत्वादेवेयर्थः । प्रत्यारयानमेवाहुः—तद्धीति । सगुणत्वं हीत्यर्थः। स्वतश- क्स्येति । सहजानन्तशक्तिमत्त्वस्येत्यर्थः । एतेनेव चेति । स्वतःशक्तस्य प्राकृतगुणाही. द्रूपाऽसत्कार्यकर्नीति पूर्वविकल्पगतोऽसद्रूपेत्यादिद्वितीयपक्ष इत्यर्थः । तथा अविद्योपाधि- मत्त्वस्येत्यर्थः । ननु मायाया विद्याऽविद्यारूपेण द्वैविध्यादविद्यारूपमायाया उपाधिरूपत्वं धिभावे प्रयोजकत्वमीश्वरेच्छाया अवश्यं स्यीकर्तव्यम । अन्यथा तस्या उपाधिभावः स्वतः क्रियवे, न मनुयापि येऽद्गीकुर्वन्ति ते मूलापार्याणामारायापरिक्षानादेय, पूर्वाऽपरवि. २५० विद्वन्मण्डनम् । मशक्यम् । एतेनैव सगुणत्वमपि प्रत्याख्यातम् । तद्धि प्राकृतसत्वादि- गुणाङ्गीकाररूपम् । तच्च खतःशक्तत्यानुपपन्नमित्युक्तम् । एतेनैव ब्रह्मगता विद्या ब्रह्मगतविशेषकल्पिकेत्यपि पूर्वविकल्पगतद्वितीयपक्षो निरस्तः । ब्रह्मणि जीवातिरिक्त त्वया तथाऽनङ्गीकाराच । अङ्गीकारे वा तस्या उपाधिभावे प्रयोजिकेश्वरेच्छैच वाया। तथा च सर्वभवनसम- सुवर्णसूत्रम्। त्यादि । कौतुकायापि सद्रूपयाऽसत्प्रयते, प्रकृते तु तद्विपरीतमतो मूर्सप्रलपितमेतदि- स्वस्य श्रुतिसिद्धत्वेनैवावतीर्णस्य सगुणत्वं तथेत्यर्थः । एवं शक्तस्य तादृशतद्रहणस्यानुपर नत्वेनैव पूर्वप्रकृतस्यापि सिद्धिमाहुः एतेनैव चेति । चकारोऽसद्रूपेत्यादिनोक्तस्य द्विती- यपक्षस्य विकल्पे यहूपर्ण तत्समुच्चायकः । ननु मायाया उपाधित्वं मयाऽङ्गीक्रियत एवेति घेत् तबाहु-अङ्गीकार इत्यादि । स्वत उपाधित्वे ज्ञाननाश्यत्वभङ्गापत्त्येश्वरेच्छैव तथा हरितोपिणी। दृश्यत इति तदर्थमेव तस्याः स्वीकारोऽस्वित्यत आहुः-किञ्चेति । सद्रूपमिति । 'सर्व मिति । असतः सम्प्रदर्शने सामर्थ्याभावादिति भावः । नन्वगुणस्य सगुणत्वं दृश्य कारानुपपत्तिप्रदर्शनेन । द्वितीयपक्ष इति । मायाशब्देन भगवत्सागव॑मुत तद्विनाऽय. मया स्वीक्रियत एयेत्यत आहुः अङ्गीकारे वेति । ईश्वरेच्छेचेति । अवियाया उप गङ्गाधरभट्टी। एतेनवेति । ईश्वरस्य गुणापेक्षाभावेन । द्वितीयपक्ष इति । तद्भिन्नाऽसद्पा तथाऽनद्गीकाराच्चैति । यद्यप्यविद्याया प्रगतत्य वाचस्पतिमिधादिभिरेव नाही असतार्य- कीयर्थः ॥ टिप्पणी। रोधेन सस्य सदममवत्वायगमादिति नेद दोपलेश इति प्रामनारायः ।।

·टाया नानुकरणता। व्याख्यानयोपेतम् २५१ र्धस्येश्वरस्य वदभिमतरीत्या तथा करणे हेत्वभाव । इच्छादीनामपि त्वन्मते तदुपाधिभावोत्तरकालीनत्वादसंभवश्च । आविद्यकत्वे खाभा- विकत्वहान्या श्रुतिविरोधश्चेति दिक् ॥ (४१) ननु कामादिलीलाया अनुकरणमानरूपत्वेन मियाविप्रयोगत- जनितक्लेशादयः पूर्ण जानकघने परमानन्दस्वरूपे न ब्रह्मणो रसरूप- सया विरुधर्माधार वक्तुमुचिता इति चेत्, सत्यम् ! नोचिता एव स्यु- सया ध कामादिली. यदि विप्रयुक्तत्वादिना पूर्णत्वादिकं भज्येत, न त्वेवम् । तत्तूक्तं प्रादेशमात्रस्यैवाभिविमानत्वादिनिरूपणेन । सुवर्णसूत्रम् । वाच्या । वथा सत्युक्तरीत्या हेत्वभावः । अगक्तिद्रष्ट्रयोग्यत्वकौतुकान्यतमस्य प्रयोजक- साया वतमशक्यत्वात्तथेत्यर्थः । असंभव इति । उपाध्यसंभवः ॥ (४१) क्रिश्चिदाशय परिहरन्ति-नन्थियादि । तत्तूक्तमिति । पूर्णत्वाधभङ्गसाधक विरुद्धधर्माश्रयत्वं तु मागेव निर्णीतमित्यर्थः । ननु ब्रह्मणः पूर्णकामत्वेन कागलीलाप्रयो- हरितोपिणी। सिद्धश्चेत् कदाचिदपि नाशो न स्यात् । तथा च मोक्षो न संभवतीति भावः । तथा चेति । अविद्याया इच्छाधीनत्वे च । तथा करणे । असजगत्करणे । हेत्वभाव इति । वथा च कारणं न पश्याम इति भावः । नटवत्कौतुरुमेव कारणमरिस्वत्यत आहुः- इच्छादीनामिति । असंभव इति । त्वन्मत इन्छायाः पूर्वमसत्वेन कारणाभावादुपाधे- रुत्पत्तिरेव ग भविष्यतीत्यर्थः । इच्छाशक्तेर विद्याधीनत्ये दूपणमाहुः-आविद्यकत्वे इति । इच्छाया इति गोपः । श्चतिविरोधश्चेति । 'परास्य शक्तिर्विविधैव श्रूयते स्वाभावि. की'साविभुतिविरोध इत्यर्थः ।। (४१) अयुष्याशवते-नन्विति । पेशादय इति। न यमुचिता इत्यनेनान्ययः । समाधानमाहुः-सत्यमिति । न त्वमिति । पूर्णवहानिर्न जायत इार्थः । फुतो न जायरा इसन आहुः ततूतामिति । निरूपणेनेति । उत्तमिति पूर्वेणान्वयः । तथा गद्दाघरमही। (४१) न यसमुचित्ता इति । दुःपिसापादकत्यादिति भारः । नरमादरकरणमेव पाध्यमिति दयम् । ननु 'सर्वकामः सर्वगन्ध' इत्यायनेकपर्मदर्शनेन धर्मिणो विशेष- पम् । भतो बहुप्रीहिरेय, तयुनो रसरूपत्वं, तपा:-रमो या' इति । अन एव 'का- मिनां दर्शयन् दन्य मिराम टिप्पण्या रसात्मको रसवांश्च भगया निवि पण्ठरयेणे- योषम् । ।

·एव तो पीत्यादि । तथा चानया रसत्वे सिद्धे तस्य कामरूपत्वे पर्यवसानात् कामरूपत्वस्यापि चैतारशनिरूपणेन विरुद्धधर्माश्रयत्वमुक्तमिति न पूर्णत्वभङ्ग इति भावः । लीलाया अनु. स्वरूपं रसवत्वेन निरूपितमिति न लीलाया अनुकरणत्वं, किन्तु मुख्यत्वमेवेति भावः । ननु सवरस इयन यहुमीहिसमासे क्रियमाणे रसयत्वं सिद्ध्यति, न तु रसरूपत्वमित्यतः अन्यन्तरमाहः-तैत्तिरीयकेऽपीति । तथा च रसरूपत्वं ब्रह्मणः सिद्धम् , तेन च काम- रूपत्वं च । ननु () श्रुत्या रमरूपत्वे सिद्धेऽपि तन सन्देहोद्वात्तदर्थ पुरोवर्तिनी तां श्रुतिमाहुः--रसमिति । अस्याः श्रुतेरो श्रुतिः पठाते,-'को ह्येवान्यात्क: प्राण्याहू यदेप आकाय आनन्दो न स्यात्' 'एप द्येयानन्दयाती'ति, प्रकरणान्तरे 'स मा. निप्पत्तिरिति भरतमूनाद्रमनानप्रणाड्या जायमानो गनोविकारः प्रमोदात्मा, स रसा २५२ विद्वन्मण्डनम् । अनुकरणमात्रत्वं लीलाया असङ्गतम् । तथा हि-भगवत्खरूप हि शु- त्येकसमधिगम्यम् । तत्र च 'सर्वकामः सर्वगन्धः सर्वरस' इत्यनेन सर्व- कामरूपत्वं, तद्वत्त्वं च, सरसरूपत्वं, तद्वत्वेन सर्वरसभोत्कृत्वं च प्रतिपा- द्यते। तैत्तिरीयकेपिरसो वै सारस हवायं लब्ध्याऽऽनन्दी भवतीति सुवर्णसूत्रम्। जनाभावादुपपादनसापेक्षविप्रयोगादिक्केशाङ्गीकारापेक्षया तदनपेक्षं कामलीलाया अनुक- रणमात्रत्वमेव ज्याय इत्यत आहुः-अनुकरणेलादि । कुतो न सङ्गतमित्याकाहाया रसवत्त्वस्य वाधकस्य विद्यमानत्वात्तथेति वक्तुं रसवत्वं रसत्वं चोपपादयन्ति-तथा हीत्यादि । पूर्वश्रुतौ सर्वगन्ध इति मध्ये श्रावणाचेतनधर्मव्यवायाद्गुणविशेष च्यते । तथा च बहुव्रीहिणा कामवत्त्वरसवत्त्वयोरेव सिद्धिर्न कामादिरूपत्वस्यापि, समा. सद्वयाङ्गीकारे च वाक्यभेदापत्तिरित्याशवानिवृत्त्यर्थं द्वितीयश्रुतिमाहुः-तैत्तिरीयके सिद्धिरित्यर्थः । अत्र पूर्वश्रुतौ रसत्वमात्रश्रावणेन तत्स्यरूपसन्देहानपायातदर्थमग्रिमा भुति- माहुः-रसमित्यादि । अत्रायमर्थः-रसो वैस' इति श्रुत्या हि 'असद्वा इदमन आसी'दित्यादिनापकान्तस्य ब्रह्मण एव रसत्य योध्यते । सशब्दश्च रसनाप्राप्ये गुणे, यद्रव्ये, सारभूतेऽर्थे, आखाद्यानन्दजनके च तत्र तत्र प्रसिद्धस्तेषु प्रकृते कोऽर्थो विव. क्षित इत्याकाहायो ‘रसं ह्येवायं लब्ध्वाऽऽनन्दी भवति' 'को ह्येवान्यात का प्रा- हरितोपिणी। फरणत्वं शङ्कायामुक्तम् , तत्पण्डयन्ति-अनुकरणेति । तथा हीयादिना । तद्वत्त्वेनेति । रसवत्त्वेन । प्रतिपाद्यत इति । तथा च श्रुतौ भगवा नमीन आरमा जनना'मिति च। तेन रमम्यानन्दत्वं, प्राणधारणहेतुत्वं, रणत्वमानन्दजनकत्वं चेति योग्यम । एवं च विभावानुभावव्यभिचारिसंयोगासः -- असगतत्वमेवोपपादयन्ति- हृदयाशाधिक गभगवसः कार्यरूपः, 'एप एवानन्दयाती'ति श्रुतेः । तथा तदंशभूतः । 'एतस्यवा- ·व्याख्यानयोपेतम् । २५३ पठ्यते । रसेपु च शृङ्गाररसस्य मुख्यत्वात्तस्य च रत्याख्यस्थायिभावस्ख- सुवर्णस्तम्। ण्याद्यदेप आकाश आनन्दो न स्यात्' 'एप ह्येव आनन्दयाती'यनेन रसस्थान- न्दत्वं, प्राणधारणाप्रयोजकत्वं, हृदयाकाशस्थत्वमानन्दजनकत्वं च तस्यैवोच्यते । तेन हृद- यस्थप्राणितानन्दजनको य आनन्दः स रस इति सिद्ध्यति । तर यद्यप्यानन्दोत्पत्तिरूपस्य कार्यस्य तत्तदवयवेष्वनुभूयमानत्वेनानन्दस्य सर्वशरीरव्यापित्वं, तथाप्युक्तश्रुत्या, ‘स मान- सीन आत्मा जनाना मिति श्रुत्यन्तरेण च मनस्येव तस्य विशेपतः स्थितिरिति निश्ची- यते । एवं सति रसशास्त्रप्रणाड्या जायमानो यो मानसो विकारः प्रमोदात्मा स रसा- स्मनो भगवत एव कार्यभूतः । 'एप ह्येवानन्दयातीति सावधारणश्रुतेः । तथा तदं- शभूतश्च, 'एतस्यैवानन्दस्यान्यानि भूतानि मात्रामुपजीवन्तीति श्रुतेः । अत एव च प्रकृष्यमाणे तस्मिन् रसत्वप्रतीतिर्लोकानां, तथा प्रयोगश्न ब्रह्मादिषु पुरुषपदप्रयोगवद् भाक्तः । न चैवं सत्यानन्दमात्रस्यैव तथात्वात् प्रणाड्यामेव कुतो विशेष इति शक्यम् । रसस्वरूपस्यैव तथात्वात् । न च मानाभावः । लौकिकस्य प्रणाड्यभिव्यङ्ग्यत्वे सिद्धे तट्ट- धान्तेनालौकिकेऽपि तथाऽनुमातुं शक्यत्वात् । अलौकिको रसः प्रणाडीविशेपाभिव्यङ्ग्यः, रसत्वात् । लौकिकविप्रयोगादिरसवत् । कारणधर्माणामेव कार्येऽभिव्यक्तेः, सन्देहनिरासाच्च । न चानित्यत्वापत्तिः, ब्रह्मत्वादेव तन्निरासात् । अत एव न मनोविकारत्वमपि । नाप्यनेकरूपत्वं दोपाय, तस्य प्रगाडीकृतत्वेन वास्तविकरूपायाधकत्वात्। 'अनन्तरूपमिति श्रुत्या वास्तवि- कत्याच्च । तेनेदं सिद्धम्-पर ब्रह्मैव रसशास्त्रोक्तप्रणाड्या हृद्याविर्भूतं सद्रस इति । तत्र हरितोषिणी। नन्दस्यान्यानि भूतानि मात्रामुपजीवन्तीति श्रुतेः । अधिकं तु सुवर्णसूत्रादवगन्त- व्यम् । विस्तरभयाद्विरम्यते । एवं च प्रकृतेऽनुकरणे रसोत्पत्तिनास्तीति सूचयितुमादौ शृङ्गाररसरूपत्वमाहुः-रसेप्वियादिना । स्थायिभावेति । 'व्यक्तः स तैर्विभावाद्यः गङ्गाधरमट्टी। स्थायिभावरूपत्वादिति । पुष्टः स्थायी एव रस इति भावः । स च 'समा- नसीन आत्मा जनाना मिति श्रुत्या मनस्येवाऽऽविर्भवति । तर चिदंशो न्यग्भूत एव । आनन्दस्य तामसप्रधानत्वात् । अत एव प्रगल्भालक्षणे रितिप्रीतिरानन्दात्सम्मोह' इति । 'नोवी प्रति प्रणिहिते तु करे प्रियेण सख्यः! शपामि यदि किञ्चिदपि स्मरामीति चोदाहृतम् । 'कृषिभूवाचकः शब्दो णश्च निवृतिवाचक' इति श्रुतेश्च सदानन्दः कृष्ण इत्युच्यते । यद्यपि महानन्दे सत्ताया अपि न तादम् भानं, तथाऽपि तस्याः सार्वत्रिकत्वादनुमानमस्त्येव । एव चिदशोऽपि न्याभूतस्तिष्ठयेव, अन्यथाऽनुभवा- सम्भवात् ।

·दिमते वृत्त्यवच्छिन्नविषयावच्छिन्नयोश्चैतन्ययोरेकलोलीभावे पहिष्ठस्य वृत्त्यवच्छिन्नत्वेऽपि च परस्परसाकाहस्त्रीपुंव्यक्त्यात्मकालम्बनद्वयाधीनस्थितिकत्वादनापि तथात्वमङ्गीकर्तव्यम्, आलम्पनत्वस्यापि सत्वात् । 'कामिनां दर्शयन् दैन्य'मित्यस्य टिप्पण्या रसात्मको रूपत्वं रसवत्य वाच्यमित्यर्थः । तत्र रसरूपत्वे वाच्ये। ब्रजवरसुन्दरीति । ब्रजवरसुन्दरीणा भावत्वेन रसानुकूलविकाररूपत्वेनेत्यर्थः । एतच्चेति । रसरूपत्वं व्रजनारीणामालम्पनत्वं आसक्तिभ्रमन्यायेनेति। वियोगव्यग्रो विप्रकृष्टमपीष्टजनं नीरन्ध्रध्यानमहिमा +टिप्पण्यामिति । सप्तविंशाध्यायीयटिप्पण्याम् । 'पूर्वमात्मारामत्वोक्त्या तादृशोऽपि मन्यनायिकाऽधीनत्यमेवं भजते, तेन रमात्मको रसवॉश्च भगवाने, अन्ये तु कामिनी रमाभासिनो मटपूर्ण परतुन्यासयत्या धीभत्सरसपूर्णा भ्रान्वाः सन्तस्तादृशीवेय देन्या विद्वन्मण्डनम् । रूपत्वात्तद्रूपत्वं तद्वत्वं चावश्यं वाच्यम् । तत्र व्रजवरसुन्दरी(भावाल- म्यनवि)भावत्वेन तद्भावानुसारेणैव च सर्वकरणेनैवैतद्रसरूपत्वम् । ए- तच 'पॉपीडे'ति 'अक्षण्वता मिति च चतप्रवाति श्लोकविवरणे सुवर्णसूत्रम् । चिदंशो न्यग्भूत एव । अत एव 'कृषिभूवाचक' इति श्रुतौ सदानन्दत्वमेवोक्तम् । न च भूशब्दस्य सत्तावाचकत्यात्सत्तानन्द इति भवति, न तु सदानन्द इतीति शङ्यम् । सत्ताया आत्मरूपत्वेन धर्मत्वाभावस्य व्याकरणमते सिद्धत्वात् , सत एव सिद्धेः । अतः परब्रह्मण सदानन्दत्वेन प्रणाड्याऽऽविर्भूतेऽपि तथात्वमेव । नन्वस्त्वेवं तथाप्युक्तश्रुतौ मानसीनत्वसि- ढेरतिगुप्तस्य ब्रह्मणो रसत्वगुच्यते, तथा सति बहिराविर्भूतस्य भगवतोऽतिगुप्तत्वाभावेद रसस्वाभाव इति चेत् , मैवम् ; यत्रेदं वर्णनेनोपबृंहितं, तत्र भगवान् न बहिः प्रकट किन्तु हृद्येवेत्युपपादितं 'वीपीडे'त्यस्य स्वतन्त्रे । यदाऽपि वहिस्तदाप्यासक्तिभ्रमन्या- येन मानसीन एवेति गुप्तत्वेन रसत्वस्यावाधात् । नन्वेवं सति वृत्तिविशेषरूपत्वान्न भगः वानिति चेत्, न, लोके वृत्त्या प्राणस्य देशकालपरिच्छिन्नत्वेन तत्र देशे तदभावेऽपि विर. हादौ संस्कारप्राबल्यादिना वृत्तिनिर्गमाद् व्याप्तिः स्वीक्रियते, न तथा प्रकृते । देशकाला- परिच्छिन्नत्वात् । किन्त्वनन्यभक्तिलभ्यत्वाद्याशी भक्तिस्तथा तनाऽऽविर्भवति । साप मनोधर्म इति तदभिव्यङ्ग्यत्वेन बहिराचिर्भूतस्य मानसीनत्वेन वृत्तित्वाभावात् । मायावा वृत्तित्वाभाववत् । नन्वस्त्वेवं तथाऽपि प्रकृतानुरोधाच्छृङ्गारात्मकत्वमेवान वक्तव्यम्। तञ्च भगवतो रस विरुध्यते, एकालम्बनकन साभासवप्रसञ्जकत्वादिति चेत् , म हरितोपिणी। स्थायिभावो रसः स्मृत' इति काव्यप्रकाशोत्या तद्रूपत्वादित्यर्थः । वाच्यमिति । रस, •पहिः प्रत्यक्षीकरोतीयासक्तिभ्रमन्यायः ।। तस । टिप्पणी। * गानं फलं लभन्त इति झाप्यत' इति पूर्णा पतिः ।।

·व्याख्यानयोपेतम् । २५५ अपश्चितं पितृचरणैरित्यत्र दिङ्मानं प्रदश्यते । भगवानपि तासु.तादृश- भाववानिति तद्वत्वं, भगवतस्तद्रूपत्वं च, भगवति भावानामपि खरू- पातिरिक्तानामभावात् । अन्यथा श्रुत्युक्तं रसभोत्तृत्वं, रसरूपत्वं च भज्येत । एतस्य रसस्यैतादृशत्वादेव तथावं मन्तव्यम् । तथा च या- वती तस्य रसस्य मर्यादा, तावती सर्वाऽपि भगवत्यस्तीति मन्तव्यम् । अन्यथा रसत्वव्याहतिरित्युक्तम् । न ह्यनुकरणे स्वस्मिन् स रस आप- यते, तासां वा रसोत्पत्तिः । अन्योन्यमनाविर्भावे तद्रसत्वं तन ना-- सुवर्णसूत्रम् । रसवांश्च भगवानिति कण्ठरवेणोक्तत्वात् । अनापि तथाऽगीकाराच । न च विरोधः । स्वप्र- तिष्ठत्वस्य श्रौतत्वेन सर्वसंगतत्वात् । यथाऽन्येषां कामेन कामवत्वं, कामस्य तु स्वत एव, तथाऽन्येषां रसेन रसवत्वं, रसस्य तु स्वत इत्यस्यापि सुवचत्वाच तदप्रसङ्गात् । तस्माद्ध- हिराविर्भूतस्यापि भगवतो रसत्वमयाधमेव । तदेतद्धृदि कृत्वा आहुः-रसेवित्यादि । मुख्यत्वात् भरतसूत्रादौ तस्यैव मुख्यत्वप्रतिपादनेन तथात्वात् । तद्वत्वमिति । उपद- र्शितरीत्याऽऽलम्बनत्वम् । एतच्चेति । रसरूपत्वं तदालम्बनत्वं च । प्रपञ्चितमिति । प्रथमे उद्देशेनेतराभ्यां तद्विमर्शेन च विस्तार्योक्तम् । प्रतिज्ञातां दिशमाहुः--भगवानि- त्यादिना । उक्तस्यार्थस्य श्रुतावस्फुटत्वेन ध्रुतार्थापत्तिसिद्धत्वमाहुः-अन्यथा श्रुत्युक्ते- हरितोपिणी। चेत्यर्थः । भगवत आलम्बनत्वेनापि रसरूपत्वं रसवत्वं चाहुः-भगवानपि तासु ताह- शेति । बजसुन्दरीनिरूपितविभावानुभाववानित्यर्थः । कुत एतदिसत आहुः-भगवतीति। भावानामिति । ब्रजनारीनिरूपितभावानामियर्थः । स्वरूपेति । भगवत्स्वरूपरसातिरिक्ते- व्यर्थः । अनापत्ति प्रमाणमाहुः-अन्यथेति । भावानां रसरूपत्वाभावे । श्रुत्युक- मिति । 'रसो वै सः' 'रसर ह्येवायं लब्धाऽऽनन्दी भवतीति श्रुत्युक्तमित्यर्थः । एत- स्येति । भगवद्रूपरसमेत्यर्थः । सिद्धमाहुः-तथा चेति । एतावता रसरूपत्वं रसत्वं चोक्तम् , अनुकरणे तु सदुभयमपि नास्तीसाहुः-न हीति । कुतो नास्तीत्सत आहु:- अन्योऽन्येति । तथा चानुकरणे रसाविर्भाव एव नास्तीति रसशास्त्रोक्तसिद्धान्त इति गङ्गाधरभट्टी। श्रुत्युक्तमिति । 'सर्वरस' इति 'रसो वै स' इति श्रुतिद्वयोक्तम् । एताह- मात्यादिति। संयोगविप्रयोगभेदेन द्विभेदत्वाद्विप्रयोगे च संयोगापेक्षयाऽप्याधिक्यादभि- व्यसनाय प्रियाविप्रयोगतत्केशादीनां सहनम् । वस्तुवस्तदानन्दरूपमिति लौकिकैरपि रस- त्यसाधनायोपगतम् , कुततराम् परमात्मविषये शङ्कापककलङ्कः । न ह्यनुकरण इति । किमिदं वाच्यम् , यतः सामान्यायामपि स रसो नेति रसिका अमियुकाः ।।

·स्थापयित्वा परोक्तमुपगम्यापि स्थापयन्ति-अथ कृत्वा चिन्तयेति । परारोपितमगी. श्रुतिमत्तानुभवाभ्यां सिद्धत्वादित्यर्थः । प्रमाणान्तरमप्याहुः-तदुक्तभिति । माहात्म्येति । दिति । अथेति । अनन्तरम् । कृत्वा । परमतस्वीकारं कृत्वा। चिन्तया नुत्यर्थ विचारेणो. ध्यतेसमवसिद्धिरुन्यत इत्यर्थः । आत्मारामत्यादय इति । आदिपदात्पूर्णकामत्वादयः । २५६ विद्वन्मण्डनम् । स्तीति यतस्तद्रसशास्त्रमर्यादा । अत एव गजदृष्टान्तः सर्वत्र 'आत्तग. जेन्द्रलीला' 'यथा मदच्युद्विरदः करेणुभिः', 'श्रान्तो गजीभिरिभरा- डिव भिन्नसेतु'रित्यादिः । अतः शृङ्गाररसरूपत्वेन प्रियाविप्रयोगे तत्का- यतत्संगमतकार्याः सर्व एव संभवन्तीति न ब्रह्मत्वक्षतिः। वस्तुन एव तथात्वात् । प्रत्युत ब्रह्मत्वसाधका एव, विरुद्धसर्वधर्माधारत्वात् ॥ वस्तुतस्तु ब्रह्मगतधर्मेपु विरोध एव नास्ति, श्रुतिभक्तानुभवसिद्ध त्वादित्युक्तम् । तदुक्तं श्रीभागवतेऽपि 'न हि विरोध उभयं भगवत्यः परिगणितगुणगण ईश्वरेऽनवगाथमाहात्म्येऽर्वाचीनविकल्पवितर्कविचा- रममाणाभासकुतर्कशास्त्रकलिलान्तःकरणदुरवग्रहवादिनां विवादानव- सर' इति सर्वमनवद्यम् ॥ अथ कृत्वा चिन्तयोच्यते, यदि अहिलतयाऽऽत्मारामत्वादयं एव सुवर्णसूत्रम्। सारभ्योक्तमित्यन्तम् । एवं रसरूपतं तद्वत्वं च समर्थयित्वा तयोरनुकृतित्ववाधकतो व्युत्पादयन्ति-न हीत्यादि ।। श्रुतिभक्तानुभवेति । श्रुतिश्च भक्तानुभवश्च ताभ्यामित्यर्थः । विरुद्धधर्माश्रयत्वमुपर्यु- हयन्ति–तदुक्तमित्यादि ॥ एवं लीलाया अनुकरणमात्रत्वदूषणप्रसङ्गेन भगवतो रसत्वं, तेन तद्वत्वं च स्वरीत्या हरितोषिणी। भावः । अत एवेति । अनुकरणाभावादेव । यथा गजेन्द्रलीलायामनुकरणत्वं नास्ति तथापि नाति दृष्टानातव्यमिति भावः । अत इति । तथा च संयो गवियोगरूपशृङ्गाररसस्य कार्याणि सर्वाणि तत्र सन्तीति न ब्रह्मत्वक्षतिरिति भावः ।। ननु मन्मते विरुद्धधर्माधारत्वं नास्तीत्यत आहुः-वस्तुतरित्यति । विवादानवसर इत्यनेनान्ययः । अर्वाचीनेति । अर्वाचीना आधुनिका ये तादृशी दुराग्रहवादिनस्तेपामित्यर्थः ।। इदानी परमतरीयाऽपि प्रमणि रसत्वं, रसवत्वं चास्तीति समर्थयितुमाहुः-अथेत्या गङ्गाधरभट्टी। कृत्वा चिन्तयेति । परोफमभ्युपेत्यापि स्खेष्टसाधनचिन्तनम् । । श्रुतिभक्तेति ·'२५७ व्याख्यात्योपेतम् । ब्रह्मणि, नान्ये धर्मा इति मनुपे, तदाऽपि वदामः अस्तु त्वदुक्तम् , परन्तु सा ब्रह्मधर्ममर्यादा । अत्र च भक्तेष्वतिशयितानुग्रहेण तद्भक्त्य- तिशयेन च स्वस्वरूपमर्यादामप्यतिक्रम्य तदधीनत्वं प्राप्तः सन् यथैव तदभीष्टं भवति तथैव लीलां कुर्वनुक्तसर्वभावान् खयमेव भजत इति भगवतः पुष्टिरूपमिदमुच्यते । तदुक्तं भगवता दुर्वाससं प्रति-'अहं भक्तपराधीनो ह्यस्वतन्त्र इव द्विजेत्युपक्रम्य 'वशे कुर्वन्ति मां भत्तया सत्स्त्रियः सत्पतिं यथे'त्यन्तेन । अत्र सत्पदद्वयेन खस्य तेषु तथारूपत्वं- तेषां च प्रपत्ति माययेति ज्ञाप्यते । तथा सति तु सत्वं न स्यात् । न चानीशत्वमसङ्गः। एतस्यैव महदैश्वर्यरूपत्वात् । न ह्यन्यः खरूपमर्यादा त्यक्तुं समर्थः । अत एव भिन्नसेतु'रिति विशेषणम् । अत एवाचिन्त्य- महिमत्वं श्रुतिरप्याह-'यतो वाच' इत्यादिना । अतो यथा यथा श- कासे, तथा तथाऽधिकं ब्रह्मत्वमेवायातीति चिरञ्जीव ॥ (४२) यतु जीवादृष्टसम्पादितशरीरं भूतावेशन्यायेनेश्वर आविश्य सुवर्णसूत्रम् । कृत्य म्येष्टसाधनविचारः कृत्वा चिन्ता । तथारूपत्वमिति । पराधीनत्वम् ॥ (४२) एवं लीलाया अनुकरणमात्रतासण्डने, प्रसङ्गेन भगवतो रसरूपत्वं तद्वत्त्वं च समर्थितं, तदेतन्नैयायिका न मन्यन्ते इति तान प्रतिवक्तुं तन्मतमाहुः-यत्त्वित्यादि । हरितोपिणी। नान्ये इति । शृङ्गाररसरूपत्त्रप्रयुक्ताः प्रियाविप्रयोगकार्याः प्रियासंयोगकार्या धर्मा न मनुपे इत्यर्थः । स्वीकारमाहुः-अस्त्विति । सेति । आत्मारामत्वरूपा । अत्रेति । पुष्टि- रूपत्वमुच्यत इत्यमेणान्वयः । स्वरूपेति । आत्मारामत्वमर्यादामित्यर्थः । उक्तसर्वेति । शृङ्गाररसप्रयुत्तेत्यर्थः । एतादृशपुष्टिरूपत्वे प्रमाणमाहुः तदुक्तमिति । तथारूपत्व- मिति । पराधीनत्वमित्यर्थः। प्रपत्तिरिति । शरणागतिरित्यर्थः । पराधीनत्वे शङ्कते-न चेति । न हीत्यर्थः । समाधानमाहुः-एतस्यैवेति । पराधीनत्वस्यैवेत्यर्थः ।। (४२) शरीर विनाऽनुकरणं न संभवतीति तदर्थ शरीरस्वीकरणमिति शरीरानुकरण- योर्वास्तविकत्वं नास्तीति नैयायिकमतं सण्डयितुमाहुः -यत्त्विति । आविश्यति । एतेन गङ्गाधरभट्टी। महदैश्वर्येति । पष्ठीसमासः । कर्मधारये आन्महत' इत्यापत्तेः॥ (४२) यत्त्विति । न्यायमतम् । अप्रे सास्यवत्वेनानुमिवं कार्यत्वं यस्य तरिक्षत्यादि, सत्पक्षक फर्नुपूर्वकत्वं साध्यं यस (यस्य ), तथा कार्यत्वं लिङ्गं यस्य, वादशेनानुमाने- नेत्यर्थः । तथा च प्रयोग:-क्षिसादिकं कार्य, सावयवत्वात् । क्षियादिकं कर्तजन्यं, फार्यलात् । उभयत्रापि घटवादिति दृष्टान्तः । इतिशम्दः पतित इति प्रतिभाति । ।

·करणम् । रीरं विना कर्तुं न शक्यत इति तवाप्यमिमतम् । तथा च तस्य जन्यशरीरस्वीकारे जग- स्मिन्नेतादर्श यत्क्षियादीत्यर्थः । तथा च क्षित्यादिकं कार्य, सावयवत्वात्, घटवदित्यनु- कार्यत्वात् , पटवदित्यनुमानेन पृथिव्यादौ कर्तृपूर्वकत्व सिद्धौ सत्यां जगत्कर्तृत्वेनेश्वरसि. द्विरित्यर्थः । अन प्रथमानुमानं क्षित्यादौ कार्यत्वरूपहेतुनिश्चयार्थम् । यथा पर्वते धूमनि- त्वरूपहेतुनिश्चयेन कर्तृपूर्वकत्वसिद्धिरित्यारसण्डलार्थः । अत्राधिकं तु विस्तरभयाद्विरम्यते । नन्वत कर्तृपूर्वफरवरूपसाध्यसिद्धौ सयां साध्यताऽवच्छेदककोटिप्रविष्टकर्तुरेव सिद्धिर्नेश्व. * स्वाभाविकगिति । स्वाभाविफमित्यस्य स्वादृष्टोद्यमित्यर्थः । स्वस्य भावः समार इति व्युत्पत्त्याऽदृष्टादीनामेय स्वभापत्यान् । ततधर्मस्यैवान्यन भावपदयोध्यत्वात् । तथा नेच्छामयनातिरिष विशेषधर्माभावादिति हेतुः । धमादीनां च विशेपधर्मापरपर्यायत्वेनानि. २५८ विद्वन्मण्डनम् । कार्यं कृत्वाऽऽवेशं त्यजति, न त्वीश्वरे "खाभाविकं शरीरा- ईश्वरस्य श- रोर न स्वाभा- दिकमस्ति, ज्ञानेच्छाप्रयत्नातिरिक्तविशेपधर्माभावादिति । विकमिति तत्तूपेक्ष्यम् , ईश्वरस्याकर्तृत्वापादकत्वात् । तथा हि तन्मते न्यायनयनिरा- हि सावयवत्वेनानुमितकार्यत्वक्षित्यादिपक्षककर्तृ पूर्वकत्व- साध्यककार्यवलिङ्गकानुमानेन जगत्कर्तृत्वेनैवेश्वरसिद्धिः। सुवर्णसूत्रम् । तपयन्ति–तत्त्वित्यादि । ईश्वरस्येति स्वाभाविकशरीरराहियेन जन्यशरीरमाविशतः तदुपपादयन्ति–तथा हीत्यादि । सावयवत्वेनानुमितेति । अत्र क्षित्यादिकं कार्य, सावयवत्वात् , घटवत् , यन्नैवं, तन्नैवम् । आकाशवदिति प्रयोगो द्रष्टव्यः । क्षित्यादिप- क्षकेत्यादि । क्षित्यादिकं कर्तृपूर्वकं, कार्यत्वात् , पटवत् । व्यतिरेके आकाशवदिति प्रयो- गोऽत्र । नन्वनेन साध्यताऽवच्छेदकशरीरनिविष्टस्य कर्तुरेव सिद्धिनेश्वरस्येति शङ्कायान्तेन हरितोपिणी। वास्तविकं शरीरं नास्तीति सूचितम् । सण्डयन्ति-तत्तूपेक्ष्यगिति । अकर्तृत्वेति । श. कर्तृत्वं तव मते न स्यादिति भावः । तदेवोपपादयन्ति तथा हीत्यादिना । तन्मत इति । ईश्वरसिद्धिरित्यप्रेणान्वयः । सावयवत्वेनेति । सावयवत्वेनानुमित कार्यत्वं यः मानेन प्रथमतः क्षित्यादौ कार्यत्वरूपहेतु निश्चयो जातः । तदनन्तर क्षियादिकं कर्वपूर्वक श्रयं विना बद्वयनुमितिर्न जायत इति कृत्वा धूमपहेनियापेक्षा, तथाऽत्रापि कार्य: टिप्पणी। घेश्वरो न शरीरी; शरीरोत्पादकधर्मावभावादित्यनुमानम् । तत्र धर्माधभावसाधनार्या मसं विगेपगुणत्यमस्न्येवि नाप्रयोजफरवशवाऽपीति प्रामसनः ।।

·दिमान, व्याख्यात्रयोपेतम् । का चोपादानगोचरापरोक्षज्ञानचिकीकृतिमानेव लोके दृष्ट इति व्यणुकादिनगसागरान्तस्य च पक्षीकरणेन तत्कर्तृत्वेन सिचयस्तदुपादा- नगोचरापरोक्षज्ञानादिमान नित्यः सर्वज्ञ एव भवतीति तादृक् तसि. मुवर्णसूत्रम्। तं साधयति कर्ता चेत्यादि । व्यणुकादिनगसागरान्तक्षित्यादिचतुष्टयकर्ता तदुपादानगो- चरापरोक्षज्ञानचिकीर्षाकृतिमान् , कर्तृत्वात् , यो यत्कर्ता स तदुपादानगोचरापरोक्षज्ञाना- घटकर्तृकुलालवत् । यनैवं तन्नैवम् , घटाद्यकस्मदादिवदित्यनुमाने दृष्टान्तभूत- कर्ता लोक एतादृश एव दृष्ट इति तादृशपक्षकरणे तत्कर्तृत्वेनानुमानात्सिध्यन्पक्षतावच्छे- दकशरीरनिविष्टव्यणुकाद्युपादानभूतपरमाण्वादिगोचरापरोक्षज्ञानादिमान् सेत्स्यति । तत- स्तादशज्ञानवान् नित्य; आत्मत्वात् । अस्मदाद्यात्मवत् ।। सर्वज्ञः, सर्वकर्तृत्वात् । यो यत्कर्ता, स तत्सम्बन्धिसर्वतदुपकरणादिविषयकज्ञानवान् , घटादिकर्तृवत् । यन्नैवं तन्नैवं, तदकत्रमदादिवदित्यनुमानाभ्यां नित्यसर्वज्ञ एव युक्तो भवतीति धर्मत्रयविशिष्टेश्वरसिद्धि- हरितोपिणी। रस्त्यत आहुः-कर्ता चेति । उपादानं समवायिकारणं, सद्विषयकं यदपरोक्षज्ञानं प्रत्य- क्षात्मकं, तद्विषयिणी या चिकीर्पा कर्तुमिच्छा, तद्विपयिणी या कृतिस्तद्वानित्यर्थः । द्य- णुकादीति । क्षित्यादिचतुष्टयस्येति शेपः । कर्तृत्वेन सिद्धान् व्यणुकादिसागरान्तकर्तु- वेनानुमानासिद्ध्यन् । तादृगिति । उपादानादिज्ञानादिमत्वनित्यत्वसर्वज्ञत्वविशिष्टेश्वर- सिद्धिरित्यर्थः । अनुमानं तु स्यणुकादिनगसागरान्तक्षियादिचतुष्टयकर्ता झियाद्युपादान- गोचरापरोक्षज्ञानचिकीर्पाकृतिमान , कर्तृत्वात् । यो यत्कर्ता, स तदुपादानगोचरापरोक्ष- ज्ञानादिमान । अन्नान्वयदृष्टान्तः-घटकर्तृकुलालवत् । यन्नैवं तन्नैवं, घटाकर्चस्मदादि- वत् । एतादृशानुमाने दृशान्तभूतः कर्ता लोक एतादृश एव दृष्ट इति तादृशपक्षकरणे तस्कर्तृत्वेनानुमानासिद्धयन पक्षताऽवच्छेदकशरीरनिविष्टद्वयणुकायुपादानभूतपरमाण्वादि- गोचरापरोक्षज्ञानादिमान सेत्स्यति । तदनन्तरं तादृशज्ञानवान्नित्यः, आत्मत्वात् । अस्म- दाद्यात्मवत् । तादृशज्ञानवान् सर्वज्ञः, सर्वकर्तृत्वात् । यो यत्कर्ता, स तत्सम्बन्धितदुप- करणादिसर्वविपयकज्ञानवान् । घटादिकर्तृवत् । यन्नैवं तन्नैवं, तदकस्मदादिवदित्यनुमा- नाभ्यां नित्यः सर्वज्ञ एव युक्तो भवतीति धर्मवयविशिष्टेश्वरसिद्धिरित्याखण्डलार्थः । एवं गङ्गाधरभट्टी। दृष्ट इति । कुलालो इष्टः। (दृष्टान्तः) । पटे कार्य मृद्रपोपादानविषयकापरोक्षज्ञाने. छायानानां तन्न दृष्टत्वात् । सागरान्तपदेन जीवस्य तन्न कर्तृत्वं न सम्भवतीति सूचितम् । नित्य इति । तस्य तु न जन्यत्यम् । कञन्तरावेक्षणेऽनवस्यानात् । एवमेव तन ज्ञानादी- नामपि नित्यत्वमूह्यम् ॥ - ·। रजन्यत्वविशिष्टकार्यत्वस्य व्याप्यत्वात् साध्यतावच्छेदकशरीरनिविष्टे कर्तरीश्वरे तादृशश. रीरसिद्धिस्तदसिद्धौ च कर्तृत्वासिद्धिः, एवं वायुरनित्यः; कार्यत्वाइ, घटवदित्यनुमानेऽपि कर्तृत्वे सिद्धे सर्गाद्यकालीनदयणुकारम्भकपरमाणुद्वयसंयोगजनकं कर्म शरीरजन्यं, चेत. २६० विद्वन्मण्डनम् । द्धिः । तथा च यथा लोके ज्ञानादिमत एवं कर्तुत्वं दृष्टमितीश्वरेऽपि ज्ञा- नादिसिद्धिरेवं शरीरिण एव लोके कर्तृवं दृष्टमितीश्वरेऽपि शरीरित्व- सिद्धिनिप्पत्यूहा । कर्तृत्वस्य शरीरित्वव्याप्यत्वात् ॥ नन्वेवं कार्यत्वेनानित्यत्वानुमाने घटादिपु रूपसाहचर्य लिङ्गस्य दृष्ट- सुवर्णसूत्रम् । रित्यर्थः । नन्येवं कर्तृत्वसिद्धौ कथमकर्तृत्वापत्तिरित्यत आहुः-तथा चेत्यादि । लोक- दृष्टान्तेन साधने ईश्वरः शरीरी, कर्तृत्वात् , लौकिककर्तृवत् । यन्नैवं तन्नैवं, परममुक्तवः दिसनुमानात्सशरीरस्य कर्तृत्वे सिद्धे सर्गाद्यकालीनद्व्यणुकारंभकपरमाणुद्वयसंयोगजनके कर्म शरीरजन्यं, चेतनकर्मत्वात् , अस्मदादिशरीरजन्यक्रियायदित्यनुमानात्त्वया जीवादृष्ट जन्यशरीरे भूतावेशवदावेशाङ्गीकारेणानुमतत्वाञ्चेश्वरे शरीरित्वसिद्धिर्वादिप्रतिवादिनोः समत्वान्निष्प्रत्यूहा । तच्छरीरस्य नित्यत्व एव परं विवादः । तत्र च तच्छरीर निसं, सर्गाद्यकालीनद्व्यणुकारम्भपूर्वकालीनद्रव्यत्वात् , परमाण्यादिवत् । यनैवं । तन्नैवम् , अस्स- दादिशरीरवदित्यनुमानेन नित्यस्यैव शरीरस्य सिद्धेस्त्वदभिमतशरीरस्य तन्न भूतावेशन्याय- कप्रवेशस्य चासिद्ध्याऽशरीरस्याऽकर्तृत्वापत्तिरपि निरावाधेत्यर्थः ।। एवं दूपिते स्योक्ते तत्समर्थनाय नित्यशरीरं प्रत्याख्यातुं प्रयतते-नन्वेवमित्यादि । अब मर्थः-ईश्वरे यच्छरीरं साध्यते तच्छरीरं किमीश्वराद्भिन्नमभिन्नं वा ? नान्त्यः । आत्मा मिन्नस्यापि तस्यासिद्धत्वात् । अतो भिन्नं नित्यं नित्यसंबद्धं चाङ्गीकार्यम् । तथा सति यथा कार्यत्वेन कर्तृपूर्वकत्वसाधन कुर्वतश्चेतनकार्यत्वे शरीरजन्यत्साहचर्यस्य भूयोदर्शनेन शरी- लिड्गस्य तथात्वेन तथा स्यात् । तथा च विशिष्टस्य व्याप्यत्वे अनिष्टापत्तिः, केनलस हरितोपिणी। चश्वरे शरीरसिद्धिरित्याहुः-तथा चेति । लोकदृष्टान्तेन सर्वज्ञत्वसाधने । कर्तृत्वस्येति । ईश्वरः शरीरी, कर्तृत्वात् लौकिककर्तवत् यन्नैवम् तन्नैवम् परममुक्तवदित्यनुमानाचरीख नफर्मत्वात् । अस्मदादिशरीरजन्यक्रियावदित्यनुमानाच्छरीरसिद्धिनिष्पत्यूहेत्यर्थः ॥ शरीरस्यानित्यत्वमाशङ्कते-नन्वेवमिति । एवं साइचयेंगेश्वरशरीरसाधने । अन दो पमाहु:-कार्यत्वेनेति । वायुरनित्यः कार्यत्वाद् पटवदित्यनुमान इत्यर्थः । लिङ्गस्य दृष्ट गगाधरमही। लिङ्गस्य एमिति । कार्यत्वग्य रूपसाहचर्य दृष्टम् । - ·" व्याख्यानयोपेतम् । २६१ मिति तद्विशिष्टस्यैव तस्य व्याप्यत्वे रूपाभाववति वायौ तदसिद्विस्त- सिद्धौ वा रूपस्यापि सिद्धिः स्यात् । न वेवम् , प्रत्यक्षबाधात् ॥ ननु साहचर्यमात्रमप्रयोजक, व्याप्तिरेव प्रयोजिका, सा च कार्यत्वा: सुवर्णसूत्रम्। व्याप्यत्वे च शरीरस्यासिद्धिरित्युभयथाऽपि तव मवमसगतमित्यर्थः । तत्र समादधते- नन्वेवमित्यादि । तथा च सर्वत्र विशिष्टस्य व्याप्यत्वेन केवलस्यापि न, किन्तु यन यथा प्रमाणसिद्धं तत्र तथाऽङ्गीकार्यम् , तथा सति न कोऽपि दोप इत्यर्थः ।। हरितोषिणी। मिति । यत्र यत्र रूपं तत्र वन कार्यत्वं दृष्टमित्यर्थः । तद्विशिष्टस्य रूपविशिष्टस्य । तस्य । कार्यत्वस्य । व्याप्यत्वे । अनित्यत्वव्याप्यत्वे । तदसिद्धिरनित्यत्वासिद्धिः । केवलकार्यत्वस्य व्याप्यत्वमुच्यते चेत् तत्राह-तत्सिद्धाविति । यायावनित्यत्व- व्याप्यकार्यत्वस्य सत्त्वादुनित्यत्वसिद्धौ सत्त्यां रूपसाहचर्यस्य कार्यत्वे सत्त्वाकार्यत्व- वति वायौ रूपस्यापि सिद्धिः स्यादित्यर्थः । एवं प्रकृते .पटः कर्तृपूर्वकः, कार्यत्वादित्यत्र यन्न यत्र कार्यत्वं तत्र तत्र जन्यशरीरजन्यत्वम् । यथा पटे । उभयोः साहचर्य भूयोदृष्ट- मिति तत्र शरीरजन्यत्वविशिष्टकार्यत्वे कर्तृपूर्वकल्वव्याप्यत्वं यदा स्वीक्रियते, तदा साध्य- ताऽवच्छेदके कर्तरीश्वरे जन्यशरीरसिद्धिः । यदा केवलकार्यत्वे • कर्तपूर्वकत्वव्याप्यत्वं खी- क्रियते, तदा शरीरसिद्धिर्नास्तीत्युच्यते चेत्तदा कर्तृत्वसिद्धिपि न स्यात् । कुतः ? कार्य- त्वस्य शरीरविशिष्टकर्तृजन्यत्वनियमात् । तस्मात्कर्तरीश्वरे जन्यशरीरसिद्धिः । एवं च जन्यत्वविशिष्टशरीरविशिष्टव्याप्यत्वे जन्यत्वसिद्ध्या महदुनिष्टमापद्येत, फेवलकर्तृत्वव्या- प्यत्वे शरीरासिद्धिः स्यादिति भावः । तत्र समाधिमाहुः-न त्वेवमिति । तथा च यत्र यत्र यथा यथोपयोगस्तत्र विशिष्टस्य केवलस्य च व्याप्यत्वमङ्गीकार्यमिति न दोपः ।। वादी पुनः शकते-नान्विति अप्रयोजकमिति । अनुमान विधया साध्यसिद्धावप्रयो- जकम् । अत एवोक्तं चिन्तामणिकारैः-शवशः सहचरितयोरतिव्यभिचारोपलब्धेश्च । पार्थिवलं, लोहलेख्यत्वादिलादी हीरकादौ तथा दर्शनात् । तत्र पार्थिवत्वमस्ति, लोहभे- यत्वं नास्तीति । तर्हि किं प्रयोजकमियत आह-व्याप्तिरेवेति । वायुरनित्यः, कार्यत्वा. दित्यादी कार्यत्वरूपहेतौ साध्याभावववृत्तित्वरूपा प्राचीनमतरीत्या, हेतुभ्यापकसाभ्यसा- गङ्गाधरभट्टी। तद्विशिष्टस्यैवेति । रूपविशिष्टस्यैव हेतोः । तदसिद्धिः। अनिसत्वासिद्धिः। सिद्धिः स्यादिति । वायू रूपवान् , कार्यत्वाद् घटवदिति दृष्टान्तात् । न च कार्यलं रूपादाव- प्यस्ति, न तु रूपवत्त्वमिति व्यभिचारः । द्रव्यत्वे सतीति विशेषणीयत्वात् ।। ।

·-अन्यथेत्यादि । प्रयोजकत्वं । त्वमवर्जनीयमित्यत आह-किञ्च चेष्टामित्यादि । ननु प्रयत्नमात्रेण सर्वकरणसामर्थ्यम- यावनित्यत्वसिद्धिः । अतः कारणादीश्वरः शरीरी, कर्तृत्वादित्यादौ शरीरित्वनिरूपिता प्रकृतेपीति । वायौ यथा साहचर्य प्रयोजकं न भवत्येवं प्रकृत ईश्वरेऽपि कर्तृत्वप्रयोजक शरीरसाहचर्य न भवति, किन्तु ज्ञानादिकमेवेत्यर्थः । एतदेवाहु:-शरीरित्वस्येति । तसिद्धिः । शरीरसिद्धिः । यथा घटादिकतरि शरीरसिद्धिरेवं व्यणुकादिसागरान्तकर्तरि तत्सिद्धीति । दलोपे दीर्घः । अनित्यत्वसिद्धिरित्यर्थः ॥ ननु कुलालस्य ज्ञानादिमतो. सिद्धम् । शरीरसरिस्पन्दश्वेप्टे'तिलक्षणान् । अत आहुः-किश्चेति । ननु कुलालहटान्तेन ऽपि चेष्टामारे कार्यादर्शनाचेष्टावत्त्वमपि कर्तृत्वप्रयोजकम् । तथा च शरीरस्यैव कर्तृत्व २६२ विद्वनमण्डनम् । नित्यत्वयोरेवेति घायायपि तत्सिद्धी रूपासिद्धिश्चेति चेत्, तर्हि प्रकृते- ऽपि कर्तृत्वप्रयोजकं ज्ञानेच्छामयनयत्वमेवेति शरीरित्वस्य तत्साहचर्यव- त्वमतो नेश्वरे तत्सिद्धिः। अन्यथा दृष्टान्तीयाशेपधर्मापत्तिः पक्षे स्यात् । तथा च घटदृष्टान्तेन जलेऽनित्यत्वसाधने पृथिवीवादिकमपि सिद्धयेत् ॥ किञ्च चेष्टां विना प्रयत्नमात्रेण कुलालादेर्घटादिकरणे सामर्थ्याभा- वाचेष्टाश्रयस्य शरीरस्य सहकारित्वमस्तु नाम, ईश्वरस्तु प्रयत्नमात्रेणैव सुवर्णसूत्रम् । एतमपि विभज्य व्याप्यत्वपक्षमनूद्य पुनः स्वेष्टं साधयति-नन्वित्यादि। तहीयादि च । ननु प्रमाणान्तरेणावाधितत्वात्कथं न प्रयोजकत्वमत आह-- कुतोऽवगतं, प्रत्यक्षाद् अनुमानाद्वा ? नाद्यः । ईश्वरस्याप्रत्यक्षत्वात् । द्वितीये तु दृष्टान्त एव दृष्टत्वात्तद्धर्मत्वमेव, न तु पक्षधर्मत्वम् । तथा सति जलपक्षकानुमाने पुनरनिष्टापत्तिरित्यर्थः॥ ननु जलपक्षकानुमाने पृथिवीत्वादिकं नानित्यत्वप्रयोजकम्, परमाणुष्वपि सत्त्वात्, प्रकृतानुमाने तु ज्ञानेच्छाप्रयत्नानामेव कर्तृत्वप्रयोजकत्वाङ्गीकारे चेष्टी विनाऽपि कुलालादेः कर्तृत्वप्रसङ्ग इति क्रियाऽऽवश्यकी; सा च शरीरनिष्ठति तदाधारस्य शरीरस्य प्रयोजक- हरितोपिणी। मानाधिकरण्यरूपा नवीनमतरीत्या वाऽनित्यत्वरूपिता कार्यत्वरूपहेतौ व्याप्तिरस्तीति वा व्याप्तिः ‘कर्तृत्वरूपहेतावस्तीति कर्तृत्त्वरूपहेतुनेश्वरे शरीररूप शरीरित्वसिद्धिरित्यर्थः । तत्सिद्धिर्भविष्यतीत्यत आहुः अन्यथेति । एवंरीत्या तसिद्धिखीकरणे । तथा चेति । जलमनित्यं, कार्यत्वाद् घटवदित्यादावित्यर्थः ॥ ननु कुलालस्य चेष्टां विना कर्तृत्वं न संभवतीति तस्या आवश्यकत्वम् , सा चाश्रयी- भूतशरीरं विना न संभवतीत्येवंरीयेश्वरेऽपि शरीरसिद्धिरित्यत आह-किञ्चेति । म गगाधरमट्टी। हां विना सामाभाय ईश्वरेऽपि फलप्यतामत आहुः पुनः- ·व्याख्यात्रयोपेतम् । सर्वकरणसमर्थ इति न तदपेक्षा । किञ्च शरीरस्य परिच्छिन्नवनियमेन युगपत्सकलदेशगतकार्यानुत्पत्तिप्रसंग इति चेत्, नैतत्साधीयः । ज्ञाना. दिमत्त्वस्येव शरीरित्वस्याप्यन्वयव्यतिरेकसिद्धत्वात् । तथाहि-यत्र कुलालादिपु कर्तृत्वं, तत्र शरीरित्वम् । यत्र च मुक्तात्मवशरीरित्वं, न तत्र कर्तृत्वम् । अत ईश्वरस्यापि कर्तृत्वाच्छरीरित्वमवश्यमङ्गीकर्तव्यम् । लोके तथा दर्शनात् । अन्यथेच्छादिकमपि न सिध्येत्, अविशेषात् । सुवर्णसूत्रम्। त्यन्तापरिदृष्टं कल्पनीयं, नित्यत्वं तु परमाणुप्रभृतिषु दृष्टमिति परममहत्यपि शरीरे संभ- वतीति नित्यशरीरागीकरणमेव ज्याय इत्यत आह-किश्च शरीरस्येयादि । ईश्वरशरीरं परिच्छिन्नं, शरीरत्वादरमदादिशरीरबदित्यनुमानेन परिच्छेदापत्त्यैवमेघानित्यत्वापत्त्या च तथेत्यर्थः । तस्मादशरीर एवेश्वरः कर्तेति प्राप्ते दूपयन्ति नैतदित्यादि । अत इति । भूयः साहचर्यात् । तथा च लोकरीत्या विधारकस्य तव तदावश्यकमित्यर्थः । ननु लोके तथा दर्शनेऽपि पक्षे दृष्टान्तीयाशेषधर्मापत्त्या साहचर्यमात्रस्याप्रयोजकत्वात्तन्न युक्तमियत आहुः-~अन्यथेत्यादि । व्यासिवलसिद्धस्थानहीकारे । अयमर्थ:--साहचर्यमापन मात्रपदं किं यावत्तत्परसुत भूयोदष्टतत्परम् ? अन्ये, वोमिति चूमः । लोहलेरया पृथि- वोत्वादित्यादौ भूयःसाहचर्यस्याप्यप्रयोजफत्वदर्शनात , पूर्वोक्तदोपाय । आधे , व्या- रायप्रयोजकत्वापत्त्याऽनुमानस्यैवोच्छेदादिच्छादेरप्यसिद्धेस्त्वन्मतस्याप्यसिद्धिरित्यर्थः । ननु न मन्मतासिद्धिः शरीरकर्तृत्वादित्यनुमानस्य अशरीरो महासमर्थत्वादित्यनेन सत्प्रतिपक्ष- स्यात् । तस्य च चेष्टां विनेत्यादिना प्रागेच सूचितत्वात् । न चायन्तापरिदृष्टकल्पनं दोषः । आस्तिकवादिनामीश्वरस्यावश्यकत्येनान्यथाऽनुपपत्तिसिद्धत्वादिति शङ्कायामाहु:- हरितोपिणी । भयनमात्रेणात्यन्तापरिदृष्टसर्वकरणसामर्थ्यकल्पनापेक्षया परमाणुपु दृष्टं नित्यत्वमिति नित्य- शरीरफ्ल्पनं लपीय इत्यत आह परिदृष्टं-कियेति । नियमेनेति । ईश्वरदशरीरं परि. च्छिनं, शरीरलात , अस्मदादिशरीरवदित्यनुमानेनेश्वरशरीरेऽपि परिच्छिन्नत्वामित्यर्थः । एवंरीत्या नैयायिफमतमुपपाद्य सण्डयति-तत्साधीय इति । ज्ञानादीति । ईश्वर इतिशेपः । अन्वयन्यतिरेकमेवाहुः तथा हीत्यादिना । लोकेति । तव मते लीनिकरी- तेर्मुरयत्वादिति भावः । नन्वलौकिकस्थले लौकिकरीतेः प्रयोजनाभावात्प्रयन्नमात्रेण सर्व कर्तु शक्यत इत्युक्तमेवेत्यत आ:-अन्यथेति । व्याप्तिनलसिद्धशरीरम्यानगीकारे । अविदो- पादिवि । यथा मयने सति शरीरापेक्षा नास्ति तथेच्छापेक्षाऽपि नास्तीत्सविशेषरत्ययः॥ गहाधरमही। कियेति । नियमेनेति । ईश्वरसरीरं परिच्छिन्नम् ; अस्मदादिगरीरवदिति रष्टान्तेना. नुमानेनेत्यर्थः । अन्ययेति । लोफरशान्दानगीकारे । । -- ·, नीकारेऽपि दोपतावस्थ्यं, चेष्टाश्रयत्वेनाङ्गीक्रियमाणे तस्मिन् व्यापकत्वस्य महाकार्यकर्तृ. कलकार्यानुत्पत्तिप्रसङ्गस्य च दुर्वारत्वादित्यत आहुः-न चेत्यादि । यादृशेन यावदात्म न्यायेनान्वयः । तदाश्रयेति । चेष्टाश्रयेत्यर्थः । तत्सिद्धिरिति । शरीरसिद्धिरित्यर्थः । सिद्धिरिति भावः । शङ्कते-न चेति । उक्तदोषेति । युगपत्सकलदेशगतकार्यानुत्पत्ति- ज्ञानसत्त्वे फस्याप्यपेक्षा नास्तीति वक्तुमशक्यतयेच्छादीनां यथा सिद्धिस्तथा शरीरस्यापि तीति वचनात्तहलेन शरीरं सिद्धं जातं चेतादृशशरीरे तद्बलेन युगपरसफलकार्योत्पादना. यत्र शरीरत्वं तन तनानित्यत्वं परिच्छिन्नत्यमिति नियममग इत्यत आहुःशरीरेति । पक्षधर्मतेति । पक्षो जगत्यर्ता, रास्य धर्मः फर्तृत्तं तत्ता जगदुत्पादनानुकूलपियावलं रीरमनित्यं, शरीरत्वादग्मदीयशरीरवरिवि रटान्त इरार्थः । अनुपपन्न इति । उधानुमाने विद्वन्मण्डनम् । अथ चेष्टां विनाऽपि प्रयत्नमात्रेण कार्यकरणे समर्थवादीश्वरस्य न तदा श्रयतत्सिद्धिरिति ब्रूपे, तदेच्छाप्रयत्नौ विनापि ज्ञानमात्रेणैव तथाकर- णसमर्थत्वादीश्वरस्य नेच्छादिमत्वमपीत्यपि सुवचम् । न च शरीरस्य परिच्छिन्नत्वेनोक्तदोपापत्तिरिति वाच्यम् । अन्यथाऽनुपपत्तिबलात् सिद्ध्यच्छरीरं यावताऽनुपपत्तिपरिहारस्तावदूपमेव सेत्स्यति । शरीरप- रिच्छेदानित्यत्वनियमस्त्वनुपपन्नः । पक्षधर्मतायलादपरिच्छिन्ननित्यस्यैव सुवर्णसूत्रम्। अथेत्यादि । तथा च ताइक्सामाजीकारेऽपि तद्दोपतादवस्थ्यमित्यर्थः । ननु शरीरा त्वेनाणुत्वस्य च वक्तुमशक्यतया मध्यमपरिमाणकस्यैव तस्य सिद्धावनित्यत्वापत्तेर्युगपत्स. केन यावत्परिमाणकेन युगपत्सकलकार्यानुत्पत्तिपरिहारस्तावद्रूपं तादृशं तदात्मकं तावत्प रिमाणं तत्पूर्ववर्ति नित्यं तदुत्पादनानुकूलक्रियाशालि च सेत्स्यति । तथा चान्यथानुपप- त्तिवलासर्वकरणसामर्थ्य यथा त्वयाङ्गीक्रियते, तथाऽत्राप्यनुसन्धेयं, युक्तेस्तुल्यत्वादि त्यर्थः । ननु मन्मते सामर्थ्यस्य तथानीकारेऽपि न कस्यापि नियमस्य भगस्तव तु शरी: परिच्छेदानित्यत्याविनियमभङ्ग इत्यत आहुः-शरीरेत्यादि । पक्षधर्मतावलादिति । हरितोपिणी। अन्नाशङ्कते-अथेति । ईश्वरस्येति । समर्थत्वात्तत्सिद्विरित्युभयत्रापि देहलीदीपः समाधानमाहुः-पे इति । सुवचमिति । यथा यन्नसत्त्वे शरीराद्यपेक्षा नासि तथा रूपदोपापत्तिरित्यर्थः । समाधानमाहुः-अन्यथेति । 'अन्यथाऽनुपपत्तिः सर्वतो यलय नुकूलव्यापारयत्वं नियत्वं परममहत्परिगाणवत्त्वं च सीकर्तव्यमिति भावः । ननु पत्र गङ्गाधरमट्टी। तापपमेवेति । युगपरसफलदेशगतकार्यसम्पादनक्रममेवेसर्थः । अनित्यत्वेति । इ. - भौविपत्तास्टजन्यत्वादेरुपाधित्लान् ।

·, व्याख्यात्रयोपेतम् । २६५ सिद्धेः । वस्तुतस्तु परिच्छेदानित्यवाद्यनुपपत्त्युद्भावनस्य शरीरसिद्ध्य- सिद्धिव्याहतवेनासंभव एव । अन्यथा ज्ञानस्याप्यनित्यत्वनियमेनेश्वर- ज्ञानस्याप्यनित्यत्वप्रसङ्गः॥ सुवर्णसूनम् । व्यणुकादिनगसागरान्तं, तत्कर्ता वा यथायथ पक्षः, तद्धर्मसावत्व तत्कर्तृत्व च तत्ता, तावयासज्यवृत्तित्व तावदुत्पादनानुकूलक्रियाशालित्वं च तदेतत्तदैव सगच्छते, यदा वच्छरीर तावत्कार्यदेशव्यापि तावत्पूर्ववति च भवति, नान्यथेति तावद्यासज्यवृत्तित्वता- बदुत्पादनक्षमक्रियावत्त्वयोः स्वरूपसामर्थ्यात्तथेति स नियमस्तवानित्यशरीरवादिनोऽपि मतेऽनुपपत इत्यर्थः । नन्वेवमन्यधर्मेणान्यधर्मसाधने घटोऽनित्यः, कुलालजन्यत्वाद् घटा- न्तरवदित्यादौ पक्षधर्मभूतघटत्वादेर्नित्यन्वव्यापकत्वादिवलात् कुलालादिशरीरस्यापि तथा- स्वसिद्धिरित्यप्रयोजकमिद साधनम् । तथा त्यधिकरणधर्मसाधने तद्वलस्य प्रयोजकता चेत्, सुत्तरा समानाधिकरणेऽपि स्यात् , तथा सति घटादीनामपि तथात्वप्रसङ्गः । यदि व्यणुकयोजन सामर्थ्यबलेनाशरीरः कुर्यात् , पश्चात् किमिति प्रविशेष, प्रविशन् वाऽस. मर्थः कथ न स्यादित्यादितर्केण पक्षनित्यत्वापत्येश्वरस्याप्यसिद्धिरिति महानेवानय इत्यत आहु.-पस्तुत इत्यादि । अशरीरकर्तृवादिमतेऽसिद्धिव्याहत, सशरीरकर्तृवाविमते अन्य- थानुपपत्तिबलासिद्ध्यत्सर्षानुपपत्तिपरिहारपूर्वक सच्चिदानन्दात्मकमीश्वरामिन्नमेव सिद्धमिति सिद्धिव्याहतमतस्तथेत्यर्थः । ननु तर्हि नियमभङ्गस्य का गतिरिति चेत्तत्राहु-अन्यथे- सादि । तथा च तव मतेऽपि नियमभङ्ग इति वृथैवाय पर्यनुयोगस्तुत्यपरिहारस्वादित्यर्थ ॥ हरितोपिणी। तस्स बल त विना जगदुत्पत्तिने भविष्यतीत्यन्यथाऽनुपपत्तिरूप, तस्मादित्यर्थः । अत्र साशनियमानुपपत्त्युद्भावन कर्तुं न शक्यत इत्याहु:-वस्तुतस्त्विति । शरीरेति । ईश्वरोऽशरीर एव कर्तति स्वीक्रियमाणे शरीरासिद्धि, सशरीर एव कर्तेति तदा 'आका- शशरीरं ब्रह्मेति श्रुत्या 'यद्येप आकाश आनन्दो न स्यादिति श्रुतावाफाशस्यान. न्दरूपत्वेन वर्णनादानन्दशरीरत्वम् । तथा च शरीरे सिद्धेऽपि ब्रह्मणि परिच्छेदानित्यत्व- योरभावासाशनियम. कुण्ठित एवाति भावः । नन्वेव चेनियमस्य सार्वत्रिकत्वाभाये मन इत्यत आहु'-अन्यथेति । अन्यथा तादृशनियमस्य सार्वत्रिकत्व स्वीक्रियमाणे । अनि- त्यत्वनियमेनेति। नैयायिकस्य तव मते ज्ञानस्य विक्षणावस्थायित्वनियमेनेत्यर्थः। तथा चेश्व- रज्ञानस्यानित्यत्वप्रसङ्गमिया ताशनियमस्वासार्वनिकत्त्व त्वयाऽपि स्वीकर्तव्यमिति भावः ।। गङ्गाधरमट्टी। व्याइतत्वेनेति । शरीरस्थ सिद्धी यावताऽनुपपत्तिपरिहारस्तावद्रूपमेव सेत्स्यतीत्यनित्यत्वादिर- हितमेव सिद्धम् । किश्च सिद्धे अनित्यतादिदोषेणासाधन सिद्धिव्याहत नाम,असिद्धौ सत्यामसा- धन व्याहृतम् । शरीरस्यासिद्धौ तु पक्षाभावात् (साधन शरीरस्य) सर्वथा ब्यादतमिति भावः॥ . दि ३४ ·२६६ विद्वन्मण्डनम् । यत्वीश्वरस्य कर्तृत्वेन शरीरित्वसाधन ईश्वरासिद्धावानयासिद्धिस्त- सिद्धौ च धर्मिग्राहकप्रमाणेनाशरीरस्यैव सिद्धत्वेन तद्वाघ इति । तत्व- विचारितरमणीयम् । तथाहि-अत्र धर्मिग्राहकं प्रमाणं किमिति भ. वान् पृच्छते, कार्यलिङ्गकमनुमानमिति चेद्रवीति भवान् , तदा तेन कर्ता परं सिद्ध्यति, नान्यत् ॥ ननु सत्यमेतत्, परन्तु कर्ता स्वयं कर्तृत्वेन सिध्यन् स्वकर्तृत्व निर्वा- हकमादायैव सेत्स्यतीति वदामि (म.)। अहो!! कि तन्निर्वाह कम् ? ज्ञा- नेच्छाप्रयत्ना एव । कुत एतत्? यतो लोके कार्यकर्तृत्वं तद्वतामेव दृष्ट, न तद्रहितानाम् । तर्हि शरीरस्यापि तत्समानयोगक्षेमत्त्वात् ज्ञानेच्छा- प्रयत्नशरीरवानेव सेत्स्यति । अन्यथा तु ज्ञानादिकमपि न सेत्स्यति, लोके दर्शनस्य समानत्वादिति बुध्यख । सुवर्णसूत्रम् । एवमेकं मतं दूपयित्वा मतान्तर दूपयितुमुपक्षिपन्तियत्त्वित्यादि । ईश्वरासिद्धा- वाश्रयासिद्धि रिति । जीवतुल्यताऽऽपत्त्येश्वरासिद्धावानयासिद्धिरीश्वरे पक्षे पक्षतावच्छे- दकासिद्धिः । तद्बाध इति । शरीरित्ववाधः । पक्षे साध्यशुन्यत्वम् । तथा चैवं दोपद्व- यापत्तेस्तत्साधनमसङ्गतमित्यर्थः । एतद्दूपयन्ति–नन्वित्यादि । अन्यथेत्यादि । निर्वाहक विहाय केरलस्य कर्तुः सिद्धौ । अत इदमपि मतमसङ्गतमित्यर्थः ।। हरितोपिणी। नैयायिकैकदेशिमतमाहुः-यत्त्विति । ईश्वरस्येति । ईश्वरः शरीरी, कर्तृत्वादित्यनु मानेन शरीरसिद्धिश्चेत् , तादृशशरीरविशिष्टे जीवसादृश्येन जीवविशेप एव स्यान्नत्वीश्वर इत्याश्रयस्येश्वरस्यासिद्धिरित्यर्थः । ननु 'कर्ता चोपादाने त्यादिपूर्वोक्तानुमानेनेश्वरः सिद्ध एवेत्यत आहुः-तत्सिद्धाविति । धर्मीति । ईश्वरप्राहकानुमानेनेत्यर्थः । तद्वाध इति । शरीरित्ववाधः । 'साध्यशून्यो यत्र पक्षस्त्यसौ बाध उदाहत' इति पचनादित्यर्थः । एवं च शरीरसिद्धिरसङ्गतेति भावः । दूपयन्ति-तत्विति । कार्यलिङ्गकेति । जगत कर्तृजन्य, कार्यत्वावटवदित्यनुमानमित्यर्थः । नन्वियादि, वदाम इत्यन्तं वादिवाक्यम् । अन्यत्स्पष्टम् ॥ गङ्गाधरभट्टी। *ति । शरीरिणो जगत्कर्तृत्वसाधने जीवस्यैव सिद्धिः स्यादिति भावः । । ईश्वरसिद्धौ । तद्वाध इति । शरीरित्वनाघः । पक्षे साध्यशून्यत्यादिति भावः ।। .

·- मस्य व्यभिचारमाहुः-प्रत्यप्रेति । प्रतितृणामे जायमानो यस्तृणाङ्कुरस्तदादावित्यर्थः। व्याख्यात्रयोपेतम् । २६७ ननु शरीरस्य महत्त्वेनोद्भूतरूपवत्वेन च चाक्षुषत्वं कधं न स्यात् । लौकिकप्रत्यक्षाविषयत्वादिति चूमः । श्रूयते हि देवानामपीन्द्रादीनाम- प्रत्यक्षत्वं विग्रहवता, किं पुनरखिलदेवदेवस्याप्रत्यक्षत्वे शङ्का नाम । किञ्च शङ्कानां तत्सिद्ध्युत्तरकालीनत्वात्तत्सियनवसरपराहतत्वेनैव नोदयसंभव इति संक्षेपः ।। एतेन कार्यस्य शरीरादिमत्कर्तृपूर्वकत्वनियमः प्रत्यग्रजायमानाकुरा- सुवर्णसूत्रम् । शरीरसिद्धौ वाधकान्तरमाह-नन्वित्यादि । ईश्वरशरीरं चाक्षुपं, महत्त्वे सत्युद्भूतरू- पत्वात् , अस्मदादिशरीरवदित्यनुमानेन चाक्षुपत्वसिद्धौ चाक्षुपं कथं न स्यादित्यर्थः । अन्न समाधते-लौकिकेयादि । तथा च अचानुपं, लौकिकप्रत्यक्षाविषयत्वात् इन्द्रादिश- रिवदिति प्रत्यनुमानापूर्वानुमान लौकिकप्रत्यक्षविषयत्वरूपोपाधिप्रस्तमिति न तेन तस्सि- एवं नैयायिकमतं निरस तेनैव मीमांसकमतं निरस्यन्ति-एतेनेत्यादि । न्यायबला- कि साधनेन कार्यस्वेत्यादिनोत्तो नैयायिकनियमः शरीरिणः कर्तुरनुपलम्भाद् घटदृष्टान्त- पत् प्रत्यमजायमानाकुरदृष्टान्तेन कार्यत्वस्य हेतोर्विपक्षगामितया नैकान्तिकत्वावगमादपि हरितोषिणी। शङ्कते-नन्विति । चाक्षुपत्वमिति । शरीरं चाक्षुषं, महत्त्वे सत्युभूतरूपवत्त्यादित्य- नुमानेनेश्वरेऽपि चाक्षुपत्वं सिद्ध्यति । तथा च तस्य चाक्षुषत्वं कुतो न जायत इति शङ्का- फर्तुरमिप्रायः । उत्तरमाहुः-लौकिकेति । शरीरमचाक्षुपं, लौकिकप्रत्यक्षाविषयत्वान इन्द्रादिशरीरवदिति सत्प्रतिपक्षप्रस्तत्त्वान्न पूर्वानुमानं सम्यगिति भावः । शङ्कच न भवती- त्याहुः-किञ्चेति । तसिद्धीति । प्रत्यक्षविषयत्वसिद्ध्युत्तरकालीनत्वावित्यर्थः ॥ नैयायिकमत निराकरणोत्तरं मीमांसकमतं निराकुर्वन्ति-एतेनेति । नियम इति । पन्न या कार्यत्वं तत्र तत्र शरीरादिमत्कर्तृपूर्वकत्वं घटवदिति नियम इत्यर्थः । अस्य निय- तया च तत्रारण्ये निर्जने देशे कुलालादिवत्कर्ता नोपलभ्यत इति तृणादौ कार्यत्वमस्ति, गङ्गाधरभट्टी। अन्यथेति । निर्वाहक विनैव कर्तृसिद्धौ । देवानामिति । तद्वदिच्छया तच्छरीरस्यापि द्धिरित्यर्थः॥ प्रत्यक्षत्वम्।

·२६६ विद्वन्मण्टनम् । यत्त्वीश्वरस्य कर्तृत्वेन शरीरित्वसाधन ईश्वरासिद्धावाश्रयासिद्धिस्त- त्सिद्वौ च धर्मिग्राहकप्रमाणेनाशरीरस्यैव सिद्धत्वेन तद्वाघ इति । तत्त्व- विचारितरमणीयम् । तथाहि-अत्र धर्मिग्राहकं प्रमाणं किमिति भ. चान् पृच्छते, कार्यलिङ्गकमनुमानमिति चेद्रवीति भवान्, तदा तेन कर्ता परं सिद्ध्यति, नान्यत् ॥ ननु सत्यमेतत्, परन्तु कर्ता स्वयं कर्तृत्वेन सिध्यन् खकर्तृत्वनिर्वा- हकमादायैव सेत्स्यतीति वदामि (मः) अहो!! कि तन्निाहकम् ? ज्ञा- नेच्छामयना एव । कुत एतत् ? यतो लोके कार्यकर्तृत्वं तद्वतामेव दृष्टं, न तद्रहितानाम् । तर्हि शरीरस्यापि तत्समानयोगक्षेमत्वात् ज्ञानेच्छा- प्रयत्नशरीरवानेव सेत्स्यति । अन्यथा तु ज्ञानादिकमपि न सेत्स्यति, लोके दर्शनस्य समानत्वादिति बुध्यस्ख ॥ सुवर्णसूत्रम् । एवमेकं मतं दूपयित्वा मतान्तर दूपयितुमुपक्षिपन्तियत्त्वियादि । ईश्वरासिद्धा- वाश्रयासिद्धिरिति । जीवतुल्यताऽऽपत्त्येश्वरासिद्धावाश्रयासिद्धिरीश्वरे पक्षे पक्षतावच्छे. दफासिद्धिः । तद्वाध इति । शरीरित्ववाधः । पक्षे साध्यशून्यत्वम् । तथा चैवं दोपद- यापत्तेस्तत्साधनमसद्गतमित्यर्थः । एतद्रूपयन्ति-नन्वित्यादि । अन्यथेत्यादि । निर्वाहक विहाय केवलस्य कर्तुः सिद्धौ । अत इदमपि मतमसगतमित्यर्थः ।। हरितोपिणी। नैयायिकैकदेशिमतमाहुः-यत्त्विति । ईश्वरस्येति । ईश्वरः शरीरी, कर्तृत्वादित्यनु मानेन शरीरसिद्धिश्चेत् , तादृशशरीरविशिष्टे जीवसाइयेन जीव विशेष एव स्थानत्वीश्वर इत्याश्रयस्येश्वरम्यासिद्धिरित्ययः । ननु 'कर्ता चोपादाने'त्यादिपूर्वोक्तानुमानेनेश्वरः सिद्ध एयेत्यत आहुः--तत्सिद्धाविति । धर्मीति । ईश्वरग्राहकानुमानेनेत्यर्थः । तद्वाध इति । शरीरित्नवाधः । 'साध्यशून्यो यत्र पक्षस्त्वसौ बाध उदाहृत' इति वचनादित्यर्थः । एवं च शरीरसिद्धिरसङ्गतेति भावः । दूपयन्ति-तत्विति । कार्यलिङ्गकेति । जगत कर्तृजन्यं, कार्यत्वाद्धटवदित्यनुमानमित्यर्थः । नन्वियादि, बदाम इत्यन्तं वादिवाक्यम् । अन्यत्स्पष्टम् ।। गगाधरभट्टी। ईश्वरासिद्धाविति । शरीरिणो जगत्कर्तृत्वसाधने जीवस्यैव सिद्धिः स्यादिति भावः । तसिद्धौ । ईश्वरसिद्धौ। तद्वाध इति । शरीरित्ववाधः । पले साध्यशून्यत्वादिति भावः॥

·व्याख्यानयोपेतम् । २६९ सुवर्णसूनम् । क्तत्वहानिश्च । न च प्रकृतेर्जडत्वाकर्तृत्वानुपपत्ती तदधिष्ठातृत्वेन विवक्षितरूपस्यैवेश्वरस्य सिद्धिरिति वाच्यम् । अधिष्ठातृत्वस्यैव विचार्यत्वात् । तथाहि-किं नामाधिष्ठातृत्वम् ? प्रकृतिनियामकत्वं घा, तत्सन्निहितत्वं वा, तस्यां प्रतिबिम्बितत्वं वा! । नाद्यः । चेष्टां विना झानादिमानेण तथात्वाङ्गीकारे जीवानामपि तथात्वापत्तेः । तथा सत्यनेकेश्वरापत्तेश्च । न द्वितीयः । तदाप्युक्तदोपापत्तेः । तत्सन्निधानस्य सर्वेषु चौल्यात् । न तृतीयः, प्रतिवि- म्बिते शरीरे मणौ च चलति शरीरमणिचलनप्रतीतिवत्प्रकृतिकर्तृत्वेनैव तस्य स्वस्मिन् कर्तृत्वाभिमानात् स्वातन्यासिद्ध्या पारिभापिकत्वापत्तौ विवक्षितरूपेश्वरासिद्धेः । किञ्च झानादिमात्रेणात्मनो जडनियामकत्वाङ्गीकारे मृतशरीरेऽप्याहारादिक्रियापत्तिः । तदभावा- त्तस्याः प्राणबुद्धयादिकार्यत्वेन मृतशरीरे च तेषामभावेन तदभावाजीवच्छरीरेऽपि तेपामेव नियामकत्वसिद्ध्याऽऽत्मनि तदभावात् । अतः पुरुपच्छायापातेन चेतनत्वापन्नस्य बुद्ध्या- देरन्तःकरणस्यैवाधिष्ठातृत्वं, न तु तटस्थस्यात्मनः, अग्निसम्बन्धेन लोहस्य दाहकत्ववत् । अतो नैवमपीश्वरसिद्धिः॥ किय तस्य स्वातच्येण कर्तृत्वेऽकृताभ्यागमादिप्रसक्तिः, कर्मसहकारित्वेऽनीश्वरत्यापत्तिः, तथा स्वार्थ जगत्करणेऽनाप्तकामत्वापत्तिः, परार्थ करणे वैपम्यनैघण्यादिमसक्तिः । अतः प्रकृतिरेव की । प्रधानाजगजायत' इति श्रुतेः । न च ‘स हि सर्ववित् सर्वकर्ते'ति ध्रुवेरीश्वरस्य कर्तृत्वं शझयम् । एतस्य मुक्तात्मोपासासिद्धात्मान्यतरप्रशंसापरत्वादिसाहुः ।। तथा रामानुजाचार्याच-क्षित्यादिपु सावयवत्वेन कार्यत्वमपि नानुमातुं शक्यम् । अकार्यम् , अशक्यक्रियत्वात् , अशक्योपादानविज्ञानत्वात् , महाभूतशब्दयाच्यत्वाच आ- फाशवदिति भट्टभास्करोक्तः प्रत्यनुमानलस्य सत्प्रतिपक्षत्वात् । यदि पाकाशे निरवयव. चस्पानुकूलतर्कस्य सत्वेन क्षित्यादिवायुपर्यन्तेषु च तदभावेनोफहेतूनामप्रयोजकत्यं विभा- प्यते, तदाऽपि कार्यत्वेन हेतुना बुद्धिमत्कर्तपूर्वकत्वमात्रसिद्धया नादृशक्षेत्रशानामेय कर्तृ- वेन सिसिरिति हेतोरर्थान्तरसाधकत्वामेतेनेश्वरसिद्धिः । न च क्षियादियायुपर्यन्तम्य पक्षी. फरणेन तदुपादानगोचयपरोक्षज्ञानादिमत्त्वस्य क्षेत्रोप्वशक्यवचनतया पक्षपर्गतापलाच. सिद्धिः। वियायाध्यासितं क्षित्यादिकं सोपादानगोचरापरोक्षसानादिमदनेफफर्तृपूर्वकं, कार्यस्यान् विचित्रसन्नियेशसार्वभौमसदनयदिति दृष्टान्तेनानेककसिसा पक्षधर्मनाया दुर्घटत्वाम् । मदीमहार्णवादीनां कार्यागागनेकत्वात्तेषां सर्वेषामेकदैफेन निर्मितत्वे प्रमाण- भूतस्स देसोरभावार । पृथग्भूरोपु कार्यपु कालभेदकर्मभेदयोः प्रत्यक्षसित्येन प्रत्युग पापाप । न प जीयानां साशनिर्माणामयदर्शनेन नभिसा कार्यत्ययलनेर यत्मिदि. रिति माध्यम् । पूर्वमशानामपि पचात्पुण्यपिरोपोपपयेन शनिदर्शनान् । पुण्यविशेषो. पपयेनातिशायिसारटसंभावनया प साटविटणकार्यकत्यम्पापि संमयात् । इदमेयोर्फ ·२६८ विद्वन्मण्डनम् । दावेव शरीरिणः कर्तुरनुपलम्भानिरस्त इति निरस्तम् । उक्तयुक्तिभि- स्तत्रापि शरीरिकर्तृकत्वस्यैव सिद्धः। अतो ज्ञानदुर्यलव्यामोहनमात्रप- रमेतन्मतं, न तु सच्छास्त्रीयमिति विद्वद्भिरुपेक्ष्यम् । एतदपि त्वन्मतानु- सुवर्णसूत्रम् । निरस्त इति मीमांसकमतं निरस्तम् । तत्र हेतुः--उक्तयुक्तिभिरित्यादि । अङ्कुरादौ साध्यसन्देहस्यानन्याहितत्वेनादुरादेः पक्षसमतया विपक्षत्वाभावेन कार्यत्वस्य सद्धेतुत्वे सिद्धेऽङ्कुरादावपि कर्तृतानिर्वाहत्वपक्षधर्मतावलसिद्ध्यसिद्धिव्याघातानवसरपराहतत्वरू- पामिः साधकबाधकयुक्तिमिः शरीरिकर्तृकत्वस्य सिद्धेः । एवं न्यायसिद्धे शरीरिकर्तृकत्वे कर्चनुपलम्भस्याप्यप्रयोजकत्वात्तेनापि नियगस्यायाधात्तथेत्यर्थः । एवं न्यायेन साधयित्वा तस्यानुपयोगित्वायाहुः-एतदपीत्यादि । अयमर्थः-सांब्यास्तावत्प्रकृतेः कर्तृत्वमङ्गी- कृत्येश्वरं न मन्यन्ते । तथाहि-प्रत्यक्षेणानवगम्यमानस्येश्वरस्य कार्यत्वादिलिङ्गकानुमानेन फर्तृतया साधने तादृशप्रकृतिसिद्ध्याऽर्थान्तरत्वेन तदसिद्धिः । तस्य कर्तृतानिर्वाहकमादायैव सिद्ध्यङ्गीकारे तु तुल्ययोगक्षेमत्वाच्छरीरस्यापि सिद्धिः । सशरीरेश्वराङ्गीकारे तु शरीरव- द्रागस्याप्यन्वयव्यतिरेफसिद्धत्वाद्रागिण ईश्वरस्य सिद्ध्या तस्य जीवतुल्यताऽऽपत्तिनित्यमु. हरितोपिणी। शरीरादिमत्कर्तृत्वं नास्तीति व्यभिचार इति भावः । निरस्त इति । एतादृशव्यमि- चारादयं नियमो निरस्त इत्येतादृशमीमांसकमतमेतेन पूर्वोक्तयुक्त्या वक्ष्यमाणयुक्त्या व निरस्तमित्यर्थः । मीमांसकमतनिराकरणमेवाहुः उक्तयुक्तिमिरिति । यथा पर्वतो पहिमान् ; धूमादित्यादौ पर्वते वहः सन्देहसवेऽपि धूमे व्यभिचारित्वं नास्ति, तथा कुरेऽपि शरीरादिमत्कर्तृपूर्वकत्वस्य विवादमस्तत्वेन सन्देहात्तस्य पक्षतुल्यत्वेन तनि- कार्यत्वरूपहेतावपि व्यभिचारित्वाभावेन सद्धेतुत्वं सिद्धम् । एवं च त्वया कर्तृपूर्वकत्वं स्वीकृतं चन्, कर्तरि शरीरादिमत्त्वमपि स्वीकर्तव्यम् । कर्तृत्वं शरीर विना न संभवतीति पूर्वोक्त्युक्तिमिरित्यर्थः । न च कदाचिद्वक्तव्यम्-कर्ता नोपलभ्यत इति । तस्य लौकिकप्रत्यक्षाविपयत्वेनानुपलब्धिरिति न किञ्चिदेतत् ॥ एतादृशयुक्तिभिस्त्यन्म- तसण्डने मम निर्भरो गास्तीत्याहुः--एतदपीति । युक्त्या सण्डनमपीत्यर्थः । त्व न्मतेति । वेदवाक्यप्रामाण्यास्त्रीकारिवौद्धनिराकरणार्थमाटतस्स नैयायिकमतस्यानुसारे- णेत्यर्थः । अत एव बौद्धमतधिकारकर्तृमिरुदयनाचार्यरुक्तम्-'कार्यायोजनधृत्यादेः पदात्मत्ययतः श्रुतेः । वाक्यात्संख्याविशेपाञ्च साध्यो विश्वजिदव्यय' इति । आ धृत्यादेरित्यादिपदेन ब्रह्माण्डनाशो गृह्यते । अत्र नयानुमानेनेश्वरसिद्धिः प्रविपा- इति यान पार ·व्याख्यात्रयोपेतम् । २६९ सुवर्णसूत्रम्। वहानिश्च । न च प्रकृतेर्जडत्वाकर्तृत्वानुपपत्तौ तदपिष्ठातृत्वेन विवक्षितरूपस्यैवेश्वरस्य सिद्धिरिति वाच्यम् । अधिष्ठातृत्वस्यैव विचार्यत्वात् । तथाहि-किं नामाधिष्ठातृत्वम् ? प्रकृतिनियामकत्वं घा, तत्सन्निहितत्वं वा, तस्यां प्रतिविम्वितत्वं वा? । नाद्यः । चेष्टां विना ज्ञानादिमात्रेण तथात्वाङ्गीकारे जीवानामपि तथात्वापत्तेः । तथा सत्यनेकेश्वरापत्तेश्च । न द्वितीयः । तदाप्युक्तदोपापत्तेः । तत्सन्निधानस्य सर्वेषु तौल्यात् । न तृतीयः, प्रतिवि- म्बिते शरीरे मणौ च चलति शरीरमणिचलनप्रतीतिवत्प्रकृतिकर्तृत्वेनैव तस्य स्वस्मिन् फर्तृत्वाभिमानात् स्वातन्त्र्यासिद्ध्या पारिभापिकत्वापत्तौ विवक्षितरूपेश्वरासिद्धेः । किञ्च ज्ञानादिमात्रेणात्मनो जडनियामकत्वाङ्गीकारे मृतशरीरेऽप्याहारादिक्रियापत्तिः । तद्भावा- तस्याः प्राणबुद्ध्यादि कार्यत्वेन मृतशरीरे च तेपामभावेन तदभावाजीवच्छरीरेऽपि तेषामेव नियामकत्वसिद्ध्याऽऽत्मनि तदभावात् । अतः पुरुपच्छायापातेन चेतनत्वापनस्य बुद्ध्या- देरन्तःकरणस्यैवाधिष्ठातृत्व, न तु तटस्थस्यात्मनः, अग्निसम्बन्धेन लोहस्य दाहकत्ववत् । - अतो नैवमपीश्वरसिद्धिः॥ . किञ्च तस्य स्वातन्त्र्येण कर्तृत्वेऽकृताभ्यागमादिप्रसक्तिः, कर्मसहकारित्वेऽनीश्वरत्वापत्तिः, तथा स्वार्थ जगत्करणेऽनाप्तकामत्वापत्तिः, परार्थ करणे वैषम्यनैघण्यादिप्रसक्तिः । अतः प्रकृतिरेव की । 'प्रधानाजगजायत' इति श्रुतेः । न च स हि सर्ववित् सर्वकर्ते'ति श्रुतेरीश्वरस्य कर्तृत्वं शक्यम् । एतस्य मुक्तात्मोपासासिद्धात्मान्यतरप्रशंसापरत्वावित्याहुः ।। तथा रामानुजाचार्याश्च-क्षित्यादिपु सावयवत्वेन कार्यत्वमपि नानुमातुं शक्यम् । अकार्यम्, अशक्यक्रियत्वात् , अशक्योपादानविज्ञानत्वात् , महाभूतशब्दवाच्यत्वाच आ- काशवदिति भट्टभास्करोक्तः प्रत्यनुमानैस्तस्य सत्प्रतिपक्षत्वात् । यदि चाकाशे निरययव- त्वयानुकूलतर्कस्य सत्वेन क्षियादिवायुपर्यन्तेषु च तदभावेनोक्तहेतूनामप्रयोजकत्वं विभा- व्यते, तदाऽपि कार्यत्वेन हेतुना बुद्धिमत्कर्तृ पूर्वकत्वमात्रसिद्ध्या तादृशक्षेत्रन्नानामेव कर्तृ- त्वेन सिद्धिरिति हेतोरर्थान्तरसाधकत्यानैतेनेश्वरसिद्धिः । न च क्षियादिवायुपर्यन्तस्य पक्षी- करणेन तदुपादानगोचरापरोक्षज्ञानादिमत्त्वस्य क्षेत्रशेष्वशक्यवचनतया पक्षधर्मतावलात- सिद्धिः। विवादाध्यासितं क्षित्यादिकं सोपादानगोचरापरोक्षज्ञानादिमदनेकपतपूर्वकं, कार्यत्वात् विचित्रसन्निवेशसार्वभौमसदनवदिति दृष्टान्तेनानेककर्तृसिया पक्षधर्मताया दुर्वलत्वात् । महीमहार्णवादीनां कार्याणामनेकत्वात्तेपा सर्वेपामेकदैकेन निर्मितत्वे प्रमाण- भूतस्य हेतोरभावार । पृथग्भूतेषु कार्येषु कालभेदकर्तभेदयोः प्रत्यक्षसिद्धरवेन प्रत्युत षाधाच । न च जीवानां सादृशनिर्माणशक्त्यदर्शनेन तन्निवृत्तौ कार्यवमलेनैव सिद्धि रिति वाच्यम् । पूर्वमशतानामपि पश्चात्पुण्यविशेषोपचयेन शक्तिदर्शनात् । पुण्यविशेपो. पचयेनातिशयितादृष्टसंभावनया च साशविलक्षणकार्यकर्तृत्वस्यापि संभव -- ·शरीरादिमत्कर्टलं नास्तीति व्यभिचार इति भावः । निरस्त इति । एवाशव्यमि. २६८ विद्वन्मण्डनम् । दावेव शरीरिणः कर्तुरनुपलम्भान्निरस्त इति निरस्तम् । उक्तयुक्तिभि- स्तत्रापि शरीरिकर्तृकत्वस्यैव सिद्धेः। अतो ज्ञानदुर्यलव्यामोहनमात्रप- रमेतन्मतं, न तु सच्छास्त्रीयमिति विद्वद्भिपेक्ष्यम् । एतदपि त्वन्मतानु- सुवर्णसूत्रम् । निरस्त इति मीमांसकमतं निरस्तम् । तत्र हेतुः--उक्तयुक्तिभिरित्यादि । अडरादौ साध्यसन्देहस्यानन्याहितत्वेनाङ्करादेः पक्षसमतया विपक्षत्वाभावेन कार्यत्वस्य सद्धेतुत्वे सिद्धेऽङ्कुरादावपि कर्तृतानिर्वाहकत्वपक्षधर्मतावलसिद्ध्यसिद्धिव्याघातानवसरपराहतत्वरू- पामिः साधकबाधकयुक्तिमिः शरीरिकर्तृकत्वस्य सिद्धेः । एवं न्यायसिद्धे शरीरिकर्तृकत्वे कर्चनुपलम्भस्याप्यप्रयोजकत्यात्तेनापि नियमस्यायाधात्तथेत्यर्थः । एवं न्यायेन साधयित्वा तस्यानुपयोगित्वायाहुः-एतदपीत्यादि । अयमर्थः-सांख्यास्तावत्प्रकृतेः कर्तृत्वमङ्गी- कृत्येश्वरं न मन्यन्ते । तथाहि-प्रत्यक्षेणानवगम्यमानस्येश्वरस्य कार्यत्वादिलिङ्गकानुमानेन कर्तृतया साधने तादृशप्रकृतिसिद्ध्याऽर्थान्तरत्वेन तदसिद्धिः । तस्य कर्तृतानिर्वाहकमादायैव सिद्ध्यङ्गीकारे तु तुल्ययोगक्षेमत्वाच्छरीरस्यापि सिद्धिः । सशरीरेश्वराङ्गीकारे तु शरीरव- द्रागस्याप्यन्वयव्यतिरेफसिद्धत्वाद्रागिण ईश्वरस्य सिद्ध्या तस्य जीवतुल्यताऽऽपत्तिनित्यमु- हरितोपिणी। - चारादयं नियमो निरस्त इत्येताहशमीमांसकमतमेतेन पूर्वोक्तयुक्त्या वक्ष्यमाणयुक्त्या च निरस्तमित्यर्थः । मीमांसकमतनिराफरणमेवाहुः-उक्तयुक्तिभिरिति । यथा पर्वतो वहिमान् ; धूमादित्यादौ पर्वते वहेः सन्देहसत्वेऽपि धूमे व्यभिचारित्वं नास्ति, तथा- ऽहुरेऽपि शरीरादिमत्कर्तृपूर्वकत्वस्य विवादग्रस्तत्वेन सन्देहात्तस्य पक्षतुल्यत्वेन तन्नि: प्रकार्यत्वरूपहेतावपि व्यभिचारित्वाभायेन सद्धेतुत्वं सिद्धम् । एवं च त्वया कर्तृपूर्वफत्वं स्वीकृतं चेत्, कर्तरि शरीरादिमत्त्वमपि स्वीकर्तव्यम् । कर्तृत्वं शरीरं विना न संभवतीति पूर्वोक्युतिमिरित्यर्थः । न च कदाचिद्वक्तव्यम्-कर्ता नोपलभ्यत इति । तस्य लौकिकप्रत्यक्षाविपयत्वेनानुपलब्धिरिति न किञ्चिदेतत् ।। एतादृशयुक्तिमिस्त्यन्म- तप्रण्डने मम निर्भरो नास्तीत्साहुः एतदपीति । युक्त्या सण्डनमपीत्यर्थः । त्व- न्मतेति । वेदवाक्यप्रामाण्यास्वीकारियौद्धनिराकरणार्थमाहतस्स नैयायिकमतस्यानुसारे- त्यर्थः । अत एव यौद्धमतधिधारकर्तृमिरुदयनाचारुक्तम्-'कार्यायोजनधृत्यादेः पदात्मत्ययतः श्रुतेः । वाक्यात्संख्याविशेपाच साध्यो विश्वजिदेव्यय' इति । व धृत्यादेरित्यादिपदेन प्रशाण्डनाशो गृहाते । अनवानुमानेनेश्वरसिद्धिः प्रतिपा- इन पत्र पा ·व्याख्यानयोपेतम् । २६९ । अतो नैवमपीश्वरसिद्धिः॥ सुवर्णसूत्रम् । तत्वहानिश्च । न च प्रकृतेर्जडत्वाकर्तृत्वानुपपत्तौ तदधिष्ठातृत्वेन विवक्षितरूपस्यैवेश्वरस्य सिद्धिरिति वाच्यम् । अधिष्ठातृत्वस्यैव विचार्यत्वात् । तथाहि-किं नामाधिष्ठातृत्वम् ? प्रकृतिनियामकत्वं था, तत्सन्निहितत्वं वा, तस्यां प्रतिबिम्वितत्वं वा ? । नाद्यः । चेष्टां विना ज्ञानादिमात्रेण तथात्वाङ्गीकारे जीवानामपि सथात्वापत्तेः । तथा सत्यनेकेश्वरापत्तेश्च । न द्वितीयः । तदाप्युक्तदोपापत्तेः । तत्सन्निधानस्य सर्वेषु नौल्यात् । न तृतीयः, प्रतिवि- म्बिते शरीरे मणौ च चलति शरीरमणिचलनप्रतीतिवत्प्रकृतिकर्तृत्वेनैव तस्य स्वस्मिन् कर्तृत्वाभिमानात् स्वातत्र्यासिद्ध्या पारिभापिकत्वापत्तौ विवक्षितरूपेश्वरासिद्धेः । किञ्च शानादिमात्रेणात्मनो जडनियामकत्वाङ्गीकारे मृतशरीरेऽप्याहारादिक्रियापत्तिः । तदभावा- त्तस्याः प्राणबुड्यादिकार्यत्वेन मृतशरीरे च तेपामभावेन तदभावाजीवच्छरीरेऽपि तेपामेव नियामकत्वसिद्धयाऽऽत्मनि तदभावात् । अतः पुरुपच्छायापातेन चेतनत्वापन्नस्य बुद्ध्या- देरन्तःकरणस्यैवाधिष्ठातृत्वं, न तु तटस्थस्यात्मनः, अग्निसम्बन्धेन लोहस्य दाहकत्ववत् । किश्च तस्य सातपयेण कर्तृत्वेऽकृताभ्यागमादिप्रसक्तिः, कर्मसहकारित्वेऽनीश्वरत्वापत्तिः, तथा खार्थ जगत्करणेऽनाप्तकामत्वापत्तिः, परार्थ करणे वैपम्य घेण्यादिप्रसक्तिः । अतः प्रकृतिरेव की । 'प्रधानाजगज्जायत' इति श्रुतेः । न च स हि सर्ववित् सर्वकर्ते'ति श्रुतेरीश्वरस्य कर्तृत्वं शक्ष्यम् । एतस्य मुक्तात्मोपासासिद्धात्मान्यतरप्रशंसापरत्वादित्याहुः ।। रामानुजाचार्याश्च-क्षित्यादिपु सावयवत्वेन कार्यत्वमपि नानुमातुं शक्यम् । अकार्यम्, अशक्यक्रियत्वात् , अशक्योपादानविज्ञानत्वात् , महाभूतशब्दवाच्यत्वाच्च आ. फाशवदिति भट्टभास्करोक्तः प्रत्यनुमानैस्तस्य सत्प्रतिपक्षत्वात् । यदि चाकाशे निरवयव- त्वस्यानुकूलतर्कस्य सत्वेन क्षियादिवायुपर्यन्तेषु च तदभावेनोक्तहेतूनामप्रयोजकत्वं विभा- व्यते, तदाऽपि कार्यत्वेन हेतुना बुद्धिमत्कर्तृपूर्वकत्वमानसिद्ध्या तादृशक्षेत्रज्ञानामेव कर्तृः त्वेन सिद्धिरिति हेतोरर्थान्तरसाधकत्वान्नैतेनेश्वरसिद्धिः । न च क्षित्या दिवायुपर्यन्तस्य पक्षी- फरणेन तदुपादानगोचरापरोक्षशानादिमत्त्वस्य क्षेत्रज्ञेष्वशक्यवचनतया पक्षधर्मतावलात- सिद्धिः । विवादाध्यासितं क्षित्यादिकं खोपादानगोचरापरोक्षज्ञानादिमदनेकपूर्वकं, कार्यत्वान् विचित्रसन्निवेशसार्वभौमसदनवदिति दृष्टान्तेनानेककर्तृसिद्धया पक्षधर्मताया दुर्वलत्वात् । महीमहार्णवादीनां कार्याणामनेकत्वात्तेषां सर्वेपामेकदैकेन निर्मितत्वे प्रमाण- भूतस्य हेतोरभावात् । पृथग्भूतेषु कार्येषु फालभेदकर्तृभेदयोः प्रयक्षसिद्धत्वेन प्रत्युत बाधाच । न च जीवानां नाशनिर्माणशक्त्यदर्शनेन तन्निवृत्तौ कार्यत्वमलेनैव तसिद्धि- रिति वाच्यम् । पूर्वमशक्कानामपि पश्चात्पुण्यविशेपोपचयेन शक्तिदर्शनात् 1 पुण्यविशेषो- पचयेनातिशयितादृष्टसंभावनया च तादृशविलक्षणकार्यकर्तृत्वस्यापि संभवात् । इदमेवोतं तथा 1 --- ·, ब्रह्मधर्मा - व्यवस्थापनम्। १ विद्वन्मण्डनम् । तिपुराणवाक्यतत्वसूत्रभेरीघोपोद्धष्टतया सर्वतःपाणिपादान्तत्वेनाचि- न्यानन्तशक्तिमत्त्वेनैव भगवान् सिद्ध इति नानुमानमशकशुकारापे- क्षापीत्यलं प्रसक्तानुप्रसत्या ।। (४३) स्यादेतत्, ब्रह्मधर्माः किं ब्रह्मणः सकाशाद्भिन्ना, अभिन्ना वा? नाद्यः । तेषामपि नित्यत्वेनाङ्गीकारा देकमेवाद्वितीयम्' हता भिन्ना 'असङ्गो ह्ययं पुरुप' इत्यादिश्रुतिविरोधात् । न द्वितीयः । अभिनाश्चेति धर्मत्वव्याहतेः। तथा चैकविज्ञानेन सर्वविज्ञानोपपत्त्यर्थं श्रुतिवलेन प्रपञ्चवद्ब्रह्मकार्या एव धर्मा इति मन्तव्यम् । तथा सति ब्रह्म सर्वकल्पनारहितमेव सेत्स्यतीति चेत्, अत्रोच्यते-यथा सूर्यस्य तेजोरूपस्य प्रकाशोऽपि तद्रूप एव तद्धर्मरूपः । तेजस्वेनैव मू- सुवर्णसूत्रम् । कर्णश्च सत्कर्णः, सत्कर्ण लक्षीकृत्येति प्रतिसत्कर्णम् । भेरीयोपोढुष्टतयेति । भेर्यो महादुन्दुभयः। 'ताज्यमानासु भेरीप्विति भारते प्रयोगात् । भेरीणां घोषेणोद्भुष्टो भेरी- पोपोद्भुष्टस्तस्य भावस्तत्ता तया । एतस्य सिद्ध इत्यनेनान्वयः॥ (४३) एवं नैयायिकमते निराकृते धर्माणां भेदाभेदं साधयितुं प्रवृत्तो मायावादी, आ- गन्तुकधर्मवादी चाशङ्कते-स्यादेतदित्यादि । तत्र प्रतिवदन्ति-अत्रोच्यत इत्यादि । हरितोपिणी। जागरूकानि श्रुत्यादीनि सूत्रान्तानि, तेषां यो भेरीधोपो दुन्दुभिघोपस्तेनोद्धुष्टस्तस्य भाव- स्तत्ता तया । सिद्ध इत्यप्रेणान्ययः । तथा च श्रुत्यायुद्धोपः शब्दप्रामाण्यं यत्र तभानुः मानस्य मशफस्स शुकारापेक्षा नास्तीति भावः। एतावता प्रबन्धेनेश्वरे शरीरविचारः कृतः॥ (४३) इदानीमीश्वरधर्माणी विचार कर्तु प्रथमतो मायावादी शरो-स्यादेतदिति । श्रुतिविरोधादिति । धर्माणां नित्यत्वेन ब्रमतुल्यत्वात् , अथ च तेषां ब्रह्मसम्यन्धत्वेन श्रुतिविरोधादित्यर्थः । धर्मत्यव्याहतेरिति । अभेदे धर्मपर्मिभानो नास्तीति भाषः । से. त्स्यतीति । तथा च केवलं सच्चिदानन्दरूपमेवेति भावः । समाधानं वदन्ति-अनो- च्यत इति । यथेति । तेजोरूपस्य सूर्यस्खेत्यन्वयः । तद्रूप एवेति । सूर्यरूप एव सूर्य- धर्मरूप इत्यर्थः । कुत इत्यत आहुः-तेजस्त्वेनैवेति । सूर्यः प्रकाशश्च तेजस्त्वेनैवेत्यर्थः । गङ्गाधरमट्टी। (४३) तद्रूप एवेति । तेजोरूपः । टिप्पणी। एकमेवेति । अद्वितीयपदेन ब्रह्मसदृशं वद्भिनं निषिध्यते, एकैवपदाभ्यां तु ग्रह्मणो नानारूपेषु जायमाना पारस्परिफमेदशा निवर्त्यते, मतोऽनया श्रुत्या न परसाक्ष्यमाणो धर्मपर्मिभेद पेटुं शक्य इति प्रामचनः॥ क ·२७५ - व्याख्यानयोपेतम् । लोविच्छेदेन 'प्रतीयमानत्वान्नातद्रूपः । तस्मानिन्नत्वेनापि तदीयत्वेनापि प्रतीयमानत्वात्तद्धर्मरूपोऽपि । तस्मात्प्रतीत्यनुरोधेन तादृशमेव तद्वस्तू- त्पत्तिशिष्टमित्यङ्गीक्रियते । तथा ब्रह्मधर्मा अप्यभेदयोधकश्रुत्यनुरोधेन तद्रूपा एव । 'पराऽस्य शक्तिरित्यादिपु पठ्या भेदेनापि प्रतिपादनात्त- गिन्ना अपि । तथा चोभयविधश्रुतियलेनैवैतादृशमेवैतद्वस्त्विति मन्त- व्यम् । लौकिकानुवादपूर्वकनिषेधपक्षस्य पूर्वमेवापास्तत्वात् । न च सूर्य- जन्यमेव तेजोऽन्तरं प्रकाश इति वाच्यम् । यदादित्यगतं तेज' इति वाक्याद्भगवत्तेजरत्वेनाजन्यत्वात् । भेदकल्पनायां प्रमाणाभावागौर- वाच । प्रलये सूर्यनाशेऽपि तेजसो भगवदत्तत्वेन पुनर्भगवत्येव स्थितिः । सुवर्णसूत्रम् । तस्मादिति । उक्तरूपप्रमाणसिद्धत्वात् । ननु प्रलये सूर्यलयेन तेजसोऽपि लयात्तस्यातिरि- तत्वमेवानायत्याङ्गीकार्य, तर भगवदीयत्वकथनं तु भाक्तगिति चेत्तत्राहुः-प्रलय' इत्यादि । हरितोपिणी। नातद्रूपेति । सूर्यरूपो न भवतीति नेत्यर्थः । तस्मादिति । सूर्यादित्यर्थः। तद्धर्मरूपो- ऽपीति । सूर्यधर्मरूपोऽपीत्यर्थः। दान्तिके घटयन्ति तथेति। तद्रूपा एव । ब्रह्मरूपा एव । तद्भिन्ना अपि । ब्रह्मभिन्ना अपि । ननु लोके तथा न दृश्यत इत्यत आहुः- लौकिकेति । अपातत्वादिति । 'अलौकिकास्तु ये भाया न तॉस्तकेंण योजये'दि- त्यनेन निरस्तत्वादित्यर्थः । शङ्कतेन चेति । तेजोऽन्तर मिति । तेजरत्वेन सूर्यरूपं न • भवतीति भावः । उत्तरमाहुः यदादित्येति । प्रलये सूर्यस्यापि लये तेजसो नाशा- तस्यानित्यत्वेन भगवदीयत्वं कथमित्यत आहुः-प्रलयेति । प्रकारान्तरमाहुः- गङ्गाधरमट्टी। तस्मादिति । प्रत्यक्षत्वात् । उत्पत्तिशिष्टमिति । प्राथमिकज्ञानसिद्धम् । अपास्तत्वा- दिति । तथा सति प्रतिपादनवैयापातादिना । टिप्पणी। यथा परिमाणद्वैगुण्यापत्तिदोपेणावययावयविनोभेदो नाभ्युपेयते मायावादिना, वथा प्रकाशतदाययोरपि नास्माभिः । गणेः प्रभेति भेदव्यवहारस्तु भगवदिच्छाप्रयुक्त इति नैतेन तत्वव्याइतिः ॥ । यदादित्यगतमिति । अस्योपासनापरत्वेऽप्यपस्तूपासने फलालामाद्, बतारोपममे अलादीनां तेजोरूपस्य भगवदो दर्शनं जावमिति श्रावणाच तेजसि भगव- दीयत्वं यास्तवमेव ॥ - - - 4 रामकृष्णाव- ·- २७६ विद्वन्मण्डनम् । तेजासहितस्य तस्यैव वा भगवति लयः । सूत्रकारोऽपि धर्मखरूपनिरू- पणे आहैवमेव 'प्रकाशाश्रयवद्वा तेजस्त्वादिति । वाशब्दः पूर्वपक्षनि- रासे । 'प्रकाशस्तदाश्रयश्च सूर्यादिस्तयोर्यथाऽभेदस्तद्वद्धर्मब्रह्मणोरपी- त्यर्थः । प्रकाशस्य स्खिाश्रयतेजोभिन्नत्वशङ्काव्युदासाय हेतुः । तथा सुवर्णसूत्रम्। 'यावदधिकारमवस्थितिराधिकारिकाणा'मिति न्यायेन पक्षान्तरमाहुः-तेज इत्यादि । भेदाभेदपक्षस्य न्यायसिद्धत्वमाहुः-सूत्रेत्यादि । तेन ब्रह्मधर्माः स्वानयात्मका; तेज. स्त्वात् प्रकाशाप्रयसूर्यादिप्रकाशवदिति प्रयोगो योध्यः॥ हरितोपिणी। तेजःसहितस्येति । तथा च तस्य नाशो नास्तीति भावः। स्वोक्तार्थे सूत्रकारसम्मतिमाहुः- सूत्रकारोऽपीति । एवमेवेति । आहेति पूर्वेणान्वयः । सूत्रमाहुः-प्रकाशेति । सूनव्या- गङ्गाधरभट्टी। तेजोभिन्नत्वशङ्केति । प्रकाशो मिन्नः, सूर्यादिरूपं तेजश्च मिन्नमिति शङ्केत्यर्थः । हेतुरिति । तेजस्त्वादितिरूपः। टिप्पणी । प्रकाशस्तदाश्रयश्चेति । एतेनेह द्वन्द्वसमासः सूचितः । भाष्यप्रकाशे तु पधीत- पुरुषः॥ स्वाश्रयतेजोभिन्नति । तेजस्त्वादिति हेतुः 'प्रकाशाश्रयवद्वेति दृष्टान्तांश एव सम्बध्यते, न तु ब्रह्मांशेऽपीति भावः ॥ + ब्रह्मधर्माः स्वाश्रयात्मका इति ! 'प्रकाशाश्नयाः सूर्यादयः प्रकाशेन न मिन्ना' इत्यणुभाग्येण, भाप्यप्रकाशोक्तेन, प्रकाशस्याश्रयाः, त इव प्रकाशाश्रयवदिति विग्रहेण च ब्रह्म स्वधर्मेभ्यो न मिन्नं तेजस्वात् प्रकाशाश्रयवदिति प्रयोग एवोचितः प्रतिभाति, परन्तु ब्रह्मधर्मा ब्रह्मणः सकाशाद् निन्ना अमिन्ना वेति प्रश्नप्रत्युत्तरणाय 'प्रकाशाश्रयवद्वेति सूनस्यानतीर्णतया प्रत्युत्तरप्रतिपत्तिसौकर्याय ब्रह्मधर्माः स्वाश्यात्मका इति धर्मविशेष्यक वाक्यप्रयोग एव विशेषतः प्रकरणानुगुणः । अत एव भाष्यप्रकाशेऽपि ब्रह्मधर्मा ब्रह्मणो मिन्नामिन्ना इति पत्र्यादुतम् । यद्यपि भेदाभेदी साधयितुं प्रकृतसूत्रस्योपन्यासादिहाऽपि मिन्नामिन्ना इत्येव वक्तुं युक्तं, परन्तु प्रकाशाश्रयवदिति दृष्टान्तमहिना साध्यमानोऽभेद- सादात्म्यरूप एव सिद्धयति, वादात्म्यं च भेदसहिष्णरभेद इति स्वाश्रयात्मका इत्युक्तेऽपि नधतिः * ·२७५ व्याख्यानयोपेतम् । सति खानयाभिन्नतेजस्वादित्यों भवति ॥ अथवा तेजोऽतिरिक्त वस्तुनि नैवं दृश्यत इत्यत आह हेतुं ब्रह्मण्येव तेजःशब्दवाच्यत्वादिति था।'यदादित्यगत मिति वाक्पे तेजसः खध- मत्वेन निरूपणाहमापि तेजोरूपमिति भावः । तस्मात्तादृशधर्मषिशि- ठमेव तद्वस्तु श्रुत्यैकमेवेति प्रतिपाद्यते । तथा चैवकारेण भगवद्धर्माति- सुवर्णसूत्रम् । (ननु भगवद्धर्मेपु तेजस्त्वस्याप्रसिद्धत्वास्वरूपासिद्धत्वमाशय ?) व्याख्यानान्तर माहुः अथवेत्यादि । 'परो दिवो ज्योतिर्दीप्यते' 'परं ज्योतिरुपसंपद्ये'त्यादौ 'ते- जोमयं विश्वमनन्तमाय तेजोराशिं सर्वतो दीप्तिमन्त'मित्यादौ ब्रह्मणि तेजस्त्वस्य सिद्धत्वादित्यर्थः । भाष्योक्तसंग्रहायाहुः-तेजःशब्देति । ब्राह्मणस्तेजस्त्वमुपपादयन्ति-- हरितोपिणी। ख्यानमाहुः चाशब्द इति । हेतुरिति । सूत्रे *तेजस्त्वादिति हेतुप्रयोग इत्यर्थः । हेत्वर्थमाहुः-तथा सतीति । स्वाभयेति । प्रकाशापयेत्यर्थः ।। ब्रह्मगि तेजस्त्वं नास्तीति शङ्काव्युदासाय हेतोर्व्याख्यानान्तरमवतारयन्ति-अथवेति । ब्रह्मण्येव हेतुमाहेत्यर्थः । तथा च तेजस्त्वादिति हेतुः 'परो दिवो ज्योतिर्दीप्यत' इति श्रुत्या ब्रह्मण्यस्तीति भावः । तेजस्वादित्यस्य व्याख्यानान्तरमाहुः-तेज इति । धर्मध- मिणोरक्यं योधयन्ति-यदादित्येति । ऐक्ये हेतुमाहुः-तस्मादिति । श्रुत्येति । 'एक- गगाधरभट्टी। स्वाश्रयाभिन्नेति । सं प्रकाशः, तदाश्रयरूपं तेजन्य परस्परममिन्नमित्यर्थः । ननु तेजसो भगवदीयत्वे सूर्यनाशेऽपि तेजस्तिष्ठेद्भगवद्धर्माणां नित्यत्वादिति चेत् इष्टापत्तिरि- साहः-प्रलये इति । तेजस्त्वादिति । 'तेजोमयं विश्वमनन्तमाय' 'तेजोराशि सर्वतो दीप्तिमन्त मिसादिश्रुतेः, 'परो दिवोज्योतिर्दीप्यते 'परं ज्योतिरुपसंपयेत्या दिश्रुतौ तेजोऽपरपर्यायाच्च ।। टिप्पणी। तेजरत्वादिति हेतुप्रयोग इति । प्रकाशाश्रयसूत्रानुसार्यनुमानमपि यदि प्रयुज्यते वदा तेजस्वादित्येतावानेव हेतुः प्रयोक्तव्यो, नत्यधिक इति । एतेन 'स्वाश्रयामिन्नतेज- स्वादिति मूलोक्तिः सिद्धे भेदे तदर्थकथनपरेति फलति । अत एवाभेदसाधकहेतोः स्व. रूपे 'खायामिन्ने'त्यभेदे प्रविष्टे हेत्वसिद्धिरित्याशङ्काऽपि नापवति । अन प्रामचनः प्रकारान्तरेण समाधत्ते॥ । । - । * ·। २७८ विद्वन्मण्डनम् । रिक्तमेव वस्तु व्यवच्छिद्यते, न तु तेऽपि । तेषां खरूपान्तःपातित्वात् । न हि मध्यन्दिने नभोमण्डले सूर्य एवास्तीतिवाक्ये तत्प्रभासत्ताऽपि निषिध्यते । अत एव द्वितीयस्कन्धे ब्रह्मस्वरूपनिरूपणे राज्ञा पृष्टः श्री- शुकस्तन्निरूपयन्नित्याह-न यत्र माया किमुतापरे हरेरनुव्रता यत्र सुरासुरार्चिता' इत्युपक्रम्य 'युक्तं भगैः स्वैरितरत्र चाध्रुवैः स एव धा. मन रममाणमीश्वरम्' तथा च भगवद्धर्मा भगवत्येव नित्या एव, येषु च भगवान् खैश्वर्यादिधर्मान् ददाति तेपु यावत्कालं भगवदिच्छा ताव- देव ते तिष्ठन्तीति फलितम् । दशमस्कन्धे चाकूरदृष्टस्वरूपनिरूपणे 'निया पुष्ट्या गिरा कान्त्या कीा तुष्ट्येलयोर्जपा । विद्ययाऽविद्यया सुवर्णसूत्रम् । यदादित्येति । अत एवेति । ब्रह्मणि स्वात्मकधर्मसद्धावादेव । इतीति । वक्ष्यमाणम् । भगः स्वैरिति । स्वामिन्नर्भगशब्दवाच्यैर्धमः । फलितमिति । तथा च सूर्येऽपि तेजस. स्तावदेव स्थितिरिति तस्य तेजसो भगवदीयत्वं निर्वाधमिति न तत्रोपचार इत्यर्थः । वा. क्यान्तरेणापि भेदाभेदं समर्थयन्ति-दशमेत्यादि । अत्र पूर्ववाक्ये श्रिये त्यादितृतीयया भेदो निर्दिष्टः, द्वितीयवाक्ये 'चाणिमाद्यै'रिति बहुवचनेन वहुत्वं, मूर्तिपदेनाकारसोल्लेखा- करादीनाममिन्नत्वं चोच्यते, तेन तथात्व सिद्ध्यतीत्यर्थः । एवं धर्माणां तदात्मकत्वे हरितोपिणी। मेवाद्वितीय'मिति श्रुत्येत्यर्थः । न तु तेऽपि । न तु भगवद्धर्मा अपि । अत्र दृष्टान्त- माहुः-न हीति । अत एवेति । भगवद्रूपधर्माणां भगवति वृत्तित्वादेव । युक्तमिति । स्वैः स्वामिन्नैरितरत्राध्रुवैरेतादृशैर्भगैर्धमयुक्तमेतादृशम् । ईश्वरमित्यप्रेणान्वयः । अन्यत्रा• प्येयमेवोच्यत इत्याहुः-दशमस्कन्धेति । श्रियेति । अन तृतीयान्तामिः श्रीपुष्ट्या- गङ्गाधरभट्टी। *न तु तेऽपीति । ननु 'सजातीयविजातीयस्वगतद्वैतवर्जित मितिनियन्धविरोध इत्यव आहुः-तेपामिति । सण्डपुत्रिका दिवद्वस्तुभेदाभाव इति भावः । यां चेति । (6) "आनन्दमात्रकरपादमुखोदरादिः सर्वत्र च त्रिविधमेदविवर्जितात्मेत्यनेन विजा- तीयभेदाभावोकेरनुचराणा वेदादीना चेहविद्यादीनां चानन्दरूपत्वमिति तात्पर्यम् , 'एकमेवाद्वितीयम्' 'द्वितीया भयं भवति' 'अथ योऽन्यां देवतामुपास्ते' 'सर्व सल्विदं ब्रो'सादिश्रुतिभ्यश्चेति दिक् ।। टिप्पणी। न तु धर्मा अपि ध्यरच्छिद्यन्न इयर्थिवेतः परं पाचन पशिः पतिता प्रतिभाति ।

·व्याख्यायोपेतम् । शल्या मायया च निपवित'मितिवाक्यैकवाक्यतायां लोकसम्मता- ध्यायत्रयीया'ऽणिमाद्यैर्महिमभिरित्युपक्रम्य 'मूर्तिमद्भिपासिता' 'सत्यज्ञानानन्तानन्दमात्रैकरसमूर्तय' इतिवाक्यैकवाक्यतायां च सर्वेषां धर्माणां सच्चिदानन्दरूपत्वं सिद्ध्यति । लीलाया अप्येवरूपत्वादेव नि- त्यता मन्तव्या॥ (४४) ननु गिरिकाननयमुनापुलिनपशुपक्षिमनुजादिसम्बन्धिनी हि लीला । सा च तेपामनित्यवं कथं नित्या भवेत् ? ननु साध्वी सुवर्णसूत्रम्। निर्णीते देहस्यापि स्वरूपात्मकत्वात्तद्धर्मरूपाया लीलाया अपि नित्यत्वं निीतमतिदिशन्ति -लीलाया इत्यादि । एवंरूपत्वादिति । सचिदानन्दरूपत्वाद्भगवदेकनिष्ठत्वाचेत्यर्थः । अन भगवल्लीला नित्या, *भगवदेकनिष्ठत्वात् तज्ज्ञानवदितिरूपमनुमानं फलति ॥ (४४) ननु श्रवणादिविषयनिर्धारोऽत्र मन्थकरणप्रयोजनं, तत्तु धर्मविशिष्टब्रहास्वरूप विचारादेव सिद्धमिति लीलानित्यत्वमपि धर्मविचारेण सिद्धमिति तन्नित्यतानिरूपणप्रतिज्ञा नात्यावश्यकीत्याकाहायां पूर्वपक्षमुखेन तदावश्यकत्वं सूचयन्ति-ननु गिरीत्यादि । अयमर्थः-लीला नामानायासेन क्रियमाणं कर्म । तचोत्क्षेपणादिभेदेन विसर्गरत्यभि- हरितोपिणी। दिमिनिपेवितमित्युत्तया श्रीपुष्ट्यादीनामीश्वराद्भिन्नत्वं प्रतीयते, भेदे तृतीयाऽभिधानात् । सत्यज्ञानादीनां तु तदभिन्नत्यं प्रतीयते वाक्यैकवाक्यतायामिति द्विवारमुक्तम् । तेन पूर्पण भेदो, द्वितीयेनाभेदः सूचित इति बोध्यम् । एवं कि सिद्धमित्यत आहुः-सर्वेपामिति । भिन्नाभिन्नानामित्यर्थः । एतावता धर्माणां नित्यत्वं साधितम् । इदानी लीलाया नित्यत्वं साधयन्ति-लीलाया इति । एवंरूपत्वादिति । भगवद्धर्मवत् सचिदानन्दरूपत्वादि- यर्थः । एतेन यथा प्रकृतिवद्विकृतिः कर्तव्ये सतिदेशस्तथाऽनाप्यतिदेशः सूचितः ।। (४४) ननु लीलानित्यत्वं दुर्निरूपमिति शङ्कते-नन्विति । कथं नित्या भवेदित्ये- टिप्पणी। भगवदेकनिष्ठत्वादिति । अत्र भगवदेकनिष्ठत्वं समयायेन स्वरूपेण घा । अतस्त- देकधर्मत्वं फलति । आकाशादिष्वप्यत एव न व्यभिचारः, तेपा भगवन्निष्टत्वेऽपि भगव- धर्मत्याभावात् । तदेजती तिथुत्युक्तैजनादेर्दिगादिवृत्तित्वेऽप्येकपदाविरोधश्च ॥ । अनायासेन क्रियमाणं कर्मेति । लीला तु स्थानन्दरसास्वादः, परन्तु स आस्वाद दशैरेव कर्मभिर्भवतीति प्रकारफयनमिदम् । अत एय 'लीला हि स्वानन्दरसास्वाद' इति प्रामचनोक्या न विसंवादः । वस्तुतस्तु फर्मणामप्यानन्दरूपवान सथा ॥ .. - ·२८० एक उत्पत्तिकालोऽस्येत्यर्थे 'अत इनिः' । इन ईशः । 'इनः सूर्ये नृपे पत्या वितिको विद्वन्मण्डनम् । 'लीलाविदिश- ते पाणी, यत्तन्नित्यताशुश्रुपामपि तवाभिव्यनक्ति । त- पस्य नित्यशा- नित्यता च प्रमाणादेवायसीयत इति । तथाहि-जयति प्रतिपादनम् । जननिवासो देवकीजन्मवादो यदुवरपरिपत्खैोभिरस्पन्न धर्मम् । स्थिरचरवृजिनमः सुस्मितश्रीमुखेन ब्रजपुरवनितानां वर्द्धयन् कामदेव'मिति वाक्ये भिन्नकालीनानामपि द्वारकागोकुलमथुराधिकर- सुवर्णसूत्रम्। जल्पशिल्पभेदेन वा तत्र तत्र पञ्चविधत्वेनोच्यमानमपि *प्रतियोगिसापेक्षतनिरपेक्षभेदेन द्विविधम् । तत्र द्वितीयं तु भगवदेकतनत्वात् , 'तदेजती'त्यादिश्रुतिसिद्धत्वादीश्वराप्राकृ. तत्वस्य पूर्व व्यवस्थापनाच न पर्यनुयोगाईम् , अतः प्रथममेव पर्यनुयुके-कथं नित्या भवेदिति । तथा च अनित्या, प्रतियोग्यन्तरसापेक्षत्वात्तत्संयोगवदित्येवं प्रतिसाधनस्य विद्यमानत्यानित्यता दुर्घटेति । तस्य प्रश्नस्याक्षेपरूपत्वेन दूष्यत्वेऽपि फलानुभवादिनित्य- त्वसाधनाभावे सम्बन्ध्यनियतायां 'सोऽश्नुत' इति श्रुत्युक्तपरमफलस्य न नित्यत्वसिद्धि- खसिद्धौ चैतत्सिद्धिरिति तां साधयितुं तद्धेतुत्वात्ता पूर्वपक्षोक्तिममिगन्य शास्त्रस्यास्य श्रौतत्वालौकिकयुक्तिविरोधोऽकिश्चित्कर इति शब्देन तयोनित्यतासाधनप्रतिज्ञा सूचयन्ति हरितोपिणी। तदन्तः शङ्कापन्थः केपाश्चिद्धमनिवारणार्थ विषयान्तरसंचारराहित्यार्थ च । ननु साध्वी- यादि, अभिव्यनक्तीत्यन्तो लीलानित्यतासाधनप्रतिज्ञापन्थः । अत्र समाधानं कर्तु ली. लाया नित्यत्वं साधयन्ति-तन्नित्यता चेति । श्रीभागवतपद्यमेव लीलानियतायां प्रमा- जयन्ति-जयतीति । जयतीति पदं नित्यतां योधयतीत्याहुः-भिन्नकालीनानामिति । गगाधरभट्टी। (४४) एककालीनेति । अन्न सविध्यभावेऽपि एककाली चासाविनश्चेति समासः । शात् । असताऽप्यययवार्थेन शब्दा उत्पाद्यन्ते रथन्तरादिवत् , किं पुनर्यथाकथंचित संभवे । 'बालवयो विदूरं च प्रकृत्यन्तरमेव वे'ति 'विदूराज्य' इति भाप्यतुल्यन्या- यात् । ईशपदेन स्थिरो लक्ष्यत इति दिक् । गौण एव न तु मुख्य इति । ननु व्याक- रणस्य शक्तिमाहकत्वोक्तिविरोधः । न विरोधः । 'वर्तमानवदित्यतिदेशेनैव गौणत्योक्तेः।। 4 टिप्पणी। प्रतियोगिसापेक्ष इति । सापेक्षत्वमेव, न तु प्रतियोगिनिष्ठत्वम् । यथा मृगया. ऽऽदिलीला मृगादिसापेक्षाऽपि न वनिष्ठा, किन्तु राजनिष्ठा । अतः उपदस यथाश्रुतार्थपणेऽपि नैष दोपः॥ . पूर्वोक्तभगवदेकनि- ·व्याख्यानयोपेतम् । २८१ , गौणः प्रयोगो वा, , प्रत्यक्ष- णकलीलानां कर्तुभगवत उत्कर्पण स्थितेः स्वकथनसमयेऽपि वर्तमानत्वं जयतीति वर्तमानप्रयोगेण निरूपयन्नेव श्रीशुकस्तत्र तत्र लीलानामपि तधात्वं बोधयितुमेककालीनत्ववाचकशतृप्रत्ययान्तपदे प्रयुक्तवान्-अ. स्यन्निति, वयन्निति च । तथा च कथनसमयेऽतीतत्वेन प्रतीतानामपि लीलानां तदा वर्तमानत्वं प्रतीयते।तच नित्यतायामेव घटते, नान्यथा ॥ सुवर्णसूत्रम् । नन्वित्यादि, *तन्नित्यता च प्रमाणादेवावसीयत इत्यन्तम् । अत्रेदं बोध्यम्-लीला. तत्सम्बन्धिनोनित्यतायां हि बाधकं भवे(व)द्यथासंभवं कर्तुरनित्यत्वं वा भवेत् । स्वरूपतः सम्वन्ध्यनित्यत्वं वा, प्रमाणाभावो वा, प्रमाणतात्पर्याभावो वा, तस्य तात्पर्यान्तरं वा, उत्पत्तिमत्त्वं वा, नाशप्रतियोगित्वं था, क्रमिकत्वं वा, अनुभवो वा, १० तन्नित्यतामावन उपासकेऽपराधप्रसक्तिर्वा, तेवप्रसादो वा, इदानीमिदमित्याकारको लीलास्थानामवतारकालीनानां या, कादाचित्कत्वेनानुभवो वा, प्रमाणदौर्बल्यं वा, अधि. छानध्वंसप्रयुक्ता लीलासम्बन्ध्यनित्यता वा, साधारणजनदृश्यत्वं वा, लौकिकत्वं वा, भगवद्भिन्नत्वं वा, भूतार्थप्रयोगो वा, तथाऽनुभयो वा, २० भविष्यदर्थकः प्रयोगो वा, भविष्यत्त्वानुभवो वा, जन्यभावत्वेन नश्वरत्वेन व्याप्तिर्वा, कर्मस्वभावमर्यादा वा, बाधो वा, लौक्रिकेप्वपि भक्तानां लीलासम्बन्धित्वेन बुद्धिर्वा, प्रमाणयोरितरेतरविरोधो वा, लीलास्थानां नाशानुभवादिति २८ । एवमेतेष्वष्टाविंशतिपु कर्तुरनित्यत्वं स्वरूपतः सम्बन्ध्यनित्यत्वं प्रमाणाभावं चेति त्रयं निरस्यन्ति तथा हीत्यादि । स्वकथनसमय इति । अवतारतिरोभायावच्छिन्ने शुकोक्तिसमये । प्रतीयत इति । शब्दात्प्रतीयते । ना. न्यथेति । कर्तृवरूपानित्यत्वेऽधर्मानित्यत्वे ब्रजपुरवनितानामनित्यत्वे च । तथा च वर्त- मानार्थकक्रियानयप्रयोगान्यथानुपपत्त्यैव तत्कर्मरूपसम्बन्धिनित्यत्वं सिद्धमित्यर्थः । न चा. धर्मनित्यत्वे तन्निरासस्य निरासार्थकावतारस्य चैयादिकं शक्यम् । आविर्भावतिरोभा- वाभ्या तस्याने निरसनीयत्वात् ।। हरितोपिणी। लीलानामित्यनेनान्वयः । कर्तुरिति । वादशलीलाविशिष्टभगवतो जयतिपदवान्याया उत्कर्षेण स्थितेः श्रीशुकोऽवतारतिरोभावानन्तर परीक्षितं प्रति स्वकथनसमयेऽपि वर्तमानत्वं निरुपयन्नित्यर्थः । शतृप्रत्ययान्तपदद्वयमेवाहुः-अस्सन्नित्यादि । एयं च वर्तमानार्थक- क्रियापदायप्रयोगेण लीलाया नित्यत्वं योध्यम् ।। टिप्पणी। सन्नित्यता चेति । प्रापचिकपदार्थाः पारणात्मना नियाः, न तु स्वस्वरूपेण । लीलास्थास्तु ससरूपेण नित्याः । अत एपां नित्यत्वं पृथइ निरुप्यते ॥ वि.३६ ·, २८२ विद्वन्मण्डनम् । किश्च कर्तुरेवेदानी सत्त्वं चेदभिप्रेतं स्यान्न लीलानामपि, तदा ता न निरूपयेदेव । परिचायकत्वेन तन्निरूपणे वा तत्कर्ता जयतीत्येव वदेत् । एवं च सति गत्यन्तरसद्भावेऽपि यच्छचन्तस्यैव निरूपणम् , तेन लीला- नामेव वर्तमानत्वं मुख्यतयाऽभिप्रेतमित्यध्यवसीयते । न च विशेषण- त्वेनामुख्यत्वमिति वाच्यम् । 'दण्डी प्रैपानन्याहे'यत्र यथा प्रेपानुवा- सुवर्णसूत्रम्। ननु कर्तृ नियत्वायैवमत्र प्रयोगो, न तु लीलानित्यत्वे तस्य तात्पर्यमित्यत आहुः- किश्चेत्यादि । ननु तादृशप्रयोगस्य न लीलानित्यत्वे तात्पर्य, किन्तु कई परिचायकत्व इत्याशङ्कायामाहुः-परिचायकत्वेनेत्यादि । एवं चेति । तथाऽनुम्त्वेत्यर्थः । सतीति पदं सद्भाव इत्यनन्तरं सम्बध्यते । ननु यदि लीलानित्यत्वमभिप्रेतं स्यात्तदा शान्तद्वय भगवद्विशेपणत्वेनामुख्यतया न वदेदतो नैवमिति शङ्कायामाहुः-न चेत्यादि । तथा च *'सविशेषणे हीति न्यायेन लीलानित्यत्व एव तात्पर्याद्गौणत्वं न दोपायेत्यर्थः ।। हरितोपिणी। ननु भगवतो नित्यत्वेन तत्कालेऽपि सत्त्वेन वर्तमानप्रयोग इत्यत आहुः-किञ्चेति । निरूपणस्य लीलाया उपलक्षणत्वे तात्पर्य, न तु नित्यत्व इत्याशङ्कते-परिचायकत्वे. नेति । अनेन पुरुषेणैवमेवं कृतमित्येतादृशोऽयं पुरुष इति तत्कर्तृपरिचायकत्वेनेत्यर्थः । अत्र दूपणमाहुः–तत्कर्तेति । लीलाकर्तेत्यर्थः । एवं च सतीति । तत्कर्ता जयतीत्येवरूपग. त्यन्तरसद्भावे सतीत्यर्थः । यच्छत्रन्तस्यैवेति । अस्यन् वर्द्धयन्नितिशतप्रत्ययान्तस्यैवे- त्यर्थः । अत्राशङ्कते-न चेति।विशेपणत्वेन शान्तस्य भगवद्विशेषणत्वेन । समाधान माहुः-दण्डीति । अग्निष्टोमयज्ञे मैगावरुणनामक ऋत्विगस्ति । तस्य 'मैत्रावरुणाय दण्डं प्रयच्छती'ति श्रुत्या दण्डदानं विहितम् । तथा च दण्डी मैत्रावरुणोऽध्वर्युगा दत्तान् ‘अग्नयेऽनुबृही'याकारकान् प्रैपाननु पश्चात् आह पुरोनुवाक्यामाहेत्यर्थः । 'लो. हितोप्णीपा ऋत्विजः प्रचरन्ती'त्यत्रेति । वाजपेये श्रुत्यादीना() पोडशानां रोहितो. प्णोपविशिष्टाना प्रचारः कर्मकरणं विधीयते तत्रोभयन चेत्यर्थः । यथेति । विशिष्टवि. - टिप्पणी। सविशेषण इति । 'सविशेषणे हि विधिनिषेधौ विशेषणमुपसंमतो विशेष्ये याधके सतीति न्यायः । इह समन्वयस्तु कामवद्धनादिलीलाविशेषणविशिष्टे भगवति 'जयति जननियास' इति वर्तमानत्यविधिः सन्देहानुदयेन प्रयोजनाभावाद्वाधितः सन् विशेपणीमूते लीलाशे संमा ति ॥

·ध्याख्यानयोपेतम् । २८३ दस्य 'लोहितोष्णीपा ऋत्विजः प्रचरन्ती'त्यत्र च तत्प्रचारस्य च पूर्वसि- दावेन न विधानं, किन्तु विशेषणस्यैव दण्डित्वस्य लोहितोष्णीपत्वस्य च, अपूर्वत्वात् । तथा भगवतो वर्तमानत्वे सन्देहाभावात्तत्तल्लीलाकर- णस्यैव वर्तमानत्वस्यात्रापि निरूपणात् ।। पद्यपि 'वर्तमानसामीप्ये वर्तमानवद्वे'त्यनुशासनाद्वर्तमानसामीप्या- देवात्राप्येवं प्रयोग इति वक्तुं शक्यम्, तथापि वक्ष्यमाणश्रुतिपुराणवा- क्यैरसन्दिग्धं नित्यतया निरूपणादनापि तदेकवाक्यत्वार्थ वर्तमान- स्वार्थ एव प्रयोग इति निश्चीयते । किञ्च तत्सामीप्येऽपि तथा प्रयोगस्य साधुत्वं तत्र ज्ञाप्यते । प्रयोगश्च सामीप्यगुणयोगागौण एव, न तु मुख्यः । स च मुख्यार्थबाध एव कल्पयितुं युक्तः । तदयाधप्रकारस्थाने वक्ष्यते ॥ । सुवर्णसूत्रम् । ननु प्रयोगस्य वर्तमानार्थकत्वे लीलानियत्वादिचिन्ता, सामीप्यार्थकत्वात्तस्यार्थस्यैवा- भाव इति व्यर्थोऽयमाडम्वर इति शङ्काया तदुरामुपगम्याहुः-यद्यपीत्यादि । तथा च प्रयोगस्यार्थद्वयसाधारण्यादनिर्णायकत्वेऽपि प्रमाणान्तरोपष्टम्भादेवं निर्णय इत्यर्थः । नन्वेव सति प्रगाणान्तरेण सर्वत्र तथा कल्पयितुं शक्यत्वादनुशासनवैयापात इत्यत आहुः- किश्चेत्यादि । तत्रेति । अनुशासनसूत्रे हि वर्तमानातिदेशपूर्वकं प्रत्ययविधानाहय वोध्यते --सामीप्ये तथा प्रयोगस्य साधुत्वं, मुख्यापेक्षया गौणत्व च । तथा च प्रयोगसाधुत्य- मात्रेण सूत्रसार्थक्येऽपि गौणत्वस्यापरिहागन्मुख्यासम्भव एव तदर्यप्रयोगादरणमुचितं, न तु वत्संभवेऽपीति सूत्राशयान्न वैयर्थ्यमित्यर्थः ॥ हरितोपिणी। धाने विशेष्यस्य विहितत्वादपूर्वस्य दण्डस्य लोहितोष्णीपस्य च विधानं तथाऽनापि लीला- करणसम्वन्धि यद्वर्तमानत्वं तस्य निरूपणमित्यर्थः ।। शहप्रत्ययादिकं वर्तमानसामीप्यार्थकमित्युच्यत इत्याशङ्कते-यद्यपीति । उत्तरमाहुः -तथापीति । नन्वेव सति यत्र सामीप्यार्थकत्वं तत्रापि वर्तमानार्थकत्वमुच्यते चेत् सून- प्रणयनं व्यर्थमित्यत आहुः--किञ्चेति । तत्र वर्तमानसामीप्यसूने । प्रयोगश्चेति । शना- दिप्रयोगश्वेत्यर्थः । सचेति । गौणप्रयोगश्वेत्यर्थः । नन्वत्रापि मुख्यार्थयाधः स्यादत आहुः -तवाघेति । मुख्यार्थावाधेत्यर्थः॥ ।

·दनम् । २८४ विनगण्डतम् । (४५) अपि च दशमस्कन्ध एच नामकरणप्रस्ताव सर्वज्ञेन गर्गाचार्यण निरूपितम्-'यहनि सन्ति नामानि रूपाणि च सुतस्य ते । भगवान नित्यावलोक- गुणकर्मानुरूपाणि तान्यहं वेद, नो जना' इति।अब हि नाम्नां विलक्षणरवा- नौपचारिक- रूपाणां च बहनामेव सन्तीति प्रयोगेण वर्तमानत्वं योध्यते । स्वादिप्रतिपा- तत्रापि गुणानामौदार्यादीनां कर्मणां कालियदमनादीना. मनुरूपाणां तेपां तथास्वं योध्यते । अनुरूपत्वं तु तत्समय- सुवर्णसूत्रम् । (४५) एवं फनित्यत्वलीलासम्बन्धिस्वरूपानित्यत्वप्रमाणाभावप्रमाणतात्पर्याभावप्रमा- णतात्पर्यान्तराख्यपञ्चदोपपरिहारेऽपि गौणप्रयोगात्मकपप्ठदोपपरिहारस्य प्रमाणान्तरसा. पेक्षत्वेग शैथिल्यात्त परिहारायोत्पत्तिमत्त्वनाशप्रतियोगित्वकमिकत्वानुभवलीलानित्यत्व भावनजन्यापराधप्रसक्त्युपासकाप्रसादकादाचित्कत्वानुभवरूपसप्तदोपपरिहाराय च लीला. प्रयुक्तानां नाम्नां तत्कर्तृणां रूपाणां च प्रमाणान्तरेण वर्तमानत्ववोधनात्तेन लीलानिसत्व- मुपपादयन्तः पूर्व गौणप्रयोगत्वं परिहरन्ति-अपि चेत्यादि । तथान रूपाणां नानां च सामीप्याभावेन प्रयोगे गौणत्वस्य वक्तुमशक्यत्वाल्लीलानित्यत्व निर्वामित्यर्थः । ननु पूर्वश्लोके 'जयती तिप्रयोगाद्भगवत्स्वरूपस्येवान 'सन्ती'तिप्रयोगवलादस्तु रूपाणां नानां च यथाकथञ्चिद्वर्तमानत्वं, तावता गुणकर्मादीनां कयं नित्यत्वसिद्धिरित्यत आहुः-- तत्रापीत्यादि । तथा च तन्न यथा शत्रन्तप्रयोगस्य गौणत्वमाशङ्कितं तथात्र 'गुणकर्मा- नुरूपाणी ति विशेषणे गौणप्रयोगत्वस्याशक्यवचनतया तद्बलातत्सिद्धिरित्यर्थः । तां व्युत्पादयितुमनुरूपत्वं विवरिप्यन्तो नाम्नां योगरूढत्वेन तादृशरूपयाचकत्वमेवानुरूपत्व- मिति तदनुक्त्वा तत्प्रयोजकरूपानुरूपत्वस्य स्वरूपमाहुः--अनुरूपत्वं विति । तत्स- मययोग्येति । गुणकर्मसमययोग्येत्यर्थः । आदिपदेन गुणः । अत्र योग्यताया वाधाभा- वरूपत्वेन भगवता च स्वल्पेनापि रूपेण शकटभङ्गादि क्रियाकरणात् स्वरूपयोग्यतायाः सदा सत्त्वेऽपि सर्वदा सन्मात्रेण रूपेण सर्व क्रियाणामकरणात्तत्तत्समये तेन तेन रूपेण तत्तत्करणाञ्च 'तत्समयेति योग्यताविशेषणम् । 'आकारे त्यादिकं तु योग्यताया हरितोषिणी। (४५) प्रकारान्तरेण लोलाया निसत्वमुपपादयन्ति-अपि चेति । सन्तीति प्रयो- गेणेति । वर्तमानार्थकलडन्तप्रयोगेणेत्यर्थः । एतेन गुणकर्मानुरूपनामान्यथानुपपत्त्या लीलानिसत्वं साधित्तम् । नाम्नां योगरूरत्वं सुचयितुमनुरूपत्वस्यार्थमाहुः अनुरूपत्वं विति । तत्समयेति । गुणकर्मसमये योग्यो य आकार आकृतिः पूतनावधे बालाकृति- ·व्याख्यात्योपेतम् । २८५ योग्याकारक्रियादिमत्त्वम् । यथा गोवर्द्धनोद्धरणकर्मण्युच्छ्रितत्वमुद्रा- हुवं, तद्वारणक्रियावत्त्वं, सकलगोकुलजनाप्यायकवादिकं च । तथा चैतादृशानां नानां वर्तमानत्वं तदैव स्यात्, यदि तत्प्रयोजकखरूप. सुवर्णसूत्रम् । एव विवरणमिति बोध्यम् । एतस्योदाहरणमाहुः-यथेत्यादि । गुणानुरूपतोदाहरणं तु यथा ब्रह्मण्यत्वगुणे ब्राह्मणपूजनादिपु प्रहत्वस्तुतिक्रियाशालिवर्जुत्वादिकम् । नाम्नामनु- रूपत्वं तूक्तमेव । तदेतदभिसन्धायाहुः-तथा चेत्यादि । एतादृशानामिति । नान्नां तादृशस्वरूपवाचकानाम् । अयमर्थः-औत्पत्तिकादिसूनेषु शब्दार्थसम्बन्धानां नित्यताया उपपादितत्वेऽप्यर्थविषय आकृतौ सम्बन्धस्य *लक्षणादोपप्रस्तत्वेन तदनङ्गीकृत्य व्यास. पादैः 'शब्द इति चेदिति सूत्रे वैदिक्या नित्याया व्यक्तावेव सम्बन्धोऽङ्गीकृत इति प्रकृते ताशधर्मविशिष्टस्वरूपसत्त्व एव तद्वाचकनामसत्त्वं सिद्ध्यति । तादृशरूपासत्त्वे त्वप्रयुक्तशब्दसत्तायां मानामावेन तन्नामापि न स्यात् । रूपस्यानित्यत्वे तु नाम्नामप्यनि- यत्वापत्त्या 'सन्ती'ति प्रयोगोऽपि बाधितः स्यात् । गर्गकथनसमये तत्प्रत्ययाभावस्य सर्वजनीनत्वात् । तथा च जैमिनिमते यथाऽऽकृतिसत्त्वं, तथा व्यासमते गवादिव्यक्ति- सत्त्वमिति सा यथा तत्तद्रूपादिविशिष्टैव सतीयतो विशेषणीभूताकारादिसत्ता प्राप्यते, हरितोपिणी। रूपा, तन या क्रिया स्तनपानरूपा, तद्वत्त्वमित्यर्थः । क्रियादिमत्त्वमिति । आदिपदागुणो योध्यः । उदाहरणमाहुः~-यथेति । इदं च क्रियानुरूपनानामुदाहरणम् । ब्रह्मण्य इत्या- दीना ब्राह्मणपूजनादि प्रहत्वादिकमनुक्तमपि बोध्यम् । पूर्वोक्त सर्व विशदयन्ति-तथा चेति । वर्तमानत्वं स्यादिति । लीलाया नित्यत्वं विना वर्तमानत्वं न स्यादिति भावः । टिप्पणी। लक्षणादोपेति । व्यक्तेराक्षेपलभ्यत्वाभ्युपगमेऽप्याक्षेपशब्दार्थोऽनुमानमर्थापत्तिा गाच्यः । तत्राये, सर्वत्रानुमानविधयैवार्थवोधकत्वान् उब्दस्य प्रमाणान्तरत्यभङ्गः । अन्त्ये तु लक्षणायामेव पर्यवसानम् । किञ्च वृत्तिजन्यपदार्थज्ञानस्यैव शाब्दबोधहेतुत्वाल्लक्षणेत- रवृत्तेश्वेहोपयोगासभवादपि लक्षणास्पीकरणमावश्यकम् । अत एव मण्डनमिश्रलक्षणा- - ऽभ्युपेयते ॥ 1 व्यक्तावेव सम्बन्ध इति । 'यः सिक्तरेताः स्यादितिश्रुत्युक्तस्य सिक्तरेतस्त्वस्य जातित्याभावादनित्यत्वाच नैतेन सह शब्दस्य नित्यसम्बन्धः संभवतीति वैदिकनिसव्यक्ती सम्यन्धाभ्युगम आवश्यकः । वैदिकी नियव्यक्तिसृष्टिस्तु 'यपुरुपेण हविपा देवा' इति नित्यपुरुषात्मकहविरादिकयनेन पुरुपसूक्ते स्पष्टैव ॥

·" विद्वन्मण्डनम् । क्रियादीनां वर्तमानत्वं स्यात् । अन्यथा कदाचित्क्रियानिवृत्ती तत्म- युक्तं तन्नामापि तदा न स्यात् । पाचकपाठकवत् ॥ ननु यथा लोके पाकानुकूलक्रियाराहित्यदशायामपि पाचफमाकार- येदित्यादिप्रयोगो यदाकदाचित्तद्वत्वेन तदानीमपि तथोपचारतस्तथा- ऽत्रापि कदाचिद्गुणकर्मयोगात् प्रवृत्तस्य नानो गुणकर्मराहित्यदशायाम- प्युपचारात् प्रयोगसंभवेन सन्तीत्यस्योपपत्तेन तन्नित्यत्वमायातीति सुवर्णसूत्रम् । तथान मुख्यतया 'सन्ती'तिप्रयोगेणोक्तविशेषणविशिष्टस्वरूपसत्तायां विशेषणत्वेन ली- लाया अपि वर्तमानत्वं प्राप्यत इत्यर्थः । ननूक्तसूत्रे 'अतः प्रभवा दित्यनेन वेदशब्देश्यो जगदुत्पत्तिमानं कथ्यते, अतः कथं नित्यसृष्टिसिद्धिः, तदभावे च कथं व्यत्तौ सन्य- न्धसिद्धिरिति चेत्, न, प्रभवशब्दस्य ज्ञानविपयत्वमानपरत्वात् सुसेन तत्सिद्धिः । न चात्र ताशतत्सृष्टी मानाभावः शवयः । अनुकृत्यधिकरणे सर्वस्य भगवदनुकारितायाः सिद्धत्वेन पुरुपसूक्ते तद्विवरणभूते द्वितीयस्कन्याध्याये च यज्ञसंभाराणां पशुवनस्पतिप्रभृ- तीना ब्रह्मणा दृष्टत्वेन तेपामेवात्र प्रमाणत्वात् । न च समाननामरूपत्वसूत्रात् प्रवाह एवं शतिरिति व्यासामिप्रायः शझ्यः । तस्य पक्षान्तरत्वात् । 'आवृत्तावप्यविरोध' इति. सूत्रस्थापिशब्देन तस्य पक्षस्य गौणत्वनिश्चयात् । अत: 'सूर्याचन्द्रमसौ धाता यथा- पूर्वमकल्पय'दितिश्रुत्युक्त् सृष्टान्तरविषयत्वात्प्रवाहशक्तिपक्षस्य न पूर्वोक्तबाधकत्वमिति तद- नुरूपादिसत्ताप्रयुक्तं लीलानियत्वमविवादम् ।। औपचारिकप्रयोगेण नामादिसत्तामुपपादयन्मुक्तविशेषणेन लीलानित्यत्वासिद्धिं शङ्कते -नन्वित्यादि । तथोपचारत इति । गौण्या आपादनमुपचारः, सा च छत्रिणो या- न्तीत्यादौ यथा काचित्केन लिनेन तथाऽत्र काढाचिकेन लिङ्गेन प्रयोगे ज्ञेया । न तन्नि- हरितोपिणी। रदेव विशदयन्ति-अन्यथेति । तथा च पाकादिफियासत्त्व एव पाचक इति नाम, अन्यथा नास्तीति भावः॥ रियाभावेऽपि नामास्तीति शङ्क्ते-नन्विति । यदाकदाचिदिति । पूर्व यदाकदा- नित्पादिक्रियायत्त्वेन तदानीमपि तादृशक्रियाराहित्यशायामपि तथोपचारतो गौ- ण्यापादनरूपोपचारात् । यथा प्रयोग इति पूर्वेणान्ययः । दान्तिके योजयति- तथाऽनापीति । भगवद्विपये इति । नाम्न इति । गोवर्द्धनधारी कालियदमन इत्यादि- नाग्नः । उपपत्तेरिति । नाम्नो वर्तमानत्वोपपत्तरित्यर्थः । न तन्नित्यत्वमिति । न लीला- ·२८७ व्याख्यानयोपैतम् । चेत्, मैवम् । औपचारिक प्रयोगे नामत्वाभावात् । तस्य मुख्ययैव वृत्त्या योधकत्वात् । लोके नरसिंहादिनामानि तु डिस्थडपित्यादिना- मवढ्यैव तद्वाचकानि, न तूपचारतः । केवलनरेऽप्यशूरेऽपि च तथा प्रयोगात् । अत एव लौकिकपुरुपे प्रयुक्तानि श्रीकृष्णेत्यादीनि नामानि न भगवन्नामानि । तेषां सदानन्दरूपत्वाद्यर्थवाचकत्वेन लौकिकपुरुषे च तदभावेन तदनर्थको लौकिक एव तत्सरूपः शब्दविशेषः स इति सुवर्णसूत्रम् । त्यत्वमिति । न लीलानित्यत्वम् । अन्न समादधते-मैवमित्यादि । औपचारिक कादा- चित्कक्रियया प्रयुज्यमाने पाचकादिपदे नामत्वाभावान्नाम्नो मुख्यवृत्त्यैव योषकत्वादन च नामपदान्न पाचकादिदृष्टान्तेन प्रत्यवस्थानमुचितमित्यर्थः । ननु नाम्नामपि मुख्यवृत्त्या वाचकत्वं न नियतं, लोके नरसिंहादिनाम्नां शूरादिपूपचारादपि प्रयोगदर्शनादिति शङ्का- यामाहुः-लोक इत्यादि । रूढ्येति । संकेतात्मिकया। तन गमकं केवलेत्यादि । सिहा- फाराद्यवयवशून्ये सादृश्यशून्ये च तथा प्रयोगात् । तथा च यत्र तेषामौपचारिकत्वं, न तत्र तेषां नामत्वं, यन्त्र पुनर्नामत्वं न तन तेपामौपचारिकत्वमतो न नियमभङ्ग इत्यर्थः । ननु भवतु नाम्नां मुख्यवृत्त्या वाचकत्वं, तथाऽपि तेषां लौकिकपुरुपे प्रयोगान केवलमलो- किकत्वम् । तथा च लौकिकपदार्थज्ञापु नष्टेषु तन्नामापि नश्यति । यथा 'तेषां तु पुत्र- पौत्राणां गोत्राण्यपि न शृण्मह' इत्यादि । एवं सति प्रलय इवान्यदाऽपि नामवि- पयकसंस्कारनाशे नानामपि नाश इति कथं तेषा नित्यत्वमित्याशङ्काया मगवन्नामसु लोकसाम्यमानं, न तु लौकिकत्यमपीति नात्र नाशशङ्केत्याशयेनाहुः-अत एवेत्यादि, हरितोपिणी। नित्यत्वमित्यर्थः । समाधानमाहुः-मैवमिति । औपचारिक इति । केनचित्पुरपेण पूर्व पाकादिकं कृतं तलिन् पुरुषे प्रयुक्ते पाचक इतिपद इत्यर्थः । तस्येति । नाम्नः । तथा च पाचकादिपदे नामत्वाभावादृष्टान्त एवान न संभवतीति भावः । ननु लोकेऽपि शूरा- दिवाचक औपचारिक नरसिंहादिपदे नामत्वमस्तीत्यत आहुः-लोक इति । न विति । अवयवार्थाभावादेव नोपचारः संभवतीति भावः । रूढिवे हेतुमाहुः-केवलेति । सिंह- नखसदृशनखानि पुरश्चरणादिना कस्मिंश्चिपुरुपे नसवृद्धौ सत्यामिति तद्भिने केवल इत्यर्थः । अशरेऽपि चेति । शूरेऽपि सिंहसादृश्यसत्त्वात्तद्भिन्न इत्यर्थः । तथेति । नरसिं- हनानः प्रयोगात् । अत्रोपष्टम्भकमाहुः-अत एवेति । प्रयुफानीति । दित्यादिपद- परप्रयुक्तानीत्यर्थः । तेपाम् । भगवद्वाचकाना र्यादिनानाम् । तदभावेन । सदानन्द- रूपत्वाद्यर्थवाचकत्याभायेन । तत्सल्पः । भगवद्वापकश्रीकृष्णेतिशब्दसरूपः । स इ.

·२८८ विद्वन्मण्डनम। मन्तव्यम् । भगवन्नामानि त्वखण्डशब्दब्रह्मरूपाणि । यथा भगवत्व. रूपे शरीरत्वभानं ग्राहकदोपात्, तथा नामस्वपि लौकिकशब्दखेन भानं तदोषादेवेत्यादि प्रपश्चितं पितृचरणैः श्रीभागवतविवरणे । तेन खरूपवनानामपि सर्वेपां नित्यता मन्तव्या। ननु 'गुणकर्मानुरूपाणीति वचनाद्गुणकर्मकरणानन्तरभाविनां नानां कथं ब्रह्मत्वं, तस्य त्रैकालिकायाधविषयत्वादिति चेत्, न; वरूपवत्क- मणामपि प्रादुर्भावेन तदनुरूपनानामपि प्रादुर्भाव एव परं, न तत्पत्तिः । सुवर्णसूत्रम् । मन्तव्यमित्यन्तम् । अत एवेति । लौकिकनाम्नां डित्यादिपवत् कल्पितत्वादेव । तर्हि किं तेपां स्वरूपमत आहुः-तेपामियादि । तेपामिति । भगवन्नाम्नाम् । तथा चार्थभे- देन पदभेदात्तथा मन्तव्यमित्यर्थः । ननु नानार्थस्थलेऽर्थभेदेऽप्यानुपूव्यक्येन पदैक्यदर्श- नाम्न शब्दभेदो युक्त इत्यत आहुः-भगवन्नामानीत्यादि । तेनेति । अखण्डशब्दन- ह्यात्मकत्वेन । तथा च नित्येनार्थेन सह नित्यसम्बन्धासिद्धे स्वरूपभेदे वर्णानुपूर्या अप्रयो- जकत्वात्प्रत्यभिज्ञाया न पदैक्यसाधकत्वमिति लौकिकानां मिन्नत्वात्तन्नाशेऽपि यथा 'याचा विरूपनित्ययेत्यादिश्रुतिवलाद्वेदस्य यथावस्थितस्यैव नित्यत्वं तथा नान्नामपीति न भगवन्नामलु दोपसक्रम इति भावः । न च नानाऽर्थन्यायः अवयः । तत्र कस्याप्य- र्थस्य गगापदात्तीरस्येवार्थान्तरप्रतीतिपूर्वकप्रतीतिकस्वादर्शनात् । सर्वासामाकृतीनां तुल्य- तयैकबैकस्यैवैकतराभावेन सत्वाभावादाकृत्यधिकरणन्यायेनाक्षेपलभ्यत्वासंभवात् सर्वप्र- वाहतौल्येन समाननामरूपसूत्रस्यापि तूप्णीकत्वाचार्यप्रयोगसाधारण्यात् , प्रकृते त्वाक- तिप्रवाहयोरभावेन तस्य न्यायस्यात्राभावादिति दिक् ॥ एवं ध्वंसाप्रतियोगित्वेन नित्यत्वे साधितेऽपि नित्यत्वस्य लक्षणान्तरमाश्रित्योत्पत्तिम- स्वेन तेप्यनित्यत्वं शङ्कते–नन्वित्यादि । हेतुमुखेन नित्यत्वलक्षणमाह-तस्येत्यादि । निसत्वस्यैतहक्षणकवादित्यर्थः । समादधते-नेत्यादि । प्रादुर्भावगमकं तर्फमाहुः- हरितोपिणी। तीति । लौकिकः श्रीकृष्णेति शब्दः । ननु शब्दसरूप इत्युक्त्या पदभेदो दर्शितः, स च न संभवति, नानाऽर्थस्थले तथाऽदर्शनादित्यत आहुः--भगवदिति । तदोपादिति । प्राहकदोपादेवेत्यर्थः । तथा च भगवच्छरीरे नामनि चालौकिकत्वमेवेति भावः । तेनेति । नाम्नामलौकिकत्वेन । तथा च वेदवन्नानामपि निसलमतीति भावः ।। ननु नाममु ध्वंसाप्रतियोगित्वमस्तु नाम, परन्तु तस्य लीलानन्तरं भावित्वात् प्राग- भावाप्रतियोगित्वाभावात्कथं प्रात्यमित्याशक्ते-नन्विति । तस्येति । ब्रह्मणः । समाधान नमान:-स्वरूपवदिति । अन नानामपि प्रादुर्भाव एव, न तूत्पत्तिरियन साधकतर्क- ·1 व्याख्यात्रयोपेतम् । २८९ अन्यधा निजमखविहतिकुपितदशशतभगकृताशनिसारासाराबसन्न- निजब्रजजनावनाय चामकरकमलनखराग्रनिहितशिखरिवरगोवर्द्धना- चले श्रीगोकुलनाथे विहताखर्यगर्वशक्रसुरभिप्रभृतिविरचितमहाभिषे- कसमयसमनुभूतश्रीगोविन्दनामाने भावि पूतनासुपयापानानन्तरं स्व- प्राणेश्योऽप्यतिवल्लभे वीजन्यासं कुर्वत्यो ब्रजवरवध्वः 'क्रीडन्तं पातु गोविन्द' इति, गुणगाने च 'गोविन्दवेणुमनुमत्तमयूर नृत्य मिति कर्थ वदेयुः । तेन यत्कर्मविशिष्टस्य यस्य रूपस्य यन्नाम तत्कर्मविशिष्टं तद्रूपं नित्यमेव, लोके परं तेषां भक्तानां तत्तद्रसानुभवार्थ क्रम- णाविर्भावः कस्याप्यंशस्य, कस्यचिदाच्छादनमित्येवं मन्तव्यम् । तेन सुवर्णसूत्रम् । अन्यथेत्यादि । अनापादक-'यदि नामानि नित्यानि न स्यु'रित्याकारकं बोध्यम् । सिद्ध- माहुः-तेनेति । रूपनामाविर्भावात्पूर्वमेव तदर्थकनामकथनेन । मन्तव्यमिति । श्रुता- हरितोपिणी । माहुः-निजेति । निजस्य स्वकीयस्य मखस्य विहतिखे स्वीयत्वनाशरतेन कुपितो यो दशशतभग इन्द्रस्तेन कृतो यः अशनिसारासारायसन्ननिजनजजनः, अशनिसारो विद्युद्गर्भः एतादृश आसारो धारासपातः तेन अवसन्नो दुःखितो यो निजग्रजजनस्त. स्थावनाय रक्षणायेत्यर्थः । 'यदशनिहतस्य वृक्षस्य संभारो भवतीति मृत्याऽशनिप. दस्य विद्युन्नामधेयत्वम् । वामकरेति । वामकरफमलनसरापे निहितः स्थापितः शिख- रिवरः पर्वतश्रेष्ठो गोवर्द्धनाचलो येन तादृशे श्रीगोकुलनाथे विपये । श्रीगोविन्दनामे. त्यमेणान्वयः । विहतो दूरीकृतोऽसर्वगर्यो यस्य एतादृशो यः शमस्तेन सुरमिप्रभृतिमित्र विरचितो यो महामिपेकस्तत्समये समनुभूतं यच्द्रीगोविन्दनाम । कीदृश नाम ? अमे भावि । एतादृशं प्रजे पूतनावधानन्तर गीतमिति नानो नित्सता मन्तव्येत्यर्थः । तथा चायं तयों-'यदि नामानि नित्यानि न स्युः, तदा नामप्रादुर्भावपूर्वकालीनगोपीकृतगा- वर्तन्ते तु गानविषयाणि तस्मानित्यानीति । यथाऽय पर्वतो यदि यद्धिमान सातर्हि धूमवान्न स्यात् , पर्तते तु धूमयान् तरमाद्वहिमानिति । वेनेति । नाम- प्रादुर्भावपूर्पकाले नामकथनेन । मन्तव्यमिति । मुतिपुराणवर्मन्तव्यमित्यर्थः । तेनेति । गगाधरमट्टी। (४५) दशशतभगकृताशनिसारासारायसन्नेवि । ददाशतभग इन्द्रसत्त्व आ- सारो जलधारासंपातः, पीटशोऽशनिसारः, यमपातसारः, मध्ये मध्ये यमपातोऽपि विषय इत्याशयः । अथया पिगुत्पात एवाशनिपदेन टक्ष्यते, ताोनासारेणासन्नोऽय. गाई फष्टं प्रात इत्यादिरणः । असगर्वेति । भन-पग गर्थः ।। नविपयाणि न स्युः, ·। , २९० विद्वन्मण्डनम् । भगवान गोवर्द्धनमुद्धरन् सर्वदा वर्तत इति गोवर्द्धनोद्धरणधीर इति कि- यानामभ्यां सहितो गोवर्द्वनोद्धरणरूपः सदा वर्तते इति। अत एवाद्यापि भक्तानां तथाऽनुभवः कचित् । तथा प्रतिकृती भजनम् । तथा स्मरणं सुवर्णसूनम् । थीपत्त्या मन्तव्यम् । तथा चाविर्भावतिरोभावगतावुत्पत्तिनाशामाविर्भूते तिरोभूते चोप- चर्येते, जैमिनीये नये व्यश्वकध्वन्यादिगतौ तौ शब्दे यथा । न चाविर्भावस्योत्पत्त्यङ्गी- कारेऽसतः सत्तापत्त्या सिद्धान्तहानिरिति वाच्यम् । सिद्धान्ते कारणाद्वहिर्भावस्य पारणे लयस्योत्पत्तिनाशपदार्थत्वेन दोपाभावात् । तथा सतीदं सिद्ध्यति-लीलायाः साक्षात्त- सम्बन्धिपदार्थानां च प्राकट्याप्राकट्ये । प्राकट्याप्राकट्ययोस्तुत्पत्तिनाशी । तेन प्राक- व्याप्राकट्ययोरनित्यत्वम् । तेन च लीलासु तत्सम्बन्धिषु च क्रमिकत्वभानम् । अतो न लीलातत्सम्बन्धिनोः स्वरूपनित्यत्ववाध इति लौकिकबोधनानुकूलः पन्थाः । सैद्धान्तस्तु यथा पृथिव्यामेय तत्तद्देशे तत्तत्काले तत्तद्गन्धरूपेणाविर्भवति, न जलादी, तथा तसल्काले देशे च तत्तद्रसभोगार्थ तत्तत्तथा तथाऽऽविर्भावयिष्यामि तिरोभावयिप्यामीति पूर्वोक्तरी- तिकयेच्छयैव लीलादिक ऋमिकता धत्ते, तथा बुद्धिगोचर वा भवतीति न काऽप्यनुपप- त्तिरिति दिक् । एवमुत्पत्तिमत्त्वं, नाशप्रतियोगित्वं, तदुभयाभावेन क्रमिकत्वस्य लीला- स्थानामवतारकालीनानामन्येपा चेदानीमिदमित्याकारककादाचित्यानुभवस्य चादूपकत्वात्त. योर्दोपत्वं नेति चतुर्णा परिहारेण सिद्धमुदाहरन्ति--तेन भगवानित्यादि । कालान्तरे- ऽननुभवं परिहर्तुमनुभवं प्रदर्शयन्ति-अत एवेति । लीलाविशिष्टस्य वर्तमानत्वादेव । अन साधारणजनाननुभवस्याधिकाराभावप्रयुक्तत्वेनायाधकत्वादद्यापि भक्कानामियनेन साधनं निर्दिष्टम् । किञ्च यथा योगिनोऽतीतानागतं सूक्ष्मरूपेण पश्यन्ति तथा न, किन्तु परिदृश्यमानं यथाऽअस्थितरूपेण पश्यन्तीति वोधनाय तथाऽनुभव इत्युक्तम् । असार्व- विक्त्वबोधनाय क्वचिदिति देश उक्तः । तेन स्वरूपतो नित्यत्वमनुभवेन च समर्थितम् । तस्यानुभवस्येतरेपामपि संवादाय तेपामधिकाराय च साधनं योधयन्ति तथेत्यादि । अगापि भक्तानामित्यनुपज्यते । न च पुनरुक्तिः शङ्कया । अत्र प्रारम्भावस्थाया अभिने- तत्वात् । एवमननुभवः परिहतः । नन्वननुभवस्यानुभवप्रदर्शनेनैव परिहाराल्लीलानित्यत्वो- पपादने मजनस्मरणयोः फुनोपयोग इत्याकाहायां लीलानिसत्वभावनयोपासकेऽपराधप्र- हरितोपिणी। स्वरूपनानोनित्यता प्रतिपादनेन । सर्वदा वर्तमानत्वेऽनुभवं प्रदर्शयन्ति---अत एवेति । लीलासहियस यतमानत्वादेवेत्यर्थः । क्वचिदिति । भक्तानामिति बहुवचनेन कचिरेस एपेनानुभयः कृतः, पचिद्देशे एकेनेत्यनया रोल्या सार्वत्रिक व्यज्यते । इतरेषां मध्यर्थ, भधाना ५ दर्शनार्य साधनमाढः -तथेति । प्रतिकृताविति । प्रतिमायाम् ।

·व्याख्यानयोपेतम् । २९१ च । अन्यथा त्वतथाभूतस्य तथाभावनेनापराधः स्यात्, न तु प्रसाद- हेतुर्भजनम् । 'योऽन्यथा सन्तमात्मान'मितिवचनात् । दृश्यते च तथा भजने प्रसादः । एवं सति रूपे नामावश्यकत्वेन तत्कर्मानुरूपनामापि नित्यमेवेति नोपचारशङ्कागन्धलेशोऽपि ॥ किश्च नामवद्रूपस्यापि गुणकर्मानुरूपत्वेनोक्तत्वेन तत्र यथा नौपचा- रिकसत्त्वशङ्का, तथा नाम्यपीति बुध्यस्व । गुणकर्मणामपि नित्यत्वप्र- तिपादनायैव 'गुणकर्मानुरूपाणी'त्यप्युक्तमिति ज्ञायते । अन्यथा 'कुरु सुवर्णसूत्रम्। सक्तेस्तथोपासने तेषु प्रसादाभावस्य च परिहारेणानुभवस्य प्रामाण्यसाधन उपयोग इति वक्तुं तर्कमाहुः-अन्यथेत्यादि । अत्रापादकं यदि लीलाविशिष्टं रूपं नित्यं न स्यादित्येवं योध्यम् । एवं रूपनित्यत्वसाधनेन सिद्धमाहुः-एवं सतीत्यादि । रूपाणां नित्यत्वे सति शब्दार्थसम्बन्धनित्यतया रूपे नामावश्यकत्वेन तत्कर्मानुरूपनामापि नित्ययोगप्रयुक्तं ना- मापि नित्यमेवेति हेतोस्तत्प्रयोगे कर्मकादाचित्कत्वाद्गौणी न संभावयितुमपि शक्येत्यर्थः ।। ननूक्तवाक्ये 'रूपाणि चेति चकारेण सन्तीत्यस्य पृथक् प्रयोगो योध्यते । तथा सति नामानि सन्ति, रूपाणि सन्तीति वाक्यद्वयं भवति । तत्र नामवाक्यप्राथम्येऽपि रूपे नामसम्बन्धादर्थवलेन रूपवाक्यस्य प्राथम्यमायाति । 'अग्निहोत्रं जुहोति' 'यवागू पचती'यादिवत् । तथा च सिद्धे रूपसत्त्वे नामवाक्यं सामीप्यगुणयोगादपि संभवतीति नामनित्यत्वमौपचारिकमेवेति शङ्कायामाहुः-किचेयादि । न घन फेवलयो मरूपयोः सत्तोच्यते, अपि तूक्तविशेषणविशिष्टयोः, तथा सति विशेषणवलाद्यादृशी रूपसचा सिद्धा वाशी नाम्नोऽपि तत एव सिध्यतीति बुध्यस्व । तथा चार्थविचारेऽत्र गौणी न संभव- दुक्तिकेत्यर्थः । ननु सर्वमिदं विशेपणोक्गुणकर्मसत्तायां वाक्यस्य तात्पर्ये सिद्ध्यति, न तु रूपसत्तामान एव तत्तात्पर्य इति चेतना:-गुणेत्यादि, मुस्थमित्यन्तम् । तथा च सर्वस्य नित्यवायामेव वाक्यतात्पर्यम् । अन्यथा वाक्यवैयपिचेः । अतः धुतार्थापत्तिन- हरितोपिणी। अन्यथेति । लीलाया नित्सत्याभावे । अतथाभूतस्येति । नित्यत्वाभावविशिष्टस्य नियता- भावनेनेसर्थः । एवं सतीति । लीलाया नित्यत्वे सति । रूपे नामावश्यकत्वेनेति । शदा- योः सम्यन्यस नित्यत्वादावश्यफत्वेनेत्यर्थः । नोपचारेति । म गौणत्वात्यर्थः ।। मनु नाम फर्मानुरूपं भवति, वत्र नित्सत्वमौपचारिकमेवैत्यत आहुः-कियेति । तत्र रूपे । ननु गुणकर्मणां नित्यत्व एव संहाय इत्यत मादुः गुणकर्मणामिति । ज्ञायत इति । नामि निसत्वस्य दानुरूपलोधया गुणादीनां नित्सवं शायत इत्ययः । अन्यथेगि - ·२९२ विद्वन्मण्डनम् । द्विजातिसंस्कार मिति मार्थितत्वेन नामकरणाख्यसंस्कारमात्रस्यैव कर्त- व्यत्वे सति नाम्नां रूपाणां च, तत्रापि गुणकर्मानुरूपाणां वर्तमानत्वं न निरूपयेत् । प्रयोजनाभावात् । एवं सत्यपि यत्तन्निरूपणं, तेनैवं ज्ञा- पयति-मदुतान्यपि नामधेयानि न मया कृतानि, किन्तु पूर्वसिद्धा- न्येव मयानूद्यन्ते । परं ते सुतस्य वहनि नामानि रूपाणि सन्तीति सम- भिव्याहारवशानन्दसुतत्वमप्यनादीति ज्ञायते । तेन नन्दस्यापीदानी मम पुत्रो जात इति ज्ञानमप्यनादीति ज्ञेयम् । गर्गस्यापि नामकरणली- लामध्यपातित्वेन तदागमनवचनादीनामपि नित्यत्वेनानादित्वमेव । पूर्यसिद्धाया एव लीलाया भगवदिच्छया क्रमेणाविर्भाव इति पूर्वमेवो- तत्वात्सर्वं सुस्थम् । श्रुतिरपि गुणकर्मानुरूपरूपाणां प्रत्येकं नित्यत्वा- भिप्रायेणैवाह-तदेजति तनेजति तहरे तदन्तिक' इत्यादि । अन्यथैक- स्यैवैकसिन्नेव काले क्रियावत्वतद्राहित्ये विरुद्ध कथं योधयेत् । तेन सुवर्णसूत्रम्। लादुक्तोपपत्तेश्च सर्वमविवादमित्यर्थः । एवमत्र तात्पर्याभावतात्पर्यावरदोषौ परिहृतौ । एवं त्रयोदशसु दोपेपु परिहतेष्वपि स्मार्तमेवेदं प्रमेयं, न तु श्रौतम् , तथा सत्यस्थूलादि- वाक्यैरनामरूपत्वेनोक्तत्वात्तैरेतद्वाधोऽपि संभवतीति शङ्कायां चतुर्दशं तं परिहर्तुमुक्तस्मृते. रुपहणत्वेन सन्देहवारणार्थत्वान्न दौर्बल्यमित्याशयेन पूर्वोक्तां श्रुतिभिरुपष्टश्नन्ति-तद- वाधप्रकारश्चाने वक्ष्यत इति । पूर्वोक्ता प्रतिज्ञा च पूरयन्ति-श्रुतिरपीत्यादि । तत्त- येति । तद्रूपं गुणकर्मविशिष्टमेव नियम् । तथा चास्थूलादिवाक्ये जडजीवधर्माणामेय निषेधान नित्यब्रह्मधर्मात्मकक्रियाया निषेधः । श्रुत्यन्तरे 'स्वाभाविकी ज्ञानवलक्रिया चेति क्रियायाः स्वाभाविकत्वेनैव प्रतिपादनात् । एतेनैव समाननामरूपसूने प्रवाहेऽपि पदसम्बन्धाङ्गीकारात्प्रकृतेऽपि रूपप्रयाहे शक्तिरस्त्विति शङ्काऽपि निरस्ता योध्या । उक्त- वाश्ये स्वरूपनित्यत्ववोधनायव रूपाणीति निर्देशात् । उक्तश्रुत्या तदुपष्टम्माय । तेन कि- याऽप्यनागन्तुकी प्रतिपादितैवेति सदानन्दरूपे लीलारूपा कियाऽपि नित्यसिद्धा निष्प्रत्यूहे- स्यतोऽपि न चोद्यायसर इति दिक् ।। हरितोपिणी। गुणादीनां नित्यत्वास्वीयारे । रूपाणां चेति । वर्तमानत्वमित्यप्रेणान्वयः । भगवदिच्छ- येति । कमेणाविर्भावे साम अस्यमिति सूचनाय गुणादीना नित्यत्वे श्रुतिप्रामाण्यं दर्शयन्ति -श्रुतिरपीति ! आहेत्यनेनान्वयः । तदेजतीति । तद्ब्रह्म एजति क्रियावद्भवति, नै- गङ्गाधरभट्टी। 'सरे तद्वन्तिक' इति श्रुतौ तदु सदेवेत्यर्थः ।।

·व्याल्यायोपेतम् । २९३ येन रूपेणैजति तस्य रूपस्य तस्यैजनस्य च नित्यत्वेन तत्तथा। यच्च रूपं स्थिरं, तस्य रूपस्य तस्य स्थैर्यस्य च नित्यत्वेन नैजत्यपि । न च सक्रिया- क्रिययोः खरूपयोर्भेदः शङ्कनीयः। यत एतत्परिहारायैव पुनः पुनर्ब्रह्म- वाचकतच्छब्दस्यावृत्तिमाह पूर्वतच्छन्दस्यैव सर्वत्र सम्बन्धाहत्वेऽपि । तथा चानेकनित्यरूपकमनेकनित्यक्रियाकमनेकनित्यनामक ब्रह्मेति फ- लितम् ॥ पपादकपमा- गदर्शनम् । (४३) किञ्च ऋग्वेदेऽपि पश्यते-ता वां वास्तूंन्युइमसि गमध्ये यन्त्र गावो भूरिशृङ्गा अयासः। अवाह तदुरुगायस्य वृष्णः परम म्भिानियावा- पदमबभाति भूरि"इति । ता तानि वां युवयोः कृष्णराम- योर्गोपीमाधवयोर्वा वास्तूनि गमध्यै प्रातुं उश्मसि काम- यामहे । तानि कानीत्याकाङ्क्षायां गूढाभिसन्धिमुद्धाटयति सुवर्णसूत्रम्। (४६) एवं लीलानित्यत्वसाधकप्रमाणमुपष्टभ्य लीलासम्वन्धिनित्यत्वसाधकप्रमाणमुप. प्रश्नन्ति–किञ्च ऋग्वेद इत्यादि । येषु कृपा तेषां स्थलान्तरेऽपि तद्दर्शयतीति तदनुरो- हरितोपिणी। जति स्थिरं भवति । तत्तथेति । तद्ब्रह्म तथा तादृशोभयधर्मविशिष्टम् । न चेति । न हीत्यर्थः । सक्रियेति । क्रियाऽक्रियासहितयोरित्यर्थः । सम्बन्धारीत्वेऽपि । आवृत्तिमा- हेति पूर्वेणान्वयः । एतावता लीलाया नित्यत्वे प्रमाणमुक्तम् ।। (४६) इदानी लीलाविशिष्टल नित्यत्वे प्रमाणं दर्शयन्ति-ऋग्वेदेऽपीति । ता वां वरक् । ता वां वास्तूनि गमध्ये उश्मसि, यत्र भूरिशृङ्गाः गायः । वसन्तीति शेपः । अयासः अत्र अह उरुगायस वृष्णः तत्परमं पदमवभाति भूरीत्यन्वयः । अन्वयानुरो- गङ्गाधरभट्टी। (४६) फिश्य ऋग्वेद इत्यत्र । वास्तूनि स्थानानि । अयासः शुभा इति । 'अयः शुभावहो विधि'रिति फोशः। 'आजसेरसु गित्यसुगागमः । टिप्पणी। 'ता याँ वास्तूनीति । अक्संहिवाया द्वितीयाष्टके पविशतितमे वर्ग 'विष्णोर्नु के योर्याणी'सारभ्य, ता पॉ यास्तूनीति पर्यन्तं पढ़चं सूतमिदं विष्णुदेवतम् । भो न प्रकरणविरोधः शक्यशष्ठः।। भिवाहेति । अन्न अहेति पदच्छेदः । अहेति सत्यर्थकमन्ययम् ॥ वेवि ·, व्याल्यानयोपेतम् । २९९ तरलोकन्यायेन दुःखस्यापि तत्र संभवाद्भगवल्लीलायाश्वानन्दरूपत्वात्क- थमेतस्यानन्दैकरूपत्वम् , अत उक्तम्-दिवीवेति । यथाऽन्यलोके दुःख- संभिन्नसुखरूपत्वेऽपि खर्गे दुःखासंभिन्नसुखरूपत्वं, तथा गोकुल आनन्दै- करूपत्वमित्यर्थः । नन्वित्यादिनोक्ताऽऽशङ्कायामाह-चक्षुरिवेति । यथा चक्षुरेव रूपं गृह्णाति, न श्रोत्रादिकम् । इन्द्रियत्वाविशेषेऽपि तस्यैव तत्र सामर्थ्यात् । वस्तुन एव तथात्वात् । तथानापीत्यर्थः । यथा दोषा- सहकृतमेव चक्षुर्वस्तुतत्त्वं गृह्णाति, भ्रमिकामलादिदोपसहकृतं तु मही. सुवर्णसूत्रम्। वाक्ये दृष्टान्तनयं, न तु वाक्यद्वयस्य दृष्टान्तदा न्तिकभाव इत्यर्थः । अत्र दिवीवेत्येको दृष्टान्तः । कर्मणि चक्षुरिवेत्यपरः । कर्तरि आततं चक्षुरिवेसन्यः । अत्र पूर्वार्द्ध पश्यन्ती- त्युक्तम् , वन कथं पश्यन्तीति प्रकाराकाहायां प्रथमे दृष्टान्ते दिवीव पश्यन्तीति कथनेन व्याख्यातरीत्येतरसाधारणत्वं परिहृतम् । द्वितीयेन चक्षुरिवेसनेन कुतस्त एव पश्यन्तीति पूर्वोक्ताकालायां ग्राह्यप्राहकयोर्योग्यता विवेचिता । तथा द्वाभ्यां दृष्टान्ताभ्यां तेपामेव योग्य, त एव च योग्या इति फलति । तेनाप्रत्यक्षकृतो विरुद्धप्रत्यक्षातश्व बाघः परिहतः ।। हरितोपिणी। वाक्ये दिवीय, चक्षुरिव, आततं चक्षुरिवेति दृष्टान्तत्रयमित्यर्थः । तदेव विशदयन्ति- तथा हीत्यादिना । प्रथम दृष्टान्तं पटयन्ति-यथेति । स्वर्गे यथा सुसं, तथा गोकुल आ- नन्द इत्यर्थः । द्वितीयं दृष्टान्तं घटयन्ति-नन्वियादिनेति । उक्काशङ्कायामिति । 'न- न्वनाहे'त्यवतरणस्थ कथं भक्तकदृश्य मितिशङ्कायामित्यर्थः। तथाऽवापीति । यथा पक्षुपि रूपमाहकत्वं, तथा श्रीगोकुल आनन्द इति भावः । आततं चक्षुरिवेति । तृतीयं दृष्टान्त पटयन्ति-यथेति । "आततं फमलादिदोपरहितं चक्षुः सद्वस्तुपाहक, तथाऽविद्यादि- गङ्गाधरभट्टी। इतरलोकन्यायेनेति । परमो लोको दुःससंमिन्नः, लोकत्वान्नरलोकयदिति प्रयोगे- त्यर्थः । दुःखासंमिन्नेति । 'यन्न दुःखेन संभिन्न मिति स्वर्गलक्षणात् । तथा च परमो लोकः फेवरसुसरूपः, परमत्वान् स्वर्गलोकयदिति सत्प्रतिपक्ष इत्यर्थः ।। टिप्पणी। आततं कामलादिदोपरहितमिति । सदोपमिन्द्रियं यस्तु व्यामोति, परन्तु न समन्ततः । अत एव पशुः स पश्यदपि तदीयं श्वेरारूपं न पश्यति, कागलादिदोपर- हित त्या समन्तात्ततं व्याप्तं भवति, सर्याशेन पश्यति । अव भावतपदेन पामलादिदोप- राहित्यमुख्यते ॥ - .

·विद्वन्मण्डनम् । भ्रमिशङ्खपीतिमादिकं, तथाऽविद्यादिदोषरहिताः सूरय एव गोकुला- दिखरूपं पश्यन्ति, नान्य इत्यपि चक्षुर्दृष्टान्तस्याभिप्रेतमिति ज्ञेयम् । एतेन तत्रस्थवृक्षस्थलादीनां वृश्चनान्यथाभावदर्शनादिषूपपत्तिरुक्का भवति ॥ यद्वा चक्षुरिति द्वितीयैकवचनान्तं पदम् । यथा चक्षुरिन्द्रियं स्वयम- तीन्द्रियमेव गोलके स्थितं सत्सर्व प्रलाययति, गोलकेऽपि चक्षुःशब्द- वाच्यतां च विधत्ते, योगिप्रत्यक्षविषयश्च भवति, तथा गोकुलादिक मप्यलौकिकं खयमतीन्द्रियमेव साधारणजनदृश्ये खयोग्ये स्थाने स्थितं सत्तत्स्थान प्रकाशयति, स्वव्यपदेशं च प्रापयति, तत्रैव च स्थितं भ- वति, पूर्वोक्तसूरित्वे दृश्यं च भवति । तथा चैतादृशं परमं पदं सूरयः सदा पश्यन्तीति सम्बन्धः ।। सुवर्णसूत्रम् । अस्मिन् पक्षे इयपदेन यथापदस्मारणं तेन तथापदस्येति क्लेशः, एवकाराध्याहारः, प्रतिज्ञामनश्चेत्यरुच्या पक्षान्तरमाहुः यद्वेत्यादि । अत्र यद्वेत्यादिना च सर्वैरतुभूयमा- नस्य तद्वृत्तिलाभस्थानत्वं, यथा व्यापकात्मवादिना शरीरस्य तत्स्थानत्वमिति प्रकटीकृतम् ।। हरितोपिणी। दोपरहिता भक्ता गोकुलादिरूपं पश्यन्तीत्यर्थः । एतेनेति । गोकुलादिरूपस्यालौकिकत्व- कथनेन । तत्र । गोकुले । वृश्चनेति । वृश्चनं *छेदनं तस्यान्यथाभाव इत्यर्थः । उक्ता । अन्यान्तर इति शेपः । पक्षान्तरमाहुः-यद्वेति । गोलके स्थितमिति । चक्षुरिति पूर्वेणान्वयः । दार्टान्तिके योजयन्ति तथेति । तत्रैव च स्थितं भवतीति । साधारणजनदृश्ये गोकुलेऽलौकिक गोकुलं स्थित भवतीत्यर्थः । पूर्वोक्तेति । सूरित्व च शब्दब्रह्मपरब्रह्मवित्त्वमिति पूर्वमुक्तमि- येतादशसूरीणा ब्रह्मज्ञाना दृश्य भवतीत्यर्थः । चक्षुःपदस्य द्वितीयान्तत्वोपयोगमाहुः- तथा चेति । एतादृशमिति। चक्षुस्तुन्यम् । परमं पदम् । अलौकिकं गोकुलपदमित्यर्थः ।। गगाधरभट्टी। द्वितीयफवचनान्तमिति । अत्र पश्यन्तीत्यनुपज्यते, सूरय इति च, तबाहुः-- 'पूर्वोक्तरित्ये दृश्य'मिति ।। टिप्पणी। 'छेदनं तस्यान्यथाभार इति । छेदनकृतोऽन्यथाभावः । वस्तुतस्तु स्थले छेदना- प्रसिया पक्षाशे छेदनं, स्खलाशेऽन्यथाभाव इत्येव द्वन्द्वमुररीफस योज्यम् ॥

·व्याख्यात्रयोपेतम् । ननु साधारणजनदृश्यस्याधिष्ठानत्वपक्षे तस्यैव करणदोपादन्यथा- भानपक्षेऽपि तत्र स्थितानां लोकानां दुःखकामक्रोधादिकमनुपपन्नम् । तस्य परमानन्दरूपत्वाद्गुणातीतत्वाच । न च करणदोपेणैव द्रष्टस्तत्स्यि- तलोकदुःखादिदर्शनमिति वाच्यम् । करणदोपस्यापि तत्र वक्तुमनुचि- तत्वात् , तत्रैवान्योन्यं तथा दर्शनादिति । अत उक्तम्-'आततं चक्षु- रिवति । यथा देवदत्तचक्षुरिन्द्रियं विष्णुमित्रशरीर आसमन्ताद्व्याप्त- मपि तेजसं सदप्यनुद्भूतरूपस्पर्शत्वेन नान्धतमसे प्रकाशयति तापयति वा, तथा भगवदिच्छयैवाप्रकटानुभावत्वेन तस्य पक्षद्वयेऽप्याधुनिकत- जनदोषदर्शनमुपपद्यत इत्यर्थः । तादृशी भगवदिच्छा तु सर्वमुक्त्यभा. सुवर्णसूत्रम् । तृतीयमवतारयन्ति-नन्वित्यादि । एतस्य दृष्टान्तस्य व्याख्याने 'तथा भगवदिच्छ- येवे'यादिना 'क्षुधाती इदमनुवन्' 'त्रातुमर्हसि देवान्नः कुपिताद्भक्तवत्सले'त्यादि- वाक्योक्तेऽर्थ उपपत्तिरुक्ता । यदाऽनुभावं न प्रकटयति लीलार्थ, तदा तादृग् दुःखकामक्रो- धादिकं लीलास्थानां गोचरीभवति; यदा पुनः क्रमेण सहसा वाऽनुभावं प्रकटयति, तदा वेपो दुःसादिकं न भासत इति भगवदिच्छायां वीजमाहुः-तादृशीत्यादि । तदुक्तं मलाण्डपुराणे-'तथाप्यसुरमोहाथ परेषां च क्वचित् कचित् । दुःखाज्ञानश्रमा- दींश्च दर्शयञ्छुद्धसद्गुणः । क व्रणादि क चाज्ञानं स्वतन्त्राचिन्त्यसद्गुणः)णे । हरितोषिणी। तृतीयं दृष्टान्तमवतारयन्ति-नन्विति । अधिष्ठानत्वपक्ष इति । अलौकिकगोकुलस्येदं गोकुलमधिष्टानमिति पक्ष इत्यर्थः । अन्यथाभानपक्षेऽपीति । इदं परिदृश्यमानं गोकुल. मिन्द्रियदोषेण पश्यन्ति, न त्वलौकिकमिति पक्षेऽपीत्यर्थः । अनुपपन्न मिति । फरणदो- पोऽस्तु नाम, भूमिदोपस्तु नास्ति, एवं च तत्रयानां कामादिकं कथमिति भावः । फरण- पोपमादाय शतेन चेति । उत्तरयन्ति-करणेति । करणदोपरत्येकस्य, न तु सर्वे- पामित्याशयेनाहुः-तत्रैवेति । दृष्टान्ते पटयन्ति-ययेति । दान्तिके पटयन्ति- तपेवि । पक्षद्वयेऽपीवि । अधिष्ठानपझे, अन्यथामानपक्षेऽपीयर्थः। गङ्गाधरमट्टी। जनदृश्यस्येति । प्रसिद्धगधुरादेः । तस्यैवेति । साधारणजनस । अन्योन्यनिति । परस्परम् । तथा दर्शनात् । कागक्रोधादिदर्शनान् । अन्धतमस इति । गाढे तमसि । प्रकादायतीति । पारिति द्वितीयान्तमेव फर्म ! पद्वा सामानमिति शेषः। दोपदर्श नगिति । अन्येषां स्वस घेति दोपः । मगरदनुपरेण प्रफटानुमारत्वे तु नैतदिति मायः॥ मारोगामिनि मु.पु. पारःमामुरति परिमार ·३०२ विद्वन्मण्डनम् । वायासुरजीवानां व्यामोहाय च । यथा योगिनामेव प्रत्यक्षं तत्तथा भक्तानामेवैतदपीति पूर्वमेवावोचाम ।। (४७) अथ 'विष्णोः कर्माणी ति मन्त्रो व्याख्यायते । अत्र पूर्वसिन् मन्त्रे.गोकुलस्यैव निरूपणात् तत्र कृतान्येव कर्माणि यशो- भगवत्कर्म- या नित्याव- दास्तनपानपूतनापयःपानरिगाणादीनि कर्माणि कर्मपदेनो- दर्शनसाधन- च्यन्त इत्यवगम्यते । अत एवाह-यतो व्रतानीति । यतः नम्, भूतार्थ कर्मभ्यो हेतुभूतेभ्यो व्रतानि कात्यायन्यर्चनादीनि साशि- प्रयोगोपपत्ति- ध्याद्विष्णुरेव पस्पशे स्पृष्टवान् । तत्फलत्वेन तत्कीष्वा- विर्भूय तासु सर्वा लीलां कृतवानित्यर्थः । स्पश वाधनस्प- सुवर्णसूत्रम् । दौर्लभ्याचच मोक्षस्य दर्शयेत्तानजो हरि'रिति । यद्यप्येतानि वाक्यानि स्वरूपविषय- काणि, तथाऽपि 'यदक्षरे परमे प्रजा' इति श्रुतेनित्यलीलास्यानां भगवद्रूपत्वात्तत्परत्वे- नोपन्यासेऽप्यदोपात् । एतादृशस्य साधारणजनागोचरत्वे पूर्वदृष्टान्तव्याख्यानोक्ता युक्ति स्मारयन्ति यथेत्यादि । तदिति । चक्षुः ॥ (४७) एवं सम्बन्धिनिसत्वस्थापकं प्रमाणं दृढीकृत्य 'तदेजती'त्यादिश्रुत्युक्तक्रियाणां लीलात्मकत्वं स्फुटीकर्तुं मत्रान्तरव्याख्यानं प्रतिजानते-अथेत्यादि । अथेति । सम्य- धिनित्यत्वस्थापनानन्तरम् । एतेन क्रमत्यागयीज सूचितम् । अमानेकश्रुतिव्याख्यानमने- कप्रमाणानुगृहीतत्वाय दूपणान्तरनिरासाय चेति ज्ञातव्यम् । कर्मभ्य इति । स्वलीलारू- हरितोपिणी। (४७) एतादृशभगवदिच्छायां हेतुमाहुः-अथेति । लीलानां नित्यत्वस्थापनानन्त रम् । कर्मणामनन्तलाहुयित्वाच कानि पश्यतेत्यत आहुः-अन्नेति । अत्रोपष्टम्भक- माहुः--अत एवेति । पातिव्रत्यग्रतस्यापि प्रतशब्देन प्रहणमिति सूचयितुमाहुः- गङ्गाधरमट्टी। (४७) अथ विष्णोरिति । 'सदा पश्यन्तीति वाच्यवृत्त्यैव विस्पष्टम् । *नित्यताप्र- तिपादकं पूर्व व्याख्यातं, तद्नु व्याख्येयनित्यताप्रतिपादकमिति भावः । एतेन पूर्वमन्त्रस्य पश्चाद्वयाख्यानमयुक्तमिति प्रत्युक्तम् । टिप्पणी। * अधिकरणनित्यताप्रतिपादक पूर्व व्याख्यातं, वदनु चाधेयनित्यताप्रतिपादकमित्यानु फूलमिह पङ्किस्वरूपमपक्षितमिति प्रतिभाति ।। , गो. इति क. पु. पाठः ।

·गेणात्रापि विकारराहियं ध्वन्यते । धनिर्हि न व्याप्तावेव, किन्तव्यात्यतिव्याप्यो भवति, परम्परयापि चेत्यादि प्रतिपादितं काव्यप्रकाशादौ । इत्यर्थी युज्यत इति । व्याख्यानयोपेतम् । ३०३ नियोरिति धातोलिटि रूपमिदम् । अयं चोभयार्थको प्रयोगः । तेन ब्रतानि लोकमर्यादात्रतानि पातिव्रत्यादीनि ययाध इत्यप्यर्थः । चेदम- पदात्याजकानां कर्मणां सदोपत्वशङ्कापरिहारायाच्ययप्रयोगः । तेन तेषामविकृतत्वमुक्तं भवति । खव्रतान्यप्यात्मारामत्वपूर्णकामवादीनि नियमरूपाणि बंधाधे । अस्मिन्नथें नमश्लेपे अवतानि स्पृष्टवानित्य- प्यर्थो युज्यते । तानि कर्माणि गोपीभिः सह रमणरूपाणि पश्यतेत्यु- पदेशः । यद्यपि कर्मदर्शनस्य फलत्वेन न खकृतिसाध्यत्वं, तथापि मो. क्षरसाधिकरसानां स्वतः पुरुपार्थरूपाणामतिहृद्यानां स्मरणतस्तत्पार- वश्यमौत्सुक्यं च श्रुतेः प्रकटयत्येवं कथनम् । तेन तत्साधनोपदेशः पर्य- सुवर्णसूत्रम्। पेभ्यः । स्वत्रतानीत्यादि । एतेन भगवतः स्वपरस्वरूपमर्यादात्यागेऽपि समर्थत्वाच्छन्दो- ऽसीदमित्थतया तल्लीला वक्तुं न शक्नोतीति नापितम् इत्युपदेश इति । इमामन्त्रणं दर्शनसाधनोपदेशरूपमित्यर्थः । तदुपपादयन्ति-यद्यपीत्यादि । न च मन्त्रगतत्वान्नास्य विधायकत्वमिति शक्यम् । 'वसन्ताय कपिञ्जलानालभेते'त्यादीनां मन्त्राणामपि तथात्वदर्शनात् । न च तच्चोदकेषु मन्त्राख्येति सूत्रसिद्धस्य 'प्रयोगकरणभूतः शब्दो मन्त्र' इति लक्षणस्य भङ्गप्रसङ्ग इति शवयम् । 'अधिकं तत्रानुप्रविष्टं, न तु तद्धानि रिति न्यायेनाभङ्गात् । न च प्रकृते प्रयोगकरणत्वाभावान्न मत्रत्व मिति वाच्यम् । इतरत्र सिद्धत्वात् । लक्षणस्यौत्सर्गिकत्वाच । अन्यथा प्रत्यगाशीर्मश्रेषु व्यभिचारानपायात् । 'प्रत्यगाशिपो मन्त्रान् जपत्यकरणा'निवि कल्पात् । अतो न चोद्यावसर इति दिया हरितोपिणी। अयं चेति ।स्वकीयव्रतस्यापि प्रतपदेन ग्रहणमिति सूचयितुमाहुः-स्वत्रतान्यपीति ।सम् धातोः स्पर्शनार्थकत्वमादायाहुः-अस्मिन्नर्थे इति । उपदेश इति । वेदोऽयुपदेशापेण कथयति, न तु सम्पूर्णलीलाकथने समर्थ इति सूचितम् । उपदेशकथनेन साधनमुपपाद- यन्ति यद्यपीति । कर्मदर्शनस्य 'कर्माणि पश्यतेति श्रुत्युक्तपेयर्थः । ऋतिसाध्यवं यागादौ, न तु यागजन्यफले स्वर्गादावित्याशयेनाहुः-फलत्वेनेति । तथापीति । गङ्गाधरभट्टी। अविकृतत्वमिति । यन्न व्येति विविध विकारं स्त्रीपुंसादिकृतं नैति वदव्ययं, तत्प्रयो. । तार्थ उपपत्तिस्तु पदपाठे नपाठाभावः ।

·- विद्वन्मण्डनम् । वस्यति । एतेन कर्मणां नित्यत्वं ज्ञेयम् । अन्यथैतदुपदेशासम्भवात् । इन्द्रस्य युज्यो योग्योऽनुकूलः सखा । अयमर्थः-भगवतेन्द्रयागभड्ने कृते यहुवल्गनवृष्ट्यादिभिरिन्द्रेण द्रोहे कृतेऽपि तद्धेतुभूतदोपरूपमद- मेव दरीकृतवान् सर्वसमर्थोऽपि, न विन्द्रं तदधिकारं वा । तथा च तद्दोपहरणेन तदनुकूलः । तदनन्तरमिन्द्राभिषेकगोविन्दनामधारणा- दिभिस्तत्समानधर्मस्तस्य सखा। एतेनामपन्नेऽपि प्रत्युतापकारकर्तर्यपि स्वयमुद्यम्य तद्दोपनिवर्तकस्ताङ्गीकर्ता च नान्योऽस्तीति परमकृपा. लुवं दर्शितम् । तेन भजनौपयिकरूपमुक्तं भवति ।। यद्वा यतः कर्मभ्य इन्द्रस्य व्रतानि यागादीनि पस्पशे षवाधे तानि पश्यतेत्यन्वयः । तानि कर्माणि केवलात्मसात्करणरूपाणि । एतच यथा दशमस्कन्धविवरणे प्रपञ्चितं पितृचरणैरिति नानोच्यते । तेन खतःसा. धनराहत्येऽपि विपरीततत्करणेऽपि तन्निवार्य स्वत एवात्मसात्करणल- सुवर्णसूनम् । एतेनेति । दर्शनामन्त्रणेन । अन्यथेति । अनित्यत्वे दर्शनसमयवर्तित्वाभावेन । ननु(१) पस्पश इति भूतार्थप्रयोगादनित्यत्न शक्यम् । एतस्य सिद्धार्थानुवादपरत्वेन नाशबोधकत्वा- भावात् । इदमनुपदमेव 'जज्ञान एव व्यवाधतेति श्रुतिव्याख्याने स्फुटीभविष्यति । हरितोपिणी। अतिहृद्यानामिति । विष्णोः कर्मणामिति शेपः । एवं कथनमिति । पश्यतेत्युपदेशरूपं पंथनमित्यर्थः । साधने क्रियमाणे दर्शन भविष्यतीत्यत्र तात्पर्यमाहुः-तेनेति । इन्द्रस्य योगभरे कृते तस्य शत्रुन तु सत्यतः श्रुतेस्तात्पर्य वर्णयन्ति-अयमर्थ इत्यादिना । स्वयमुद्यम्येति । स्वयमुद्योग कृत्वा, न विछयेत्यर्थः । तेनेति । दयालुत्वेनेत्यर्थः ।। पक्षान्तरमाहुः-यद्धेति । ववाध इति । आत्मसात्करण यस्य जातं, तस्य यागजन्य- फलेन्टामावाद्यागाद्यपेक्षा नास्तीति भावः । अथ चेन्द्रस्य यागभङ्गः कृतः, तस्य पुनरा- त्मसावरण कृत, तेन कृत्वा यागस्य याध एव जातः, प्रचारो न जात इति भावः । आत्ममावरणं भगवदधीनमिसाहु'-तेन स्वत इति । इन्द्रेण भजनादिकं न कृत, गङ्गाधरमट्टी। अन्ययेति । अनियत्ये दर्शनसमयेऽभान । वहुवलादिति । वहुवल्गनेतिपाठे यलापनम् । नन्वेव भूतार्धकपरपश इत्यनुपपन्नम् । सत्यम् । तथा प्रयोगः सिद्धार्थ- फ्लयोपनायवेति 'जज्ञान' इति श्रुती व्यार यास्यते ।। पहुपलादिति कामकम् । २ पापसाहकति प्रचित् । वल्गन ·व्यारयानयोपेतम् । ३०७ तदमिन् समाहित मित्युक्त्वा ब्रह्मपुरे जीर्णे ध्वस्ते वा तदाश्रितं किमव- शिष्यत इति प्रश्ने 'नास्य जरयैतज्जीयते न वधेनास्य हन्यते एतत्सत्यं ब्रह्मपुरमस्मिन् कामाः समाहिताः, एप आत्माऽपहतपाप्मेत्यादि । अत्र ब्रह्मपुरशब्देन ब्रह्मणो भगवतः पुरं लीलास्थानं श्रीगोकुलमथुरायु. च्यते । शरीरार्थकत्व 'एतत्सत्यं ब्रह्मपुर मित्यग्रिम वाक्यं विरुध्येत । अस्य नित्यत्वकथनार्थमेव तजरा दिहेतुकतदानितनाशं पूर्वपक्षत्वेनोक्त्वा वस्तुतस्तु तत्र जरावधादिसंभावनैव नास्ति, यत एतत्सत्यं ब्रह्मपुरम् तथापि 'तुप्यतु दुर्जन' इतिन्यायेन 'नास्य जरयेत्यायुक्तं तर्कितं त- दिति ज्ञेयम् । अत एव भक्तानां सर्वे कामास्तस्मिन् सम्यगाहिता सुवर्णसूनम्। जीर्णे' इत्यारभ्य 'प्रश्न इत्यन्तं वाक्यं श्रुत्यर्थवोधकं ज्ञेयम् । तदप्रिमस्य 'नास्य जरये- यादिमन्थस्य पूर्वोक्तेन पठ्यत इत्यनेनान्वयः। व्याकुर्वन्ति -अत्रेयादि । ननु ब्रह्मपु- रशब्देन नित्यलीलास्थानोक्तौ 'यदेतजरा वाऽऽमोति प्रध्वंसते वा किं ततोऽतिशि- प्यत' इतिश्रुतिस्थः प्रश्नो विरुध्येतेत्यत आहुः--अस्येत्यादि । नन्वत्र लीलास्थानमेवो- च्यत इत्यत्र कि गमकमित्याकाहायामाहुः-अत एवेत्यादि । तथा च कामसमाधानमेव हरितोपिणी। अथैयारभ्यापहतपाप्मेत्यादीयन्ता छान्दोग्यश्रुतिः । भुत्यर्थमाहुः-अत्र ब्रह्मपुरेति । ननु ब्रह्मणः पुर शरीर कुत उच्यत(१) इत्यत आहुः-शरीरार्यकत्व इति । अस्येति । गोकुलस्येत्यर्थः । पूर्वपक्षत्वेनोक्त इत्यस्य समाधानमाहुः-यत एतत्सत्यमिति । तर्कितं तदिति । तद्न्यविषयीभूत गोकुलमित्यर्थः । (तर्कश्च)यदिदमुपनिषत्प्रतिपाद्य श्रीगोकुलम- नित्य, तस्य तर्हि नास्य जरयेत्यायुक्तिर्न स्यात् , नास्य जरयेत्यायुक्तिस्तु वर्तत इति गो. बुलमपि नित्यमस्तीति सर्केण तस्य नित्यत्वमिति भावः । अत्र गोकुलमेवोच्यत इत्यस्मि- नर्थे गमकमाहुः-अत एवेति । भक्तानामित्युक्त्या तदेवोच्यत इति ज्ञायत इति भावः। गङ्गाधरभद्दी। अस्मिन्निति । अक्षरे । तदाश्रितमिति । पर ब्रह्म । कामा इति । भक्तकामाः । 'एप आत्मे यादिना पर ब्रह्मोच्यते, 'सोऽन्वेष्टव्यः स विजिज्ञासितव्य' इत्युत्तरे श्रवणान् । शरीरार्थकत्वे इति । शङ्कराचार्यायुक्ते । तर्कितमिति । तर्कश्च न प्रमा । यद्यग्निमान स्याद् धूमवान्न स्यादिति यथा । न चाप्रभा । प्रमासाधकत्वात् ।। । - - ·- स्थानानाम- ३०६ विद्वन्मण्डनम् । धनसंपत्त्या तदर्शनसामध्ये सति पश्यन्तीति तथा । अत एव श्रीभा. गवतेऽप्युक्तम्-'शृण्वन्ति गायन्ति गृणन्त्यभीक्षणशः, स्मरन्ति नन्दन्ति तवेहितं जनाः। त एव पश्यन्त्यचिरेणे'त्यादि । तथा च स्थितस्यैव पर- मपदस्य समिन्धनमुक्तमिति नित्यत्वमेव काननपशुपक्षिमनुजादीनां तत्सम्बन्धिलीलानामपि ॥ (४८) अपरं च छान्दोग्ये पठ्यते-'अथ यदिदमस्मिन् ब्रह्मपुरे दहर पुण्डरीकं वेश्म दहरोऽस्मिन्नन्तराकाशस्तस्मिन् यदन्तस्तद- नित्यलीला- न्वेष्टव्यं, तद्वा व विजिज्ञासितव्यमित्येतस्याग्रे 'किं तत्र धिष्ठान वस- विद्यते यदन्वेष्टव्यं यद्वा व चिजिज्ञासितव्य मिति प्रश्न त्वस परिहार 'यावान्वा अयमाकाशस्तावानेषोऽन्तर्हृदय आकाश उभे अस्मिन् द्यावापृथिवी अन्तरेव समाहित' इत्यादिनाऽग्नि- वायुसूर्यचन्द्रविद्युन्नक्षत्राण्युक्त्वा 'यचास्येहास्ति, यच्च नास्ति सर्व मुवर्णसूत्रम् । अत एवेयादि । यरमादस्यां श्रुतौ कीर्तनादीनां दर्शनस्स साधनत्वमुच्यते, तस्मादेव श्रीभागवते श्रवणादीनि तथात्वेन संगृह्यन्त इत्यर्थः । सिद्धमाहुः-तथा चेत्यादि । एवं प्रमाणदौर्बल्यरूपश्चतुर्दशो दोपः परिहृतः ।। (४८) ननु 'ता वां वास्तूनीति मन्त्रे 'अनाहे'यनेन भूमिष्ठत्वं गोकुलस्योक्तम् , भूमिस्तु दैत्यै रसायामवान्तरमलये नीयते मजति च, महाप्रलये च लीयत इत्यधिष्ठान- ध्वंसादिप्रयुक्तमनित्यत्यमापततीति तत्परिहारायाहुः-अपरं चेत्यादि । अत्र 'ब्रह्मपुरे हरितोपिणी। सूचिता । अयमों व्याससंमतोऽपीत्याहुः-अत एवेति । एतावता यत्सिद्धं तदेवाहुः -तथा चेति । समिन्धन मिति । सम्यग्दीपनमित्यर्थः । तत्सम्बन्धीति । गोकुलस. म्वन्धीत्यर्थः ।। (४८) प्रलये पृथिव्या नाशे गोकुलस्यापि नाशः स्यादित्यत आहुः अपरचेति । गङ्गाधरभट्टी। (४८) छान्दोग्य इति । ब्रह्मपुरे प्रजे । यदन्तरिति । परं ब्रह्म । अयमाकाश इति । अक्षरब्रह्म । हृदये । भक्तहृदये । 'आकाशस्तप्लिङ्गा'दिति सूत्रादाकाशो ग्रह, तदन्तः पुरुषोत्तमः । अस्तीति । वर्तते । नास्तीति । भूतं भविष्यथ । दी.पा. मु. पाठ ।

·३०७ व्यारयात्रयोपेतम् । तदस्मिन् समाहित मित्युक्त्वा ब्रह्मपुरे जीर्णे ध्वस्ते वा तदानितं किमय- शिष्यत इति प्रश्ने 'नास्य जरयैतन्जीर्यते न वधेनास्य हन्यते एतत्सत्यं ब्रह्मपुरमस्मिन् कामाः समाहिताः, एप आत्माऽपहतपाप्मेत्यादि । अत्र ब्रह्मपुरशब्देन ब्रह्मणो भगवतः पुरं लीलास्थानं श्रीगोकुलमथुरायु- च्यते । शरीरार्थकत्व 'एतत्सत्यं ब्रह्मपुर मित्यग्रिमं वाक्यं विरुध्येत । अस्य नित्यत्वकथनार्थमेव तजरादिहेतुकतदाश्रितनाशं पूर्वपक्षत्वेनोक्त्वा वस्तुतस्तु तत्र जरावधादिसंभावनैव नास्ति, यत एतत्सत्यं ब्रह्मपुरम्, तथापि 'तुष्यतु दुर्जन' इतिन्यायेन 'नास्य जरयेत्यायुक्तं तर्कितं त. दिति ज्ञेयम् । अत एव भक्तानां सर्वे कामास्तस्मिन् सम्यगाहिता सुवर्णसूत्रम्। जीर्णे' इत्यारभ्य 'प्रश्न' इत्यन्तं वाक्यं श्रुत्यर्थवोधक ज्ञेयम् । तदप्रिमस्य 'नास्य जरये'- त्यादिमन्थस्य पूर्वोक्तेन पठ्यत इसनेनान्वयः । व्याकुर्वन्ति --अनेत्यादि । ननु ब्रह्मपु- रशब्देन नित्यलीलास्यानोक्तौ 'यदेतज्जरा वाऽऽमोति प्रध्वंसते वा किं ततोऽतिशि- प्यत' इतिश्रुतिस्थः प्रश्नो विरुध्येतेत्यत आहुः-अस्येत्यादि । नन्वन लीलास्थानमेवो. च्यत इत्यत्र किं गमकमित्याकाहायामाहुः-अत एवेत्यादि । तथा च कामसमाधानमेव हरितोपिणी। असारभ्यापहतपाप्मेयादीत्यन्ता छान्दोग्यश्रुतिः । श्रुत्यर्थमाहुः-अत्र ब्रह्मपुरेति । ननु ब्रह्मणः पुर शरीर कुत उच्यत(१) इत्यत आहुः-शरीरार्यकत्व इति । अस्येति । गोकुरस्येत्यर्थः । पूर्वपक्षत्वेनोक्त इत्यस्य समाधानमाहुः-यत एतत्सत्यमिति । तर्कितं तदिति । तद्न्यविपयीभूत गोकुलमित्यर्थः । (तर्कश्च)यदिदमुपनिषत्प्रतिपाद्य श्रीगोकुलम- निस, तस्स तर्हि नास्य जरयेत्यायुक्तिर्न स्यात् , नास्य जरयेत्यायुक्तिस्तु वर्तत इति गो- कुलमपि नित्यमस्तीति तर्केण तस्य निसत्वमिति भावः । अन गोकुलमेवोच्यत इत्यस्मि- नर्थे गमफमाहुः-अत एवेति । भकानामित्युक्त्या वदेवोच्यत इति ज्ञायत इति भावः । गङ्गाधरभट्टी। अस्मिन्निति ! अक्षरे । तदाश्रितनिति । पर प्रक्ष । कामा इति । भक्तकामाः । 'एप आत्मे'त्यादिना पर अप्लोच्यते, 'सोऽन्वेष्टव्यः स विजिज्ञासितव्य' इत्युत्तरे श्रमणान् । शरीरार्यकत्वे इति । शङ्कराचार्यायुक्त । तर्कितमिति । वर्कश्च म प्रमा। ययमिमान्न साद् धूमपान स्यादिति यया । न चाप्रमा । ममासाधकत्वात् ॥ - ·विद्वन्मण्डनम् । इत्युक्तम् । एतच्चानन्दमयाधिकरणे 'सोऽश्नुते सर्वान्कामान्सह ब्रह्म- णेति श्रुतिव्याख्याने प्रपश्चितम् ।। किश्च 'दहर उत्तरेभ्यः' इत्यधिकरणेन व्यासदहरशब्दवाच्यार्थी भ- गवानिति निर्णीतः। भगवत्स्थानस्यापि भगवद्धर्मवत्त्वेन तत्स्थितियो- ग्यत्वमिति वक्तं श्रीगोकुलस्थभक्तहृदयकमलस्यापि दहरत्वमुक्तम् । तत्र व्याप्य प्रकटीभूय सर्वव्यवहारहेतुत्वेन स्थित इत्याकाशत्वमुच्यते। साक्षात्पुरुपोत्तमलीलोपयोगिपदार्था आकाशादयो दुमभृतयोऽपि भ. गवदात्मका एवेति तदन्तःस्थिता एव, न तु कालाद्यधीनास्तदाश्रया वा । 'ये त्यक्तलोकधर्माश्च मदर्थे तान् विभयह मितिभगवद्वाक्याच । सुवर्णसूत्रम् । गमकमित्यर्थः । नन्विमपि शरीरसाधारणमेवेति शङ्कायां पुनराहुः-एतच्चेत्यादि । उक्तश्रुतौ हि ब्रह्मणा सह सर्वकामाशनं श्राव्यते, तथा सति कामपदेन कामभोगोपकर- णान्येव तन्नामिप्रेयन्ते, मनोरथपरत्वे त्वशनोक्तिविरुध्येत, तदिदं तत्र प्रपञ्चितम् , तया- त्रापि प्रतिष्ठितत्वकथनेन तान्येवामिप्रेयन्त इत्यर्थः ॥ नन्वयमर्थो न्यायविरुद्ध इत्याकालायां तत्परिहाराय श्रौतानि पदानि विवृण्वन्ति-- किश्चेत्यादि । ननु सूत्रे दहरपदवाच्यस्य भगवत्त्वनिर्णयेन प्रकृते किं सिद्धमित्यत आहुः ---भगवदित्यादि । उच्यत इति । भगवत उच्यते । तदन्तःस्थिता इति । भगव- दन्तःस्थिताः । यथाऽन्तर्यामिणः पृथिव्याद्यन्तःस्थितस्य पृथिव्यादयोऽन्तःस्थितास्तथैवै- वदपीत्यर्थः । ननु तत्र श्रोतं तथात्वं, प्रकृते तत्कथमवगन्तुं शक्यत इत्याकालायां भगव• द्वाक्यार्थेनात्रोपष्टनन्ति- [-य इत्यादि । तथा चैते द्युप्रभृतयोऽपि त्यक्तवाह्यत्वलोकव्यवहार हरितोपिणी। तदर्थस्य दृढीकरणार्थमाहुः-एतच्चेति । सर्वान् कामानिति । अत्र कामपदेन कामभोगोप- फरणान्येव, न तु मनोरथानि, तेपामशनामावा 'दश्नुत' इत्युक्तिः श्रुतौ न स्यादिति भावः ।। दहरपदस्य श्रीगोकुलस्थभक्तहृदयपरत्वे व्याससूत्रं प्रमाणयन्ति-किञ्चेति । 'तत्रापि दहरं गगनं विशोकस्तस्मिन्यदन्तस्तदुपासितव्य'मिति तैत्तिरीयोपनिषद्वाक्यादहरपदस्य भक्तहृदयाकाशपरत्वे स्वारस्यमाहुः-तत्रेति । भक्तहृदये इत्यर्थः । तदन्तःस्थिता इति । भगवदन्तः स्थिता इत्यर्थः । 'यावान्याऽयमाकाशस्तावानेपोऽन्तर्हदय आकाश गङ्गाधरमट्टी। दहरत्वमुकमिति । अक्षरब्रह्मपरनझणो यन्तं भेद इत्यन्यत्र स्थितम् । आकाश. लमिति । ग्रहणः । तदन्तःस्थिता इति । तथा च यथाऽन्तयामिणः पृथिव्यन्तःस्वस्थ पृथिव्यादयोऽन्त:स्थितास्तयेतेपीत्यर्थः।

·व्याख्यात्योपेतम् । यावान्वेति परिमाणसाम्यमुपलक्षणविधयोक्तमिति ज्ञेयम् । तेन लीला- स्वपदार्थाः स्वरूपतिस्त्वलौकिका एव, तथापि लौकिकसरूपा एवेति ज्ञा- प्यते । 'लोकवतु लीलाकैवल्य मितिन्यायात् । एवं सति निष्पत्यूह लीलानित्यत्वं श्रुतिवृन्दैरमन्दगीतममन्दानन्दकन्दममन्दभाग्यराशिभि- मनुहृदि भावनीयम् ॥ अपरश्च बृहद्वामनपुराणे गीयन्त उत्तरस्थाने खिल्ये च भृग्वादीन्यति ब्रह्मणो वाक्यानि-पष्टिवर्पसहस्राणि मया तप्तं तपः पुरा । नन्दगो- पनजस्त्रीणां पादरेणूपलव्धये ॥ तथापि न मया प्राप्तास्तासां वै पादरे- गवः । श्रुत्वैतद्ब्रह्मणो वाक्यं भृगुः प्राहाथ सादरम् ॥ वैष्णवानां पाद- सुवर्णसूत्रम्। यत्वरूपलोकधर्मा इति तेऽपि तथेत्यर्थः । तेनेति । परिमाणसाम्यस्य लौकिकधर्मान्तरो- पलक्षकत्वेन । उपलक्षकत्वोक्तौ मानमाहुः-लोकवदित्यादि । तथा च लीलायां व्यासेन बोधितं लोकसाम्यं तत्सम्बन्धिष्वपि लीलानिहाय बोधयतीति नोपलक्षकत्वमप्रामाणि- कमित्यर्थः । सिद्धमाहुः-एवं सतीत्यादि । लीलासम्बन्धिनां नित्यत्वे सत्यधिष्टानध्वंस. प्रयुक्तदोपाभावात्तथेत्यर्थः । तथा च यथा छान्दोग्यवाक्यस्थब्रह्मपुरपदस्य शरीरपरत्वेऽपि वेश्मनि न तद्धंसादिकृतदोपप्रसक्तिः, तथात्र भूमिष्ठस्य भगवद्वास्तुरूपस्य गोकुलस्यापीति भावः । एवं पञ्चदशः परिहतः ॥ उक्तोपहणाय पुराणवाक्यान्याहुः-अपरश्चेत्यादि । नारायणपदं निरुक्तिभेदेन य. हरितोपिणी। इत्यस्याः श्रुतेः का गतिरित्यत आहुः-यावान्येतीति । तेनेति । परिमाणसाम्यस्योप- लक्षकत्वेनेत्यर्थः । अत्रार्थे व्याससूनं प्रमाणमाहुः-लोकवदिति । लोकसाम्यं लीलायां व्यासेन बोधितं पेल्लीलासम्बन्धिष्वपि बोध्यमित्युपलक्षण युक्तमिति भावः । एतावता भूमौ यद्भगवन्निवासस्थानं गोकुलं तद्भूनाशे सति न नइयतीत्याहुः-एवं सतीति । मनुजैलीलानित्यत्वं निष्प्रत्यूहं निर्विघ्नं यथा भवति तथा हृदि विभावनीयमियन्ययः 1 कि. भूतैर्मनुजैः, अमन्दभाग्यराशिमिः । किभूतं लीलानित्यत्वम्, श्रुतिपृन्दैरमन्दगीतम् । सीतमित्यर्थः । पुनः कथंभूतं लीलानित्यत्वं, अमन्दानन्दकन्दम् । अमन्दोऽधिक आ- नन्दकन्दो यस्मिन् ॥ अत्र प्रमाणानि श्रुतिवाक्यान्युक्त्वा पुराणवाक्यान्याहु:--अपरं चेति । 'पष्टिवर्ष- गगाधरभट्टी। उपलक्षणविधयेति । शाखारन्धतीन्यायेनेत्यर्थः । भूताकाशस्य ब्रह्मापेक्षया व्याप्यत्वात् ।। .

·विद्वन्मण्डनम् । प्राज्ञा रजो गृह्यते त्वद्विधैरपि । सन्ति ते यहवो लोके वैष्णवा नारदादयः तेषां विहाय गोपीनां पादरेणुस्त्वयापि यत् । गृह्यते संशयो मेऽत्र को हेतुस्तद्वद प्रभो ॥ ततो ब्रह्मा भृगुं प्राह चिन्तयित्वा पुराननीम् । कथां सर्वश्रुतीनां यद्रहस्यं परमाद्भुतम् ॥ ब्रह्मोवाचन स्त्रियो ब्रजसुन्दर्यः पुत्र ताः श्रुतयः किल । नाऽहं शिवश्च शेषश्च श्रीश्च ताभिः समाः क. चित् ॥ प्राकृते प्रलये प्राप्से व्यक्तेऽध्यक्तं गते पुरा। शिष्टे ब्रह्मणि चि- न्मात्रे कालमायाऽतिगेऽक्षरे ॥ ब्रह्मानन्दमयो लोको च्यापिवैकुण्ठसं- ज्ञकः । निर्गुणोऽनायनन्तश्च वर्तते केवलेऽक्षरे ॥ अक्षरं ब्रह्म परमं वे दानां स्थानमुत्तमम् । तल्लोकवासी तत्रस्यैः स्तुतो वेदैः परात्परः ॥ चिरं स्तुत्या ततस्तुष्टः परोक्षं प्राह तान् गिरा । तुष्टोऽस्मि ब्रूत भोर वरं यन्मनसीप्सितम् ।। श्रुतय ऊचुः–नारायणादिरूपाणि ज्ञातान्य स्माभिरच्युत । सगुणं ब्रह्म सर्वेदं वस्तुबुद्धिर्न तेपु नः॥ ब्रह्मेति पठ्यतेऽ- स्माभिर्यद्रूपं निर्गुणं परम् । वादानोगोचरातीतं ततो न ज्ञायते तु तत्॥ आनन्दमात्रमिति यद्वदन्तीह पुराविदः । तद्रूपं दर्शयास्माकं यदि देयो वरो हि नः ॥ श्रुत्वैत दर्शयामास खं लोकं प्रकृतेः परम् । केवलानुभवा- नन्दमात्रमक्षरमध्यगम् ॥ यत्र वृन्दावनं नाम वनं कामदुधैर्दुमैः । मनो रमनिकुञ्जाढ्यं सर्वर्तुसुखसंयुतम् ॥ यत्र गोवर्द्धनो नाम सुनिसरदरी- युतः । रलधातुमयः श्रीमान सुपक्षिगणसंकुलः ॥ यत्र निर्मलपानीया मुवर्णसूत्रम्। द्यपि पुरुषत्रयवाचक; तथापि 'नारायणादिरूपाणी'त्यत्र नारायणपदम् 'आपो नारा इति प्रोका आपो वै नरसूनवः । अयनं तस्य ताः पूर्व तेन नारायणः स्मृत' इति निरुच्या प्रथमपुरुपपरं ज्ञेयं, नाक्षरपरम् । सगुणत्वस्याने उक्तत्वालुकहेतोर्जिज्ञासि. तत्वकथनाच न तृतीयपरम् । नारायणादीति । आदिपदं तदवतारसंग्राहकम् । एत. भानाऽवताराणां निधानं वीजमव्यय मितिवाक्येन तस्य नानाऽवतारवीजत्वात् । सर्वेद मित्यत्र सर्वपदं लुपावभक्तिकं मिन्नमेव । अक्षरख्यावृत्त्यर्थमाहुः-ब्रह्मेत्यादिश्लोकद्वयम् । गगाधरभट्टी। वृहद्वामने व्यक्तेऽव्यक्तं गते पुरेति । व्यक्ते महदादिके प्रकृति प्रविष्टे । केवले. क्षरे इति । एतेन तल्लोकस्याक्षराभेदः सूचितः । सर्वदमिति । इदं सर्वमित्यर्थः । उभयो. विशेषणत्वेऽन्यवरस्य विशेष्यत्व विवक्षया समासोऽन्यतरस्य पूर्वनिपातः । सखः युन्जा एजसञ्च इतियत् । यस्तुबुद्धिरिति । निर्गुणत्ययुद्धिः । वाडानोगोचरेति । बानो. गोचरात्सगुणादतीतमित्यर्थः । , - ।

·व्याख्यात्रयोपेतम् । कालिन्दी सरितां वरा । रनवरोभयतटी हंसपद्मादिसंकुला ॥ नाना- रासरसोन्मत्तं यत्र गोपीकदम्बकम् । तत्कदम्बकमध्यस्थः किशोराकृ- तिरच्युतः । दर्शयित्वेति च प्राह ब्रूत किं करवाणि क । दृष्टो मदीयो लोकोऽयं यतो नास्ति परं वरम् ॥ श्रुतय ऊचु:-कन्दर्पकोटिलावण्ये त्वयि दृष्टे मनांसि नः । कामिनीभावमासाद्य मरक्षुब्धान्यसंशयम् ॥ यथा त्वल्लोकवासिन्यः कामतत्त्वेन गोपिकाः । भजन्ति रमणं मत्वा चि- कीर्पाऽजनि नस्तथा ॥ श्रीभगवानुवाच-दुर्लभो दुर्घटश्चैप युष्माकं सुमनोरथः । मयाऽनुमोदितः सम्यक् सत्यो भवितुमर्हति ॥ आगामिनि विरश्चौ तु जाते सृष्ट्यर्थमुद्यते । कल्पं सारस्वतं प्राप्य बजे गोप्यो भवि- व्यथ ।। पृथिव्यां भारते क्षेत्रे माथुरे मम मण्डले । वृन्दावने भविष्यामि यान्वो रासमण्डले जारधर्मेण सुलेहं सुदृढं सर्वतोऽधिकम् । मयि संप्राप्य सर्वेऽपि कृतकृत्या भविष्यथ ॥ ब्रह्मोवाच-श्रुत्वैतचिन्तय- न्यस्ता रूपं भगवतश्विरम् । उक्तकालं समासाद्य गोप्यो भूत्वा हरि गता' इति ॥ अत्र हि श्रुतिभिः सर्ववेदान्तप्रत्ययं गुणातीतं वाड्मनोगो- चरातीतमानन्दैकरूपं यत्तव रूपं तत्प्रदर्शयेति प्रार्थितो भगवान् गो- कुलं, तत्स्थितं स्वस्वरूपं, लीला तत्र क्रियमाणां च प्रदर्शितवानित्यु- सुवर्णसूत्रम् । 'आगामिनि विरञ्चौ लिसनेन प्राकृतिकप्रलयस्य न महाप्रलयत्वं नैयायिकादीना- मिवेति योधितम् । तेन प्रपञ्चप्रवाहस्यानादिता दर्शिता । एवमुपबृंहणवाक्यान्युक्त्या श्लो- कद्वयार्थकथनपूर्वकं तत्तात्पर्यमाहुः-अत्रेत्यादि । उपहणत्वं स्फुटीकुर्वन्ति-एतदि- हरितोपिणी। सहवाणी'सारभ्य 'गोप्यो भूत्वा हरि गता' इत्यन्तं । सार्द्धपढुिंशतिश्लोकाः स्प- धार्थाः । सर्वमिति छेदः । सर्वस्वरूपेत्यर्थः । एतेषां श्लोकानां तात्पर्यमाहुः-अत्र हीति । गगाधरभट्टी। आगामिनि विरश्चाविति । एतेन चतुर्मुसलयोपि नैमित्तिक एव दैनन्दिनयन महा- प्रलय इत्युक्तम् । युगपत्सकलब्रह्माण्डलय एव तु महाप्रलयो भवति । न चासंभवो, भग- वति सर्वसंभवात् । न चानेकब्रह्माण्डसवे मानामावः। 'अन्तराऽण्डनिचया ननु सा- वरणा' इति श्रुतिस्तुतेः । महाप्रलयेऽपि नित्या लीला तिष्ठत्येन । अन्यथा नियत्वासं- भवात् । अलमधिकेन । 'अनतिप्रश्न्यां वै देवतामतिपृच्छसि मा ते मूर्धा व्यपत'- दिति बृहदारण्यकात् । 1 । व इति फ. पु. पाठः।

·, ३१२ विद्वन्मण्डनम् । च्यते । एतत्तदैव घटेत यदि सर्ववेदान्तप्रत्ययत्वादिविशिष्टमेतद्भवेत् । एवं सति तन्नित्यता निष्प्रत्यूहा सिद्धा भवति । न च तस्थितस्वरूप- मात्रस्यैव नित्यता, न लोकस्यापीति वाच्यम् । लोकप्रदर्शनवैयापा- तात् । अप्रार्थितत्वात् । तथा च खरूपदर्शनमात्रार्थ प्रार्थितो यद्वृन्दाव- नादिकमपि प्रदर्शितवान्, तेन वृन्दावनायुक्तसामग्रीविशिष्टमेव सदा सुवर्णसूनम्। त्यादि । एतदिति । स्वरूपदर्शने प्रार्थिते लोकपूर्वक तदर्शनम्।एतद्भवेदिति । गोकुलं भवेत् । एवं सतीत्यादि । लोकविशिष्टस्य स्वरूपस्य रूपसत्त्वे सति । तन्नित्यता । लोकनित्यता । निष्प्रत्यूहासिद्धा भवति । स्वरूपान्तःपातित्वान्निर्विन्ना सिद्धा भवतीत्यर्थः । एतदेव व्युत्पादनपूर्वक स्फुटीकुर्वन्ति-न चेत्यादि । ननु लोकस्यापि स्वरूपान्तःपातित्वे यथा वृक्षस्य फलप्रसूनपल्लवादिमिः स्वगतद्वैत, तद्वत लोके स्वगतद्वैतापत्तिरिति चेत्तत्राहुः- वस्तुन इत्यादि । 'तस्मान्न भिन्ना एतास्तु आभिभिन्नो न वै प्रभुः। भूमावतारितं सर्व वैकुण्ठं स्वर्गवासिना'मिति गोपीलतापनीयश्रुतेः, 'यदक्षरे परमे प्रजा' इति तैत्ति- रीयश्रुतेः, पूर्वोक्तछान्दोग्यश्रुतेश्च लोकस्तत्रत्याश्च भगवत सकाशानासन्त भिन्ना, नाप्यत्य- न्तममिन्नाः, किन्तु भिन्नामिना इति वृक्षफलादिवत् स्वगतभेदाङ्गीकारेऽपि न क्षति , श्रुत्या- दिविरोधाभावादित्यर्थः । एतेनैव मथुराद्वारकादीना तत्स्थिताना च लीलास्थानां च नि- त्यता प्रदर्शिता, समानन्यायात् । न च मिथिलाकुरुक्षेत्रादिष्वपि लीलाकरणात्तेपा सुत. लसयमन्यादीनां च नित्यताप्रसङ्गः । तावन्मानार्थ तत्र गमनमानेण नित्यलीलास्थानत्व स्याशक्यवचनात् । अन्यथा कार्यवोधकश्रुतिस्मृतिन्याकोपप्रसगात् । मथुरादिषु नित्यस निधानवाक्याताना तदनुभवाचापि तथाऽवसीयते । अतो न चोद्यावसरः । एव पूर्वो. हरितोपिणी। एतदिति । प्रार्थनोत्तरकालीन गोकुलादीना प्रदर्शनम् । एतदिति । गोकुलादिकमित्यर्थः । निष्प्रत्यूहा । निर्विता । अत्र शङ्कते-न चेति । उत्तरमाहुः-लोकेति । तेनेति । गङ्गाधरभट्टी। वस्तुन एव तथात्वादिति । न चाधारस्याधेयरूपत्व विरुद्ध, विरुद्धधर्माधारत्वस्या- स्मन्मते भूपणत्वात् । 'भर्ता सन् ध्रियमाणो विभीति तैत्तिरीये भर्तृसूक्तोक्तेः । भुवा धार्यमाणेषु भूधरत्वस्य लोके प्रसिद्धेश्व । न्यायमप्याहु.- टिप्पणी। गोपालतापनीयश्रुतेरिति । इदानीमुपलभ्यमानेषु लिसितमुद्रितपुतफेष्विय भुति- रम्मामिनोंपर था। * ·व्याख्यानयोपेतम् । भगवद्रूपं, न केवलमिति ज्ञापयति । वस्तुन एव तथात्वान्न शङ्कालेशो- ऽप्यत्र । अत एव ब्रह्मधर्मस्वरूपविचारे 'प्रकाशाश्रयवद्वा तेजस्वादिति सूत्रितं बादरायणेन । एतच यथा तथा पुरस्तादेवोक्तम् ।। अत एवेयं लीला ऋगन्तरेणापि ऋग्वेदे निरूप्यते । तथाहि-ज- ज्ञान एव व्यवाधत स्पृधः प्रापश्यद्वीरो अभिपौस्य रणम् । अश्वदद्रि- मयं सः स्यदसृजदस्तभान्नाकै सपस्यया पृथु मिति । जज्ञान एव गोकुले जातमात्र एव स्पृधः पूतनातृणावर्तादिवैरिणो व्ययाधत विविधप्रकार- र्षिशेपेण हिंसितवान् । पश्चाद्वीरो विक्रान्तो मथुराद्वारकादिषु अभि- पौंस्यमात्मपौरुपानुरूपं रणं दैत्यैः सह संग्राम प्रापश्यत् अनुभूतवान् सुवर्णसूत्रम् । कोपबृंहणविचारेणैव साधारणजनदृश्यत्वं लौकिकत्वं भगवद्भिन्नत्व च परिहृतं ज्ञेयम् । उक्तवाक्यानामतिप्रसिद्धत्वाभावात्कुमतीना शङ्का नापैतीति पूर्वोक्तमेव स्मारयन्ति-अत एवेति । धर्माणां ब्रह्मणः सकाशाद्भेदाभेदाभ्यामेव । तथा च स्वगतभेदस्य व्यासचरणै- रप्यनुमतत्वान पूर्वोक्तेऽर्थे शङ्कालेश इत्यर्थः । एवं पोडशसप्तदशाष्टादशाः परिहृताः ॥ अतः पर भूतार्थप्रयोगस्य तथाऽनुभवस्य चादोषत्वं समर्थयन्ति-अत एवेत्यादि । अत एवेति । लीलासम्बन्धिना भगवदात्मकत्वेन नित्यत्वादेव । न च विबाधने नाशा- हरितोपिणी । पृन्दावनादिप्रदर्शनेन । न शकालेशोऽप्योति । 'तस्मान्न भिन्ना एतास्तु आभि- मिनो न वै प्रभुः । भूमावुत्तारितं सर्व वैकुण्ठं स्वर्गवासिना'मिति गोपालतापिनी. योक्तत्यान्न शालेशोऽपीयर्थः । अत्र पूर्वोक्त प्रमाण स्मारयन्ति-प्रकाशेति । तथा युन्दायनादिक तत्रत्याश्च सर्वे वृक्षफलादिवद्भगवतः सकाशाद्भिन्नाभिन्ना इत्यर्थः ॥ अत एवेति । लीलाना नित्यत्वादेव । निरूपणमेवाहुः-तथाहीति । नाचमाहु:- जज्ञान एवेति । नगर्थमाहुः-जज्ञान एव गोकुल इति । स्पृधः प्रापश्यदित्यस्य व्या. ख्यानमाहुः--पश्चाद्वीर इति । प्रापश्यदित्यस्य केवलदर्शनार्थकत्वाभावादाहुः-पाप- गङ्गाधरभट्टी। प्रकाशानयवदिति ॥ 'जज्ञान एवेति मने नित्यत्वं, भूतत्वं कथमिति चेत् , पूर्व- कालवृत्तित्य भूतत्वमित्याश्रयणादिति गृहाण । अत एव 'सदेव सौम्येदमन आसी'- दिति । 'एक एव नारायण आसी'दिति च श्रुतिः । अभिपात्यमिति । अभिरखरू- पार्थः, प्यम् कार्य इत्याहुः-आत्मपारपानुरूपमिति । , ·३१४ विद्वन्मण्डनम् । कृतवानित्यर्थः । भूमिष्ठदैत्यानां नाशकत्वमुक्त्वा देवेन्द्रमदभद्कारि- त्वमाह-अदि गोवर्द्धनगिरिमवृश्चदुत्पाटितवान् । सः स्यत् प्रस्रवदि- न्द्रप्रेरितमेव जलमवासृजत् अधिक्षिप्तवान् निवारितवान् । एतया स्वप- सुवर्णसूत्रम् । स्टधां कथं नित्यमिति शयम् । 'असुरानीकवीर्य' इतिवाक्येन भगवतीर्यात्मकतया नित्यत्वात् । शरीरस्य कारणे लयेऽप्यक्षतेः । श्रुतौ स इत्यस्य लोकवेदप्रसिद्ध इत्यर्थः सं. हरितोपिणी। श्यदिति । केचित्तु प्रापश्यदित्यस्य केवलदर्शनार्थकत्वं स्वीकृत्य व्याख्यानान्तरं स्वीकुर्वन्ति । तथाहि-वीर एक एव सर्वेषां कौरवाणां विनाशकरणे समर्थः, एतादृशोऽपि सन् पौंस्य पुरुषसम्बन्धिनं कौरवपाण्डवानां रणं प्रापश्यत् , तटस्थतया दृष्टवानित्यर्थः । तटस्थतया दर्शने हेतु:-पौत्यमिति । य एक एव सर्वदैत्यविनाशकर्ता, तेन पुरुषसम्बन्धि रणं कथं कर्तव्यमिति पौस्यपदेन द्योत्सत इत्यप्याहुः । अवृश्चदद्रिमित्यस्य ऋगुचरार्द्धस्य व्या- गङ्गाधरभट्टी। सस्यदिति । स्यन्दू प्रस्रवणे । विपि द्वित्वमार्यम् । अवासृजदिति । छन्दसि परेऽपि व्यवहिताश्योपसर्गाः । स्वपस्ययेति । स्वपः स्वापः एकत्र स्थितिः, तस्मालालसायां क्यचि मुगमुको पर्यायेण, क्यजन्तात् 'अप्रत्यया'दित्यकारे स्त्रीत्वाट्टावित्याशयेनाहुः- * तथापि टिप्पणी। सः स्यदिति । यद्यपि संप्रति प्रचरतोः शाकलसंहितातत्पदपाठयोः सस्यद इति द्वितीयावहुवचनान्तं समासितमेकं पदमुपलभ्यते, सह स्यन्दमाना इति विद्यारण्यव्याख्या- नेन च सहशब्दस्य सादेश इति प्रतीयते, परन्तु 'प्रभूर्जयन्त'मिति मत्रस्य व्याख्याया 'उद्गीथस्तु 'भूर्जयन्त'मित्येकपदं मत्वा भूरादीन् लोकान् जयन्तमिति व्याचकारेति 'अवा- नुकं ज्यायान्' इति मन्याख्यायां प अध्येतारो नु कमिति पदद्वयं कुर्वन्ति, हिकं नुकमित्यादीनि नवोत्तराणि पदानीत्युक्तवान् यास्काचार्यः । अतः केवलानां हि, नु, मु इत्येवमादीनां यावानर्थः स एव विशिष्टानामपि । तैत्तिरीया अध्येकमेव पदं कुर्वन्तीति च विद्यारण्योक्त्या चित्प्रचरत्पदपाठविरोधेनापि प्रामाणिकैः क्रियमाणं व्याख्यानं न दुप्यतीति ज्ञायते । अतः 'सः स्वदिति पदद्वयं सूपपन्नमेव । स्यविवेकवचनान्तपाठस्तु शासान्तरीयः॥ द्वित्वमार्पमिति । नार्पम् , अपि तु भाट्टम् । श्रुती 'स' इत्यस्य लोकवेदप्रसिद्ध इत्यर्थः संपाह्य इति मुवर्णसूयकृता स्पष्टमेव पदव्याङ्गीकारात् ।।

·। व्याख्यानयोपेतम् । स्खया गोकुलस्थितिकरणकर्मच्छया पृथु विस्तीर्ण नाफमस्तनात् प्रतिव- दवान् । इन्द्रादिदेवानां मदस्तम्भं कृतवानित्यर्थः ॥ (४९) किञ्च दशमस्कन्धे कात्ययन्यर्चनवतानन्तरं वरदानार्धमागतस्य कारनित्यत्वभूतभविष्यदर्थ- भगवतो ब्रजवरकुमारीषु वरदानवचनं गीयते कमयोगक्रमिकाविभांवतथानु- -'मयेमा स्यथ क्षपा' इति । अत्रेमाः क्षपा भवायुपपत्तिप्रदर्शनपुर-सरो इतीदंशब्देन ताभ्यः सर्वाः क्षपाः पुर स्थिताः लीलानिस्यत्ववादोपसंहारः। कृत्वा प्रदर्शितवानिति ज्ञायते । अन्यथा ताः सुवर्णसूत्रम्। माह्यः । गोकुलस्थितिकरणकर्मेच्छयेति । गोकुलस्थितिकरणार्थ कर्मेच्छा लीलेच्छा तये- त्यर्थः । एवं लीलाया भगवदात्मकत्वेन नित्यत्वे व्यबाधतेत्यादीनां भूतार्थप्रयोगाणां 'स- देव सौम्येदमग्र आसीत्' ‘एको ह वै नारायण आसी'दित्यादिवत्पूर्वकालवृत्तित्व- मेवार्थो, न तु कथनावसरे सदधृत्तित्वमपीति तादृशेच्छाधीनतया तिरोभावशक्यैव भूत- स्वानुभवोऽपि समर्थितो भवतीति सिद्धावपि दोपावतेनैव परिहतो वोध्यौ । (४९) एवमूनविंशविंशी परिहत्यैकविंशद्वाविंशयोर्भविष्यदर्थप्रयोगतथानुभवयोरदूप. कत्वं समर्थयितुं रमणसम्वन्धिनीना रात्रीणां नित्यत्वं समर्थयन्ति-किच्चेत्यादि । तथा पराबिर्हि सूर्यादर्शनवशेन भवति, प्रातःसगये च सूर्य दृश्यमाने लौकिकीनां तासा- मभावालीलासृष्टिस्यसूर्यादर्शनवशेन जायमाना इतो भिन्ना एव, एकदा प्रदर्शितत्वादुक्त- युक्तिभ्यश्च नित्या एवेति तासां नित्यत्वमविवादमिति भावः॥ हरितोपिणी। ख्यानं कर्तुमवतारयन्ति-भूमिष्ठेति । गोकुलस्थितिकरणेति । गोकुलस्थितिकरणकर्मे- च्छया कर्मपदवाच्यलीलेच्छयेत्यर्थः । द्वन्द्वान्ते श्रूयमाणं पदं प्रत्येकमभिसंवध्यत इत्यनेने- च्छाया उभयत्र योग इति बोध्यम् । इत्थ च व्यवाधतेत्या भूतार्थयोगेनेदानीन्तन- कालासत्वं, पूर्वकालसत्वं विवाधनस्य न चो यते, किन्तु लीलाया नित्यत्वात्सर्वदा सत्वं -'सदेव सौम्येदमग्र आसी'दित्यादौ । एवं च तिरोभावशच्या पूत- नाविवाधने भूतत्वं योध्यत इति गूढामिसन्धिः॥ (४९) अन्यासामपि लीलानां नित्यत्यमाहुः-किश्चेति । वरदानवयनमेवाः-मयेमा इति । रमणसम्बन्धिरात्रीणा नित्यत्वमाहुः-अत्रेति । अन्यथेति । ताहारानीणां मद- गङ्गाधरभट्टी। गोकुलेति ॥ योध्यते । यथा- - .

·- विद्वन्मण्डनम् । क्षपा इत्येव वदेत् । वदति च मातःसमये, तेनैतद्वात्रिसाजात्येन ता- सामेतस्यामेवेमा इति प्रयोगो जात्यभिप्रायेणेति न वक्तुं शक्यम् । बहु- वचनानुपपत्तेश्च । न चेदंशब्दस्य भगवदुद्धिस्थतवाचकत्वेन सर्वोपप- त्तिरिति वाच्यम् । कथनस्य परप्रतिपत्त्यर्थत्वेनैवं कथनेऽपि कुमारीणां तहोघासंभवेनैतत्कथनवैयापत्तः । किश्च भगवतः सत्यसङ्कल्पत्वेन तत्वस्य चाचाधितविपयत्वेनात्र तासां रात्रीणां सपद्यभावे पूर्वोक्तस- त्यसङ्कल्पत्वानुपपत्तिः॥ नन्वेष्यामि ते गृहं सुधूः 'आयास्य इति दौत्यकः' 'ज्ञातीन वो द्रा- मेष्याम' इत्यादिपु स्थलेष्वग्नेभावि भगवदागमनं कथं तदैव वर्तत इति हरितोपिणी। र्शितत्वाभाये । इत्येव वदेदिति । अनेन 'इमा' इति न वदेदित्यस्य व्यवच्छेदः । रात्रिहि लौकिक्यलौकिकी चेति द्विविधा भवति, तत्र रात्रित्वसाजात्येन व्यवस्थामाहुः वदति चेति । एतद्रान्निसाजात्येनेति । लौकिकरात्रिसाजायेनेत्यर्थः । तासाम् । अलौकिकरा- त्रीणाम् । एतस्यां लौकिकराव्याम् । एवं च प्रातःसमये भगवतोक्तम्-'मयेमा रत्यथ क्षपा' इति । तत्रेदशब्दवाच्यायां पुरःस्थितलौकिकराव्यामेवा लौकिकरमणरात्रीणां प्रयोगः साजात्याभिप्रायेणेति । तथा च तासां बहुत्वेन प्रयोगान्नित्यत्वमिति भावः । अत एवाहुः -बहुवचनेति । शङ्कते -न चेति । बुद्धिस्थतद्वाचकत्वेनेति । इदंशब्दस्य बुद्धिस्थ- वहुरानिवाचकत्वेनेत्यर्थः । उत्तरमाहुः-कथनस्येति । एवं कथनेऽपि । बुद्धिस्थयहुरा- त्रिकथनेऽपि । अन्यदपि लीलानित्यत्वे साधकमाहुः-किञ्चेति । तत्त्वस्य । सत्यसङ्कल्प- त्यस्य । अत्र । लौकिकपुरोवर्तिरात्र्याम् । तासामलौकिकरात्रीणाम् । पूर्वोक्तेति । 'मयमा रंस्यथ क्षपा' इति पूर्वोक्तेत्यर्थः ।। पुनलीलानित्यत्वे शङ्कते-नन्विति । तदैवेति । भाविभगवदागमनस्य लीलासम्ब- गङ्गाधरभट्टी। (४९) एतस्यामेवेति । वर्तमानरानावित्यर्थः । जात्यभिप्रायेणेति । 'जात्याख्या- यामेकस्मिन्पहुवचनमन्यतरस्या'मिति सूत्रेणेत्यर्थः । न वक्तुं शक्यमिति । प्रात:स- मये राज्यभावादिति भावः । अनुपपत्तेरिति । ब्राह्मणाः पूज्या इत्यत्र जातेः पुज्यत्व- विवक्षायां पहुवचनमुपदिष्टं, न तद्वत्प्रकृते रात्रिसामान्यविवक्षा, भगवद्वियोगासंभवात, सूत्रस्य प्रत्यारयानाध । न चेति । असतः पदार्थस्य बुद्धिस्थत्वासंभव इति भावः । पूर्वोकेति । 'सङ्कल्पो विदितः साध्व्यो भवतीनां मदर्चनम् । मयाऽनुमोदितः सोऽसौ सत्यो भपितुमर्हती'त्यर्थः । . - ·: व्याख्यानयोपेतम् । ३१७ वक्तुं शक्यम्, तथात्वे वा कथनवैयापत्तिरनुभवविरोधश्चेति चेत्, मैवम् ; सर्वस्या अपि लीलाया नित्यत्वेन पूर्वसिद्धाया एव फ्रमेणावि- भर्भावः परमिति पूर्वमेवोक्तत्वात्, तस्यागमनस्य चाधुनाऽप्रकटितत्वा- देतत्काले प्रकटितलीलामध्यपातिनां तदननुभवाद्भगवतश्च सर्वज्ञत्वेन तल्लीलाया अप्पनुभवविषयत्वात्सर्वोपपत्तेः॥ नन्वधुना प्रकटितलीलामध्यपातिनामेवाग्रे प्रकटनीयलीलासम्बन्धि- त्वमवश्यं वाच्यम् । तथैवानुभवात्तेपाम्, मह्यं पूर्वमुक्तमासीदेष्या- मीति तेनागत इति । अन्यथा वन्यन्न कथनमन्यत्र गमनमिति सत्य- वाकवानुपपत्तिय । उक्तेषु भगवदाशया स्थित्यनुपपत्तिश्चेति कथं सुवर्णसूत्रम्। ननु 'रंस्पथे तिप्रयोगाद्रमणलीलाया भावित्वेन तदानीमभावात्कथं नित्यत्वमिति शङ्का हृदि कृत्वा शङ्कते-नन्वित्यादि । तन्न समादधते-मैवमित्यादि । तथा च भगवद्- नुभयविचारेण नित्यत्वं, भक्तानुभवविचारेण वाक्यकथनवैयर्थ्याभाव इति तादृशप्रयोगानु- भवयोर्न दूपणत्वमिति भावः ।। पूर्वसिद्धाया एव लीलायाः क्रमेणाविर्भाय इति यदुक्तं, तन्नाशकते-नन्वधुनेत्यादि । अन्यथेति । प्रकटितप्रकटनीयलीलयोरन्योन्यभक्तसम्बन्धित्वे । चकारादनुभवविरोधो. हरितोपिणी। धित्वेन नित्यत्वेऽपि वर्तमानकालेऽपि तद्वर्तत इति कथं वक्तव्यमित्यर्थः । समाधानमाहुः -मैवमिति । क्रमेणाविर्भाव इति । अप्रेमाविभगवदागमनस्य पूर्व तिरोभावः, अन- न्तरमाविभीवो, न तूत्पत्तिर्येनानित्यत्वं स्यादिति पूर्वमेयासकृदुक्तत्वादित्यर्थः । इदगेव विशदयन्ति-तस्यागमनस्येति । सर्वोपपवेरिति । तिरोहितातिरोहितलीलाया भगव- दनुभवविषयत्वमाविभावकालीनलीलाया भक्तानुभवविपयत्वमेवरीत्या सर्वोपपत्तेरित्यर्थः ॥ सर्वासां लीलानां क्रमेणाविर्भावतिरोभावावेव, न त्वनित्यत्वमिति यदुक्तं तत्र क्रमोन संभवतीत्याशङ्कते-नन्विति । प्रकटिताप्रकटितलीलयोर्भक्तसम्बन्धित्वेऽनुभवं प्रमाण- यन्ति–तथैवेति । तेषां तादृशलीलासम्वन्धिभक्तानाम् । तथैवानुभवादिसनेनान्वयः । अनुभवमेवाहुः-मह्यमिति । अन्यथेति । पूर्वोत्तरप्रकटनीयलीलासम्मन्धिभक्तानामै- गगाधरभट्टी। भगवतश्च सर्वज्ञत्वेनेति । तथा च भगवदनुभये नित्यत्वं लीलायाः, भक्तानुभये वाक्यकथनयैयर्थ्याभाव इति भावः । अनुपपत्तिश्चेति । इति । हेती । अबाधितमपि- प्यत्ताप्रतीतिपलादित्यर्थः।

·विद्वन्मण्डनम् । नित्याया एव लीलायाः क्रमेणाविर्भावः परमिति संगच्छत इति चेत्, अत्रेदं प्रतिभाति-लीलानित्यत्वं न केवलं लौकिकयौक्तिकं, किन्तु 'जयति जननिवास' इत्याद्युक्तश्रुतिस्मृतिप्रमाणगम्यम् । तथा चावा- धितप्रामाण्यैरुक्तप्रमाणैः सिद्धं चेन्नानुपपत्तिः काचित् तत्र वस्तुनीत्य- भ्युपेयम् । प्रमाणतस्तथैव सिद्धत्वात् । किन्तु स्वबुद्धिपरिकल्पिता तत्रा- नूपपत्तिः । सा चैधं परिहरणीया-रसो वै स' इति श्रुत्या 'सर्वरस' इति श्रुत्या च भगवतः सर्वरसरूपत्वं निर्विवादम् । तथा च यत्र यदा वदत्येप्यामीति तेपां भक्तानां तत्कालीनभगवदागमनविषयकपरमा- तिलक्षणरसपोपाय भगवता तथोक्ते महे सर्वधा समागमिष्यति प्रियस्तत्र चैवमेवं मन्मनोरथपूर्तिर्भविष्यतीति निश्चयेनामन्दानन्दरूपा रसभावविशेपाश्चातिविलक्षणास्तदा भक्तपूत्पद्यन्ते, भगवतश्च तदा सुवर्णसूनम् । ऽपि संगृह्यत इत्यवाधितेन भविष्यत्त्वानुभवेन वापितत्वादीश्यामाशङ्कायां तादृशानुभ- वलीलानित्यत्वयोरविरोधं रसस्वरूपविचारेण समर्थयन्ति- अत्रेदमित्यादि । निर्विवाद- मिति । 'स मानसीन आत्मा जनाना मितिश्रुत्यन्तरात् । 'को ह्येवान्यात् कः प्रा. ण्याद्यदेप आकाश आनन्दो न स्यादित्युपसंहारे आनन्दरूपताश्रावणाच 'रसो वै स' इतिश्रुतावपि विभावादिमिरुत्कृष्यमाणानन्दात्मकरसत्यं तत्तद्भेदवैशिष्टसं चावश्यमङ्गी- कार्यम् । अतो विवादरहितम् । तावता कथमनुपपत्रिपरिहार इसत आहुः-तथा चे- सादि । रसपोपायेति । एवं सर्वभेदविशिष्टरसात्मकत्ले भविष्यदागमनविषयकवाक्यज- हरितोपिणी। क्याभावे । तथा चोत्तरकालीनप्रकटितलीलायां भविष्यत्त्वानुभवस्तु जायत एवेति ममे- णाविर्भावो नास्तीति भावः।समाधानमाहुः अत्रेदमिति । लीलाया नित्यत्वं मयैवोच्यत इति न, किन्तु श्रुतिस्मृतिगम्यमियाहुः--लीलानित्यत्वमिति । ननु श्रुत्यादिप्रमाणसिद्ध वस्तुनि यद्यपि काप्यनुपपत्ति ति, तथापि पूर्वोक्तलीलासम्बन्धितादृशानुभवस्य लीला. नित्यत्वस्य च यो विरोधस्वत्कृतानुपपत्तिः कथं परिहरणीयेत्यत आहुः-सा चैवमिति । एवं रसस्वरूपविचारेण । विचारमेवाहुः-रसो वै स इति । सरसरूपत्वमिति । विमावानुमावसंचारिभावविशिष्टसंयोगविप्रलम्मादितत्तदेदविशिष्टसर्वरसरूपत्वमित्यर्थः । सरसरूपत्यमेव विद्यमन्ति–तथा चेति । भगवता तधोके । सति सप्तमीयम् । तथा प यावरपर्यन्तं किमपि नोच्यते, तावत्पर्यन्तं किमपि रसभावविशेपा नैव जायन्त इति पर्यानुभवसिद्धम् । तथा घ तथोत्यनन्तर जायत इति वत्तद्रसानुभयो भनस भवत्वेत- ·व्याख्यानयोपेतम् । वदर्शनजनितस्तत्समयानुरूपो भावविशेषः परमानन्दरूपोऽनुभववि- षयो भवति । तथा च पूर्वोक्तश्रुत्या स्वरूपात्मकमेवेमं रसं सदैवानुभ- वतीति सिद्धम् । पूर्वोक्तभक्तगृहगमने च पूर्वमवधिं कृत्वा तत्समयम- तिक्रम्यानतिक्रम्य वा समागते प्रियतमे ये रसात्मका भावविशेषा- स्ताँस्तधाभूतः सन्नुतन्यायेनात्मरूपानेवानुभवति । अत्र च पूर्वोक्ता- नामेतेषां च भेदो न शनीयः । यतः पूर्व मद्यमेवमुक्तमासीदित्यनु- सन्धान एव तथा रसोत्पत्ति न्यथा । तथा च तस्य तस्य रसस्य ताह- काग्रूपत्वाद्रसस्य च भगवद्रूपत्वाद् यत्र यो रसो यादृशो यावद्विधः स्वशास्त्रसिद्धस्तत्र तादृशस्तावद्विधः स रसो भगवानेवेति फलितम् । भगवांश्चैक एव । तथा च तत्रत्या सर्वा सामग्री तद्रसरूपैवेति सर्वम- नवद्यम् । तथा च क्षपाणां तथा प्रदर्शनं तन्नित्यत्व एव घटते । अनि सुवर्णसूत्रम् । नितो य इदानींतनातिरूपो रसतत्पोपाय । पूर्वोक्तभक्तेति । एष्यामीति वाचाऽऽश्वा- सितेत्यर्थः । तस्य तस्येति । भविष्यत्त्वोक्त्यवधित्यागतदत्यागैरभिव्ययस्य । तादृयूप- त्यादिति । तेनैव प्रकारेणानुभवयोग्यस्वरूपकत्वात् । फलितमिति । 'रसो वै स' इत्यादि- श्रुतिद्वयविचारे निष्कृष्यमाणे सिद्धम् । अन्यथा 'सर्वरस' इत्यन्न सर्वपदव्याकोपापत्तेः । प्रायःपाठेन सर्वपदस्य नानारूपतायामेव पर्यवसानादिति । सर्वमनवद्यमिति । भविष्य- स्वस्यापि स्वरूपान्तःपातित्वेन नियत्वाविरोधाद्भगवदिच्छया भविष्यत्त्वानुभवस्यापि हरितोपिणी। दुर्थ भगवतोच्यत इति न कोऽपि सन्देह इति परमार्थः । एतावता रसस्य नित्यत्वं सम- धयन्ति-तथा चेति । पूर्वोक्तश्रुत्येति । 'रसो वै स' इत्यादिश्रुसेत्यर्थः । वाण्याऽs- श्वासनमानदानानन्तरं यो रसानुभवः स वर्णितः, इदानीं यत्राश्वासन दत्तं तद्गृहगमना- नन्तर यो रसानुभवस्तं वर्णयन्ति--पूर्वोक्तभक्तेति । तथाभूतः सन्निति । रसरूपः सन्नित्यर्थः । पूर्वोऽपि रसः, इदानीन्तनोऽपि रस एवेति सूचयितुमाहुः-अत्र चेति । यया रीत्या रसोत्पत्तिः शास्त्रसिद्धा सैव रीतिरादरणीयेत्याहुः-यत इति । अनवद्य- मिति । श्रुत्यादिप्रमाणसिद्धत्वावदोप इत्यर्थः । लीलाना नित्यत्वे रसत्वेन भावद्रूप एव गङ्गाधरभट्टी। पूर्वोकश्रुत्येति । 'रसो वै सः' 'रसर ह्येवायं लब्ध्याऽऽनन्दीभवती'त्यनया । तथाभूत इति । रसात्मकः । उक्तन्यायेन । धुतिरीत्या । तस्य तस्येति । सयोगवियो- गादिरूपस्य । तातादृयूपत्वात् । अनेकभावरूपत्वात् । फलितमिति । युतिद्वये । वथा च भविष्यत्ताप्रतीते रसान्तःपातित्वात्सर्वमनवद्यम् । ।

·३२० विद्वन्मण्डनम् । मरमणलीलाया अपि नित्यत्वे कथमेततफलत्वेन वरदानमुपपद्यत इति शङ्काऽप्यतेनैव निरस्ता वेदितव्या । भगवतः सर्वरसरूपत्वेनैव सर्वोपपत्तिरित्युक्तत्वात् । इयमेवोपपत्तिः, श्रीनन्दयशोदयोस्तादृशली- लाऽऽनन्दानुभवे को हेतुरिति 'नन्दः किमकरोड्रमच्छ्रेय एवं महोद- यम् । यशोदा च महाभागा पपौ यस्याः स्तनं हरिरित्यादिना राज्ञा प्रश्ने कृते 'द्रोणो वसूनां प्रवरो धरया सह भार्यया । करिष्यमाण आ- देशं ब्रह्मणस्तमुवाच ह । जातयोनौं महादेवे भुवि विश्वेश्वरे हरौ । भक्तिः स्यात्परमा लोके ययाऽनो दुर्गतिं तरेत् । अस्त्वित्युक्तः स एवेह बजे द्रोणो महायशाः । जज्ञे नन्द इति ख्यातो यशोदा सा धरा भवेत् । ततो भक्तिभंगवति पुत्रीभूते जनार्दने । दम्पत्योर्नितरामासी- गोपगोपीषु भारते त्यादिना श्रीशुकेनोत्तरितेऽपि ज्ञेया । एवमेव श्रीदे- वकीवसुदेवयोरन्येष्वप्येतादृशेष्वित्यलं विस्तरेण ॥ सुवर्णसूत्रम् । नित्यत्वावाधकत्वेनानित्यत्वरूपदोपरहितमित्यर्थः । सिद्धमाहुः-तथा चेत्यादि । नन्व मिमरमणस्य नित्यत्वे एतद्तफलत्वेन वरदानं कथमुपपद्यत इति चेत्तत्राहुः-अनिमे- त्यादि । एतेनेति । भविष्यत्त्वनित्यत्वयोरविरोधेन । अविरोधे वीजमाह-भगवत इत्यादि । तथा च स्वरूपविचारेणैव विरोधपरिहार इत्यर्थः । एतामेवोपपत्ति लीलान्तरे- ऽप्यतिविशन्ति–इयमित्यादि, विस्तरेणेत्यन्तम् । उपपत्तिरिति । नित्यत्यभविष्यत्त्वा. दीनां स्वरूपान्तःपातित्वेनाविरोधरूपा सेत्यर्थः॥ हरितोषिणी। सर्वमुपपद्यत इत्याहुः-तथा चेति । ननु प्रतफलं तु भावि, प्रतकाले तस्य सत्वं कथ. मित्याशङ्कायामाहुः-अग्रिमेति । शानिरासप्रकारमन्याहुः-एतेनैवेति । इत्युक्त- त्यादिति । तथा च भविष्यत्त्वं नित्यत्वं च परस्पर विरुद्धं न भवति, भगवतः सर्वरस- रूपत्वादिति काप्यनुपपत्तिर्नास्तीति भावः । पूर्व मियं लीला न स्थिता, अनन्तरमुत्पनेति शङ्का लीलान्तरेऽप्यस्ति, सैवं भगवतो रसरूपत्वेन निराकर्तव्येत्याहुः-इयमिति । इय मेनोपपत्तिरित्यस्याप्रिमेणोत्तरितेऽपि ज्ञेयेसनेनान्वयः । उपपत्तिरिति । नित्यत्वं सपा तनत्वं च नित्यपदार्थे, भविष्यत्त्वं भाव्युत्पत्तिमत्पदार्थे, एवं पानयोः परस्परं विरुग्यो. रपि भगवदूपरसात्मक्त्येनाविरोध इत्येवंरूपोपपत्तिरित्यर्थः । को हेतु रित्यस्य प्रश्ने कृत इसनेनान्वयः । प्रश्नमेवाहुः नन्द इति । उत्तरमाहुः-द्रोण इति ।। गगाधरभट्टी। एतेनवेति । सामघ्या रसान्तःपातित्वेनै । इयमेवेति । लीलासामध्याः स्वस्वरूपा. न्तःपातित्यरूपा॥

·व्याख्यानयोपेतम् । ३२१ इति श्रुतिशतैरतिस्फुटतरैरपास्तभ्रमैर्विचारभरचातुरीसचिवसत्पुरा- गैरपि । स्फुरद्विहतिनित्यता सुनिरणायि गोपीपतेर्मयाऽतिनिजयनतः फलतु तेन सैवेह मे ॥ (५०) अथेदं विचार्यते-जन्मान्तरसहस्रेषु तपोध्याने तिवाक्याद- नेकजन्मसञ्चितसुकृतराशेरतिशयितभगवदनुग्रहभाजनस्य अनित्यत्वा- पचिपरिहार- महत्तमचरणरजोऽभिषिक्तस्य कस्यचित्पुरुपविशेषस्य पू- कमलानाला- र्वोक्तन्यायेन नित्यलीलामध्यपातिभक्तभावसजातीयभा- सान्त पाति वोत्पत्ती तावानुसारेणैव च तदभिलापेण भजने क्रिय- माणे तल्लीलामध्यपातित्वमस्य भवति न वेति । किमत्र युक्तम् ? नेति । कुतः १ यत एतस्यापि ताशलीलारसानुभवकामनया भगवद्भजनस्य कृतत्वेनैतस्मिन्नपि तादृशीं लीलां हरिः करिष्यतीति सुवर्णसूनम् । इतीति । इसाशयेन । एवं द्वाविंशतीना(१) दोपाणा परिहारे पुनः शङ्काऽनुदयवि- भावनेन लीलानित्यतावादं समाप्य तस्या आशास्यत्वमाहुः-इतीयादि । (५०) ननु लीलानित्यत्वे तदन्तःपातिना तदनुभयोस्तु, तेषामपि स्वरूपान्तःपाति- त्वात् । न लाधुनिकानाम् , तदनन्तःपातित्वेनानियत्वात् । तथा सति तस्याः कथमा- शास्यत्वमित्याशङ्काया विचारान्तरमारभन्ते--अथेत्यादि । पूर्वपक्षमाहुः-नेत्यादि । हरितोषिणी। लीलानित्यत्वनिर्णयजन्य फलं प्रार्थयन्ति-इतीति । मयाऽतियन्नतः स्फुटतरैरपास्त- अमः श्रुतिशतैर्विचारभरचातुरीसचिवसत्पुराणैः कृत्वा गोपीपतेः स्फुरद्विहतिनित्यता देदीप्यमाना या लीलानित्यता सा निरणायि । तेन निर्णयेन सैव लीलानित्यतैवेह में फलवियन्वयः॥ (५०) एतावता प्रवन्धेन लीलानित्यतावादं समाप्येदानीन्तनजनाना लीलामध्यपाति- त्वमस्ति वा न वेति विचार कर्तुमाहुः--अथेदमिति । पूर्वोक्तन्यायेनेति । 'जन्मा- न्तरसहनेवितिन्यायेनेत्यर्थः । सन्देहाकारमाहुः-भवति न घेतीति । तन पूर्वप- क्षमाहुः-नेतीति । एतस्यापीति । नित्यलीलानन्त,पातिनः कस्यचित्पुरुपविशेषस्ये- गङ्गाधरभट्टी। चातुरीसचिवेति । सहितेत्यर्थः । रपुरन्ती विहृतिनित्यता लीलानित्यता । सैवेति। लोलेव ।।

·३२२ विद्वनमण्डनम् । भवता वाच्यम् । तथा चैतस्मिन् क्रियमाणाया लीलाया जन्यत्वेन न नित्यत्वं वक्तुं शक्यम् । तेनैतदर्थमेव कचित् प्रकटीभूया ताहक सुखं दत्वा स्वस्मिन्नेव प्रवेशयति तमिति, न नित्यलीलायां तस्य प्रवेश इति चेत्, अत्र चूमः-यथा गौतमीयानां मते सर्वज्ञत्वेनेश्वरस्य सर्पविष- यकज्ञानस्यावश्यवाच्यत्वेन विपयाणां जन्यत्वेऽपि न तद्विपयकतज्ज्ञा- नस्य जन्यत्वम् । धर्मिग्राहकप्रमाणेन नित्यत्वेनैव सिद्धेः । तथा पूर्वो- क्तप्रमाणैलीलाया अपि नित्यत्वेनैव सिद्धायास्तस्या एव ताहरभक्तवि- पयत्वमात्रस्यैवात्र वाच्यत्वात्तद्विपयिकायास्तस्या अजन्यत्वात्त्ववेत्व- सिद्धिः । न च ताहरभक्तस्यैतद्विपयत्वे मानाभाव इति वाच्यम् । तस्य पूर्वमेवोक्तत्वात् । तथाहि-वृहद्वामनीयकथासन्दर्भ खस्तुतिस- न्तुष्टभगवत्पदर्शितस्वरूपावलोकनसत्रातमनोरथे श्रुतिभिः 'कन्दर्पको टिलावण्ये त्यादिना निरूपिते 'दुर्लभो दुर्घटश्चैपेत्यादिना भगवदरदानं निरूप्य पश्चाद्ब्रह्मवाक्यं निरूप्यते-'उक्तकालं समासाद्य गोप्यो भूत्वा सुवर्णस्नम्। समादधते-अत्रेयादि । त्वद्धत्वसिद्धिरिति । जन्यत्वरूपहेत्वसिद्धिरित्यर्थः । तथाही- यादि । अनायमर्थः यद्यपि वृहवामनपुराणीयसन्दर्भ 'पृथिव्यां भारते क्षेत्र इत्यने- नोकं स्थान केरलाक्षरमध्यपातिनित्यलीलास्थानात् स्थानान्तरमिव प्रतीयते, तथा सति तात्या लीला मिन्नति भ्रमो भवति, तथापि 'ता यां वास्तूनी'यादा'वत्राह तदि- तिश्रावणाद् दहरविद्याया 'नास्य जरयतजीर्यती'यादिना पुरजरादावपि वेश्मजरादे- निराकरणावामनपुराणेऽपि 'यापिवैकुण्ठसंज्ञित' इत्यनेन वैकुण्ठस व्यापित्वेन हरितोपिणी। सर्थः । एवं वक्तव्ये लीलाया जन्यमापत्तिरित्साहः-तथा चेति । समाधानमाहुः अब म इति । यथा जन्यपदार्थविषयकेश्वरमानस्य नित्यत्वं, तथा वाग्मतविषयिण्या लीराया नित्यत्वमिति वदन्ति-यथेत्यादिना । बद्धत्वसिद्धिरिवि । त्वदीयजन्यत्य. रूपहेतोरसिद्धिरित्यर्थः । तेन चेति । ताहभत्तस्य । आधुनिकभत्तस्य । तद्धि पयत्वे । नित्यलीलापिपयत्वे । समाधानमाहुः-तस्येति । तबाहीति । इन्यम्य सातमनोरथ इत्यनेनान्ययः । धुतिप्रार्थनानन्तर भगवद्वाक्यमाहुः-दुर्लभ गगाधरभही। (५०) स्वस्मिग्नेय प्रवेशयतीति । यद्गत्वा न निवर्तन्ते तद्धाम परमं ममेति. पाफ्यान्मुक्तिदातीत्यर्थ. । बडेवसिद्धिरिनि । जन्यत्वरूपहेत्वसिरिः । निरूपित दी। मनोरथ न्याय विशेषणम् । - :- निरूपिते ·, व्याख्यात्रयोपेतम् । ३२३ हरिं गता' इति । एतदने च पठ्यते 'स्त्रियो वा पुरुपो चापि भर्तृभावेन केशवम् । हृदि कृत्वा गतिं यान्ति श्रुतीनां नात्र संशय' इति । यद्यपि नगरादपि बहिः स्थितस्यात्यधमस्य कस्यचिन्महाराजान्तःपुरमवेशकाम- नायामपि न तत्र प्रवेशः संभवति, प्रत्युत दण्डस्तदिच्छाज्ञानेऽपि; तथा तादृशस्यैव जीवस्य पूर्वोक्तकामनायामपि न तत्र प्रवेशः संभवति,प्रत्युत 'अयोग्यमिच्छन् पुरुषः पतयेव न संशय' इति वाक्यात्पात एव भवेत् । अत एव भगवता श्रुतिध्वपि 'दुर्घट' इत्युक्तम् । तथापि मयाऽनुमोदितः सम्यक सत्यो भवितुमर्हती'त्युक्त्या तथा भगवदङ्गीकारत एव भव- तीति ज्ञायते । सर्वात्मभावेन चेत्तथा भजनं करोति, तदा भगवानप्य- झीकरोत्येव । अन्यथा 'ये यथा मां प्रपद्यन्त' इति मर्यादा न स्यात् ॥ सुवर्णसूत्रम् । विशेपितत्वाच पृथिव्यां दृश्यमानस्य तदभिन्नत्वं तद्वत्तिलाभस्थानत्वं वा वाच्यम् । तथा सति तस्यैवात्रापि सत्वाच्छ्रुतिसम्वन्धिन्यपि लीला तल्लोकस्यैवेति नित्यैव । अतो नैयायि- कप्रतिपत्नैश्वरज्ञानवद्विषयानित्यत्वेऽपि लीलानित्यत्वं सूपपन्नम् । नन्वस्तु श्रुतिसम्वन्धिन्या लीलायास्तथात्वम् , श्रुतिपुराणसिद्धत्वात् , न त्याधुनिकभक्तसम्बन्धिन्या अपि, तदनुक्त- त्वात् ; वथा सति कथं तस्या आशास्थत्वमित्याशङ्कायामाहुः-एतदन इत्यादि । भव- तीति । आधुनिकभक्तस्यापि भवति । तथा चाशास्यत्वे काऽपि नानुपपत्तिरित्यर्थः । नन्व- गीकारेणानुमोदने मनोरथस्य सिद्धिरित्यङ्गीकारश्च श्रुतीनामिव साधनविशेषवशात् , तथा च तादृशसाधनाभावे तदभावात्तदसिद्धिरित्यनर्थकमेवाशासनमित्याकाङ्क्षायामातुः-सर्वे. त्यादि । तथा च तादृशभजनमेवाङ्गीकारगमकमिति तादृशं नाशासनमनर्थकमित्यर्थः ॥ हरितोपिणी। इत्यादिना । श्रुतीनां प्रवेशस्तन्त्रोक्तो, न त्वाधुनिकजनानामित्यत आहुः-एतदरेच पठ्यत इति । बृहद्वामने इति शेषः । अनाशङ्कते-यद्यपीति । तदिच्छाज्ञानेऽपीति । पहिःस्थिताधमपुरुपेच्छाज्ञानेऽपीत्यर्थः । दार्शन्तिके घटयन्ति-तथेति । पूर्वोक्तेति । निरालीलाप्रवेशकामनायामपीयर्थः । स्वकीयकल्पनायामुपष्टम्भक दर्शयन्ति-अत एव भगवतेति । समाधानमाहुः-सर्वात्मभावेनेति । बहु दुर्घटत्यं नास्तीति सूचयितुमेव. कारः । अन्यथेति । अङ्गीकारस्य दुर्घटत्वे । वृहवामनीयकथासन्दर्भोक्तरीत्यो क्तकाल'- मित्यादिना पूर्वसम्बन्धिलीलायाः 'स्त्रियो या पुरुषो यापी'त्यादिनाऽऽधुनिकभक्तस- म्वन्धिलीलायाश्च नित्यत्वमुक्तम् ।। गङ्गाधरमट्टी। स्त्रियो वेति । अनेन वाक्येनाधुनिकभकानामपि लीलाप्राप्तिरका । तादृशस्येति । अत्यधमस्य । तथेति निसलीलाप्रवेशः॥

·३२४ विद्वन्मण्डनम् । । अथवा पूर्वोक्तभक्तसम्बन्धिन्या लीलाया वर्तमानाया एवं यथा क्रमेणाविर्भावस्तथाऽऽधुनिकभक्तसम्बन्धिन्या अपि तस्या इति नानुप- पत्तिः काचित् ॥ अत एव ऋग्वेदेऽपि पठ्यते-'विचक्रमे पृथिवीमेप एतां क्षेत्राय विष्णुम पे दशस्यन् । भ्रषासो अस्य कीरयो जनास उरुक्षिति सुज- निमा चकारे'ति । एप विष्णुः क्षेत्राय निवासार्थ मनुषे स्तुवते देवग- णाय दशस्यन् असुरेभ्योऽपहृत्य प्रदास्यन् एतांसी पृथिवीं विचक्रमे। अत्र हि विष्णुमाहात्म्यमुच्यते । तत्र न हीदमेव महत्तस्य माहात्म्यं, सुवर्णसूत्रम् । ननु भवत्वेवं जाड्यपरिहारो गौतमीयाना, न तु मायावादिप्रभृतिमिस्त्रथाङ्गीकार्यम्, तत्तत्रे पूर्वोक्तयुक्त्यप्रसिद्धरित्याशङ्काया प्रकारान्तरमाहुः-अथवेत्यादि । तथा च भगव- दिच्छायाः कारणता तु सर्वेरेव सर्वाङ्गीकार्या । तथा च तयैव समाधिरित्यर्थः । एव च यथा स्वाश्रयमोक्षवादिना तेपा मते शवरकुलसंवर्द्धितराजकुमारवद्विस्मृतकण्ठमणिस्म- रणवद्वा पूर्वसिद्धस्यैव स्वरूपस्य ज्ञानप्रतिवन्धनिवृत्तिमात्रेण प्राप्युपचारस्तथा प्रकृतेऽपि साधनैः प्रतिवन्धनिवृत्तौ लीलाऽनुभव आधुनिकभक्तस्यापि तात्कालिकखसम्बन्धित्योप- चार इति तदीययुक्त्या वेपामपि जाड्यपरिहार इति भावः ॥ ननु पूर्वमाविर्भावतिरोभाववादे सर्वस्य सार्वकालिकी सत्ता प्रतिपादितेति तद्रीत्या लीलायास्तत्सम्यन्धिना च नित्यत्वमनुक्तसिद्धमेवेति पुनस्त साधनस्य किं प्रयोजनमिति शङ्काव्यावृत्त्यर्थ श्रुतिमाहुः-अत एवेत्यादि । अत एवेति । एतन्नित्यत्वस्य तद्विलक्षणत्वं हदि कृत्वैव विचक्रम इति । त्रिमिः क्रमैरामान्तवान् । एतावता कथ प्रकृतसिद्धिरित्या- काडायामाहुः-अन हीयादि । नित्यत्वं त्वित्यादेरयमर्थ:- :-यथा 'पुरोडाशं चतुर्की हरितोपिणी। इदानीमाविर्भावतिरोभावानगीकारेण परमतरीयाऽऽधुनिकभक्तस्य लीलाया भगवदि- च्छयैव नित्यत्वमाहुः-अथवेति । यथा क्रमेणेति । न त्वाविर्भावतिरोभावरीत्येति भावः। तस्या इति । वर्तमानाया लीलाया इत्यर्थः । तथा घाधुनिक्भत्स भजनेन फीर्व- नेन नित्यलीलाया प्रवेश इति भावः ।। अन धुतिवाक्य प्रमाणमाहुः-अत एवेति । ऋगर्थमाहुः-एप विष्णुरिति । प्रा. वसिद्धिमाहुः-अस्य कीरय इति । ननु जीवस्वरूपमरस्य नित्यत्व स्तोत्रेण कथमित्यव गगाधरभट्टी। दास्यन्निति । शतेश्यान्दसम् । विष्णुमाहात्म्यमिति । यामनावतारीयम् । ।

·व्याख्यानयोपेतम् । किन्वितोऽधिकमप्यस्तीत्याशयेनाह-धुवास इति । अस्य कीरयः स्तो- तारो जनासो भक्ता ध्रुवासो नित्या एवेत्यर्थः । नित्यत्वं तु स्तोत्रेण संतु- टेन भगवता पूर्वोक्तलीलामध्ये तेषां पातनेनेति ज्ञेयम् । अन्यथा जी- वस्य खत एव नित्यत्वेन 'अस्य कीरयो ध्रुवास' इत्यनर्थकं भवेत् । नापि सर्वसंपत्त्या याचाद्यर्थकगमनाभावरूपं कादाचित्कं ध्रुवत्वमत्र वाच्यम् । सङ्कोचे मानाभावात् । तादृशे ध्रुवपदाशक्तेश्च । तस्मादस्म- दुक्त एव श्रुतेस्तात्पर्य वेदितव्यम् । सुजनिमा शोभनानि जनिमानि नामानुकीर्तनम्मरणादीनि यस्यैताहशो विष्णुरुरुक्षितिं विस्तीर्णनि- वासां चकारेत्यर्थः॥ सुवर्णसूत्रम् । करोती'सनेनोक्तस्य चतुर्दाकरणस्य 'आग्नेयं चतुर्दा करोती तिवाक्येनाग्नेय उपसंहा- रस्तथा 'नित्यो नित्याना'मित्यादिनोक्तस्य जीवनित्यत्वस्य भगवत्खोतपूपसंहार इति न वक्तुं शक्यम् । पूर्वोत्तोपन्यस्तश्रुतिस्मृतिन्यायव्याकोपात् । एवं सति यदा ध्रुवत्वश्रा- वणं तत्र कश्विद्विशेपो वक्तव्यः । स चोक्तरूप एव युक्तः । अन्यथा निःप्रमाणकस्य वृत्ति- संकोचस्य लक्षणायाश्चापातादिति । तथा च श्रुत्युक्तभगवत्स्तोतृनित्यत्वार्थापत्त्या लीला- तत्सम्यन्धिनां या सत्ता सा पूर्वोक्ताया विलक्षणा, स्वरूपधर्मयाथातथ्यघटितत्वात् । तस्यास्तु तदन्यथाभावपटितत्वादिति । 'रुद्र यत्ते जनिम चारु चित्र गित्यादौ जनि- मशब्दस्य जन्मनि प्रसिद्धत्वात्तद्यावृत्त्यर्थमर्थान्तरमाहुः-नामानुकीर्तनेत्यादि । जनी प्रादुर्भावे, जायन्त इति जनिमानीति व्युत्पत्त्या तानि तथेत्येतादृश इत्यर्थः । इदं च लीला- नित्यत्वं "तद्भूतस्य तु नातभाव' इत्यधिकरणे अपश्चितम् ।। हरितोषिणी। आहुः-नित्यत्वं त्विति । ध्रुवास इत्यस्यान्यार्थकत्वं वारयन्ति-नापीति । उरुक्षितिमि- अस्य पादस्य व्याख्यानमाहुः-सुजनिमेति । सुष्टु जनिमा यस्येति विग्रहानुरोधेनार्थ- माहुः-शोभनानीति । इदं च सर्व तद्भूतस्य तु नातद्भाव'इत्यधिकरणे पिस्तरेणोक्तम् ॥ गङ्गाधरभट्टी। पातनेनेति । ननु ‘ण्यासश्रन्थो युच् न्याय्यः ? 'कृत्यल्युटो बहुल'मिति न दोपः । जनिमानीति । जन्मानीत्यर्थः । 'जनिमृड्म्यामिगनिन्छन्दसि' । जन्मानन्तरं नामादीनि. भवन्तीति भावेनाः-नामेत्यादि । टिप्पणी। तद्भुतस्येति । व्याससूत्रतृतीयाध्यायचतुर्थपादे । वद्भूतस्य पुष्टिमार्गीयभावं प्राप्तस्य अतद्रायः पुष्टिमार्गायभावतिरोभावो नेत्यक्षरार्थः ।। * ·पादनम् । ३२६. विद्वन्मण्डनम् । (५१) किश्च अनित्यत्वं लीलासु बदन वादी प्रष्टव्यः । ध्वंसप्रतियो- गित्वं ह्यनित्यत्वम् , तदन कुतस्त्वयाऽवधारितमिति । जन्य- अतिमिल भावत्वेनेति चेहयात्, तदा स वक्तव्या, पूर्वसिद्धाया एव तस्याः क्रमेणाविर्भाव एवेति पूर्वमेवोक्तां स्वरूपासिद्धिं किं नानुसंधत्स इति । न पश्यामीति चेद ब्रवीपि, तदा स्वाभिमतेश्वरे- ऽपि तथा हि । धर्मिग्राहकप्रमाणेन स तथैव सिद्ध इति तु तुल्यम् ॥ सुवर्णसूनम् । (५१) एवं शब्दप्रमाणेन लीलानित्यत्वे स्थापितेऽपि शङ्काढ्यमानी जन्यभावत्वेन नश्व- रत्वेन व्यातिं हृदि कृत्वा अनिसा, जन्यत्वात् , जन्या, कमिकत्वादिति ऋमिकत्वबो- धकप्रत्यक्षशब्दानुगृहीतेनानुमानेन प्रत्यवतिष्ठत इति तं प्रत्याहुः-किञ्चेत्यादि । तथा च जन्यत्वनश्वरत्नयोाप्तौ सत्यामपि प्रकृते शब्दस्य तात्पर्यान्तरेण तदनुग्राहकत्वात् , प्रत्य- क्षस्य च तत्त्वास्पर्शित्वेन दुर्वलत्वात् स्वरूपासिद्धनानुमानेन न तत्सिद्धिरित्यर्थः । अत्राह -न पश्यामीवि । असतः सत्तामनङ्गीकुर्वता सिद्धान्तिनाऽपि प्रपञ्चस्य सत्यत्वाय कारणाद्वहिर्भावः, कारणे लय इत्येवंरूपयोरुत्पत्तिनाशयोरङ्गीकारात्तन्न्यायस्यात्रापि शक्य- वचनत्वान्न पश्यामीत्यर्थः । तत्र प्रत्याहुः तदेत्यादि । तथा बहीति । त्वं हि कार्य- त्वलिङ्गकानुमानात् कर्तृत्वेनेश्वर साधयसि, तथा सति कर्तृत्वस्योत्पत्तिविनाशशालित्व. व्याप्तत्वात्तनामि सिद्धान्त्यमिमतं पूर्वपक्षामिमतं चानित्यत्वं निरावाधमतस्तदपि त्रूहीत्यु- हरितोपिणी। (५१) इदानीं तु क्रमिकत्वेन हेतुना जन्यत्वसाध्यकानुमानेन लीलायां जन्यत्वस्वीकtणां नैयायिकाना निराकरणार्थमाहुः किञ्चेवि । प्रष्टव्य इत्यनेन साक्षाद्विवादानईत्वं नैयायिकस्य सूचितम् । तद् ध्यसप्रतियोगित्वम् । अन लीलासु पादिवाक्यानुवादमाहुः -जन्येति । तथा च लीला अनित्या, जन्यभावत्वादित्यनुमान बोध्यम् । जन्यभाव- त्वमेव लीलासु नास्तीति स्वरूपासिद्धिरूपहेत्याभासदोपप्रसं त्वदीयानुमानमित्याहुः-- पूर्वसिद्धाया इति । तथा चाविर्भावतिरोभावावेव लीलाया, न तूत्पत्तिविनाशाविति भाषः । नैयायिकः शङ्कते-न पश्यामीति । इदानीन्तना लीला पूर्वसिद्धेवेति न पश्यामीत्यर्थः । प्रतिवन्योत्तरमाहुः तदेति । तथा बहीति । तुल्ययुक्येश्वरेऽप्यनि- त्यत्वं यूहीत्यर्थः । तथा च घटादिकार्यकर्तरि कुलाले यथाऽनित्यत्वं, तथा जगद्रूपकार्य- गङ्गाधरभट्टी। (५१) तथैवेति नित्यत्वेनैव । मावायरिखनग्येति कपुम्नकम् ।

·व्याख्यानयोपेतम् । ननु न तुल्यम् । अत्र धर्मिग्राहकमानेऽपि प्रातःकालीनलीलायाः सायङ्काले, पाल्यस्य च पोगण्डादिष्वनिरूपणात् । सत्यम् । तत्र हत्त- रकाले पूर्वलीलासत्त्वासत्त्वौदासीन्येन लीलानिरूपणं क्रियते, न तु पूर्वलीलायाः सत्त्वमसत्त्वं वाऽपि निरूप्यते । एवं च सति सन्देहे तन्नि- वारणपूर्वक 'जयति जननिवास' 'यहनि सन्ति नामानि' बृहद्वामनी- पकथा, 'ता वां वास्तुनि' 'ते ते धामानि' 'तद्विष्णोः परमं पद' 'तद्धि- प्रासो' 'ध्रुवासो अस्येत्यादिश्रुतिस्मृतिभिरुक्तरीत्या लीलाया नित्यत्वे- ऽवधारिते सर्वसमाधानार्थ क्रमेणाविर्भावितापा एव लीलायाः क्रमेण सुवर्णसूत्रम् । पालम्भः । ननु धर्मिग्राहकप्रमाणेनेश्वरो नित्य एव सिद्ध इति तत्र तथा कथनमुचितं, नाति चेतनाः-धर्मात्यादि । प्राहक प्रमाणं सर्गाद्यकालीनपरमाणुद्वयसंयोगजनकस्स कर्मणो जन्यत्वसाधकमनुमान, नवानुमानानि वा । प्रकृते तु लीलातत्सम्बन्धिनित्यत्व- साधिकाः श्रुतयः श्रुतार्थापत्तयश्च पोध्याः । तथा च परिहारसाम्यादत्रापि तदुषित- मित्यर्थः ॥ तौल्यं परिहरति-नन्वित्यादि । अत्र लीलाया नित्यत्वग्राहके पूर्वोक्तप्रमाणे सत्यपि तस्मिन् प्रातरित्यायुक्तप्रकारेणानित्यत्वस्यैव सिद्धरित्यर्थः । अत्र समादधते-सत्यमिति । हरितोपिणी। कर्तरीश्वरेऽप्यनित्यत्वं तव मते सिद्ध्यतीति भावः । अन नैयायिका उत्तरमा:-ध- मीति । धर्मी ईश्वरः तद्वाहकं प्रमाणमुदयनाचार्योक्तं पूर्वोत्तानुमाननवकं तेनेत्यर्थः । अ- थवा धर्मिप्राहक प्रगाणं वेदस्तेनेत्यर्थः । स ईश्वरः । तथैव नित्य एव । तुल्यमिति । लीलायामपि नित्यत्वप्राहकं प्रमाणं वेदादिकमस्तीति तुल्यमित्यर्थः ॥ तुल्यता नास्तीत्याशते नन्विति । तुल्यत्वाभावे हेतुमाह-अत्रेति । मानेs. पीति । लीलाया नित्यत्वग्राहके प्रमाणे सत्यपीत्यर्थः । लीलया अनित्यत्वं साधयन्ति -प्रातरिति । तथा च प्रातःकालीना लीला सायङ्काले नास्ति, पाल्यलीला पौगण्डे नास्तीत्यनित्यत्यमिति भावः । समाधानमाहुः-- :-सत्यमिति । एवं च सतीति । लीला- माने निरूपणीये सतीत्यर्थः । सन्देह इति । लीला नित्याऽनिया वेति सन्देहे सतीत्यर्थः । संशयनिवारणार्थ 'जयती'त्यादि-धुवास'-इत्यन्तान्यष्टवचनान्याहुः-जयतीत्यादि । गङ्गाधरभट्टी। अनिरूपणादिति । अनित्सत्वमिति शेपः।

·विद्वन्मण्डनम् । तत्र निरूपणमात्रमिति तत्रापि निर्णयात् कथं न तुल्यत्वम् । न हि. प्रतिपदं नित्यत्वं निरूपणीयम् । एकत्र तथा निर्णयस्यैवान्यन्त्राप्यवगन्तुं शक्यत्वात् । एकत्र निर्णीतः शास्त्रार्थोऽपरत्रापि तथेति न्यायात् । अनन्यलभ्यस्य शब्दार्थत्वात् ॥ ननु लीलायाः कर्मरूपत्वेन तस्य चाचिरावस्थायित्वनियमेन न नि- त्यत्वं वक्तुं शक्यमिति चेत्, हन्त !! एवं ज्ञानस्यापि त्रिक्षणावस्थायि- वनियमेनेश्वरज्ञानस्यापि न नित्यत्वं वक्तुं शक्यम् । धर्मिग्राहकप्रमा- णाचेत् तुल्यम् ॥ सुवर्णसूत्रम् । सर्वसमाधानार्थ मिति । लीलानित्यत्वतत्तद्रसस्वभावतन्मनोरथादिसामञ्जस्यार्थम् । ननु नित्यत्वस्य कण्ठतोऽनुक्केर्न तुल्यत्वमत आहुः-न हीत्यादि । अनन्यलभ्यस्येत्यादि । शब्देन निर्णीतस्य नित्यत्वस्य शब्देतरालभ्यत्वेन शब्दार्थ- त्यादित्यर्थः । एवं शब्दस्य मानान्तरविरोधकृतं नैर्बल्यं निरस्तम् ॥ अतः परं कर्मस्वरूपमर्यादामङ्गदोपविधूननाय पूर्वोत्तरपक्षावाहुः- नन्विति । हन्तेति च । यद्यपि प्रतिवन्देरनुत्तरत्वं, तथापि धर्मिग्राहकाणां पूर्वोक्तप्रमाणानां प्राव- ल्यादपीष्टसिद्धौ प्रतिवन्देः परप्रतिपत्तिमात्रार्थत्वादत्रोत्तरत्वमेच; परप्रसिया परयोधने सौकर्यादिति । तथा चेश्वरज्ञानवत्कर्मणोऽपि लोकविलक्षणत्वान्न तेन लौकिककर्मरूपमर्या- दाभङ्ग इत्यर्थः । एवं त्रयोविंशचतुर्विशौ परिहती ॥ हरितोपिणी। सर्वसमाधानार्थमिति । लीलागभूतसंयोगविप्रलम्भाद्भूतमनोरथादिसिद्ध्यर्थम् । कथं न तुल्यत्वमिति । एवं प्रकारेण निर्णयाद्वेवेन कथं न तुल्यत्वमित्यर्थः ।। कर्मस्वरूपलीलाया नित्यत्वं नास्तीयाशङ्कते-नन्विति । समाधानमाहुः मिति । नवापीयं चिन्तास्तीति हन्त इति सेदः । तत्कारणमाहुः ज्ञानस्यापीति । तु- ल्यमिति । धर्मिप्राहकवेदानुमानादिप्रमाणमुभयत्राप्यस्तीति तुल्यमित्यर्थः ।। गङ्गाधरभट्टी। अनन्यलभ्यस्येति । अनिरूपणेन हेतुनाऽनित्यतं हि त्वया साध्यम् । तच्चान्यलभ्यः त्यान्न शब्दार्थः । अनुमानं च शब्बाहुर्यलमिति वेदवेदान्तमीमांसकाः । जगतो नित्यत्वं च युक्त्याऽपि साधितं, किं पुनीलाया इति भावः ।। कर्मरूपत्वेनेति । 'अनायाससाध्यमिष्टं फर्म लीले ति लक्षणात् । हन्तवमिति । प्रतिबन्देरनुत्तरत्वेऽपि वाद्युत्तरेणैव स्त्रोत्तरसिद्धयर्धमेवमुक्तम् । तदाहुः-धर्मिग्राहकेति ।। - हन्तैव..

·यनम्। । व्याख्यानयोपेतम् ३२९ (१२) ननु लीलासम्बन्धिपदार्थाः सर्वैः सपचनुभूयमाना एव, त- छिन्ना चा? आये, तन्नित्यत्वं प्रत्यक्षबाधितम् । सर्वटट्यगोकुष्ठमधुरादीनां कचिच श्रूयमाणवैलक्षण्योपलम्भाच न तथा सासम्बन्धिपदाथामिष्यक्तिस्या- वक्तुं शक्यम् । द्वितीये त्वेतेपामपीतरपदार्थसा- नतया भक्कमीतिविषयतेति क- धारण्येन तल्लीलारसनिमग्नानामेतेप्वेवासाधार- णप्रेमानुपपत्तिः । ताहग्भक्तानामेतद्दर्शना- दिना तद्रसानुभवेनाहादविशेपस्यानुभूयमानत्वेन च न तथा वक्तुं श- सुवर्णसूत्रम् । (५२) अतः प्रत्यक्षवाधादिदोपद्वयपरिहाराय पूर्वोत्तरपक्षावाहु।-ननु लीलेत्यादिना। प्रत्यक्षबाधितमिति । व्रश्चनादिप्रत्यक्षेण वाधितम् । वैलक्षण्येति । यथा 'रतवद्धोभ- हरितोपिणी। (५२) लीलासम्बन्धिपदार्था ब्रजसम्बन्धिपर्वतवृक्षलताकुञ्जादयस्ते ते द्विविधाः । एके भक्ताभक्कैः सर्वैः परिदृश्यमानाः । अपरे उत्कटभकैरेव परिदृश्यमाना अलौकिकरत्नादि- विशिष्टाः । तत्राशङ्कते-नन्विति । लीलासम्बन्धीति । आजसम्बन्धिसञ्चन्दनतरुल- तागुल्मादयः पदार्था इत्यर्थः । सवैरिति । भक्तैः साधारणजनैरित्यर्थः । सपदि एकस्मि- नेव काले । तथा पारामादिनिकुञानां सर्वैरनुभव एकस्मिन्नेव काले क्रियत इत्यनुभवो- भीति भावः । द्वितीयं पक्षमाहुः-तद्भिन्ना इति । ये परिदृदयमाना निकुनादयस्त- दपेक्षया मिन्ना विलक्षणा इत्यर्थः । वैलक्षण्यं च भक्तैरेवानुभूयमानलं, न वितरजनैरिति भावः । प्रथमपक्षे दूपणमाह-आये इति । तन्नित्यत्वमिति । वृन्दावनस्थतरुगुल्मा- दीनां नित्यत्वमित्यर्थः । प्रत्यक्षवाधितमिति । तेपां वृक्षाणां छेदनादिकं दृश्यत इति फत्वा नित्यत्वं प्रत्यक्षेण याधितमित्यर्थः । अनित्यत्वमपि वक्तुं न शक्यत इत्याह-वाचि- दिति । श्रीमदुत्कटभक्तमुखाच्छ्रीगोकुले यमुनाया उभयती रत्नपद्धति श्रूयमाणं वैलक्ष- ज्यामिति सेपामनित्यत्वमपि वक्तुं न शक्यत इत्यर्थः । द्वितीयपक्षोऽपि न भवतोत्साह- द्वितीये विति । उत्कट भक्तैरेव परिदृश्यमाना इति पक्षे वियर्थः । एतेपामपीति । सर्वानुभूयमानपदार्थानामित्यर्थः । तहीलेति । अलौकिकभगवतीलारसनिगमानामित्यर्थः । एतेष्वेवेति । सर्वैरनुभूयमानेषु प्रजपदार्थेषु । तथा पात्र भरायभावे भक्तानां दोपः म्या- दिदि भावः । ननु मारतु लौफिके प्रेमानुत्पत्तिः, का अतिरित्यत--आहुः-ताहम्म. मानामिति । एतदर्शनेति । सधैरनुभूयमानप्रजमण्टलदर्शनादिना । तद्रसानुभवैन । अलौकिकरसानुमवेन । अपरं हेतुमाहुः-आल्हादेति । न तथा पत्तमिति । अलौकि- फमेमोत्पचिर्मा भयवित्ये माई न शस्यमित्यर्थः । प्रेमोत्पतिस्त्वलौकिक या जायते सा गगाधरमही। (५२) लक्षण्येति । 'रलयद्धोभयतटी'सादि। - ·विद्वन्मण्डनम् । क्यमित्युभयतःपाशा रजः । न च भिन्नत्वेऽप्यभिन्नत्वभ्रमात्प्रेमायुपप- त्तिः । दृश्यते हि स्वमप्रतीतप्रमदादर्शनादिना पारमार्थिक(नर)स्खलना- दिरिति वाच्यम् । एवं तादृशाहादोपपत्तावपि तत्र तत्र वेणुकिङ्किण्या- दिश्रवणतत्सौरभविशेपानुभवप्रदीपाद्यनुभवानां पारमार्थिकानामनुप- पत्तेः। न ह्यभिमानमात्रेणोक्तानामनुभवः संभवति । अन्यथा जागरित- स्यापि प्रमदास्पर्शाउनुभवप्रसंगः। तादृशेषु भ्रमानुपपत्तिश्चेत्यादिशङ्का निरासस्तु 'दियीय चक्षुरातत'मितिश्रुतिव्यास्यानेनैव कृत इति दिक ॥ सुवर्णसूनम् । यतटी'त्यादि । तादृशेष्विति । उत्कटभक्तिमत्सु । एवमाशङ्कामुक्त्वा तत्समाधि स्मार- यन्ति-दिवीवेत्यादि । तथा च तद्व्याख्याने दिवि स्वर्गे यथेत्यादिना स्वर्गीयाणा पदार्थाना महदुद्भूतरूपवत्त्वेऽपि स्वर्गस्थदृश्यत्वमेय, न त्वदृश्यत्वमपि, तथैव वस्तुसाम- र्थ्यात् , तथैवानापीति श्रौतदृष्टान्तवलेन साधारणजनाविषयत्व स्थापितम् । तेन सर्वानु. भूयमानपदार्थ-यो मिन्नत्वमर्थादेव सिद्धमिति प्रत्यक्षवाघोऽनवसरादेव पराहतः । लौकि- केप्पपि भक्ताना लीलासम्बन्धित्वेन बुद्धिस्तु 'चक्षुरिति द्वितीयैकवचनान्त'मित्यादिना सर्वानुभूयमानस्य तद्वृत्तिलाभस्थानत्वव्यवस्थापनादस्य तत्सम्बन्धिसम्बन्धित्वप्रयुक्तत्वाद- वाधकत्वेन पर्यवस्यतीति न दोपलेशशेष इति भावः । एव पञ्चविंशपडिशौ परिहृतौ ।। हरितोपिणी। तदभेदभ्रमादित्याशङ्कते-न चेति । भ्रमादपि प्रेमोत्पत्तिर्जायत इत्यन दृष्टान्तमाहुः दृश्यते हीति । समाधानमाहुः-एवगिति । एवमभेदभ्रमेणेत्यर्थः । तत्र तत्रेति । निकुखे निकले इत्यर्थः । तथा च भ्रमेणाल्हादो भवतु नाम, पर त्वद्यापि स्थलविशेष सत्याना वेणुकिङ्किण्यादीना तन तत्र श्रवणादिक जायत इति तदनुपपत्त्याऽभेदो इति भावः । ननु लौकिमलौकिक भिन्नमेव, प्रदीपाद्यनुभवस्तु तदेवेदमित्यमिमानेनेत्यत आहुः-न हीति । उक्तानामिति । वेणुकिङ्किण्यादीनामित्यर्थः । लौकिकदृष्टान्तानुसर- णमस्तु नाम, तथाप्यपर निष्रष्ट समाधानमुन्यते इत्याहुः-तादृशेप्विति । उत्कटः क्तियुक्तेजित्यर्थः । नन्वित्यादिना पूर्वपक्षे समाधानमाहुः-शहानिरासस्त्वित्यादिना । दियीति । दियि । स्वर्गे इत्यर्थः । तथा च सर्गे ये ये पदार्थाः सन्ति ते सर्व स्वगीया. णामेव दृश्या, न लन्येपामेवगनापि भक्तानामेवालौकिकलीलासम्यन्धिपदार्थी दृश्या, न सन्येपाम् । एव च ते लौकिय साधारणजनविपयपदार्थेभ्यो मिन्ना एयेति भावः । एवं प मफाना लौरिकेपु प्रेमोत्पत्तिस्तु लीलासम्बन्धित्वेनेत्यवधेयम् ॥ गहाधरभट्टी। वाहशेष्यिति । लीलारसनिमानेषु । दिवावति । दिविष्ठं वस्तु यनसानामेय ८श्यते, बकाय ·प्यते। व्याख्यात्रयोपेतम् । (५३) ननु प्रभासीयकथायाः कथं सझतिरिति चेत्, उच्यते भग- प्रभासीय. वान् हि सर्वलीलायुतः प्रकटः सदा । तथा च यथा धर्म- लीला विषय- रक्षा, सद्रक्षा, देवकार्यकरण, भुभारहरणादिकं भगव- वाति प्रमाण- ल्लीला; तथैवासुरव्यामोहनमपि लीलैव । मोहनं च माय- यरेन निरू. यैवेति निश्चयः । एवं च सत्यासुरमोहनार्थ या लीला सा मायिकीति मन्तव्या। तस्यां च लौकिकत्वेनासत्यत्वेन ज्ञा- सुवर्णसूनम् । (५३) अतः परं प्रगाणयोरितरेतरविरोधो लीलास्थानां नाशानुभवादितिदोपद्वयप- रिहाराय तत्कृतं पूर्वपक्षमाहुः-नन्वित्यादि । कथं सगतिरिति । पूर्वोक्तप्रमाणैहि ली- लालीलास्थयोनित्यत्वं, तत्कर्तुश्च दृश्यमानविग्रहाभिन्नत्वं च व्यवस्थापितम् । तथा सति द्वारकालीलास्थानामपि तथात्वमावश्यकम् । एकादशस्कन्धे च यदुकुलस्य शापपूर्वको नाश उच्यते । 'लोकाभिरामा स्वतनुं धारणाध्यानमगलाम् । योगधारणयाऽs- नेय्याऽदग्ध्या धामाविशत्स्वक'मित्यनेन स्वरूपस्यान्यथाभाव उच्यते । तथा सति प्रमाणयोर्लीलयोश्च विरोधात् प्रदर्शनमात्रार्थत्वं सर्वस्यायाति । यदि ध स्वप्नादिवैधा- मायिकत्वं नागीक्रियते, तदाऽपि सत्कार्यवादस्य पूर्व साधिवत्वादनापि तन्न्यायेन का. र्यत्वे सिद्धेऽनित्यत्वस्यैव दायम् । अशावतारणाच । तथाऽङ्करमौमाहृतादीनां पुराणान्तरे पूर्वजन्मकथनादपि तथा । एतेनैव प्रथमतृतीयस्कन्धीयार्जुनोद्धवोक्ती भारतविष्णुपुराणा- हरितोपिणी। (५३) इदानी लीलाया नित्यत्वे पूर्वपक्षमुत्यापयन्ति-नन्विति । प्रभासीयेति । प्रभासक्षेत्रे सर्वेपी यादवकुलोत्पन्नानां विप्रशापेन नाश उच्यते, तथा घ लीलोत्पन्नानां लीलायाश्च नाशात्कथं नित्यत्वमिति भावः । सहति व्युत्पादयितुं समाधानमाहुः- गगाधरभट्टी। क्या लीलावं यस्तु लीलारसनिममानामेव दृश्यते, तस्माहीलायाः पदार्थी मिन्ना एय, वयापि लौकिकेपु भक्काना लीलास्थत्वयुद्धपनुपपत्तिः ? भैवं योचत । लौरियेवेपाली- रिफमाफट्यात् । यथा चक्षुर्गोलकेऽतीन्द्रियचक्षुरिन्द्रियावेशः । इदमपि व्याख्यातं पशु- रितिद्वितीयाच्यारयायाम् ॥ (५३) कथं सगतिरिति । योगधारणया तनुं दग्ध्या धामाविशत्यमिति साप- विकारः, 'यदून्यदुमिरन्योन्यं भूभारान्संजहार हेपि लीलाम्पानाम् ; दयात्वं नि- खत्वे फयम् ? न प सत्कार्यवादान दोपः । कार्यत्यम्यैयानित्यत्वाम् । रिचांगापवरणा- सर्वजन्मोपाख्यानाय भपादीनां पयं नित्सतं प्रयतव्यम् ।। ।

·विद्वन्मण्डनम् । नेन भगवत्यपि लौकिकत्वज्ञानमसुराणामेव, न देवानाम् । यतस्तदर्थ- मेव तत्करणम् । अत एव भगवताऽप्युक्तम्-'अवजानन्ति मां मूढा मानुपी तनुमाश्रितम् । परं भावमजानन्तो मम भूतमहेश्वरम् । मो- घाशा मोघकर्माणो मोघज्ञाना विचेतसः । राक्षसीमासुरीं चैव प्रकृति मोहिनीं श्रिताः । महात्मानस्तु मां पार्थ दैवी प्रकृतिमाश्रिताः । भज न्यनन्यमनसो ज्ञात्वा भूतादिमव्यय'मिति । 'मामव्यय'मिति पदाभ्यां या प्रकटो दृश्यते तमेवाविकृतं जानन्तो भजन्त इति गम्यते ॥ अपि च भगवद्गीताव 'यदक्षरं वेदविदो वदन्ति विशन्ति यद् सुवर्णसूनम् । दिस्थमौशलादिकथाऽपि व्याख्याता । अतो विप्रहलीलातत्सम्बन्धिना नित्यत्वे बहुवाक्य- विरोधादस्याः सद्भतिर्न भवतीत्यतः प्रश्नः कथं सद्भतिरिति । तत्र तस्याः सङ्गति व्युत्पादयितुं विग्रहादिनित्यत्वेऽपि सद्गतिर्न दुर्घटेत्याशयेनाविर्भूतस्य भगवतः सामर्थेन तदुपपत्तिमाहुः-उच्यते भगवानियादि लीलैवेत्यन्तम् । तथा च तदपि लीलात्त्वा- स्वरूपसाध्यमिति तदानीमपि स्वरूपं नित्यमिति तत्सामध्येनैव तदुपपत्तिरित्यर्थः । सा कया विधयेयाकावाया तत्करण, तस्याः स्वरूपं, वा विधां चाहुः-मोहनं चेसारभ्य, करणमित्यन्तम् । इयं च लीलाऽसुरार्था, न देवार्थत्यत्र मानमाहुः-अत एवेत्यादि । तथा चैतद्वाक्ये स्वावज्ञायासद्भावप्रकारयथनपूर्वकमुक्तत्वात्तेपा मूढत्वेन मोहस्य सार्वदि- क्यात्तिरोभावावसर एवप्रकाराकरणे मोहशैथिल्यं भवेत् । अतस्तथा करणम् । तेन च देवाना न मोह इति । तस्यामोहस्य व्याख्यातत्वादेव ज्ञानप्रकारमाहुः- तथा चासुराणामेवान्यथाबुद्धिर्न देवानामिति पूर्वोक्तं युक्तमेवेत्यर्थः ॥ एवमस्या लीलाया अमुरार्थत्ये सिद्धे स्वरूपनियत्वं निप्प्रत्यूहमेवेत्याशयेन तन्नित्यत्व- हरितोपिणी। उच्यत इति । लीलाया नित्यत्वोपपत्तिमाहुः-भगवानित्यादिना, लोलवेत्यन्तेन । सर्व- लीलायुत इति । धर्मरक्षाद्यसुरव्यामोहनान्तसर्वलीलायुत इत्यर्थः । तथा च प्रभासी. यलीलयाऽमुरव्यामोहनमिसमुरव्यामोहनामिकेयं लीलेति भावः । शरीरादित्यागादिक मायियं मिध्याभूतमित्याहुः-मोहनं चेति । सामायिकी । अमुरव्यामोहनामिका लीला मायियी मन्तव्येत्यर्थः । तथा चेय लीला मोहनार्थ भितेसन प्रमाणमाहुः-अत एवेति । अमुरा मानुपं मामवज्ञानन्ति, महात्मानस्तु मामव्ययं जानन्ति, अत एय अमुरव्यामोहनारिमकाया लीलाया भमुरार्थत्वेऽपि तस्या लीलाया अनित्यत्वेन प्रद्धि- शिष्टस्यरूपम्याप्यनित्यत्वापत्तिः । अतस्तम्य निसत्वे प्रमाणं दर्शयन्ति-अपि चेति । -मामित्यादि। ते भजन्दीत्यर्थः॥

·व्याख्यानयोपेतम् । ३३३ यतयो वीतरागाः । यदिच्छन्तो ब्रह्मचर्य चरन्ति त पदं संग्रहेण प्रवक्ष्य' इत्युपक्रम्याक्षरखप्रास्युपायौ निरूप्य, खप्राप्तौ च विशेपमुक्त्वा पुनर्भगवतोच्यते-'अव्यक्ताध्यक्तयः सर्वाः प्रभवन्त्य हरागमे । राठ्या- गमे प्रलीयन्ते तत्रैवाव्यक्तसंज्ञके । भूतग्रामः स एवायं भूत्वा भूत्वा म. लीयते । रात्र्यागमेऽवशः पार्थ प्रभवत्यहरागमे । परस्तस्मात्तु भावोऽन्यो- ऽव्यक्तो व्यक्तात्सनातनः । यः स सर्वेषु भूतेषु नश्यत्सु न विनश्य- ती'त्यादि । एतदन्ते च 'पुरुषः स परः पार्थ भराया लभ्यस्त्वनन्यये- त्युक्त्वा परस्य लक्षणमुच्यते 'यस्यान्तःस्थानि भूतानि येन सर्वमिदं तत मिति । अत्र च यत्सर्वेषु भूतेषु नश्यत्स्वपि स्वयं न नश्यति तस्यैव लक्षणं 'यस्यान्तस्यानि भूनानि येन सर्वमिदं तत'मितिपदेनोक्तम् । एतल्लक्षणवत्त्वं च मृत्साभक्षणजृम्भणादिलीलानिरूपणप्रस्तावे पक्षा- न्तरनिरासपूर्वकं भगवतो दृश्यखरूपस्यैव नैसर्गिकधर्मवेन दशम- स्कन्ध एव निरूपितम् ॥ सुवर्णसूत्रम्। साधकं मानान्तरमाहुः-अपि चेत्यादि । निरूप्येति । 'मित्येकाक्षरं ब्रह्मेत्यनेन 'अनन्यचेता' इत्यनेन च निरूप्य । उक्त्येति । 'मामुपेत्य पुनरितिश्लोकेनोक्त्वा । एतदन्त इति । एवमक्षरस्तरूपनिरूपणानन्तरम् । एवं गीतोक्तप्रमेयं निरूप्य ताशवं हरितोपिणी। भगवता साक्षादर्जुनं प्रति 'यदक्षर'मियनेनोपक्रमः कृतः, अनन्तरं 'ओमित्येकाक्षरं ब्रह्म व्याहरन्मामनुस्मर'नित्यनेनाक्षरप्राप्युपायं, 'अनन्यचेता' इत्यनेन स्वप्रात्युपायं च निरूप्य 'मामुपेत्य पुनरित्यनेन स्वप्राप्तावक्षरापेक्षया विशेषमुक्त्वा पुनर्भगवता 'अव्य- कायचय' इत्यादिनाऽक्षरस्वरूपनिरूपणमुच्यते । एतदन्ते पुरुपस्य भक्तिलभ्यत्वमुक्त्वा 'यस्यान्तःस्थानी त्यनेन परस्य लक्षणमुच्यत इत्यासण्डलार्थः । एतादृशं परस्य लक्षणं भगवत्यस्तीत्याहुः-~-एतल्लक्षणवत्वं चेति । निरूपितमिसनेनान्वयः॥ गगाधरभट्टी। निरूप्येति । 'ओमित्येकाक्षर'मिति । 'अनन्यचेता' इति च | विशेषमिति । 'मामुपेत्य तु कौन्तेय पुनर्जन्म न विद्यत' इति । एतदन्त इति । 'अव्यक्तोऽक्षर इत्युक्तस्तमाहुः परमां गतिम् । यं प्राप्य न निवर्तन्ते तद्धाम परमं ममे यक्षर- निरूपणान्त इत्यर्थः । अयमर्थोऽत्र प्रकरणे-विनैव साधन प्रलयेऽक्षरमाप्तिः सर्वेपा, मा- निनां स्वनावृत्तिः, परमाप्राप्तिस्तु भत्त्यैवेति न पूर्वापरविरोध इति ॥ ~ " ·व्याख्यात्रयोपेतम् । सुवर्णसूत्रम् । { आस्ते ॥ म]न यो गुरुसुतं यमलोकनीतं त्वां चानयच्छरणदः परमानद- धम् । जिग्येऽन्तकान्तकमपीशमसावनीशः किं स्वावने स्वरनयन् मृगयुं सदे- हम् ॥ तथाऽप्यशेपस्थितिसंभवाप्ययेष्वनन्यहेतुर्यदशेपशक्तिधृक् । नैच्छत्प्रणेतुं वपुरत्र शेपितं म]न किं स्वस्थगति प्रदर्शयनितिश्लोकरयाणामनायमर्थः-पूर्व पदुकुलनाशः स्वरूपान्यथाभावश्वोक्तः । तर 'योगधारणयाऽऽग्नेय्याऽदग्ध्या धा- माविशत्स्वक'मिसनाकारप्रश्लेपस्यापि संभवदुक्तिकत्वात् किमदग्धा, उत योगिवदग्ध्या थामाविशदिति सन्देहे तं वारयितुं प्रवृत्तो लीलातत्सम्बन्धिस्वरूपविषयकं सन्देहं प्रथमेन वारयति । अन्यथा तृतीयश्लोफेनैव तन्निवृत्तेरायौ न वदेत् । तथा सत्ययमर्थः-राजन *पूरस्याक्षरादप्युत्तमस्य तिनुभृतां यादवादीनां जननाप्ययेहा उत्पत्तिनाशचेष्टाः मा- याविडम्बनं मायानुकरणमवेहि । परो हि नित्यलीलासम्बन्धिनां समागमने(?) स्वमा- ययोत्पत्तिनाशत्वेन प्रत्याययति । तत्र दृष्टान्तो, यथा नटस्येति । नटो यथाऽन्यदन्यव- प्रत्याययति तथेत्यर्थः । इदमेव पूर्वाध्याये मौशलटिष्टं दारुकं प्रति भगवतोक्तम्-'त्वं तु मद्धर्ममास्थाय ज्ञाननिष्ठ उपेक्षकः । मन्मायारचनामेतां विज्ञायोपशम बजे'- त्यनेन । 'एता'मित्यनेनान सनिहितस्य 'गच्छ द्वारवती सूते'ति शोकत्रयोक्तस्यैव परा- मात् , सर्वस्य मायिकत्वेऽमिसंहिते सर्वामित्येव वदेत् । अतस्तदनुयाद एव 'मायावि- इम्बन मित्यनेति निश्चयः । परत्वं निगमयितुमिदानी सृष्टिगुणयोगमाह-सृष्ट्वेत्यादि । महिर्महिमा । तथा च प्रलये यथा सर्व खात्मनि निवेश्योपरततात्कालिरुपरियरयुक्त. लिपति तथेदानीमास्त इत्यर्थः । श्रीधरीये तु 'तनुभृत्सु यादवादिष्याविर्भावतिरोभावचे. टेति भगवत्परत्वेन व्याख्यातम् । तचिन्त्यम् । तनुभृत्पदवैयर्थ्यप्रसलकत्वात् । आवि- मावतिरोमावान्तरे जननाप्ययव्यवहाराभावेन तावतेय पारितार्थ्यात् । तस्मादुक्क एवार्थः। एवं सपरिकरस्य स्थिती योधिताया पुनः सन्देहः स्यात्, ननु मूलरूपे तथास्तु, अवता- ररुपे तधात्व कथमवगन्तव्यमिति, तदर्ध सामर्थ्यमाह-मानेति । अन्तकान्तकं मृत्युक्षयम् । स्वावने स्वीयानामवने । तथा च मर्यशरीरस्य नाशोत्तर चिरकालेऽपि गुरुमुसानयनेन ब्रह्मास्त्रदृग्धत्यदानयनेन मृत्युसयजयेन प लोक्येददेवाप्रतिवद्धसामय. स्यैदानीमपि स्वापराधिमृगयुस्वनयने प्रस्टोफरणात्सपारगेफरूपमेय मामध्य विनिग. न्तव्यम् । तथा च मूलरूपमेवेदमित्यर्थः । एवमेव यसोद्धययोः स्थापनाद् प्रामणपा- टिप्पणी। परभ्येति । पतरि पष्ठीयम् । सुभृवामिति । एमगि पठो। .

·विद्वन्मण्डनम् । सुवर्णसूत्रम् । क्याप्रतिवध्यत्वमपि सामथ्य चोयम् । तर्हि सामर्थ्य विद्यमाने स्वानात्मानं च कुतो न रक्षितवानित्याकाहायां तत्कारणं, भक्तस्थितिमर्यादा चाह-तथापीत्यादि । अनन्यहे- तुर्निरपेक्षकारणम् । तथा च देवकार्याध प्रकटस्तदर्थ तेऽप्यवतारिताः, यदा तत्सर्व कृतं, तदा स्वस्य भूमौ कार्याभावात् स्वधामजिगमिपायां तेषां वपुरत्र शेपितं प्रणेतुं नैच्छत् । तद्धि मर्त्यमपि वं सुसं पुष्णातीति भगवदस्थिती सुखाभावेन तत्पोपस्य सुतरामभाव इत्यतो नैच्छदित्यर्थः । तदाह-'मन किं स्वस्थगति प्रदर्शय निति । स्वस्था भग- वदेकनिष्ठाः, ते हि भगवदिच्छानुरूपमेव कुर्वन्ति, तैरेवमवगतम्-भगवानेवमसुरान् व्यामोहयिष्यति, ततस्ते तथा कृतवन्त इति तेषां गति प्रकृष्टामुत्तमां दर्शयन् विद्यमाने ऽपि सामध्ये तान्न रक्षितवानिति भावः । तेन यथा प्राकट्यावसरे 'वभूव प्राकृतः शिशुरिति स्वत एव तथा भावनेन प्राकृतयुद्धिरुत्पादिता, तथा तिरोधानावसरे स्वतोऽ. ग्निप्राकट्येनात्मानं योगिनमिव प्रदर्शयता स्थिरीकृता । लौकिकप्रकारकरणे तु भक्ता अपि व्यामुझेरन् , प्रकारान्तरे असुरा अपि व्यामोहं शिथिलं कुर्युः, यथाऽयोध्यानयनेन । अत उभयसामन्जस्यार्थ स्वतत्रेच्छ एव नाट्यं समापितवान् । जनिष्यमाणदैत्यव्यामोह- स्थिरीकरणरूपदेवकार्यस्यैतावतैव सिद्धेरिति 'लोकाभिराम तिश्लोकतात्पर्य सिद्ध्यति । अत एव प्रथमस्कन्धे 'ययाऽहर वो भारं तां तनुं विजहावजः । कण्टकं कण्टके- नव द्वयं चापीशितुः समम् । यथा मत्स्यादिरूपाणि धत्ते जह्याद्यथा नटः। भूः भारः क्षपितो येन जहाँ तच्च कलेवर'मिति द्वयेन नटदृष्टान्तपूर्वकं भूभारहर्तृदेहस्यैव त्याग उक्तो, न लीलान्तरकर्तुः । तेनाप्यन्तरासृष्टिरूपस्यैव देहस्य त्यागः सिध्यतीति स्वस्मिन् प्राकृतत्वबुद्ध्यापादकं यद्रूपं तदनेन नाट्येन त्यक्तम् , न तु मूलरूपं व्यूहरूपं वेति फलति । यथा नटो नाट्यवेपमेव दूरीकरोति, न स्वीयं रूपमिति । न च व्यूहमूल: रूपयोरभेदः । 'वृष्णीनां वासुदेवोऽस्मीति विभूतौ कथनान् । किश्चैतेनान्यदपि कार्य साधितम् । एकं भगवतः कार्य वह्वर्थानां च साधक'मितिशास्त्रार्थात् । तथाहि-वेदः सर्वोऽपि भगवहीलाप्रतिपादकः । तथा च जातकर्मादिप्रतिपादकसार्थकत्वाय यथा वदन- करणमेयं सांपरायिकप्रतिपादकस्यापि तथालायैवं करणम् । देवानामप्यद्भुतरसोत्पादना- येचैतन् । तदुक्तं तत्रैव-'देवादयो ब्रह्ममुख्या निविशन्तं स्वधामनि । अविज्ञात गतिं कृष्णं ददृशुश्चातिविस्मिताः । सौदामिन्या यथाऽऽकाशे यान्त्या हित्वाऽ- भ्रमण्डलम् । गतिर्न लक्ष्यते मत्यस्तथा कृष्णस्य देवतैः । देवादयो ब्रह्ममुख्या दृष्ट्वा योगगति हरेः । विस्मितास्तं प्रशंसन्तः स्वधामानि ययुर्मुदति । नन्धिदम- त्यनुचितम्–'हासो जनोन्मादकरी घ माय'तिवाक्या स्मितस्य मायात्वेन तत्कृत- कामदयादिपद्धनस्यापि मायिकत्वाससमत्वादिति चेत्, न तस्या मायाया एतदिन - ·व्याख्यानयोपेतम् । उक्तं च ब्रह्माण्डपुराणे-'अमोहाय गुणा विष्णोराकारश्चिच्छरी- सुवर्णसूत्रम् । त्वात् । फलभेदेन तथा निश्चयात् । दृश्यन्ते हि मरुदेशराजधान्यां मायाविरचितदाहि- मानामिदानीमपि फलानि । तान्युपभुजानानां च तद्रसानुभवतापोपरमादयः । अन्यत्र च दर्शनमात्रता मायाविरचितानाम् । तेन तत्रेवात्रापि फलवैजायेन कारणवैजात्यमनुमे- यम् । यदि च कारणवैजात्यं न मनुपे, तदाऽपि फलवैजात्यस्य प्रत्यक्षसिद्धत्वान्न पूर्वत्र दोषसंचारः । दर्शननिरस्तत्वात् । प्रकृते च शब्दसिद्धत्वात् । एवं सति नेत्रनिमीलनेन च देवानां ज्ञानशक्ति तिरस्कृत्यात्मसंयोजनेन बहिःस्थितं सर्व यथास्थितमेव स्वस्मिन्विला- प्यावरणाग्निमुपनिपदुक्तां परमात्मस्थानभूतामग्निशिखां वा प्रकटीकृत्य तस्मिन् स्वयमन्त- भूय पूर्वप्रतिपादितं स्वनित्यलीलास्थान प्राविशदिति निवन्धोत्तो निष्कर्षः । तदेतद्ब्रह्माण्ड पुराणब्रह्मपुराणाभ्यामपि द्रढयन्ति वादिमुखध्वंसाय-उक्तं चेत्यादि । बाझोक्तमज्ञत्वा- हरितोपिणी। उक्त चेत्यादिना, 'दोपा विष्णोर्न हि कचिदित्यन्तेन । नन्वाराधकत्व जीवधर्मः, गङ्गाधरभट्टी। उक्तं चेति । माध्वभाष्ये, ब्रह्मतर्कविवरणेऽपि ब्रह्माण्डे-'स्त्रीपुंमलानुपङ्गात्मा देहो नास्य विजायते । किन्तु निर्दोपचैतन्यसुखनित्यां स्वकां तनुम् । प्रकाश- यति सैवेयं जनिर्विष्णोर्न चापरा। तथाऽप्यसुरमोहार्थ परेपां च क्वचित्कचित् । दुःखाज्ञानश्रमादींश्च दर्शयेच्छुद्धसद्गुणः । क्व व्रणादि क्व चाज्ञानं स्वतन्त्राचि- न्त्यसद्गुणे । दौर्लभ्याच्चैव मोक्षस्य दर्शयेत्तानजो हरिः। कृष्णो यत्यक्तदेहोऽपि त्यत्तदेहस्य देहवत् । लोकानां दर्शयामास स्वरूपसदृशाकृतिम् । श्रीभागवतेऽपि ---'राजन्परस्य तनुभृजननाप्ययेहामायाविडम्बनमवेहि यथा नटस्य'। *तनुभृत इव जननादीत्यर्थः । 'मयेन यो गुरुसुतं यमलोकनीतं त्वां चानयच्छरणदः पर- मास्त्रदग्धम् । जिग्येऽन्तकान्तकमपीशमसावनीशः किं स्वावने स्वरनयन्मृगयु सदेह मिति । कथं तर्युक्तम्-'योगधारणयाऽऽग्नेय्या दग्ध्वे'ति, असुरख्यामोहनार्थमि- त्युक्तम् । अदुग्ध्वेत्येव वा पदम् । श्रीधरोऽपि-योगिनः स्वच्छन्दमृत्यवः, आग्नेय्या योगधारणया तनुं दग्ध्वा लोकान्तरं गच्छन्ति, भगवाँस्तु न तथा, किन्त्वदग्ध्वैव' । तत्र हेतुर्भक्तानां धारणा यानयोस्तदर्शनार्थम् । न हि धारणेवासत्पदार्था । 'अमोहाये'त्यादि- वचनान्तराणि घान्यत्र व्याख्यातानि ॥ टिप्पणी। तनुभृत इव जननादीति । भागवतचन्द्रचन्द्रिकादिपरमतव्याख्याऽनुसार व्याख्यानम् । तोपिणीकद्विस्तु याउपयोधिनीवियूतौ श्रीधरस्वामिवदेव व्याख्यायते । परन्तु सदापि सुवर्णसूत्रछतामसंमतमित्येतदीयसुवर्णसूत्रे व्यकमेव ॥ * - ·यो प्रदर्शनम् । (५५) ननु सर्वस्य प्रपश्यस्यैव मायिकत्वमुच्यते, न तु फेवलं प्रभासीयलीलाया इत्यत 'आहुः-एतेनेति । प्रभासीयलीलाया मिथ्यात्वकयनेन । श्रवणादिमिर्ग्रहमाणं नवरमि- व्याख्यात्रयोपेतम् । ३३९ त्यैवास्या लीलायाः प्रदर्शनमात्रपरत्वमित्यध्यवसेयम् । न चैतदनुरो- न पूर्वलीलानामेव तथात्वं वक्तुं शक्यम् । तासामुक्तप्रमाणैर्नित्यत्वे- नैव सिद्धत्वात् । न चोक्तदृष्टान्तन्यायेन पूर्व तथा सिद्धमपि पश्चाहा- व्य(ता)मिति वाच्यम् । तत्र लौकिकलेन प्रमाणस्य, दोपस्यापि संभवे- ऽपि प्रकृते दोषासंभवात् । अत्र पूर्वोक्तन्यायेन लीलानामन्योन्यं या. ध्यवाघकभावाभावेन तथा वक्तुमनवसरश्चेत्यलं विस्तरेण ॥ (५५) एतेन 'यदिदं मनसा वाचा चक्षुश्या श्रवणादिभिः । नश्वरं गृह्यमाणं च विद्धि मायामनोमय मितिभगवद्वाक्यं प्रभासीयप्रसङ्गस्थस- लीलामध्यपात्यन्तरङ्गभक्तं प्रत्युक्तमिति न वास्त- न्दिग्धवाक्यानां ताप- वत्वं कस्याप्यस्य वक्तुं शक्यमिति निरस्तं वेदित- व्यम् । उक्तरीयाऽऽसुरव्यामोहाय प्रदयमानाना- सुवर्णसूत्रम्। यादीनां वर्तमानार्थफप्रयोगाणामन्यथानुपपद्यमानत्वात्तदनन्यगत्येत्यर्थः । अत्र पूर्वोक्त- न्यायेनेत्यादि । नटदृष्टान्ते यथा जीवनं प्रामाणिकं तन्मरणस्य याधकं, समग्राङ्गता चा- वयवविशरणस्य वाधिका; तन्यायेनात्र प्रभासीयलीला न तच्छरीरादिवाधिका । उत्तर- माणविरोधेन तद्दर्शनस्याप्रामाणिकत्वात् । अतस्तथाकथनमनवसरपराहतमित्यर्थः । अलं विस्तरेणेति । ब्रह्माण्डपुराणे नारदप्रभब्रह्मोत्तराभ्यामेकादशस्कन्धसमाप्तौ च कण्ठत एवास्यां लीलायां मायिकत्वस्य कथनात्तथेत्यर्थः ।। (५५) ननु तस्सा एव लीलाया न मायिकत्वं, किन्त्वखिलप्रपश्यस्यैव तथात्वम् , एकादशीयसप्तमाध्याये भगवतोद्धवं प्रति तथोपदेशादित्याशङ्कायामाहुः-एतेनेत्यादि। हरितोपिणी। घ प्रभासीयलीलायाः पूर्व सर्या लीला नित्या, अन्या लीला प्रदर्शनमानार्थत्याहुः-तथे. त्यादिना, अलं विस्तरेणेत्यन्तेन । अन्नाशङ्कवे न चेति । उत्तेति । ऐन्द्रजालिकन्या- येनेत्यर्थः । उत्तरयन्ति-तत्रेति । प्रकृते । भागवतादिप्रमाणे । अपरमपि समाधान माहुः-अत्रेति । अत्र भगवदीयनित्यलीलायाम् । पूर्वोकेति । ऐन्द्रजालिकविद्यान्या येनेत्यर्थः । तथा वक्तुमिति । नायिकत्वं वामित्यर्थः ।। त्यन्ययः । भगवद्वाक्यमिति । एकादशस्थसप्तमाध्यायीयभगवद्वाक्पमित्यर्थः । अन्तर गङ्गाधरमट्टी। (५४) दृष्टान्तन्यायेनेति । रटान्तसिद्धन्यापेनेत्यर्थः । ।

·३४० विद्वन्मण्डनम् । मर्थानामेव 'यदिद'मित्यादिना कथनात् । अन्यथा 'नश्वर मिति नोक्तं स्यात् । 'गृह्यमाण'मित्येतावतैव सर्वप्राप्तः । एवं सति द्विजशापेन नम्व- सुवर्णसूत्रम्। एतेनेति । प्रभासीयलीलाया मायिकत्वोपपादनेन । अन्यथेति । सर्वस्य मिथ्यात्वे । एवं सतीति । अस्मिन् वाक्ये नश्वरपदनिर्देशे सति । उक्तव्याख्यानोपष्टम्भाय वनसं वाक्यान्तरमाहु: -अत एवेत्यादि । अत एव । इतरस्यानश्वरत्वादेव । श्रीधरीये तु 'मनसा वचसा दृष्ट्येति पाठः । ननु हंसगीवायामेव 'ईक्षेत विभ्रममिदं मनसो विलासं दृष्टं विनष्टमतिलोलमलातचक्रम् । विज्ञानमेकमुरुधेव विभाति माया स्वास्त्रिधा गुणविसर्गकृतो विकल्प' इत्यत्र, इदं जगद्विभ्रमः, मनोविछासत्वात् ; दृष्ट. त्वात् , विनष्टत्वात् । स्वप्नवत् । अतिलोलत्वात् । अलातचक्रवत् । इत्येव जगन्मिध्यात्व- साधकानुमानगोधनात्तन प्रभासीयप्रसगामावेन वाक्ये तद्विपयत्वस्य वक्तुमशक्यत्वादिति चेत्, न, अंगापि 'विज्ञान'मित्युत्तरार्द्ध, त्रिधागुणविसर्गकृतो विकल्पो विज्ञानम् , उरुधा विमानात् , मायावन् , स्वप्नवदिति । अनेन सगुणसृष्टावेवान्यख्यात्या विज्ञानरूपत्वनिग- मनेन निरीश्वरस्मार्तसृष्टावेव तथा पर्यवसानात् , 'सदेव सौम्ये त्यादिवत्युक्तप्रपश्यनि- ध्यात्यानापादकत्वात् । अन्यथा पूर्ववाक्यविरोघस्यापरिहारेण द्वयोरप्यसङ्गतत्वापावास, तनापीन्द्रियप्रायस्यैव स्वामिन्नत्ववोधनात् । अतस्तत्रापि विषयभेदोऽवश्यमभ्युपेयः । एव• मेय द्वादशाध्यायसन्दर्भेऽपि ज्ञेयम् । तत्रापि 'स एप जीव' इत्यारभ्य 'पटो यया तन्तुवितानसस्था' इत्यन्तमार्घचतुर्भिर्भगवद्रूपं प्रपञ्चमुक्त्वा 'य एप संसारतर' रित्यारम्य 'मायामयं वेद स वेद वेद'मित्यन्तैः साखिमिर्द्वितीयस्य कथनात् । मत एव पूर्वन 'अयं हि जीनखिवृदब्जयोनि रित्यनेन त्रिगुणाधारत्वं लोकपद्मकारणत्यमे कत्वादिक च तस्योक्तम् । द्वितीये तु वे अस्य वीजें' इत्यनेन कारणद्वयं योधितम् । तेनानापि पूर्ववदेय निरीश्वरसृष्टौ पर्यवसान योध्यम् । एवमन्यत्रापि वैराग्यार्थ नृसिंह वापनीयोकामैन्द्रजालिकहष्टिमादायैवोच्यते पुराणेप्विति निवन्धोक्तदिशाऽवगन्तव्यम् । वदस्मपितृचरणैरावरणम) सम्यक् प्रदर्शिवमिति नेइ प्रपश्यते । प्रकृतमनुसरामः॥ हरितोपिणी। शभक्तमिति । उद्धवं प्रतीत्यर्थः । कथं निरसमित्यत आहुः-उकरीत्येति । अर्थाना- मेवेति । प्रभासीयलीलामध्यपाविनामानामित्यर्थः । यदिदमिति । भगवद्वाक्यस्य यदि- समियादिनेसः । अन्यथेति । सर्वप्रपञ्चमिध्यात्वस्य भगयदभिप्रायविपयत्वे । नम्वर मिति । गृपमाण यभश्वर वन्मायामनोमयमित्यर्थः । समातेरिति । सर्वप्रपश्यस्य प्राप्ते. रित्यर्थः । नश्वरपदस्सारस्समाहुः-एवं सतीति । एवं घ सर्वप्रपथस्य नश्वरत्वं भगव• ..

·व्याख्यानयोपेतम् । ३४१ रमिति गृह्यमाणं तथेत्यर्थः पर्यवस्यति । अत एव 'यदिदं मनसा वाचा गृह्यतेऽन्यैरपीन्द्रियः । अहमेव न मत्तोऽन्यदिति बुध्यध्वमंजसेति भ. गवतो हंसस्य वचनं गीयते ॥ (५६) अत्र विद्वद्भिरेवं ज्ञेयम्-आदौ निगूदाशयेन शुकदेवेन 'भूभा- रराजपृतना' इत्युपक्रम्य 'संजहे खकुलं विभु'- प्रभासीयलीलासम्पन्धिया- दवकुलं नित्यलीलामध्यपातिया- रित्यन्तेन मोहिका लीला सामान्यत उक्ता। दपकुलतो भिन्नमित्युपपादनम् । अनास्वकुलमिति निगूढः पदच्छेदो ज्ञेयः । वा- स्तव्यां नैसर्गिक्यां लीलायां भुवि प्रकटतया सत्यां कथमेवं संभव. तीति शङ्कानिरासाय 'स्वमूति दूयेनाग्रे भुवि लीलाप्राकट्यप्रयोज- नाभावं ज्ञापयितुं लीलाप्राकट्यप्रयोजननिप्पत्तिकथनपूर्वकं सर्वाश्य- सुवर्णसूत्रम् । (५६) ननु प्रभासीयलीलासम्बन्धिनां मायिकत्वे द्वारकालीलास्थानामपि मायिकत्व- मेव सिद्धयति, द्वारकास्थानामेव शापात् शप्तानामेव च तथाभावादित्याशङ्कायामाहु:- अत्र विद्वद्भिरित्यादि । स्वमूत्येति । द्वयेनेति । 'स्वमूर्त्या लोकलावण्यनिर्मुल्या लोचनं नृणाम् । गीर्भिस्ताः स्मरतां चित्तं पदेस्तानीक्षतां क्रियाः । आच्छिद्य हरितोपिणी। दमिप्रेतं न भवति, किन्तु प्रभासीयलीलाया एवेत्यर्थः। नन्वयममिप्राय इत्यत्र प्रमाणं आहु- 1-अत एवेति । वचनमिति । सप्तमाध्यायीयभगवद्वचनमित्यर्थः। (५६) ननु द्वारफास्याना यादवानामेव प्राक्षणशापानन्तरं प्रमासे गमन मिति वन- सानां फयं मायिकत्वमित्यत आहुः-अत्र विद्वद्भिरिति । आदाविति । एकादशे प्रारम्भ एवेत्यर्थः । पदच्छेदो ज्ञेय इति । संजहे अस्यकुलमिति पदच्छेद इत्यर्थः । लीला द्विविधा वासवी, लौकिकी च, तत्र नित्या या वास्तवी लीला तस्या नाशः फय- मित्यत भाg:-वास्तव्यामिति । कथमेवामिति । कथं नाशः संभयतीत्यर्यः । पदरछेदे क्रियमाण आशङ्कायाः 'संजहेऽस्वकुलं विभुरितिपद्योत्तरपाद्वयन निराकरणमाहुः- स्वमूत्येति । 'स्वमूर्त्या लोकलावण्यनिर्मुक्त्या लोचनं नृणाम् । गीर्भिस्ताः स्मरतां चित्तं पर्दस्तानीक्षतां क्रियाः । आच्छिच फीति मुन्टोक्यां पितत्य राक्षसानु को । तमोऽनया तरिप्यन्तीत्यगात्त्वं पदमीश्वर' इतिव्येनेत्यर्थः । चौरिम्याप गाधरमही। (५५) अत एयेति । इतरम्प प्रपपस्वापि नियतादेव । पपिम् फपित्तपञ्चम्य यद- नित्परसवर्णन पैराग्या पुराणे, सन्निपन्धे विराई छतम् ।। किमत - ·३४२ विद्वन्मण्डनम् । त्वलक्षणं पदमगादित्युक्तम् । लौकिक्या भूमेरधिष्ठानत्वमान उपयो- गादखाभाविकत्वमिति तद्विलक्षणं पदमिति ज्ञापनाय खमित्युक्तम् । अग्रे च 'ब्रह्मण्यानां वदान्यानां नित्यं वृद्धोपसेविनाम् । विप्रशापः क- थमभूदृष्णीनां कृष्णचेतसा मिति राजप्रश्नवाक्यव्याजेन नित्यलीलाम- ध्यपातियादवखरूपनिरूपणेन प्राप्तशापानां तद्भिन्नत्वं ज्ञापितं व्यासेन। 'विभ्रवपुः सकलसुन्दरसंनिवेशं कर्माचरन् भुधि सुमङ्गलमासकामः । आस्थाय धाम रममाण उदारकीर्तिः संहर्तुमैच्छत कुलं स्थितकृत्यशेष' इत्युत्तरे तु स्वरूपं लीलां च भुपि प्रकटीकुर्वन् प्रयोजननिष्पत्तिं ज्ञात्वा धाम सहज नित्यं यल्लीलास्थानं तदेवास्थाय रममाण एव स्थितकृत्य शेषः स्थितोऽग्निमासुरव्यामोहलक्षणः कृत्यशेपो यस्य तादृशः, 'कुलं सुवर्णसूत्रम् । कीर्ति सुश्लोक्यां वितत्य ह्यञ्जसा नु को। तमोऽनया तरिप्यन्तीत्यगात्स्वंपद- मीश्वर' इति द्वयेन । तद्भिन्नत्वमिति । 'यदिदं यादवकुलं वीर्यशौर्यश्रियोद्धतम् । लोकं जिघृक्षगुद्धं मे घेलयेव महार्णव' इति । भगवद्वाक्योक्तधर्मवत्वाद् वृद्धसेवित्वे य तदभावात्तेपा तद्भिन्नत्वम् । ननु 'विभ्रद्वपुरित्युत्तरे अकुलमितिपदच्छेदस्याशक्य- हरितोपिणी। न भवतीति ज्ञापयितुमाहुः-लौकिक्या इति । स्वमित्युक्तमिति । पये खं पदमगा'- दित्युक्तमित्यर्थः । तथा च द्वारकास्थ यद्यादवकुल तत्स्वकुल, यत्प्रभासे गतं तदस्खकुल- मित्यर्थः । इदमेव कथयन्ति-अग्रे चेत्यादिना । निरूपणेनेति । 'ब्रह्मण्याना'मित्या- दिना निरूपणेनेत्यर्थः । तद्भिनत्वमिति । नित्यलीलामध्यपातियादवमिनत्वमित्यर्थः । अत एव भगवतोक्तम्--यदिदं यादवकुलं वीर्यशौर्यनियोद्धतम् । लोकं जिघृक्ष- द्रुद्धं मे वेलयेव महार्णव' इति । अत्र 'यदिद'मित्युक्त्योद्धत'मित्युक्त्या च तद्भिन्नत्व योध्यम् । ननु राज्ञा प्रश्ने कृते 'विधवपुरित्युत्तरित शुकदेवैस्तत्र तु 'सहर्तुमच्छत कुल मियनाकुलमितिपदच्छेदो न सभवतीति कथमुभयोभिन्नत्वमित्यत आहुः- गगाधरमट्टी। (५६) तद्भिन्नत्वं ज्ञापितमिति । 'यदिदं यादवकुलं वीर्यशौर्यनियोद्धतम् । लोकं जिघृक्षगुद्धं मे वेलयेव महार्णव' इति वृद्धसेवित्वेऽसमयात्तद्भिन्नमिदम् ॥ एकादशसुवोधिन्या नार्थोऽय स्फुटतीति चेत् । व्याख्यातमेव मे तत्र वीक्षस्यापेक्षसे यदि । सहमच्छतेति । अयमर्थो भर्तृसूक्ते 'भर्ता सन् नियमाणो विभति' 'एको देवो वाधा निविष्टः, यदा भार तन्द्रयते स भतुं निधाय भारं पुनरस्तमेती'- यादिना निरूपित इत्यन्यत्र निरूपितम् । -विभ्र- ·व्याख्यात्रयोपेतम् । ३४३ . सुवर्णसूत्रम् । स्वाद् वृद्धसेवित्वे च नैवं वक्तुं शक्यमित्यत आहुः-विभ्रदित्यादि । तथा च यथा 'दया ह प्राजापत्या' इत्यादावेकगोलके देवासुरभेदमिन्नानीन्द्रियाणि, तथैव पुरुषावि- भूतन्यायेन तेष्वाविष्टं यत्कुलं तदेव तथेत्यर्थः । अत्रैवं बोध्यम्-प्रथमस्कन्धेऽर्जुनोती 'एवं बलिष्टैर्यदुभिर्महद्भिरितरान् विभुः । यदून यदुमिरन्योऽन्य भूभारान संज- हार हेति । एकादशे भगवद्विचारानुवादे च 'भूभारराजपृतना यदुभिर्निरस्य गुप्तः स्ववाहुभिरचिन्तयदप्रमेयः । मन्येऽवनेननु गतोऽप्यगतं हि भारं यद्यादव कुल- महो अविषह्यमास्ते' इत्यनेन च भूभारभूतत्वमुक्तम् । तृतीयस्कन्धे चोद्धवैः 'दुर्भगो वत लोकोऽयं यदवो नितरामपी'त्युक्त्वा ते किं सर्वे, उत केचिदित्याकासायां 'थे संवसन्तो न विदुहरि मीना इबोडुप'मिति पूर्वोक्तानां स्वरूपमुक्तम् । 'इङ्गितज्ञाः पुरुषौदा एकारामाश्च सात्वताः । सात्वतामृपभं सर्वे भूतावासममंसते त्यनेन विपरीतज्ञानवत्त्वं चोक्तम् । एवमान्यत्रिकमपि । एवंभावश्च न नित्यलीलास्थेपु घटते । एवं सति स्वस्मिन्निव परिकरेऽपि प्राकृतत्वबुद्ध्युत्पादनाय यन्नाटयमंशावतरणादिना कार्य- सृष्टित्वप्रतिपादकमारब्धम् , तल्लोकवत्कार्यदेहावस्थाप्रदर्शनप्राणत्यागचिताग्निप्रवेशसाम्परा- यिककारणादिना (शोकादिना) चासुराणां स्वपरिकरे लौकिकत्वबुद्धिस्थिरीकरणेनैवं समापितम् । एतदेवाचापि 'यथेन्द्रजाले'त्यादिना पूर्व सूचितम् । आद्यन्तमेकरीत्या नाट्य एव हि नटस्य माहात्म्यमन्यथा वैदग्ध्यहानिरित्यतः स्वस्मिंस्तथा प्रदर्शनं, परिकरे चैवं प्रदर्शनमियपि सर्व नियन्धे 'रामस्य सत्वदेहस्तु पूर्वमेव निरूपितः । बलवगु- क्मिणीमुख्या नाट्यं सर्पमिहोदित'मित्युक्तदिशा सिद्ध्यति । तेनेदमेष हृदि फत्या 'यदिदं मनसा वाचे'ति 'त्वय्युद्धवाश्रयति य' इत्यादीनि याक्यान्युक्तवान् । एतदेष निबन्धेऽपि 'यन्मायिकत्वकथनं पुराणेषु प्रदृश्यते । तदन्द्रजालपक्षण मतान्तर- मिति ध्रुव'मित्यनेनोक्तम् । एवं स्वभर्तुरभिप्रायं सात्वैव श्रीमदुद्धयस्यापि पृष्णिपु स्नेह- पाशविच्छेदप्रार्थनादयः । 'अथापि तदभिमायं जानन्नहमरिन्दमे तिवाक्यान् । एवं पानेदं योध्यम्-प्रभुप्राकट्यसमयेऽवतारिता न सर्व एव लीलास्था, अपि तु फतिच- नेय । 'यदुवरपरिपत्स्वैर्दोभिरित्यस्य यदुवरपरिपत्सु ये स्वदोरुपाः सेपफा इतिच्या- स्यानाद्, भगवद्विचारानुवादे 'गुप्तः स्वयाहुभिरिति यदुविगेपणाग पूर्वजन्मांशावतर- पादिकथनाग । अंशावतरणप्रकारश्न मेधा जीवानाम् । चिट्ठीयद्वारा सतेजःसंझामण. रूपः । यया पाण्डवादिषु । तथा सति तदंशसंभूतशरीरे जीयान्तरप्रवेशः । कचित्तु पादिना स्वदेवमन्यया फरयाऽकृत्वा याऽन्यपीयें या सदेहाः प्रविश्यायतरन्ति । यया यमलार्जुनपिदुरादयः । फचित्तु पूर्वदेई विहाय लिन सदापरन्ति । यया भीनन्दा ·३४४ विद्वन्मण्डनम् । . . सुवर्णसूनम् । दयः । तत्र पूर्वस्मिन् प्रकारे जीवस्य भत्त्यादिना यथाऽधिकार फलं, देहस्य पातोऽश. स्वांशिनि प्रयापत्तिः । द्वितीये तु 'यावदधिकार मितिन्यायाच्छापाद्युपात्तदेहस्य त्याग- स्तदाविष्टस्य पूर्वदेहस्य यथा स्थिततामात्रम् । यमलार्जुनादी, 'विदुरोऽपि परित्यज्य प्रभासे देहमात्मवान् । कृष्णादेशेन तञ्चित्तः पितृमिः स्वक्षयं यया'वित्यादौ च तथा निर्णयात् । जन्मान्तरमापनाना तु भगवत्सेवाकरणेन, भक्या वा यथाऽधिकार भगवति, नित्सलीलायां वा ब्राह्मण प्रवेशः, स्थूलसूक्ष्मशरीरयोस्त्यागः । भौमाहतानां तु अष्टावनाप्रसादशापाभ्यां भगवत्पन्नीत्वचौरहस्तगतत्वादि । तत्र लक्ष्म्यंशस्य लक्ष्म्यां प्रत्या- पत्तौ फायदेहस्यान्ययात्वम् । 'गतश्रीपु गृहे वितिवाक्यात् । तेन न कोऽपि दोषः । श्रुतीनां तु कार्यकोटावप्रवेशाच्छब्दब्रह्मात्मक एव देहः । अग्निकुमाराणामपि प्रसादरूप- स्त्रीशक्तिरूपो वाम एव । यासां च कार्य आसीत् स तूत एव । तेनैव न्यायेन गोपी- चन्दननिदानभूतदेहोऽपि व्याख्यातः । एवं महिष्यादीनां तु पूर्वमुक्त एव । एवमेव यथासंभवमितरेपामपि ज्ञेयः । एवं सति यमनृगनलकूयरादिवत्सदेहानामेव कार्यदेहान्तरे प्रवेशकथनेनापि लीलास्थाना नित्यत्वसिद्धौ निष्प्रत्यूहायामपि सत्यां यत्प्राप्तिभासिकदेहा- गीकरणं वद्भगवद्वाक्यानुरोधात् । तदेतदुक्तं-'तथेत्यर्थः पर्यवत्यती'त्यन्तेन । एतदेव दृढीकृतम्-अत एवेत्यारभ्य, न तु पूर्वलीलाक!त्यन्तेन । न च 'कालात्मना भग- यता शक्रदर्प जिघांसते त्यत्रापि कालात्मपदान्नेदं साम्प्रतमिति वाच्यम् । दर्पहतिमात्रे, तत्करणभूतवाक्योतिमान एव च तद्रूपप्राकट्येनेतरलीलायां तदभावेनादोपात , कालस्य भगवञ्चेष्टारूपत्वेन गुणीभूततया सत्वेऽप्यदोपाञ्चेति । अयं चार्थस्तैत्तिरीयारण्यके मसू- चानुवाके 'भर्ता सन् भ्रियमाणो विभती'यादिना प्रतिपादितः । तथाहि-भर्ता सन् भ्रियमाणो विभर्ति, एको देवो बहुधा निविष्टः । यदा भारं तन्द्रयते स भर्तु निधाय भारं पुनरस्तमेतीति । भर्ता सन् , 'पुरुषः स परः पार्थ भक्त्या ल. भ्यस्त्वनन्यया । यस्यान्तःस्थानि भूतानी'त्युक्तरीत्या धारकः सन्, 'यो लोकत्रय- माविश्य विभर्त्यव्यय ईश्वरः' 'यः पृथिव्यां तिष्ठन्नित्युत्तरीया ध्रियमाण एव वि. मर्ति । तन हेतु:-"एको देवो वहुधा निविष्ट' इति । देवः पीडिता बहुधा स्मिन् शरीरे वैश्वानराक्षिपुरुपप्रादेशमात्रागष्टमात्रादिरूपैर्नानाप्रकारेण स्थितः क्रीडार्य पारयति । यदि तनीडाविरागकाले भूभारभूतं यादवकुळं भर्तु तन्द्रयते आलस्यं प्रा. प्रोति, तटा भारं पूर्वोक्तं निधाय धचित्प्रभासादौ निक्षिप्य पुनरस्तमेति । यथाऽवता- रात्पूर्वमदृश्यमानः स्थितस्तथैवादर्शनं प्राप्नोतीति यथास्थितस्यैवासभवनमुक्तम् । एतदेव तृतीयस्कन्धे 'कृष्णधुमणिनिम्लोच' इत्यनेनोद्धवैक्तम् । ननु भर्तव्यस्य कुतो भारता देश यागमहाविएम्य पूर्वदेहस्य पात इत्यधिक मु.पु.। एकैक.

·व्याख्यानयोपेतम् । ३४५ सुवर्णसूत्रम्। येन भर्तुलन्द्रेत्याकालायामाहुः-'तमेव मृत्युममृतं तमाहुः तं भर्तारं तमु गो- तारमाहुः स भुतो भ्रियमाणो विभर्ति य एनं वेद सत्येन भर्तु'मिति । अत्र पूर्वार्द्ध अविदुषां विदुषां भक्तानां च ज्ञानप्रकारा उक्ताः, क्रमेण तत्कथनप्रयोजनमुत्तरार्द्ध- नाह—य एनं भर्तारं सत्येनामायया भर्तु धारयितुमनुसन्धातुं वेद स भृतः स तेन व्याप्तो भ्रियमाणस्तेनैवाविश्य धार्यमाणस्तं विभर्ति । तथा च भक्तातिरिक्तान्न विभीति भक्त्यभावात्तेपां भारता, तेन भर्तुस्तन्द्रेति सत्येनैव भर्तव्यमिति तदुक्तिप्रयोजनमनूदितम् । अथ पूर्वोक्तं पोपयितुं सर्वदा भगवदनुसन्धानाय च तृतीयया भूभारहेतुं वदन् 'समोऽहं सर्वभूते'वित्यनेनोक्तेऽर्थे निदर्शनमाहुः-'सद्यो जातमुत जहात्येपः उतो जरन्तं न जहात्येकम् । उतो वहुनेकमहर्जहार अतन्द्रो देवः सदमेव प्रार्थ' इति । एप भर्ता । सद्यो जातं, 'भवद्भिरंशैर्यदुपूपजन्यताम् । स यावदुर्व्या भरमीश्वरेश्वरः स्वका- लशक्त्या क्षपयंश्चरेद्धवी'त्यत्र यावद्भूभारहरणमुपजननस्योक्तत्वात्प्रभासीयलीलायामपि भूभारहरणात् तदानी यो जातः स सद्यो जातो वोऽन्यो वा तमुत अपि जहाति भूमौ त्यजति । 'पन्नस्तस्यामभूद्यस्तु मौशलादवशेपितः । स्त्रीवालवृद्धानादाय हतशेषान् धनञ्जय' इत्यादिवाक्यात् । उतो अपि एक जरन्तमुद्धवं न जहाति न यजति । 'स्वधाम नय मामपी'ति तदमिलापात् स्वस्थाने वदर्याश्रमे तं प्रेषयन् ब्रह्म- वादादिकं चोपदिशन्न त्यजति, उतो वहून् यादवान् , एकमहः । सप्तम्याः खादेशः । एकस्मिन्नहनि जहार भूर्लोकादपहृतवान् , अतोऽयं देवोऽतन्द्रोऽभक्ताभक्तत्यागात्यागक- रणे अनलसः सदमेव सदैव प्रार्थः भक्तैर्भूत्याऽनुसन्धेय इत्यर्थः । एवं भारहेतुमुक्त्वाऽ- भारहेतुं तुरीययाऽऽह-'यस्तद्वेद यत आवभूव संधां च या संदधे ब्रह्मणैपः । रमते तस्मिन्नुत जीर्णे शयाने नैनं जहात्यहस्सु पूर्येष्वि'ति । यत आवभूव आविर्यभूय याँ च संधां प्रतिज्ञा ब्रह्मणा सह संदधे कृतवान , यस्तद्वेद जानाति, तस्मिन् पुरुपे जीणे जरति शयाने स्वपति रमते तेनैव क्रीडति, एनं जानन्तं भक्तं पूर्येप्वहस्सु पूर्व भयेपु दिनेषु न जहाति न त्यजति । ज्ञातृत्वात्तेन कार्यचिकीर्पया तादृशमुद्धवं न यत्यान् । तथा घेदमभारहेतुत्वनिदर्शनमित्यर्थः । एवं भाराभारहेतुमुक्त्वा भारहरणानकारं वदिष्यन् सर्वस्य तदाज्ञाकर्तृत्वसूचनपूर्वक तिरोधानप्रकार वदति पञ्चम्या सौति च-त्यामापो अनु सर्वाश्चरन्ति जानतीः । वत्सं पयसा पुनानाः त्वमग्निं हव्यवाह समिन्से त्वं भर्ता मातरिश्वा प्रजानामिति । हे भतः! त्वदभिप्राय 'समुद्रः सप्तमेऽहयेतां पुरी च प्लाययिष्यतीतिरूप, त्वां वा जानतीः जानन्यः सर्वाः आपः सामुद्यः अनु लक्षीकृत्य घरन्ति । तदुक्तम्-'द्वारका हरिणा त्यतां समुद्रोऽप्लाययत् क्षणात् । पर्जयित्वा महाराज श्रीमद्भगवदालय'मिति । शाने दृष्टान्तः–'वत्सं पयसा पु. वि.४४ ·३४६ विद्वन्मण्डनम् । सुवर्णसूत्रम् । नाना' इति । स्वीयं वत्सं ज्ञात्वा क्षीरेण पोषयन्त्यो गवादय इवेत्यर्थः । निरुक्ते 'अवं नत्वा वारवन्त'मित्यत्रोपमावाचकपदाभावेऽप्युपमाव्याख्यानाददोपः । तथा च भगव• दिकछाज्ञानेऽमिमानिप्रेरिता जडा अपि यत्र भगवत्कार्य कुर्वन्ति तन्न चेतनाना कि वक्त- व्यमित्यर्थः । त्वमग्निमावरणरूपं हव्यवाहं मुखरूपं वा समिन्त्से । मि इन्धी दीप्तौ । संदीपयसि । एतेन तिरोगावप्रकारकथनेन स्वरूपनित्यत्वमुक्तम् । स्तुतिमाह-त्वं प्रजानां भर्ती धारकः पोषकञ्च । एतेन 'वं मायया त्रिगुणयाऽऽत्मनि दुर्विभाव्यं व्य सृजस्यवसि लुम्पसि तद्गुणस्थ' इत्यादिदेवस्तुतेरर्थ उक्तः । किञ्च मातरिश्वा त्वमेव प्राणो वायुश्च । एतेनास्तमितत्वयोधनात् 'शुद्धिर्नृणां न तु तथेड्य दुराशयानां विद्याश्रुताध्ययनदानतपःक्रियाभिरित्यत्रोक्तं भगवद्यशसः श्रद्वया शोधकत्वमुक्तम् । अपहतपाप्मत्वात् । तेन वक्ष्यमाणयुद्धादिकं त्यदिच्छयैव, न तु कर्मविपाकरूपमिति घो- धितम् । अथ पष्ठया स्तुवन् भारहरणाय युद्धमाह-त्वं यज्ञस्त्यमु वे वासि सोमः तव देवाहवमायन्ति सर्वे । त्वमेकोसि बहननुप्रविष्टः नमस्ते अस्तु सुहयो म एधी'ति । स्व यन्त्रप्रवर्तकत्वेन यज्ञोऽसि । एतदेव देवस्तुतावुक्तम्-'यश्चिन्त्यते प्रय- तपाणिभिरध्वराग्नौ त्रय्या निरक्तविधिनेशह विर्गृहीत्वे त्यनेन। 'वासिष्ठो ह सात्य- हव्य' इत्युपाख्याने यज्ञ एव यज्ञप्रतिष्ठायाः श्रावणात् । किञ्च, त्यमुवेव सोमोऽसि उमया संहारशत्तया सह वर्तमानः सोमरत्वमेवासि । एतदेव देवस्तुतौ-'नस्योतगाव इव यस्य वशे भवन्ति ब्रह्मादयस्तनुभृतो मिथुरर्यमानाः । कालस्य ते प्रकृति पूरुपयोः परस्ये' यनेनोक्तम् । युद्धादिकमाह, हे देव। सर्वे यदुष्ववतीर्णास्तवाऽऽहव सं. ग्राममायन्त्यागन्छन्ति । तन हेतुः त्वमेको वर्हस्ताननुप्रविष्टोऽसीति, युद्ध त्वदिच्छ: यैव, न तु कर्मविपाकेनेत्यर्थः । तदुक्तम्-'जघ्नुर्मुकुन्देन विमोहिता भृश'मिति । एवं लीलामुक्त्वा नमन प्रार्थयते-ते नमोऽस्तु मे मम सुहव एधि सुष्टु समीचीन हवमा हान यस्य तादृशो भव, आहातुं सुलभो भवेत्यर्थः । तत्रापि 'नताः स ते नाथ पदा रविन्द मिति प्रागेवोक्त्वा तदनन्तर 'ततः स्वधाम परमं विशव यदि मन्यस' इति प्रार्थितम् । एवं केवलं भगवन्तं स्तुत्वा द्वाभ्या रामकृष्णौ स्तौति, असुरवधाय द्विरूपेणा- यतीर्णत्यात् । तत्र सप्तमी-'नमो वामस्तु शृणुतर हवं मे प्राणापानावजिरा संचरन्ती । हयामि वां ब्रह्मणा तूर्तमेतम् यो मां देष्टि तं जहितं युवाना' इति । हे प्राणापानौ देवौ । या युवाभ्यां नमोऽस्तु, मे मम हवं हानं शृणुतम् । अजिरं रणाजिर संचरन्ती विचरन्तौ यां युवा, ब्रह्मणा मप्रेण हयामि, तूर्त शीघ्र एतं मह भागच्छवम् । प्रयोजनमाह-युवाना नित्यतरुणौ युवा यः शर्मा द्वेष्टि तं जहितं पिनासयतम् । तथा च युयां विना न मे शनिवृत्तिरतो यथाऽस्मद्विनापनेन भूशप्रयो ·न्यानन्दिनः सकाशान्महानधिको, प्रशानन्द इत्यर्थः । तथा च तदर्थमेतावत्करणम् । व्याख्यात्रयोपेतम् । सुवर्णसूत्रम् । भूमिष्ठभक्तशत्रवश्च हतास्तथाऽस्मद्गृह आगत्य तत्राप्यस्मदाधकान् निवर्तयतमित्यर्थः । अथाष्टमी-प्राणापानौ संविदानौ जहितम् अमुष्यासुना मा संगसाथाम् । तं मे देवा ब्रह्मणा संविदानी वधाय दत्तं तमह हनामी'ति । हे प्राणापानौ देवौ ! संविदानावैकमसं प्राप्तौ जहितमस्मच्छवू परित्यजतम् । अमुष्य मच्छचोरसुना प्राणेन मा संगसाथाम् संगतौ माभूताम् । मे ब्रह्मणा मदीयविज्ञापनमत्रेण संविदानापैकगत्वं प्राप्तौ युवां तं शत्रु मां वधाय दत्तं प्रयच्छतम् । तं शत्रुमहं हनामि नाशयामि । तथा च हनने श्रम इति मधीनतां तस्य सम्पादयतम् । पश्चान्मयैव स निवर्तनीय इत्यर्थः । असुराणामपि भगवद्वीर्यरूपत्वात्तद्धनने भगवतः कोपो भवेदिति तदभावाय तस्य द्वेष्टुत्व- फथनपूर्वकं साम्प्रतलीलायां तदनुकूलताज्ञापनपूर्वकमेवं प्रार्थनम् । एवं स्तुत्वा साम्प्रति- कलीलायां भारभूतस्य स्वरूपं नवम्याह-असज्जजान सत आवभूव यं यं जजान सउ गोपो अस्य । यदा भारं तन्द्रयते स भर्तुम् परास्य भारं पुनरस्तमे- तीति । सतो यादवकुलाद्भगवतो वा असन्मायिक जजान उत्पन्नम् । तत्र गमकम्-- आवभूव ईपद्धभूव नश्वरं बभूवेति । 'मायामात्रं तु कारन्य॑नानभिव्यक्तस्वरूप- खा'दिति सन्ध्याधिकरणसिद्धान्तसूत्रे तदुक्तम् । अत्रापि 'प्रत्यनीकं मन्यमाना वल- भद्रं च मोहिता' इति कथनात् तदृष्ट्यादिपु यत्प्रत्यभात्तत्तथैव । अत्रैवं बोध्यम्-भग- वान् यदा तिरोधित्सति, तदा मायां विस्तारयति । तस्याश्च पडानया निषिद्धदेशकाल- द्रव्यकमन्त्रक्रियाः । तेषु प्रकृते मैरेयद्रव्यदुरुक्तिक्रियाभ्यामाश्रयाभ्यां तामुत्थाप्यानित्य- लीलास्यानामिन्द्रियबुद्धिपु तया व्यामोह उत्पादिते तत्सहकस विपयतारूपारते ते तं तं प्रत्युत्पादिताः । ततो व्यामुग्धनित्सलीलामध्यपातिशस्त्राहतिद्वारा विपयवारूपास्ते ना- शिताः । तेनेतरेषां लीलास्थेप्येव नष्टबुद्धिरुत्पादितेति । तदुक्तम्-यं यं जनान स उ गोपो अस्येति । गौर्वाण्यात्मिका तद्रक्षक एव स, यं यमुत्पादितवान् वस्मिन् पूर्वसा- रूप्यात्तद्विपयिणी हत इति बुद्धिरिति तत्स्वरूपमुक्तम् । उक्तां लीलामुपसंहरति 'यदा भार'मित्यादि । अर्थस्तु व्याख्यात एव । लीलामुपसंहृत्य मध्ये प्राणरूपत्वं यदुक्तं तत्रो- पपत्तिं दशम्याह-'तद्वै त्वं प्राणो अभवः महान् भोगः प्रजापतेः । भुजः करिष्यमाणः यद्देयान् प्राणयो न वेति । यद्यदा त्वं भुजः भोगार करिष्यमाणः सन् नव देवान् नवगोलकवर्तिदेवान् प्राणयः प्रकण व्याप्तवानसि, तत्तेन देव ! वं माणः प्राणनामा अभवः । कीदृशो भोगो यदर्थमेतावस्करणं तबाह-प्रजापतेः उपा- भाणत्वेनापानतायुक्तधोपलक्षणतयेति शुभम् ॥

·३४८ विद्वन्मण्डनम् । संहर्तुमैच्छते'त्येकेन श्रीशुकैरुक्तम् । तेनास्य कुलस्य मायिकत्वं सि. द्ध्यति । कृत्यसिद्धिर्यतस्तथैव भवति । भुवीति पूर्वमुक्तमेवेति तद्भिन्न- मेव घाम वाच्यम् । तदुक्तमस्माभिः। अग्रेऽपि कालात्मना निसृष्टा मुनय इत्युक्तं, न तु पूर्वलीलाकति ॥ श्रुत्युक्तवैपरीत्येन यन्मोहाय हरिः स्वयम् । प्रदर्शयति तन्मोहगम नाय न मद्वचः ।। सुवर्णसूत्रम् । ननु यद्येवं तदा सर्वेषामेवायमर्थः कुतो न भातीत्यत आहुः-श्रुत्युक्तेत्यादिद्वयम् । हरितोपिणी। द्वपुरिति । मायिकत्वं सिद्ध्यतीति । धामाऽऽस्थायेति क्त्वाप्रत्ययस्य भुक्त्वा व्रजतीति- वदुत्तरकालीनक्त्वार्थकतया तदनन्तरं संहर्तुमैच्छदित्युत्तया सिद्ध्यतीत्यर्थः । तथा च भूता- वेशन्यायेन द्वारकास्थयादवकुल आविष्टं प्रभासीययादवकुलं भिन्नमिति 'यथा द्वया है प्राजापत्या' इत्यादावेकगोलके देवासुरभेदेन मिन्नानीन्द्रियाणि, तथैवात्रापि योध्यम् । ननु 'धामास्थाये'त्यत्र धामशब्देन भूरूपं धाम कुतो न वक्तव्यमित्यत आहुः- कृत्य सिद्धि रिति । यादवकुलभेदविचारविस्तरस्तु सुवर्णसूत्रादवगन्तव्यः । अस्मिन् विषये स्वयं श्रीमत्प्रभुगोस्वामिभिरुच्यते-तदुक्तमिति । अग्रेऽपि कालात्मनेति । एकादो--- 'कर्माणि पुण्यनिवहानीति दशमं पद्यं प्रथमाध्यायेऽस्ति तत्रोक्तमित्यर्थः । कालात्मना निसृष्टाः, पूर्वलीलाकर्ता नेत्यनेन पिण्डारके मुनीना प्रेपणं कालात्मना भगवता कृतं, न तु रासादिलीलाकरॆत्युक्तम् । तेन तत्कुलं भिन्नमित्यर्थः ।। नन्वेतादृशरीत्या कुलं मिन्नमित्ययमर्थः सर्वैः कुतो न ज्ञायव इत्याहुः-श्रुत्युक्तेति- गङ्गाधरभट्टी। कालात्मनेति । 'वीर्याणि तत्यासिलदेहभाजामन्तर्वहिः पूरुपकालरूपैः । प्रयच्छतो मृत्युमुतामृतं च मायामनुष्यस्य वदस्व विद्वन्निति शोके पूरुषरूपेण मुक्ति, *फालरूपेण संसार प्रयच्छतीति निरूपितम् ।। टिप्पणी। कालरूपेणेति । मगवतः फालरूपं हि संसारसाधकम् । अतस्तेन यत्करोति तत्सर्व संसारोपयुक्तमेप । इदं पुलसंहाररूपं नाटामपि तेनैव कृतमिति मोहोत्पादनेनामुराणां संसारसिखायुपयुद्धे । अत इदं मोहरफ्लकं मायिक मिध्यवेत्याशयः । 'फालात्मना नियष्टा गुनप' इति मूठोपार्थप्रदर्शनाय तु नेदमुपयुद्धे, किन्तु वोपिणीस कर्माणि . पुष्पनिवहानीति ॥

·" (५७) नन्वस्तु व्याख्यानयोपेतम् । क्षिपाम्यजत्रमित्युक्तेर्यतस्तन्मोहनियता । अतोऽनङ्गीकृतिस्तेषां युक्ता तामसिनां नृणाम् ॥ तत्सगादन्यथाभूतहृदयाः सात्विका अपि । मा भवन्वित्ययं यनस्तेन तुष्टोऽस्तु मे हरिः॥ काञ्चनीकरणे शक्तो मणिर्धातुगणस्य यः । तस्याश्मनां तथाभावा- करणेऽपि न हि क्षतिः ॥ प्रपश्चातीतत्वेन लीलानां सत्यत्वं प्रमाणसिद्धत्वान्न तु सुवर्णसूत्रम् । तर्हि प्रयासोऽय किमर्थ इत्यत आहुः-तत्सङ्गादित्यादि । एतस्य पाक्षिकसाधनत्व निराकुर्वन्ति-काञ्चनीयादि । (५७) अन्न जगन्मिध्यावादी पुनराशङ्कते-नन्वियादि । प्रमाणसिद्धत्वादिति । प्रमाणैः पूर्वोक्तश्रुतिस्मृतिमिः प्रकाशाश्रयन्यायेन नहाण. सकाशानेदेऽप्यमिन्नतया ब्रह्मा- हरितोपिणी। द्वयेन । श्रुत्युक्तेतिश्लोकद्वयार्थस्तु-मोहायेति चतुर्थी द्वितीयार्थे । तथा च हरिः श्रुत्यु- तविपरीतार्थयोधनेन यन्मोह प्रदर्शयति तन्मोहगमनाय मद्वचो न । कुत इत्यत आहुः -क्षिपामीति । अहमजस्र तान्मोहे क्षिपामीति हरिणोक्तम् । अतस्तेषा मोहस्य निस- ताऽस्तीति तस्य नाशाभावात् तन्मोहगमनाय मदीय पचन न भवतीत्यर्थः ॥ यदि मोहस्य नित्यता चेत्तद्गमनार्थ प्रयास किमर्थ क्रियत इत्यत आहु.-तत्सङ्गा- - दिति ॥ इद च सात्विकाना साधन प्रदर्शित, न तु सर्वेषामिति क्षतिरित्यत आहु -काञ्च- नीति । तथा च ममापि न क्षतिरिति माय. ॥ (५७) सिंहावलोकनन्यायेन मिथ्यावादी शङ्कते-नन्विति। प्रमाणसिद्धत्वादिति । गहाधरभट्टी। तामसिना नृणामिति । ' चेतिदीर्घविकल्पे छन्दसीति नानुवर्तनीयम् । 'नृणा- मेको गम्य' इत्याद्यनेकलौकिकप्रयोगादिति समर्थनीयम् । एव 'मा भवन्विति समर्थ- नीयम् । निरनुबन्धमानिपातेन 'माडि लुडि'त्यस्साप्रवृत्ते । समर्थसूने महाभाष्ये गच्छतु मा केभ्यो भय देवदत्ताद्यज्ञदत्तस्येति प्रत्युदाहरणात् । नहि क्षतिरिति । तद्वदसुराणा बानानुदयेऽपि न क्षतिरिति भावः ॥

·, विद्वन्मण्डनम् । प्रपञ्चस्यापि, प्रमाणैस्तथासिद्धत्वादिति चेत्, न; तस्यापि सादिली- हामध्यपाति- सर्गादिलीलामध्यपातित्वेन श्रीभागवतादिपु निरूपणात् । तया प्रपञ्चो जगदप्रतीतिप्रसदादित्यादिनिरूपणेनैव प्रपञ्चसत्यत्वस्यापि निरूपितत्वात्, पुनर्लिखनेनालम् । तत्वसूत्रभाष्ये श्रीभा सुवर्णसूनम् । त्मकत्वेनैव नितिलात् । तथासिद्धत्वादिति । 'नवरं गृह्यमाणं चेयन नश्वरपदान, 'ईक्षेत विभ्रम'मिसन विभ्रमपदात् , तत्सिद्वैरनुमानैश्च सिद्धे नश्वरत्वमायिकत्वे तस्या- स्मिन् प्रपञ्चे दर्शनेन मायिकत्वस्य निर्णीतावात् । तथा च प्रत्यक्षानुमानशब्दैः प्रपञ्च. ससत्वं वाध्यत इत्यर्थः । समादधते-नेत्यादि । तथा च सिद्ध लीलायास्तत्सम्बन्धिना च भिन्नाभिन्नत्वे प्रपञ्चस्यापि सर्गादिलीलासम्बन्धित्वेन तथात्वे तथात्वेन तस्य सत्यत्व मपि निर्वाधमेवेत्यर्थः । एतेन पूर्वोक्तभेदाभेदप्रतिज्ञा पूरिता ज्ञेया । तथा च सिद्धे ब्रह्मा- स्मकत्वे भावविकारप्रतीतिरप्याविर्भावतिरोभावाभ्यामेव समर्थिता भवति । तथाहि- 'जायत' इति प्रतीतिः शुद्धमादुर्भावविपया । धात्वर्थस्यैव तथात्वात् । पूर्वोक्ताभ्यः हरितोपिणी। प्रमाणः श्रुतिस्मृतिमिः पूर्व सिद्धत्यादित्यर्थः । प्रमाणरिति । 'नश्वरं गृह्यमाणं ,सा दिशुतिस्मृतिमिः । अथवा शदानुमानप्रसक्षप्रमाणैरित्यर्थः । तथा असत्यत्वेन मायिक- (वस्य समाधानमाहुः-तत्यापीति । प्रपञ्चस्यापीयर्थः । निरूपणादिति । 'विश्वं वै ब्रह्म तन्मानं सस्थितं विष्णुमायया । यथेदानी तथा चाग्रे पश्चादप्येतदीश- मिति श्रीभागवते तृतीयस्कन्धे । अथ चादिपदेन 'तदेतदक्षयं नित्यं जगन्मुनिवरा- गङ्गाधरभट्टी। (५७) तथासिद्धत्वादिति । प्रत्यक्षेण शुक्तौ रजत पाध्यते, तदृष्टान्तेन ब्रह्मणि जग- द्वाप्यते अनुमानान् । शुत्तिरजतसदृशो पटादिरित्युपमानमपि । 'त इमे सत्याः कामा अनृतापिधाना' इत्यादिद्यन्दोऽपि । नेति । प्रत्यक्ष तारजगत्सत्व गृहाति । 'वैधाच न स्वमादिय'दिति सूनाच स्वप्नादयो मायिका, न तु जागरोऽपि । एव च घटादयः मन्त , सर्वघटलेन घटाहणान् पटवत् , वैधम्ये रज्जुसर्पवत् । नहि रज्जुः सर्वैः सर्पत्वे नैप गृहाते । एतेनोपमानमपि प्रागुक्त प्रत्युतम् । गन्दः 'त इमे सत्याः कामा' इति सन्यत्वमेयान्याचष्टे । अनृतेन माययाऽपिहिता इति मायापिहितधिया न सत्सत्यमवमा मते । अधिकमन्या यह लिखितम् । पुनर्लिसनेति पाठे लेग्यन लिसः । पयर्थे फः। पतः 'तत्करोतीति पनन्ताभावे त्युट् । अन्यथा पुटादियहि वासनमिति गुणः स्वान् । रिचरयुक्त प्रतिपुराणवाक्ये माध्वमाप्यस्थे । - - ·निरूप्यते ॥ । व्याख्यानयोपेतम् । गवतविवरणादिष्वप्ययमों निरूपितः पितृचरणैरिति नाधिकमन्न किन महोपनिषदि पठ्यते-'एप येव शून्य एप येव तुच्छ एप सुवर्णसूत्रम् । सत्कार्यवादयुक्तिभ्यः, 'तदेतदक्षयं नित्यं जगन्मुनिवराखिलम् । आविर्भावतिरोभा- वजन्मनाशविकल्प'दिति वैष्णववाक्यात् । 'विश्वं वै ब्रह्मतन्मात्रं संस्थितं विष्णु- मायया। यथेदानी तथा चाग्रे पश्चादप्येतदीदृश मिति तृतीयस्कन्धवाक्याच । एवम- स्तीविप्रतीतिरपि प्रादुर्भावप्रयुक्तेति विषयाणा ब्रह्मात्मकत्वेन न विवादारे । विपरिणमते, वर्द्धते क्षीयत इति प्रतीतित्रयी तु पूर्वरूपतिरोभावरूपान्तराविर्भावाविवेकजन्यत्वादविवि- कतयविपया, वृद्धिझयविपरिणामेपु विचारितेपु तथैव सिद्धेः । नश्यतीति केवलतिरो. भावविपया; धात्वर्थस्यादर्शनात्मकत्वात् , उक्तप्रमाणेभ्यश्च । तथा सत्याविर्भावतिरोभाव- युक्ते ब्रह्मरूप एव प्रपञ्चे भगवतो माययाऽविद्यमान यत्प्रत्याय्यते, विद्यमानं न प्रत्याय्यत इति जीवस्य भ्रमः संसारश्च भवति । अविद्यमानं यत्प्रत्याय्यते तदन्तरासृष्टिरूपत्वान्मा- यामनोमयम् । तेनानुमानादपि प्रपञ्चसत्यत्वं सिद्ध्यति । तत्रायं प्रयोगः-व्यावहारिका प्रपञ्चः खापेक्षयोत्कृष्टसत्ताकप्रपञ्चपूर्वकः, मायिकत्वेनाभिमतत्वान्मायिकत्वाद्वा, स्यामा दिप्रपञ्चवदिति । इदं यथा तथा सृष्टिभेदवादे प्रपञ्चितमस्मामिरिति नात्र वितन्यते ।। नन्वस्तु प्रपञ्चस्य मिन्नाभिन्नत्वं, तथापि नृसिंहोत्तरतापनीयपष्टपण्डे 'स्वप्रकाशमा- नन्दधनं शून्यमभव'दिति, ‘परमं ब्रह्मात्मप्रकाशं शून्यं जानत' इति च श्रवणाद्, गौडाचार्यकृते सद्विवरणे च विशेषशून्य मिति व्याख्यानाद् प्रम निर्विशेषमेव प्रतिपत्त- व्यम् । तथा सति लीलानां कथं सत्यत्वम । किञ्च तत्रैव नवमखण्डे 'न ह्यस्ति द्वैत- सिद्धिः आत्मैव सिद्धोऽद्वितीय' इत्युपक्रम्य 'मायया ह्यन्य'दिवेत्युक्त्या 'माया च तमोरूपानुभूते'रिति तत्स्वरूपं चोक्त्या 'तदेतज्जडं मोहात्मकमनन्तं तुच्छमिदं रूप. मस्य अस्य व्यञ्जिके'त्याशुक्तम् । तेन जगतोऽपि तुच्छवं मायिकत्वमिति कथं ब्रह्मा. त्मकत्वं तत्र निर्णेतुं शक्यमित्याशङ्कायामाहुः-किश्वेत्यादि । एते श्रुतिपुराणवाक्ये मध्व- हरितोपिणी। सिलम् । आविर्भावतिरोभावजन्मनाशविकल्पवदिति विष्णुपुराणेऽपि निरूपणादि- सर्थः । तथा चाविर्भावतिरोभावावेव जगतो, न तूत्पत्तिविनाशावित्ययं सिद्धान्त इति भावः । प्रपश्यस्य सत्यत्वमेव निरूपितमणुभाष्ये सुबोधिन्यां श्रीमहाप्रभुचरणैरित्याहुः- जगदित्यादिना, निरूप्यत इत्यन्तेन ॥ ननु जगतो निसत्वं, ब्रह्मात्मकत्वं, कथं वक्तव्यं, तुच्छत्वान्मायिकत्वात्तस्ये त्यत आहुः- महोपनिषदीति । एप ह्येवेति । अन्यमुसात्पीकरणादेवास्य प्रमणः शून्यत्वं, न तु .. - ·३५२ विद्वन्मण्डनम् । घेवाभाव एष ह्येवाव्यक्तोऽदृश्योऽचिन्त्यो निर्गुणश्चेति। महाकौम्येऽपि 'शमूनं कुरुते विष्णुरदृश्यः, सन् परः खपम् । तस्माच्छ्न्यमिति प्रोक्त- स्तोदनात्तुच्छमुच्यते । नैप भावयितुं योग्यः केनचित्पुरुपोत्तमः । अ- तोऽभावं वदन्त्येनं नाश्यत्वान्नाश इत्यपि । सर्वेषां तदधीनत्वात्तत्तक ब्दाभिधेयता । अन्येषां व्यवहारार्थमिष्यते व्ययहर्तृभिरिति ॥ सुवर्णसूत्रम् । भाष्ये प्रथमाध्यायसमाप्तावुपन्यस्ते । तदर्थश्च जयतीर्थेन टीकायां व्याख्यातः- -दुर्जना नामव्यक्तत्वादिना शमूनं कुरुत इत्यादियोगेन चेश्वरे निषेधमुखवेद्यवस्तुयाचिशब्दप्रवृत्ते. रुपपत्तिः । तत्र शमूनं कुरुते स्वसुखादन्यसुसमल्प करोति । सोदनात्तुद्, अदृश्यश्छ, छन्नत्वात् । भावयितुमुत्पादयितुम् । *नाश्यत्वादभक्ष्यत्वादिति । एव सति तापनीय आनन्दघनपदोत्तर शून्यपदोक्त्याऽन्यसुसाल्पीकर्तृत्वमेवार्थो, न तु यावद्विशेपशून्यत्वम् । तथा सति लीलाना नित्यत्व निर्वाधमेव, लीलाभिरेवान्यसुखाल्पीकरणात् । तथा परमा• स्मैव मायया छन्नः सँस्तुदतीति तत्प्रयुक्त तुच्छत्वं, न तु मायाकृतम् । तृतीयया करण- तयैवामिप्रेतत्वात् । अत एव व्यक्षिकात्यमेव श्रावित, न तु जनिकात्वम् । तथा 'अन्य- दिवे'त्युक्तम् , न त्वन्यदेवेति । एव सत्यभावप्रयोजकतया ब्रह्मण्यभावरूपताया अपि सत्वात् प्रपञ्चस्य भावाभावरूपत्व न ब्रह्मात्मकत्ववाधकमित्यर्थः ॥ हरितोपिणी। यावद्विशेपशून्यत्वम् । एव मायया छन्नः संस्तुदति, अत एव तुच्छो, न तु मायाघीन- स्वेन तुच्छः । एप होवाभाव इति । 'नेति ने तीति श्रुत्याऽभावप्रयोजकत्वेनाभावरूप- यमित्यर्थः । 'एप ह्येवाव्यक्त' इत्यादिक स्पष्टम्। पुराणवाक्यान्याहुः–महाकौर्म्य इति । शमूनमिति । स्वमुखादन्यसुसमल्पं करोतीत्यर्थः । छन्नत्वाददृश्यः । नाश्यत्वादिति । गगाधरभट्टी। शमूनमिति । जगतीति शेषः । नाश्यत्वादिति । णश अदर्शने । अिदृश्यत्यादि- त्यर्थः । एवं प तापनीय आनन्दपनपदोत्तर शून्यपदम्यायमेवार्थः । लौकिफ्धर्मशून्य. त्याहा, सर्वरूपलाद्वा, शून्यरूपत्यम् । एव चाभायरूपत्वमपि व्यारयेयम् ॥ . टिप्पणी। नाश्यत्यादभस्यत्यादिति । भनातेय॑त् । नशदेन समासो, न गना ! + अपश्यत्यादित्य इति । रामणिकोऽयः ।। - ·व्याख्यानयोपेतम् । तेन ब्रह्मणो भावरूपत्वेन प्रपञ्चस्य भावाभावरूपत्वेन कथं ब्रह्मात्म- कता वक्तुं शक्येत्यपि चोयं निरस्तम् ॥ येपामप्यसत्त्वेन जगदभिमतं, तेपामपि जगन्मध्यपातिभगवन्मूर्ति- तजनायसहिष्णुतयैव । तेषां तथात्वं तु कलौ तथा भगवदिच्छयैवे- त्युक्तम् ॥ तस्मादस्माभिरेवोक्तपद्धत्या श्रुतिसिद्धया । ज्ञात्वा ब्रह्मवरूपं त- त्प्राप्त्यै तद्भजताखिलाः॥ येषां लौकिकमेव मानमधिकं वेदादितोऽलौकिका, तत्पादानुगतस्तदर्थ इति च प्रच्छन्नवौद्धास्तु ते । सुवर्णसूत्रम् । एवं प्रमाणपुरःसर शृण्वन्तोऽपि न मोहं जति तेपामाशयमाहुः-येपामित्यादि । तथात्वमिति । असहिष्णुत्वम् ।। सिद्धमाहुः-तस्मादित्यादि । पूर्वोक्तासहिष्णूना स्वरूपमाहुः-येपा लौकिकेति । इति चेतिपदमावृत्याऽनापि योज्यम् । प्रच्छन्नवौद्धा इति । प्रच्छन्ना असुराः । द्विती- यस्कन्धे 'देवद्विपां निगमवमनि धिष्ठितानां पूभिर्मयेन विहिताभिरदृश्यतुर्भिः । लोकान् प्नतां मतिविमोहमतिप्रलोभ वेपं विधाय बहु भाप्यत औपधर्म्य'मित्य- त्रासुराणामेवार्थे भगवता यौद्धाना प्रस्थान कृतमिति कथनात् । दृष्टसृष्टिवादस्य तन्गत एवं सत्वात्तदुपगच्छता तथात्वमेवेत्यर्थः । तथा चोक्तं वैष्णवे कलिनिरूपणे-'विमरू- हरितोपिणी। अभक्ष्यत्वादित्यर्थः। अन्यत्स्पष्टम् । अत्र किञ्चिदाशय निरस्यन्ति-एतेनेति । निरस्त- मिति । तथा च भावरूपे ब्रह्मण्यमावरूपत्वस्यापि सत्त्वेन भावरूपस्य जगतो ब्रह्मात्मकत्वं सियतीत्यर्थः ।। नेपामसहिष्णुत्वे जगत आभासत्व यैर्मनसि दृढीकृतं तैर्भगवद्भजनं नैव क्रियत इयाहुः-येपामपीति। कारणमाहुः-तेपामिति । उक्तमिति । कलिधर्मनिरूपण उक्तमित्यर्थः। एतावता प्रबन्धेन यत्सिद्धं तदाहुः--तस्मादिति । ब्रह्मस्वरूपज्ञानेऽस्मदुक्तपद्धतिरेव समर्थेति भावः॥ मूढाना स्वरूपमाहुः येषामिति । तदर्थ इति । पूर्वोकाधिकपदावृत्त्या योज्यम् । गङ्गाधरभट्टी। तत्पादानुगत इति । सदनुसारी तदर्थ इति प येषां मतमित्यर्थः । येपां तु केपा- चिद्विदुपा गोपीशसंसेविनाम् । वि ४५ ·३५४ विद्वन्मण्डनम् । येषां तद्विपरीततैव विदुपां केपाश्चिदन्तर्गता तेपामेव मुदेश्स्तु मत्कृतिरियं गोपीशसंसेविनाम् ॥ चरीवर्ति श्रद्धा श्रुतिपु यदि वा व्यासवचने तदा चिद्वांसोऽस्मद्विरचितमिदं मण्डनवरम् । यथोक्तं कण्ठे वा शुकवदथवाऽर्थं च हृदये मुदा कृत्वाऽऽयत्तं धुनुत रिपुपक्षाभिधतमः॥ यदागतं हृदि श्रीमद्गोपीशरतिलक्षणम् । शोभां तनोति तदिदं मण्डनं श्रीहरेः प्रियम् ॥ अखण्डवरपण्डितमस्तचण्डपाखण्डवा- ग्विखण्डनसुचण्डिमा धरणिमण्डलाखण्डलः । सुवर्णसूत्रम्। पाणि रक्षांसि राजानः कर्णवेदिन' इति । पाद्मोत्तरखण्डे च शिववाक्ये 'मायावा- दमसच्छास्त्रं प्रच्छन्नं चौद्धमुच्यते । मयैव कथितं देवि! कलौ ब्राह्मणरूपिणेति । प्रन्थस्यावान्तरमुख्यफले आहुः द्वाभ्यां क्रमेण-वरीवर्तीत्यादि । उक्तफलद्वयं श्रीमदा- चार्यचरणस्वरूपदायेनैव भवतीति वोधयितुं प्रार्थनपूर्वकं नमन्ति द्वाभ्यां अखण्डेयादि- हरितोपिणी। पण्डितानां खरूपमाहुः-येपामिति । श्रीकृष्णसंसेविनां सन्तोपार्थ मत्कृतिरिति भावः ।। अनेन ग्रन्थेन परमतरसण्डनं सुसेन भविष्यतीत्याहुः-परीवर्तीति । अस्य प्रन्यस्यान्वर्थसंज्ञकस्य धारणे फलमाहुः-यदागतमिति ॥ श्रीमदाचार्यमहाप्रभुचरणप्रार्थनां कुर्वन्ति-अखण्डेति । पितुः स गद्गाधरभट्टी। तद्विपरीतैव नाम वेदाद्यलौकिकमेव लौकिकान्मानादधिकफलं, तदनुसार्येव लौकिक मानं प्रमाणगिति मतमित्यर्थः । वरीवर्तीति । यलुगन्तं लोकेऽपि साधु इत्यन्यत्र व्य वस्थापितम् । व्यासवचने इति । व्याससूत्रादौ । शुकवत्कण्ठे कृत्वा, अथवा एतदर्थ हृदये कृत्वा मायारूपं तमो धुनुत निवारयत । अयमर्थः-शुकः पक्षी अर्थमजानमपि कण्ठे धारयति, श्रीशुकदेवश्वान्तःकरणाध्यासरहितोऽपि वादविवादविरहितोऽपि शब्द मानेण शास्त्रार्थमाचष्टे, तद्वद्येन केनापि वैष्णवेन परपक्षं प्रतिजिहीर्पणा शब्दमात्रेणाप्युक्त मायावादः प्रशाम्यति, खरोधमात्राकाहायां त्वेतदर्य तु हृदये कुरत । मण्डनमपि रत्नजटित कण्ठे हृदये या धार्यमाणं तमो दूरीकरोतीति । यदागतमिति । मण्डनमित्यर्थः ! असण्डेति । अपण्डेषु समभेषु शास्त्रेषु वरा ये पण्डिताः । असण्डा न खण्डयितुं पादनसमण्डलो ·३५५ ण्डनप्रणाली । 'डाबुभाभ्या मिति वैकल्पिको डाप् । अनमिमते बहुबीहौ तु 'अर्श आ- व्याख्यात्योपेतम् । नमन्नृपतिमण्डलीमुकुटताण्डवैर्मण्डितः स पादनखमण्डलः पितुरिहाऽस्तु मे मण्डनम् ॥ पुनरपि नमामि गोपीपतिरतिमार्गप्रवर्तकाचार्यान् । श्रीवल्लभाभिधानान् पितृचरणान् वामनाकायैः ।। एतेनास्मत्कुलपतिः श्रीगोपीजनवल्लभः। प्रीतोऽस्त्वसामु तेनैव पूर्णता किमिहापरैः। इति श्रीमनिजकटाक्षपाततरणिविघटितमायावादिप्रभृतिवादितम:- सुवर्णसूत्रम्। भ्याम् । मण्डलपदं त्रिलिङ्गम् । विम्बोऽस्त्री मण्डलं त्रिवि'त्यमरः ॥ प्रन्यं समाप्यतं भगवते समर्पयन्ति-एतेनेति । उपायनभूतेन प्रन्येनेत्यर्थः ॥ हरितोपिणी। मे मण्डन मिहारित्वत्यन्वयः । कथंभूतो भण्डलः, अखण्डेति । अखण्टा या वरपण्डित- प्रस्तचण्डपाखण्डवाक् तस्या विखण्डने या *सुचण्डिमा सैव धरणिस्तस्या मण्डल आख- ण्डलः, पुनः किंभूतः-नमनृपतीति । स्पष्टम् ॥ प्रन्थान्ते श्रीमदाचार्यचरणनत्यात्मकं मङ्गलमाचरन्ति-पुनरपीति ॥ प्रन्थं भगवदर्पणं कुर्वन्ति-एतेनेति ॥ श्रीविद्वन्मण्डननामायं संदर्भः प्रच्छन्नार्थ इति मदीयात्र कृतिरिति सुधीभिर्निपुणतरं विभावनीयमित्यलम् ॥ गङ्गाधरभट्टी। शक्या या पाखण्डवागियों वा । धरणिमण्डलाखण्डल इत्यस्यार्थ:--अन्ये विप्रा घरणिसुरा, अयं तु भूसुरेन्द्र इति । ताण्डवैर्नृत्यैः । वाङ्मनःकायैरिति । त्रिपदद्वन्द्वः । वाड्मनसेति निपातनं तु द्विपदद्वन्द्व एवेति भावः । एतेनेति । उपायनेनेत्यर्थः । श्रीमदाचार्यतत्सूनुपादपद्यानुसारिणा । गङ्गाधरेण रचिता श्रीगङ्गाधरवोधिनी ॥ इवि श्रीमदाचार्यान्वयदासानुदासचरणरजसा प्राप्ततदाशयज्ञानस्य गोट्टोपाहगङ्गाधर- भट्टस्य कृतिः श्रीमद्विद्वन्मण्डनविवृतिः सम्पूर्णा ॥ टिप्पणी। सुचण्डिमा सैव धरणिरिति । शोमनश्चण्डिमा यस्यां सा सुचण्डिमा परपक्षस- य' इसाश्रयणीयम् । इदंद्वयोरभाव आवन्तत्वं दुर्लभम् यदीयदययोदीये मदीयहृदयोवरे । तदीयपदयोरेतद्वचितं विनिवेद्यते ॥ * ॥

·प ३५६ विद्वन्मण्डनम् । पुञ्ज-विकासितश्रीगोकुलाधीशरतिसरसिजश्रीगोकुलनाथचरणकतान- गोखामिश्रीविठ्ठलनाथदीक्षितविरचितं विद्वन्मण्डनं सम्पूर्णम् ॥ सुवर्णसूत्रम् । स्निग्धोज्वलं रसघनं हृदयं स्वकीयं, वक्तुं निजेपु नवनीतमयं दधानः। प्रेद्धश्रितश्च तरले जनमानसेऽपि ह्यासे दयालुरिति तस्य गुणं व्यनक्ति ॥ यस्तं नमामि नवनीरधरामिरामं श्रीवालकृष्णमसिलश्रुतिसारमीशम् । माप्रपन्नजनकर्ममयोरुपाशविच्छेदचञ्चलमहासिसुनामधेयम् ॥ नमामि श्रीमदाचार्याननल्पफरुणायुतान् । संसारफूपपतितोद्वारप्रकटितखकान् । नमः श्रीविट्ठलेशाय संसारार्णवसेतवे । श्रीमदग्निकुमाराय भजनानन्दहेतवे ।। हरितोपिणी। उत्क्षिप्योरिक्षप्य वामं मृदुविमलकरं दक्षिणं सव्यकट्यां, संस्थाप्य स्खीयलीलाललितनटवरो नृत्यति प्रेमनाट्ये । भक्तानाहूय लीलाविविधरसभरात्तन्मनांसि प्रमुध्य, श्रीनाथस्तत्पदाब्जे विलुलितवसनो नौमि वेदार्थरूपे ।। योऽसौ लीलारसाब्धौ परमरसमयः क्रीडते नित्यविश्वे मञ्चेतः ग्रेर्य कृष्णः प्रकटितमकरोदीपिका मण्डनस्य । तं नित्यानन्तशकि वृतमखिलनिजै रायपूर्व मुकुन्द नत्या नत्वोपकारं प्रमुदितमनसा संस्मरामि स्मरामि ।। यद्वंशीनादशब्दप्रमुदितवनितान्दमागत्य पार्थे भावावेशैः कटाक्षः प्रियमतिविमवैस्तोपयत्यादरेण । स्वामिन्या स्वीयया यो विविधरसमयः क्रीडते पूर्णलीलः, श्रीमहोपालयलं प्रमुदितमनसा तं प्रभुं संनमामि । ये साक्षाद्ब्रह्मवादं व्यवहितमखिलं मायिवादैतमिस्रः प्राकाश्य स्वीयभाष्यं प्रचुरकरुणया श्रीमदाचार्यवाः । संचतत्पदान्जे विवरणसुमनांस्यसलौ सन्निधाय नत्वा नत्या च भूयः सकलफलमये चार्चयेऽभीष्टरूपे ।। यः पुष्टिपीयूपसमुद्रमद्भुतं स्वीयान्तरङ्गे प्रकटं चकार । नन्दात्मजः क्रीडति सर्वदा यतः श्रीविट्टलेशं प्रणमामि नित्यम् ।। यत्पादाब्जपरागरसितहदो जानन्ति मार्ग निजं यैः स्वीयामयोधि चेतसि मम प्राप्तो मुकुन्दो मया ।

·व्याख्यानयोपेतम् । सुवर्णसूत्रम् । श्रीमद्वल्लभनन्दनप्रमुकृपादृष्ट्या समासादित- ज्ञानादिः प्रणिधाय तचरणयोश्चिन्ता नदिच्छावलात् । विद्वन्मण्डनधारणे सुकरतासिद्धयै यथावुझ्ययं तहासः पुरुषोत्तमो व्यरचयत् सौवर्णसूत्रं मुदा ॥ एष पुष्पाञ्जलिः श्रीमत्तदीयचरणाम्बुजे। निवेदितस्तेन नाथास्तुप्यन्तु मयि किक्करे ॥ इति श्रीमद्वल्लभनन्दनचरणरजःसनार्थश्रीपीताम्बरात्मजपुरुषोत्तमप्रणीतं विद्वन्मण्डन- विवरणं सम्पूर्णतामाप । हरितोपिणी। वाड्रीमद्यदुनाथवर्यचरणान् नत्वा त्रिधा सन्ततं तत्पादाब्जयुगेऽर्पयामि बहुधा भूपार्थपुष्पाण्यनु । इति श्रीवल्लभाचार्यचरणाः करुणामयाः । प्रसीदन्तु निजे दासे मयि सर्वार्थसाधकाः ।। इति श्रीमन्मुकुन्दरायसहजमाधुरीपरमानिर्वचनीयसरसवदनतामरसरससुधाहदावगा- हिश्रीमदाचार्यपदाब्जकृपाऽपारसारश्रीमत्प्रभुचरणात्मजमहाराजयदुनाथकुलोद्भवगोखामि- श्रीगोपालात्मजगिरिधरविरचितविद्वन्मण्डनव्याख्या हरितोषिण्यपरपर्याया दीपिकामिधा समाप्तिमफाणीत् ॥

·श्रीगोकुलेन्दुर्जयति । विद्वन्मण्डनस्य टीका सिद्धान्तशोभा। नमः श्रीमद्गोवर्द्धनधरणधीराय विदुपे मुदा चन्द्रावल्या मणिकमलनीराजितदृशे । यदालोके रासोत्सवकलितकाश्मीरकिरणैः सुवर्णानं लीलाजगदिदमहो नित्यविभवम् ॥१॥ वैयासकिं नमस्कृत्य निजाचार्यपदाम्बुजे । श्रीमद्विट्ठलनाथानां कृति विवृणुते सुधीः ॥२॥ तत्रादी लीलानित्यत्वं प्रार्थयन्तो मङ्गलमाचरन्ति प्रभुईशां विषय इति । दृशाम् । चर्पणीनां ताः परमानन्दं पिना न रज्यन्ते इति, अत एवोदगादित्युक्तम् , दृशां तत्रैव विनियोग इति । रसोमिंधु दोलायमा- नकमलरूपलमपि दृशां प्रार्थयितं प्रथमतो लीलासामग्री प्रस्तावयन्ति-नवस्नेहाम्भोधेरिति । नयः पुष्टिमार्गीयफलरूपः नेहो भक्तिभगवतः । मकरिकापन्नावलिमपीप्रत्यप्रसमागताना संमानने तासामपि मकरि- कापवान्दोलितः कृत इति तदाधारा मुखेन्दवोऽत्र ध्वन्यन्ते । तत एव श्रीगोकुलचन्द्रमाः स्वयमपि संवृत्त इत्याहुः किमपि परित इति । दलद्वयमध्ये शृङ्गारसिन्धुरेव । आमण्डलं दलद्वयेऽप्याविमनेनोक्तम् । कुहमारुणाः स्मितकिरणा ऊर्मयः, त एव पुनः परस्पर परितः परिधिः सर्वस्य रासमण्डलं मन्दिरचन्दिरस्य च। वर्तमानप्रयोगेण सर्वदेवाविर्भावविशिष्टस्याविर्भावः प्रार्थ्यत इत्यपौनरत्तयम् । संमेदः पुष्टिमार्गे गूढो भावः, प्रेमामृतनाममिर्विवृतस्तावानेव श्रीकृष्णपदार्थः, खयं वनामाप्रकटनेऽपि तदर्थ कृतनाना येणुरन्ध्रान् प्रयमिति च प्रमाणे निरूपितं तदुर्मिभिः श्रीश्रीपरिवृद्धकुण्डे इत्यथाहुः । एवं विषयतायां प्रार्थितायां प्रभुरखच. नेनैव प्रोवाय, पापं प्रार्थयन्विति त आहुः पितॄचरणानिति । नलाऽनुत्कर्षपदे प्रतिष्टाप्य अहं नेपामह- हाररूपो लिखनप्रतिज्ञा करोमि । यतस्तेषामेवाज्ञा सर्वैः साध्या यथामतीत्याहुः यथावुद्धीति । अदृष्ट्या (न्य- यमं) न्यमेवं मयैवेयं प्रतिज्ञा कृतेत्यर्थः । विद्वन्मण्डनं रासमण्डलरूपमित्याहुः श्रुतिसूत्रादिति । श्रुतिम्रा इव पद्मरागमणिः, सूत्राणि विश्वतोमुखमणयः पश्वीयाः । आदिना गीता श्रीभागवतम् । महरितप्रेमकिरणो मारकतमणिप्रमाव इति । युक्तिमौक्तिकानि प्रार्थितरासचन्द्रोदयप्रभवाणि, न तु मनोमानचन्द्रप्रभवा विकल्पाः, तेषां किरणैर्ग्रन्थनं साक्षासूत्रैर्न तु मुवर्णसूत्रमात्रेण । तथा चास्यां सिद्धान्तशोभायां विशदीकरिष्यामः सत्रादौ विपादरगभूमौ विप्रतिपत्तिस्ता समुद्भावयन्ति-इहै हीति । प्रतिपाद्यते । भैयति विप्रतिपत्तिरि- युभयत्रान्वेति । इहास्यामुत्सवसभायाम् । सप्तानामपि प्रत्येकपट्शास्त्रतत्समुदायरूपाणी जिज्ञासूनां सर्व- शास्त्रारम्भसम्पन्धिजिज्ञासापताम् । तेन कः पदार्थो ब्रह्मवादे इति पदार्यजिज्ञासा न्यायनयत्यैका गयंमून्य- वेदान्ते ब्रह्मजिज्ञासामूर्धन्यायामस्या सर्वा एव जिज्ञासाः संगृपन्ते, सर्वविज्ञानप्रतिशनानुरोधात् । तथा धर्ममह्मणोरैक्यविचारे धर्ममीमांसा, सांख्ये तत्वजि हासा, तत्त्वं च प्रति प्रकृतसङ्गतिः । योगो यहुविधी भक्तः पर्यवस्पतीत्यतो योगमीमांसा यासूपरिष्टासन्यसमाप्तो ठीलानित्यलप्रसन अथेदं विचार्यत इति प्रभवो विभाषयाम्यभूयः । मेरोपिकाणां सप्तपदार्थनिशासा सखसेन्यसपजिज्ञासेति यदुवचनसमन्ययः ।

·२ विद्वन्मण्डनस्य टीका। विविघेत्यादि । पचमरकन्धीय पद्यं परमं पुरूषार्थरूपगपवायं विगणोति । ब्रह्म ब्रह्मराब्दप्रतिपाद्यं जिज्ञास्यं पा खपरप्रकारामुभयसाधारणं पक्ष इति निष्कर्षः। विप्रतिपत्तिरपिरोधफलकत्वे सति एरवृत्तिकविरुद्धकोटि- प्रदर्शकवास्यद्वयम् , तत्त्वं चोभयपर्याप्तम् । तेनानिवारितविरोधे ताशवाक्ये नातिव्याप्तिः । न वा विभिन- वक्त के, तारावास्यद्वयात्तटस्थस्य संशयेऽपि प्रयोक्तृपुष्पसंशयाझानाद्विचारोद्देश्यपुरुषस्यालाभात् । किन्तु विप्रतिपतिनध्यस्थस्य धादिनोत्सनामहः । अत्र जिज्ञाया फलमित्सधिकारिविशेषणं जिज्ञासूनामित्युक्तम् । भन केचिन्मधुसूदनमुनयः-यद्यपि विप्रतिपत्तिजन्यसंशयस्य न पक्षतासंपादकत्वेनोपयोगः, संशयस्य पक्षता- खनिरासात्, वाद्यादीनां निश्चयवत्त्वेन संशयासंभवात् , आहार्यसंशयस्याहार्यपरामर्शादेहेतुलापादकत्वेनाति- प्रसजालाच । नापि विप्रतिपत्तेः सस्पतः पक्षप्रतिपक्षपरिप्रहकल्पकत्वेनोपयोगः, तयेदं साधनीयमनेनेदं दूपणीयमित्यादिमध्यस्थवाफ्यादेव तलामाहिप्रतिपत्तिवयर्यमप्यस्ति, तथापि विचारसाध्यसंशयाभाव......प. फलज्ञानस्य विशेपणज्ञानतया कारणे संशये विप्रतिपत्तिवास्य कारणं प्रयोजक चेति विप्रतिपत्युपयोगः । वादिनोनिश्चयकाले संशयानुत्पत्तावपि सशयकारणलरूपेण ज्ञाता विप्रतिपत्तिः ससम्बन्धिस्त्वात्संशयं स्मारय- तीति तदुपयोगः । अथवा संशयापत्त्यादीनां संशयामावमुद्दिश्य विचारे प्रवृत्तिरिति तत्रापि तस्यास्तथोपयोगः । विशेषणनानस्य विशिष्टबुद्ध्यहेतुन्वमतेऽपि स्वस्य परस्परं या संशयाभावे निश्चिते तन सिद्धत्वज्ञानात्तदुद्देशेन न विचारप्रवृत्तिः, अतः सशयाभाववत्त्वनिश्चयविरोधिनीः संशयवत्त्वधीरपेक्ष्य न प्रवृत्तिः । यदि च संशयाभाव- मुद्दिश्य न विचारे वादिनोः प्रवृत्तिरपि तु जयमानमुद्दिदय, वादिनोरन्येषां सभास्थानां प्रभोश्च संशयाभावनिमये तस्य सिद्धत्वज्ञानात् , तदा तु तात्कालियतत्रिश्रयेऽपि कालान्तरे संशयाभावोऽनुवर्ततामितीच्छया विचारप्रवृत्ती संशयोदेखिनी विप्रतिपत्तिरुपयुज्यताम् । अन्यथा निश्चयजन्यरांस्वारस्य कालान्तरे उच्छेदशङ्कायाः संभवात् । पिच यथा समयबन्धः एतन्मतमालम्ब्यैव विचारणीयमिति विचार्यकक्षाविषयविशेषगोचरः क्रियते । अन्यथा विषयान्तरसंचारेण वादिनो शाखाचड्रमणे तत्रैव च लब्धजयत्वे प्रस्तुतविषये जयपराजयव्यवस्थाऽनुपपत्तेः । विप्रतिपत्ती तु कृतायां सभास्थेस्तच्छवणानापलप्य यादिभ्यां शाखान्तरे नाम निवेष्टव्यमिति विप्रतिपत्तेरावश्य- करवं समर्थयाम्बभूवुः । तनातिरमणीयम् । तथाहि स्थूणासननन्यायेन निश्चितानां विचारे आहार्यसंशय एवागम् । न चाहार्यपरामर्शस्यापि हेतुत्वापादनं युक्तम्, प्रतिबन्देरनुत्तरत्वात् । तत्रान्वयव्यतिरेकाभ्यामना- हार्यपरामर्शत्वेनैव कारणत्वात् । प्रकृते वाहार्यसशयस्यैयान्वयन्यतिरेकविधानात् । अन्यथाऽऽहार्यशङ्काया' प्रतिवध्यप्रतिवन्धकमावे मानाभावेन तद्विरोधितर्कवैफल्यापत्तेश्च । प्रतिवन्धक्त्वनिर्णयस्याप्यन्वयव्यतिरेक्सह- चारज्ञानसाध्यत्वात् । प्रतिवन्धक्यस्य कारणत्वघटितत्वात् । फिय जयमानोद्देशे विप्रतिपत्तेरनुपपत्तिरेन । तत्र कालान्तरीयसंदायाभावस्याप्यनुद्देश्यत्वात् । यदपि विषयान्तरस्य प्रासङ्गिकस्य संचारेण जयाभिमाननिरा• सार्थ विप्रतिपत्तिरिति, तदपि न । समयवन्धेनैव तन्निरासात् । तत एव श्रोतृणामवधानसंभवात् । प्रस्तुत निपयतरप्रमाणव्यवस्थयोसत एव भावात् । तयेदं गावनीयमनेनेदं दूपणीयमिति मध्यस्थवाक्यादेव पक्षद्वयो- पस्थितेश्वोक्तत्वात् । किश्चैवं प्रतिज्ञावास्यवैयापत्तिः । विप्रतिपत्तेरेव साध्योपस्थितिसंभवात् । नव विप्रतिपत्ते. प्रति वा विप्रतिपत्त्या निर्वाहः, विप्रतिपत्तिद्वयस्थानावश्यकलात् । समयबन्धादेव प्रमाणादिव्य वस्थागोचरस्यापि पौर्वापर्यनियमात् । विप्रतिपत्त्यनन्तरमेवं प्राप्ते अन्यकृतः प्राहुः-किमंत्र युक्तमिति । पुततमविरुदत्वं जिज्ञामाविप्रतिपत्तिफ्लमित्यर्थः । तथाहि विप्रतिपत्तो कृतायां पक्षद्वयविषयिणी युक्तायुक्खजि. ज्ञासा जन्यते । यया सत्प्रतिपक्षस्यले हेत्वोस्तत्त्वविज्ञासा । तस्यां कृतायां मित्र युक्तमिति मध्यस्थाभिलापेन जिज्ञासाविषययोधस्पिदपटितेन जिज्ञासोनयनात् । धर्मिज्ञानजनक्तविधया च विप्रतिपत्त्युपयोगः, धर्मि- शानन्य जिज्ञासाहेतुलान् । न च धर्मितानमपि मध्यस्थवाफ्यादेव, तत्त्वयुभुत्सोः कयायां मध्यस्थस्थानियमात् । भानु तावदेवम् , तपापि विनिगमकामध्यस्थवाक्यान्तर समयावधादिरूपं तदीयं विप्रतिपत्तिवाक्यं वा धर्मि- शानजनकम्, अन्यनररामवयानेऽपि तदुभयोस्तत्वसंभवाच । न चावश्यकसमयबन्धात्मकमध्यस्थवाश्यमेव तथास्नु, कि विप्रतिपत्येति वाच्यम् । विरोधानुपस्थितौ तनिवारणफलक विचार एवं प्रवृत्त्यनापत्ते । अविरोप- स्पेव प्रभुयाविषमतस्यपदार्थसात् । वादिनमसमाधाय विचारापर्यवसानात् । अनिसः पान्दो निलो वेसैकत.

·सिद्धान्तशोभा। ३ राध्यवसायेऽप्यन्यतरकोटौ याधाध्यवसायेऽपि वाऽन्यतरकोटिखीकार विना खस्य कोटिबाधावधारणामानेण पादिनः समाधानानवतारात् । वादिनिग्रहमात्रस्य तत्त्वयुभुत्सोः कथायामनुद्देश्यलात् । अन्यतरकोटिखीकारेण तु विभिन्नधर्मिण्येवान्यतरकोटिपर्यवसानाद्विरोधोद्भावनाशक्यत्त्रमिति समाधानान्यथानुपपत्त्यैव तत्प्रतियोगिवि- रोधोपस्थापिका विप्रतिपतिरावश्यकीति । इदं च विरोधपदार्थमजीकृत्य सर्ववादिरीतिसंग्रहार्थमुक्तम् , खसि- दान्ते तु विरोधांशपरित्यागे विप्रतिपत्तेरनावश्यकत्वगित्सत एव जिज्ञासूनामित्यन्येषामेव पृथनिर्देश इति प्येयम् । तथा चाविरोधफलकविचारे इतिकर्तव्यतात्वेन विप्रतिपत्तेरपयोग इति । अथैतत्स्यार, तथाहि तेषां विषयो ब्रह्मत्युक्तेः श्रावणस्य शाब्दयोधस्य पूर्वसिद्धत्वे सिद्धसाधनान्मननवैया तदितिकर्तव्यताहपा विप्रति- पत्तिा । शब्दस्य सन्देहाजनकत्वात् । शब्देन निर्णीते सदेहाभावाच । न च धर्मिणि सन्देहाभावेऽपि धर्मे संशय इति वाच्यम् । मननस्य वणवैयधिकरण्यापत्तेः । श्रोतव्यो मन्तव्य' इति सामानाधिकरण्यानुपपत्तेः । मन्थस्य परार्थानुमानरूपरवात्तत्र च सिद्धसाधनदोप एव, यागे द्रव्यान्तरसाधनकत्वं यवागूपाकस्यादृष्टार्थकत्वमपि चेति पल्पनागौरवात् । नापि वैषम्येण, अत्र मननानन्तर्यस्य श्रवणे वक्तुमशक्यत्वात् । येन च धर्मेण धवणं, तेनैव मननीयत्वात् । मननात्प्रामाण्यनिर्धारेप्यर्थान्तरम्, प्रामाण्यस्य प्रतितन्त्रसिद्धत्याच । तात्पर्यप्रहार्य भननमित्सपि न, तात्पर्यग्रहाभावे श्रवणस्यैवासिद्धः, धर्मिस्वरूपे संशयानुपपादनाच । निर्धर्मकस्य ज्ञातुमशक्यत्वे धर्मविषयक एव संशयो घर्मिविषयक इति चेत्र, निर्धर्मकत्ववादिना धर्गिनिर्धारस्यैव मोक्षहेतुत्वाझीकारात् । धर्मिण एव पर- सराविरुद्धप्रकारेण चिन्तनोपपत्तेरिति । अत्र वर्धमानोपाध्यायाः-सिसाधयिपाघटितपक्षताविघटनद्वारा सिद्धसाधनं दोपः। सिसाधयिपा च द्वयी, सामान्यतः साध्यशानेच्छा, विशेषतश्चानुमितित्यप्रकारिकेच्छा । सामान्यतः साध्यज्ञानं तु विरोधि, धारावाहिकदर्शनात् । तथा च शाब्दवोधेऽप्यनुमितिलपकारकेच्छायाः संभवा- दनुमितिरूपेष्टसाधनत्वं मन्तव्यमिलस्यार्थ इत्याहुः । अत्रेदं बोध्यम्-शाब्दसिद्धेस्तद्विषये सिद्धत्वज्ञानात्तनानुमिति- त्वकारिकेच्छापि न संभवति । न च तत्तसिद्धिमादाय सिद्धवज्ञानं चेत्तन सिद्धीच्छाया विरोधीति शाब्दसि- दलज्ञानं नानुगित्साविरोधीति वाच्यम् । मानाभावात् । तावदन्तर्भावे गौरवार । न च प्रत्यक्षपरिकल्पितमप्यर्थ- मनुमानेन युभुत्सन्ते तकरसिका इति वाचस्पतिवाक्यातत्सपि साम्प्रतम्, इन्द्रियदोपादिसंभावनानित्यप्रामा- प्पशङ्काकलहिततत्प्रत्यक्षादिसिद्धलज्ञानस्यैवेच्छायामविरोधिश्वेन तात्पर्योपवर्णनात् । एकेनापि बहूना प्रतिरोध. संभवात् । प्रमाणबहुवस्याबलत्वाथ । तस्मात् 'सन्देहवारकं शास्त्रं पुद्धिदोपात्तदुद्भव' इति न्यायेन शाब्दयो. धेऽपि योग्यतासंशयोत्तरभाविन्यपि शब्दस्याप्योक्तत्वादिसन्देहाहितः प्रमेयविषयक्त्वसन्देह इति मननति साफल्यमित्याचार्यबर्याणा वच एव शरणीकरणीयमिति । उक्तं हि वर्तमानैरपि, यद्वा शङ्काशूकनानिवृत्तिन्यायो- पाराने संशयोऽनमिति । प्रकृतमनुसरामः । एवं प्रतिज्ञाया अपि प्रन्थप्रतिज्ञायाः शिष्यावधानमिव न्यायाभू- तायाः सामाजिकानामवधानमेव फलमिति युकमुत्पश्यामः । बन विप्रतिपत्ती चरमपदं विशेषार्थकम् , अग्रिम- प्रतिज्ञाकारिकयोरनुरोधादिति बोध्यम् । 'उपजीव्यत्वत' इत्यादिविप्रतिपत्तिनिरासार्थ परमतभाषया प्रभुप्रौढत- नया प्रत्यवतिष्ठन्ते-निविशेष निरूप्यत इति । एवं च ब्रह्म विप्रतिपत्तिविषयः, उभयप्रकारचवणाविष- सत्खादित्यन स्थाणुपुरुषादी साध्यव्यापकमेकारपक्षपात्युपजीव्यत्वाद्यभावविशिष्टवाक्यप्रतिपाद्यत्वं पक्षे ब्रह्मणि सापनाव्यापकमुपाथिरिति भावः । उपजीव्यत्वं विशदयन्ति तैथाहीति । स्थितये शप्तये चापेक्षणीयत्वमाधार- त्वम्, तम स्थितिः । कालादावपि संभवतीति द्वितीयं परिशेषयन्ति निरुपिताः स्युरिति । निरूपणं विषयी- परणं यदेफनिर्वाह्य शप्तिमेव गुणामयीकरोतीत्यर्थः । इदमेव जप्तेष्पजीव्यत्यमित्याहुः-पेति । नन्वतः सविशेषज्ञप्तिसिद्धिरित्याशन निराचक्षते धर्मनिपेघेति। शप्तिः खम्वेदनवेद्या, न धर्मान्तरमपेक्षते, सत एव पैयतोपपत्तरित्यर्थः । असाधारणधों निर्विशेषसमभावरूपो धर्मः। यद्यप्यभावत्वमधिकरणत्यं, तथापि विनि- गमकाभावारप्रतियोग्यप्यभावत्वमित्याहुः-अमावस्येति । थत्र पूर्व धर्माभावादित्येको प्रन्यः ! भावरूप- पर्माभावादिति तदर्थः । उपजीम्पत्तं च कारणीभूतप्रतियोगिरानजनकत्वेन ममावरूपधर्मपक्षेऽभावविशेषणय- मरूपविशेषणशानजनकत्वेन धर्मनिस्पकवाक्यानो प्रयोजश्यमेवोपजीव्यत्वमिति दय्यम् । धुतिसिद्धा 1 ·विद्वन्मण्डनस्य टीका। इति (नविल्याने व्याख्यासन्दर्भसम्बन्धः) । (अत्र व्याख्यायां चतुरसमिसनन्तरं शोधः ) । ननु य एव लौकिकास्त एव वैदिकास्त एव चामीपामर्था इति न्यायाल्लौकिकानामप्यणुत्वादीनां क्वचिद्वेदेऽप्यन्ततः प्रतियो- गितया चोपात्तत्वात्तनिषेधो वैदिकतन्निषेध एवेति चेत्, सत्यम् , अनाविभूतसर्वात्मभावकत्वरूपलौकिकत्ववि- शिष्टत्वेन न तादृशा वैदिकत्वं, फिन्त्वलौकिकत्वेनेति । किञ्च वैदिकानां निषेधं प्रति नानुबन्धित्वम्, पोउ- शिमहन्यायात्, उभयोः प्रामाण्यात् । तदिदमुक्तम्-किन्त्वनुवादपूर्व मितिमन्दमध्यस्थोऽप्यमन्दायते । मनु तथापि महतो विचारे उभयतोऽपि मध्यस्थमन्दयोः सन्निवेशो न घटत इति चेत्, सत्यम्, परन्तु प्रति वादिना धर्माधारप्रतिपादक्तयोपजीव्यत्वं निर्विशेषवाक्यानां यदनीकृतं, तल्लौकिवाधारयोधवाक्ये आधकत्वं व्यभिचरति । न सल भूतलं घटवदिति वाक्यं प्रति भूतलमिति पाक्यं बाधकम् । तथा चैवविधोपजीव्य- त्वमपि यद्यप्रयोजक, तदा 'यक्षानुरूपो बलि रिति न्यायादभावनिरूपणोपयोगिप्रतियोगितयोपजीव्यत्वमपि तादृशं किमिति न स्यादिति कक्षाविशेषत्वालपनाय प्रभुचरणर्माध्यस्थ्येनायमुररीकृतो मन्दाक्षप्रापणेनेति कश्चि- दाशकावकाशः । अत एवायमाशङ्काद्वयात्मको मन्यतनो ग्रन्थो विचारविशेषसंचारायेति नासङ्गता । अन्यथा--- तानामपि (?) साधूपसहारग्रन्थ एव युज्येत, तत्रैव पादमार्गलाभादिति सर्व चतुरस्नम् । तथा चायं कारिकार्थ- संग्रहः । उपजीव्यवतः। ल्यब्लोपे पञ्चमी, उपजीव्यत्व प्राप्येत्यर्थः । एवं चोपजीव्यवविशिष्टत्ये सति व्याख्यान्तरेण सोपाधिविषयकेनैकविषयत्वाभावलक्षणाप्रतिद्वन्द्वित्वे च सति निर्वक्तव्यान्तरगयविशिष्टत्येने- तरप्रतिपिद्धं निर्विशेषवाक्यप्रतिपावलात्प्रवलहेतोब्रह्मसविशेषवाक्यप्रतिपाद्यवादिति निर्वलहेतुना प्रसक्तस- प्रतिपक्षनिरास इति । किन श्रुतिवाक्येति द्वयोपादानं घण्णां तात्पर्यनिर्णायकानां सप्राहकम् । तत्र श्रुति. हीच सन् ब्रह्माप्येती'ति द्वितीयाप्रकृत्यर्थस्यैव प्राप्यत्वेन विशेषाणामप्राप्यतया धर्मिण्येव तात्पर्य गमयति । लिगमद्वितीयस्वं विशेषान्निहाय धर्मिण्येव तात्पर्योनायकम् । वाक्यं समभिव्याहारः निषेधशेपोऽशेष' इति 'निर्गुणं गुणभोकि'ति । असण्ड......ढप्रणवश्च । धर्मिणः सर्वसम्मतलाकेवले वाक्यपर्यवसानम् । सदेव सौम्येति महाप्रकरणम् । सन्निधिःस्थानम्, धर्मिण. सर्वत्र सन्निधानात् । निर्गुणमिति समाख्या चेति सङ्ग्रहः । इति तात्पर्येणेति । अनेन सन्मावतात्पर्यकत्वमन्तरङ्गत्वं वित्तम् । प्रथमचकारः सत्प्रतिपक्ष- प्रतिक्षेपकः । अन्यपरत्वतश्चेति योजना......। अग्रिमचकारो निरवकाशवसमुच्चायकः । सगुणवाक्यान्यु- पासनायामपि युज्येरन् । भावनामात्रे वा भावनाविषये वा तेपा सावकाशलात् । निर्विशेषवाक्यानां तु नैवम्, भावनागानपरत्वे न्यायगीमासम्मतयोरनुप्रयेशात् । सगुणभावनाविपयस्य च वास्तवत्वेऽद्वैतहानि, अयासापत्वे धर्मिमानस्यावास्तवलप्रयोजकाभावात् , सर्वं ज्ञानं धर्मिण्यभ्रान्तमितिसर्ववादिराद्धान्तात् , तस्य च वास्तवत्वे उभयौस्तदयोगादवास्तव एव सगुणवाक्यानां सावकाशसमिति । एतेन निर्विशेषवाक्यानामप्यु- पासनोपक्षीणत्वम् । परेपो मते 'अक्षरप्रिया लवरोध' इति सूत्रे निर्गुणोपासनायाः प्रतिपादना- दित्यन्यनरत्वमुमयोः समानमिति सामाजियोक्तमपास्तम् । निर्गुणब्रह्मसाक्षात्कारमुकराणां निर्गुणवाच्या नामुपासनायामनियमात् । निर्गुण(ब्रह्मसाक्षात्कार )ज्ञानदुष्करतायां तु दुष्कृतादिप्रत्यूहविधमनाय तदुपास- नायाः क्त्पनीयलात, निर्गुणसाक्षात्कारप्रतिबन्धकानां सगुणोपासनानिवर्तनीयलान, धर्मिमात्रपराणां च प्रामाण्योत्कर्षसावेदितलात् । तस्मादर्मिप्राहस्मानागुरोधादध्यारोपापयादन्यायेनेच सगुणवाक्यानि सामनी- यानीति पूर्वपक्षमुपसंहरन्ति-कल्पने समिति । सामअस्यमुभयाविरोध. । तया च न विप्रतिपस्यवकाश इति .......इत्यं परेव विप्रतिपत्ती निरस्तायां सिद्धान्तसाम्राज्यमासादयन्ति अंत्र घूम इति । भत्र गृहकारिकानुनधेया पत्रान्तरे। जगदिति । एतद्बाधने जगदेव पाध्येतेयाशयः । उतेति षोमलामन्त्रणेन विकलोदायनम् । ननु भेदः सर्वघ्र तात्त्विक एव, ताकिंकाणां भेदभ्रमस्थले तु भेदो नास्त्येव । परैरपि पट- पटयोपासाविक एवं भेदोऽभ्युपेयते इतीत्य मतमनुमत्याहुः-मेदपोऽपीति । अपिना परेषा गर्दा । अनिर्वचनीयपक्षस्य निराकरणीयसात् घटपटन्यायेनैव सविशेषनिर्विशेषयोर्भेदः, नत्पाधिना धर्मिपि रूपान्तर पासना, पदयस्यापि श्रीसत्पात् श्रुतायुपादानम्य नियादासदत्वात् । सांस्यपक्षपातिनीनां प्रानिमायादि धुनीनामस्यादिपरोना गुपपत्तेः । भमेदवाक्यानो परकत्वप्रतिपादकरपेन नानेश्वरवादनिराकरणपरवान् ।

·सिद्धान्तशोभा । निर्विशेषस्थानीश्वरस्य जीवसरूपस्यैव वा कादिरूपेश्वरानेद इति मताझीकारे परेषामपि क्षतिविरहादित्याश- येनाहुः-तात्विकमिति । मेदस्य तात्त्विकलं द्वेधा सविशेषत्वतः साहित्यरूपविरुद्धधर्माध्यासेन उपास्यत्वानु. पास्यत्वाभ्यां च, 'नेदं यदिदमुपासत' इति शुद्धे उपास्यत्वाभावाङ्गीकारात् । तत्र प्रथमे सविशेषत्वस भेद- क्खेऽपि तदभावो न भेदकः, अधिकरणात्मकत्वात्तस्य, निविशेषे च व्यावर्तकधर्माणां भवद्भिरनङ्गीकारात् । सर्वतोऽव्यात्तत्वात्तस्य । अथ सविशेषः खधमस्तसानिर्विशेषाझ्यावर्तेत, गैप दोपः घटाकाशो नाकाश इति प्रतीत्यापत्तेः, दण्डी पुरुषो न पुरुष इति प्रतीत्यापत्तेध । केवलविशेष्ये विशिष्टान्योन्याभावानभ्युपगमात् । विशिष्टयलविशेष्यमेदस्य निष्प्रतियोगितावच्छेदकस्य प्रत्येतुमशक्यत्वात् । तस्मादुभयोव्वर्तकधर्माभावे परसरभेदो गीर्वाणगुरूणामपि न शक्यवचन इति मनसि निधाय द्वितीयपक्षोपर्यधिकरणविरोधं प्रत्यवस्थाप- यन्ति-सर्वत्र प्रसिद्धति । अत्र विषयवाक्ये जगदुपादानवलिङ्गं सर्वात्मकत्वलिङ्गं च सविशेषस्येश्वरस्य, उपास्यत्वं च शान्तकर्तृक, शमगुणोपादानानिर्विशेषत्वलिङ्गम् । ब्रह्म च विश्वजिन्यायात्सर्वत्रैकमेव ज्ञानध्यान- योरन्वेति, अवान्तरब्रह्मणः शमादिमामिलापतत्वात् । सर्वाभिलषितं च सर्वत. प्रेयोरूपमिति चेदान्त- घण्टाघोषः तदिदमुक्तम्-सर्वत्र वेदान्तेष्वियादिना । मनोमयत्वादिविषयवाक्योक्तं नौवेति प्राथमिका च गोऽनधारणार्थः । तरकस्य हेतोः, यतस्तत्रैव संशयः । मनोमयत्वादीना जीवलिङ्गत्वात् कथमपगम्यते ब्रीवात्र सर्वत्रोपादेयमिति । तस्मादुपसंहारानुसारेणोपक्रमस्य नेयत्वात्तस्य निगमनस्थानीयत्वाद्वाक्यशेषस्थानाभिषिक्त- लाच मारूपस्य प्रकाशात्मन एक्स्य मुख्यविशेष्यत्वात्तदात्मना मनोमयत्वादिलिझं विपरिणमथ्य मनोमयप्राण- मयविज्ञानमयाविशेषतया विशेषात्मना आनन्दमयान्तानामुपलक्षणानीति 'सर्व सल्वियनमयोऽपि तत्त्वैनो- पास्य इति जीवलिङ्गानां ब्रह्मपरत्वे निर्णीते सुतरां सविशेषनिर्विशेषयोरमेदसिद्धिरित्यासण्डलार्थः । यत्तु 'नेदं यदिद'मित्याद्युक्तम्, तत्र प्रापधिकरूपेणोपासनाया एष हेयरयोक्तेः । पशुपुत्रादिरूपेणोपासनाया एवेदंपदपरागृष्टत्वात् । यदपि सामान्येनोपादानादुपास्यत्वावच्छेदेन प्रात्यनिषेध इति प्रतिविम्वविशेषग- मेवोपासनालम्वनमिति, तदपि न साधीयः, तथापि पश्वादिवद्धयत्वावचनात् । उपादेयविषयताशालित्वेऽपि न ममत्वं, सामान्यतो भेद' मिति निषेधावगमादिति चेत्, इदमिति निकृष्टवस्तुप्रकारेणोपासनाया एव हेयत्वे पर्ययसानात् , निकृष्टस्योत्कृष्टत्येनोपासनायायोपादेयत्वात् । कियोपासनमन्ततस्तत्तदृत्तिविषयत्वम्, भविष- यस्य तन्नास्तीति तु नाशंसनीयम्, विषयतायाः सरूपसम्बन्धात्मिकायाः केवलनौकनिर्वाह्यत्वे चोपासनान- नुप्रवेशादिति निपुणतरं वक्ष्यामः । एतेनेदमधिकरणं न तयोस्तात्विकमेदप्रतिक्षेपकम्, तदुद्देशेनैव तदपिकर- मानवतारादित्सपि शक्षा निरस्ता, उपास्यानुपास्सयोस्वात्तिकदे तदधिकरणोक्तोपास्यत्यविशिष्टे ब्रह्मणि मनो. मयतादिनीच लिज्ञाना ब्रह्मधर्मप्रापणेन समन्वयानुपपत्ती तात्पर्यात् । भन्यथोपास्यशुद्धयोभैदेप्युपपत्ते किमधिकरणरचनयेति पूर्वपक्षिणोऽनुत्तरता स्यात् । यत्तु जीवलिङ्गबाधनेनैवोपपत्तेः प्रकृतं ब्रह्मोपास्यं स्यादे- पेति, तत्र, तर्हि जगदुपादानलिझमपि बाधित्वा शुद्धमयोपास्यं स्यात् । न च मन्मते शुद्धस्यात्तथात्यादुपास्य- तावच्छेदकगुणानुसरणमिति वाच्यम् । तहि जीवलिङ्गानामप्युपासनाप्रकरणपठिताना निष्कर्षावश्यकत्वात् । मह्म- वादिनो हि वेदनह्मवादिनोपीति तथा मते वेदार्थमात्राऽबाधनेन पूर्वोत्तरमीमासयोनिर्वाहासत्र तत्र व्याख्या- नदार्शभिः सूक्ष्ममतिमिरनेयवादित्समिसन्यायोक्तं विस्तृतमिति । अत एव ब्रह्मसर्वधर्मनिष्कर्षापमाहुः- किञ्चेति । सुतरामिति । अयमाशय तन्मते सविशेषस्य भगवत उपास्यत्वेऽपि निम्यामेदः, जीपस्य । ने तया । तस्य खत उपास्यत्वाभावात् । अन्यथा निरीश्वरपक्षः प्रसज्येत, तथा च तन्मते न दोष इत्यतो मामकरणपठितजीवधर्माणां प्रमभमत्वसपादनार्योऽयं प्रन्यः । तत्रास्मन्मन समुदायस्थ व्यापकस या प्रका- रान्तरेण व्यवस्थापनीयम् । मनसा वा मनोमयत्वादिकं ब्रह्मधर्मत्वेनामिपिच्य या धर्म द्वारीकृत्यैव धाक्या एवं विघमनोमयत्वादिभेदार रापिशेषानन्सगिलप्याहु ग्रहानेकेति । अस्मानिया मेदेवीको पिपतात्मासस्पतादाभ्याभेदेन तावद्विपयत्वामेदः पर्यपसितसथा तवानीगर इलाहु. बिया तथेति । ताव (त्वपदापों मनोमयत्यादिविशिष्टः सन् सर्वान्तर भान दमयोऽमि, आनन्दो पैयुगपमापारणोऽपः । म्यना खनुवादकतापराको महादासस । यत्तु प्रतिमामते अहहारासद वनाविवेक इति परानुगारिमिः ·- उपाधिशब्दा ६ विद्वन्मण्डनस्य टीका। समाहितम् , तन्न, प्रतिभासत इत्यहहारास्पदस्वेन प्रवलेन दुर्बरस्य वाधसभवात् , सौषुप्तानुभवदायच कृत मुपदेशेनेति । तस्माद्भगवान् भगवन्तमुपदिशतीति सर्वोत्तरोऽर्थ । सर्वान्तरामेदमयामेद श्वेतकेतु प्रत्यबाधेन । श्वेतद्वीपे केतुर्यस्येति मेदसहिष्णुरनाऽसीयनेन भेदस्वादारम्य पर्यवसित , सोऽपि ते नाङ्गीकार इति भाव । 'गुणगानपरो घेदः फलतो रूपतश्च हि । ब्रह्मणश्चाविभक्तत्वादेकत्ये गुणवर्णन' मिति । स्यादेतत्, कथ तात्त्विकभेदपक्षो निषिध्यते, जाग्रति मैदवादिनि, तथाविधमेदामेदवासिनि चेति चेत्तत्राहु येऽप्यनीति । भेदमाननये अमेदवाक्यव्यवस्थानानुपपत्ते , तयोविरोधादमेदवाक्य भावनामान- परे, न वस्तुसाधकमिति व्यवस्था । एतन्मतेऽनिर्विशेष्यो नवविशेषगुणशून्यो मुक्त इति व्याख्येयम् । तस्ये- श्वरतुल्यतया कतिपयसादृश्येनामेद इति वोध्यम् । यदा तु कथचित्तयोविरोधमचिन्यशक्त्यादिमिर्मावाभिमत- विशेषपदार्थाभ्युपगमेन वा समाधाय मेदामेदयोरङ्गीकार इति मतम्, तदा वाहु तेरे इति । आस्ता तर्हि भेदावित्यग्रिमग्रन्थे । तस्मादभेद एव तादात्म्यलक्षण ससारदशाया स्फुरन् पारमार्थिक्त्वाय शास्त्रेण सम बी यत इत्यस्मत्सिद्धान्त । भवता तु यथा तथा स्तात्, पूर्वोक्तवादिनोर्मध्ये तु नाभिनिवेष्टव्यमिति भाव । मतात्त्विकनेदस्त्रिधा-बिम्वप्रतिबिम्बद्विचन्द्रघटाकाशादिषु तथा दर्शनात् । तत्राद्यपक्ष द्वयो प्रपञ्चनीयतया तातीयीकमाशङ्कते से विति । घट किमावरको ब्रह्मण्येव विशेपापति रिकाविद्या वा, कि ब्रह्मगि स्वधर्मसम र्थका । स्वसाक्षिमानेन विना मेयमात्रस्यारब्धसत्ताक्वाखसत्ताव्याप्यसत्ताकलाञ्च ब्रह्मधर्माणाम तत प्रकृति प्रवर्तकलादीना च खतन्त्रत्वेनाज्ञानानियन्त्रितसात् कथमुपाधीभवेयुरविद्यात्मनाऽपि ब्रह्मधर्मा , थोलनात् । खत सरूपानवभासात् । भासमान इसिविशिष्टमेव भासते इति राद्धान्त । इप्तिविषयता च खपरसाधारणी, नेकान्तत प्रपञ्चाश्रया, नापि खातिरिक्तनिषेधमपेक्ष्य स्खमानपर्यवसायिनी, किन्तु खमात्रपर्य वसायिनी वोध्यबोधकादिसामर्थ्य स्वखरूपसम्बन्धात्मन एकधार्मनिष्ठत्व लाघवसचिवप्रमाणप्रकाण्डप्रमापितत्वेन धमिग्राहकमानसिद्धमस्मन्मत सकलवेदार्थमुपकरोतीत्यनुशय्याहु इति विचारणीयमिति । असङ्गत इति । 'वियनारी'त्यादिभगवद्वाक्य तु साल्यमतानुवादकम् , तदपि सेश्वरसाख्यरीत्या । समन्वयाविरोधि- भगवत्साख्य भिग्नमेवेति भाव । उपहितवमुभयोस्तादात्म्याध्यास , सोप्यनादि , जीव इश्वर इत्यादिभवसिद्धा- न्तानुसाराच । सर्ग इयुपरक्षणम् । नयाणा योगपद्यमुपाधियोगपद्य योगपद्य क्थ, प्राण्यदृष्टादीना च सहकारिलादिति नाय दोप इति चेत्, न, येऽप्यनादिभावास्ते सर्वे युगपत्न वृत्तिका , अनादिमावत्यात् अनादिपुरुषवत् । अनादिपुरुषो हि सधै सहैव युगपत्प्रवर्तते, तथाऽन्येऽपि गुणेच्छादयस्तथैव प्रवर्तेरन् । एतेन मादीना सहकारित्वेनापि न समाधानम्, भीमासकैस्तथा समाधैयत्वेऽपि प्राकृतानां मायिकाना कर्मणा वा कार्याणा च खोपादानतुल्यप्रवृत्तिकावेन तनापि तदोषानिस्तारात् । क्रमा मारोऽपि मायादिपरिणाम इति चेत्, पालघटित , पालोपाधया क्रमयुक्ता एप, नियतास्तु कालव्यवस्थामेव न युयु । मायैय व्यवस्था करिष्यति इति चेत्, सैवाव्यवस्थिता । अध्यासाव्यवस्थेति पुनब्रह्मण एवं परामश प्रक्रान्त । अध्यास विना सास्य एव पर्यवस्येत् , तदिदमुक्तम्, असगत इति । स्मार्तमवलम्म्येति च । स्मृति साह्यम् । सेश्वरसाख्यावष्टम्मेनाहु-तदिच्छवेति । मे । तेर्ततोगुणक्रमहेतो । तथा र पाख्ययोर्विवाद परस्परमायादित प्रराशा साधारणेच्छायादिन वादस्थायामनिवेश्य पर्यन्युजते इमाया सियक्षायामा कमनियामिका नेच्छा न गुणा , आत्माश्रयान्योन्याश्रमापातात् । अथ योरपाजयसत्कार्य विशेष एवेच्छेति सेश्वरसाख्या , गुणानां तु खनिष्ठयारणतावच्छेदक समाव इति मतमाक्षिपन्सनीश्वरे अपि । गिध तनु गुणा इच्छेव या सखत्रम स्वयमेव विपपीकरोति, भयया विषयतानवस्थानात् । इच्छारय प पश्यमाणो विशिष्टेवासरूपविज्ञानतो विषयताविशेष एव । जानस्य प्राथमिक्त्याप्तद्विनिगमनाविरहावकार । मत एदो माध्ये 'सत्यादिपद वासिमानाभिकरण्यमयीति । गुणा व्याप्यसत्तात्रया तकृत एवैकषि .. पायन्यायकमाय इति । तदाह संदेयसौम्येदमिति । सौर . अनुविधानात् । न चानादित्वेऽपि सोमवशोद्भपेति ।

·८ विद्वन्मण्डनस्य टीका। वाच्यम् । तनान्यप्रतिपातमानस्यवेच्छया विषयीकरणात् । प्रतिघातेनैव प्रतिबद्धताच्च । प्रतिहतशतैरेव तस्य कर्तृत्वात् । प्रामाणिकातु भवत्वेवं, तथापि जीवतुल्यक्रय न रोचयामहे, नित्येच्छा च नाश्रयः योजिकेति स्वतन्त्रकर्तृवमाहु । मुनेनुशासनमुभयपरमीश्वरपरमेव वेति सर्व रमणीयम् । तथा चोपाधी खातच्य निरुक्तमागतम् । तथा चोपहितरूपासिद्धी निरीश्वरपक्ष , स च न सूनवारसम्मत इलाहु दयाकोपेति । उपचार सादृश्यम् । फिधिद्मधर्मग स्वरूपसम्बन्धात्मकेन सर्वानुगमकरूपेणोपचारतादाम्य मेव प्रतिष्ठापयेत् । अथोपाधिसारूप्यमध्यास उपचार इति चेदुपाध्याविधायित्व भ्रमेण प्रमया वेति विवाद प्रसक्ती खरूपचैतन्ये धर्माभावात् , ज्ञातभ्रमस्य चाध्यासस्य तन कल्पने प्रमाणाभावात्प्रमातुल्य उपाध्यध्यास खरुपसत्तातादात्म्य नामेत्येव सन्तोष्टव्यमायाभ्या, कि विवाद्यन्तरमाध्यस्थ्येनेत्याहु मुरये सम्भवतीति । स्यादेतत् । अविवार्य ब्रह्मणि कृतीच्यारीना खरूपाप्रवेशान्मायावृत्तय , कर्तृत्वादिना द्वैतापत्तेरद्वैत ब्रह्माक त्रिति चेन्न, मुख्यायाधादित्याहु - रयेति । पारणतावच्छेदक्प्रमेयत्वस्य विषयताविशेषखस्पा मकसम्म त्वेनाविकारस्वात् । मुसोत्रासकीडाया कृतिसाध्यतादिज्ञान खतन्त्रत्वात् । 'आनन्दास्येव' 'यतोवे'लादिहेतु त्वान्वयस्य, मुरयस्यावधित्वादे खरूपसम्बन्धस्य नित्यानित्यसाधारणावधिसत्तानिरूपकस्य शुद्ध ब्रह्मणि सारा ज्यादित्यर्थ । उपचारो गौणत्वमित्याह गौणश्चेदिति । ननु भद्रसेनो ममात्मेतिवदात्मपद बहुशो दृष्टम् , मनाह तनिष्ठस्येति । 'अयमात्मा ब्रह्मे त्येतज्ज्ञान मोक्षहेतुर्न तु जगत्कारणतावच्छेदकमिति चेत्, मोक्षहेतु ज्ञानस्यैव भगवनिष्ठसर्वतादात्म्यज्ञप्तिविषयत्वेन रूपेण जगत्कारणतावच्छेदकत्वात् । एतावतैय मोक्षस्य सिद्धप झापनेनाथसमाजप्रह , तद्धमावच्छिन्न प्रति न कारणता यस्यचिदित्याशय 1 कारणतावच्छेदकसर्वतादात्म्यज्ञान समानसमयमेवोभयवादिसिद्धानुग्रहानुगृहीतसर्वात्मभावस्वरूपस्यैव मोक्षलक्षणत्वमिति स्थितम् । एव प्रकृति कारणतानिरासपरे,ब्रह्मणि शब्दप्रतिपाद्यत्वप्रतिपादनपरे वेक्षत्यधिकरणे 'ता आप एक्ष ते त्यादिसाधारण्यवारणाय हेतूनामुपन्यासादुपाधे कारणतावच्छेदकत्वे तस्यान्यथासिद्धत्वेऽपि शब्दप्रतिपाद्यत्वस्य प्राधान्येनाभावेऽपि च विशेषणविशेष्यभावे विनिगमकाभावादवच्छेदकत्व ब्रह्मण्याधाय तदवच्छितस्योपाधेरेव प्राधा येन कारणत्व शब्दार्थत्वयो प्रसत्तावधिकरणदोपतौल्यम् । ततस्तस्य कारणतावच्छेदकत्व पदार्थतावच्छेदक व चोभय निरा करणीयमधिकरणोद्भावकेन कृष्णद्वैपायनेन । स हि स्वय मायापुरुषो पश्यन्नुभयो प्राधान्ये सदिहान सदैशिष्ट्यमपश्यश्चकार वा तस्योभयस्य समप्राधान्ये समगुणीभावे या पिप्रतिपत्तिम् । कस्माञ्चिदुस्थाप्या शब्दा दिपदै प्रकृत्यादेरशब्दार्थत्व मनसि निधाय, अथावशिष्यते कारणतावच्छेदकल, तदपि नेतीति महता सर म्मेण ब्रह्मेक्षणमेव विषयताप्रसादरूप जगत्कारणतावच्छेदकत्वमभ्युपगम्याधिकरण कृतार्थाकृतवान् ब्रह्मण पदाभिषेकायेति प्रस्तुतार्थ । किय मद्यारोपविषया उपहितधमास्तदा जीवन क्रियमाणाया स्ववृत्ति देनाध्यारो पितधर्मविषमाया उपासनाया जीव एवोपपत्ते कृतमुपहितेश्वरेण, अध्यारोपाविशेषात् । नन्वस्ति विशेषो व्यावही रिकप्रातिभारािकारोपाभ्याम् । तथा चेश्वर प्रजापतिरिति व्यावहारिकोतिर माणसादृशेरेवोपगम्यते। तुरीय तु वाक्यतारपर्यवेद्यमिति चेत्, इश्वरेऽपि प्रातिभासिकारोप एवास्तु । तादृशप्रमाणानामपि प्रतिभासविषय एप सावकाश चात् क्तुरसिद्धिरिति चेत्, तर्हि तस्योपास्यत्वमेव निषेधाम , क्तृत्वेन प्रकारेणानुपास्यत्वे पर्यवसानात् । उपदशय या कर्तारमपि मीमासक्सरणिम् ।अध्यारोम्यधमाणा हेयत्वमिति विज्ञानदशायामुभ योरेव जीवेशयोधर्मा भव मते तथाविधा एवेत्याशयेनाहु हेयत्वेति । तस्माद्यदीश्वरधर्मा न हेमा, अत एव नाविद्यका , अहेयस्योपादेयत्वनियमान् । अज्ञानव्यष्टिषु विधातो हेयोपादेयभावो न ब्रह्मणीति तस्यो पादेय वमपि नातीति चेत् उपादेयताया ब्रह्माध्यासोपनीतत्वेन विभूतिपर्गवसिताया ब्रह्मणो योपाश्रितत्वात् । मुमुनुसाधनेति । अय भाव 'तमेव विदि वे ति तच्छन्दपराष्टजगतादात्म्यापनत्वेन पुरुपज्ञान तदमेदज्ञान च जीपस्योभयविपयतया मोक्षकारण न तूभयो पृयत्वेन पृथम् ज्ञानम् । इश्वरज्ञानस्याह देहीत्यादिवासना विदत्वात् । तामविलं मोक्षसाधनवायोगात् । देहादिविविक्तत्वेन जीवज्ञानस्य च तमेवे त्यादिवारयार्थयोधा विषय वात् । भनुपस्यमानदुरितोत्तरक्षणक्दुरितवद्भिनदुरितवरात्वस्पार्थसमाजास्तवमत्वात् । प्रगाणमा हारम्ये च परमेश्वरहानपयवसित यात् । एरोनार्थसमाजद्धिधर्मस्य कार्यतानवच्छेदर वेन प्रमाणभावो यीनम् ।

·विद्वन्मण्डनस्य टीका। भायानेत्यादिलाग , उक्तरीत्या वैदिक्सप्टेरप्राप्त । सूनावयवस्य यत इत्यस्य वेदाययवत्वेऽपि ब्रह्ममानसोरकत्वेन शब्दस्य शाब्दबोधविषयत्वानियमाचेति । क्तृत्य नवधा परेपामपि भायात्यसामर्थ्यनियन्त्रित, नाध्याविकम् । इदमेवास्थालौकिकलम् । न च न्यायसमत कर्तृत्वमप्यरोनिक स्यादिति शक्ष्यम् । अनुमित्मायामपि शाब्द सिद्ध प्रतिवन्धक्यात्, अनुमित्साफ्ल्पनागारवाच विलक्षणकृतिसिद्धर्वदेकनियम्यत्वेनाली विक्लयोपनिषदपक्ष एव परिष्कारात् । एवविधटते कायकारणभावलभ्यत्व तु नाशाम् , कार्यत्वस्यैकस्याभावात् । न चैव शन्दे नापि क्य तदवोध , प्रमेयवादिना शचि प्रहपक्षस्याप्रसिद्धस्थलीयस्यात्व न ह्यससिद्धान्तानुकूलस्थाविस्मर णीयत्वात् । एतदपि कर्तृत्व यद्यपि सरूपरक्षणे न प्रविष्ट, तथापि सत्यत्वादिधमनुत्ययोगक्षेम पर्तृत्व फरत सवज्ञत्वमेव, सय सयझेनेय संपादिता विषयता बहुभवनेच्छारूपा, तया हि सष्टिीरिक प्रति विषयवेति निषे धात्, तदिदमुक्तमाकरे कुतो नाङ्गीक्रियत इति । एव च निपिध्यमान क्र्तृत्व विकाररूप जीवसाधारणम् । यदा तु जीवशरीरावच्छिन्ना मस्यादिशरीर इस युगपचेष्टाकारणस्यात्ममन सयोगस्य मत्स्यकृतावभावादीश्वरीय कृतिरेव कारणम्, न तदा विकारपोऽपि । विकारास्ताविर्भूतब्रह्मात्मभावास्तदुद्भवा पदार्था प्रादाहिय यास्त्रोका जायत इत्यादय । अनाविर्भूतपलतादात्म्यानि साधनानि मर्यादाया कारणीभूतब्रह्मतादात्म्यन ज्ञाता नीति, अतबेधा व्यारयान भाष्ये । प्राथमिकमुत्तरोत्तर च प्रामाण्यमिति पूर्वजारच्या कुसृथ्यमिधानम् । यता काशोऽपि ब्रह्मसत्तासपादितसत्ताक्तया ब्रह्मार्यम्, तन कैय क्था अन्यपदाथाना कार्यत्व इत्यभिसन्धि । भन सत्यवादिधर्माविषयकब्रह्मभानाद्वीकारे तस्य निविक्रपक्व वक्तव्यम् , तच्च विवादास्पदम्, प्रमाधिष्ठान त्यादिना 'सय ज्ञान मित्यादिस्वरूपलक्षणेनाप्रतिपादनात् , सत्यत्वादेरभावस्वरूपस्याधिरणारमर वे वरूपराम्ब न्धस्पनावरूपत्वे राघवमादाय विनिगमनाविरह इति मुटूक्त ब्रह्मशानमेव भवेदिति । किच जन्महाना भावरूप ब्रह्मापि स्वरूपतो भवेदिल्याशय । जम पुनराविभावरूप श्रुतत्वात, शानदृष्ट्या श्रवणविषयत्वात, मवन पदाथ इति तद्भेदा स्थिसादय , रात्तैव हि स्थित्यादिप्रवेशोऽपि कारणाध्यासितसत्तति प्राणनभासना दयो गुणा 'को ह्येवान्यात् ' 'तमेव भान्त मित्याद्युक्ता, तेऽपि यत इति फलवाक्ये योज्या । तथा चाय माखण्डलभाष्याथ । अध्याहार इति पर्यन्त शास्त्रे इत्यत प्राक् । अन्यथा बहुव्रीहिरित्यादिसदविरोय । अनावद्गुणपक्षाशीकारे रुचि पुष्टिपक्षपातात् प्रवाहमर्यादयोररुचि 'अथ चे ति द्वाभ्या सूच्यते । तुरीय पक्षस्तु पुष्टि । आये लाविर्भाव एव जमपदार्थ , सचाक्षेपालभ्यते, अनाविभूतस्य स्थित्यादेरयोगात् । स्थित्यादेरनियमाय न तयोराक्षेप । न च स्थित्यादेरप्याविर्भावपूवक्त्वानियम आकाशादेरप्याविर्भावस्य परमावादेय 'यावाष्टथिवी त्यादिनाऽऽविर्गावप्रतिपादनात् । ज्ञातत्वलक्षणाविर्गावस्य, 'यतो द्रव्य गुणा कम सामा न्य सपिशेषक'मिरयुदयनैरमिधानाच । किञ्च तद्गुणसविज्ञानपने विशेषणस्यारुणाधिकरणन्यायेनान्वयाझीकारे एकविशेषणत्वेनोपस्थितस्यत्यादिनियमानुगृहीते एकपदार्थनिष्ठप्रकारतानिरूपितविशेष्यतासन्य धेना वयबोध प्रति विशेष्यता तरानिरूपितप्रकारतयोपस्थिते कारणत्वे मुत्यप्रकारत्व प्रविष्टम् , तन्नोपपद्यते। आरण्यादेख्नु विधेयभावनायामनन्यगतिकोऽवय । अन्यथा सर्वन परम्परासम्वन्धानामन्वये पटत्वादेरनित्यत्वान्वयवारणाय बाधयुद्धे प्रतिबधत्वा तरकल्पने गौरवाचति प्रभुचरणविष्कृताधिकरणमीमासामचारी भाष्यार्थ प्रसाद शित । प्रतिज्ञाहानिर्निग्रहस्थानमेकम् उपकमविरोधो द्वितीयम् । 'यस भागवत पद मित्येक्यवनात सर्वज्ञत्व. लक्षण मादाम्य पद्यते गम्यते धर्मी भनेनेति भक्त्यशो दर्शित । अहमेव वेव इति प्रेयोऽश । 'वेदान्तवेदवि दव च ति बद एव सस्मिन् वदितार्थमनन्याधिगत समधिगम्य यावानर्थस्तावन्त ततो वेदात शिरोगाग मूदामिपित तम गर्नु वेदान्त सोपस्कर तयानम्मास्यथ । गीता 'व्य ददानी ति सवय गीताथस्य तात्पर्यविषयवात् तदर्थो नेत्रम् । मुख श्रीभागवतम् । वेदा अलका । सूत्र श्रीकण्ठ इति! वदा तव च वदादिप्रमाणवतुष्टयमाधारण भगवत्तासयग्राहकमान वमिति वेदान्तनिरको विस्तृतमस्माभि । अंध्यारोपेलादि । टपजीव्योपजीवकभावस्य ताप्येण राभाय । तथा च प्रतियोगिसमपकल धर्मवाक्या नाम् । न च निषाक्यादेव तदाम , तदधिकरणे तदारोपस्यापेक्षणीयत्वात् । आरोपस्याहेतुत्वे तु प्रति . 1 ·१२ विद्वन्मण्डनस्य टीका। क्र्तृत्व मिव सत्यज्ञानादयोऽपि काम देहभेदमनुमापयेयु । 'यतो वे'त्यवयित्वेन निर्दिष्टस्य 'यत्साक्षादपरोक्षा- येतेनैकवाक्यत्वादचेतनस्याकारणत्वादिस्यविशेष सस्पतटस्थलक्षणयोरस्मसिद्धा ते । किञ्च श्रुति खर र्तृत्व प्रतिपाद्य सस्य प्रोकत्वाभाव प्रतिपादयन्ती प्रामाणिकपेक्षणीया स्यात् , अप्रामाण्यापादकत्वात् सुपुप्तस्या साभिरनुत्थापनादियाहु यमेवमिति। सुपुप्तिदशाया सर्वनिरोधमनुरुन्धानेनास्सदुक्त मन्तव्यम् , तर हि'न वेदा न देवा' इति श्रूयत इत्यत आहु संवतो बलवती हीति । सुषुप्तौ सवाभावान्यथानुपपत्तितु न बाधिका, आमप्रकाशसद्भावात् , चतन्यरूपेण भासनात् , मेदक्षमपदार्यानामभावो भाव एव हि' अवस्थाज्ञान- स्वाच तत्त्वज्ञानविषयतापेक्षया तदन्यथानुपपत्तेदुर्घलखादित्युक्त बलवतीति । नेय तथेति भाव । भने केचित् अग्रिहोत्राहुतिविपरिणामात्मक जगन्मन्वाना स तया वासा 'तेनारमनेद सर्वमसन'ति श्रीतसृष्टे श्रुति- सिद्धत्वमेवेत्याहु । युक्तमेव तावदिदम् , पारमायें तनिराकरण तु विवादास्पदमित्यल प्रसत्तानुप्रसन्या । दृष्टिसाष्टवादी प्रत्यवतिएते नॅनूपलब्धिमात्रेणेति । मानपदेनार्थक्रियाकारित्वन्यवच्छेद , अर्थक्रियाकारि खस्याप्युपलब्धिरेव, अर्थक्रियामरित्वस्यार्थक्रियाकारित्वाभावात् । तथा च तेनापि रूपेण सत्त्वानियमाखा मिर एव न परमाथसत्त्वम् , यथात्तखानपञ्चप्रतीतिजा०० वभिश्च सहि क्ततिश्रुतेश्च जीवस्यैव तत्रतृत्वम् । तथा चैवमपि प्रपञ्च प्रतिजीवकर्तृको भिन्न एव । एतन्मते ईश्वर को न भवति, उपास्यत्वेन परमझीक्रियते दृष्टिति । तथा च रजतस्याप्तादिवद् विद्यापरिणतिरूपा विषयाकारा वृत्तिरेघ, न तु विषया । निर्षिषयकमेव तत्तादृश वृत्त्यात्मक ज्ञानमिति तन्मतनिष्कर्पणाहु प्रपञ्चासत्वमेवेति । अत्यन्तासत्त्वमेवेत्यर्थ । अभ्यु पगत चैनज्ज्ञानानन्दादिमि श्रीहर्षमित्रैश्चेति तान् प्रति सोपालम्भ तमाहु । विज्ञानिचापज्ञाद्यकारणाद्विज्ञान- शत्यो देवानाप्रिय । इन्द्रियदेवता एव च प्रतिवादिनो विज्ञानप्रतिवन्यका , पवियोपाराफान् प्रति देव खतो हानप्रतिवधननात् । तत्र खप्ने वासनाया प्रत्यायकत्वेन तत्तुल्याया वासनाया एप तथात्वमाशङ्कते ने तायदिति । सर्वेषाम् । उपेक्षासाधारणानाम् । नन्वतन्मते पुरुषमेदेनापेक्षासम्भवात् सर्वथा साधारणप्रती तिनिवाह्येत्यत आहु -"नियमे वेति । उद्बोधकमपि पुरुषविशेपनियन्त्रित पलानुरोधित्वाकल्पनाया एक जातीय चारु कल्प्यताम् , अनाहु उद्बोधक चेति । दृष्ट ज्ञानविषयीभूत जगदेव, यत् किञ्चिद् दृष्टशनमिति यावत् । अन्योन्येति । दृष्टप्रतातिनिर्वाहार्थ प्रयतमानेनादौ प्रतीतिरेव नासादिता, क्थ पुनरसिद्धावस्थोदो धिरेति तत्सिद्धौ तत्सिद्धेरन्योन्याश्रयप्रसवादित्यथ । नौपीति । यद्यपि सत्वतत्त्वेनोद्बोधपत्वातादृशोद्बोध कृतौ च दृष्टसामग्री नापेक्ष्यते, इय च विरक्षणव सहकारणता, सह्यपि सर्वनादृष्ट साक्षादेव हेतुरस्तु, अन्तत सामग्री प्रत्यपि कारणत्वात् , अन्यथा दृष्टानवस्थानात् । ननु तर्हि प्रतीतिसामान्यप्यदृष्टमपेक्ष्य प्रतीति जन यित्वा तद्बोधक लाभाद्वासनापयवसायिनी स्यादिति चेत्, तथाप्यस्यैव प्रत्यायकत्वोपपत्तेरितरकारणवैयॉय मधस्यादृष्टनाशादिकल्पनापत्तश्च, तथापि सामग्रीपूर्वक कार्य दृदयत इत्यदृष्टस्य तद्वारा सातव्येण वा कारणत्वे उद्योधकवस्थितौ को दाप इति चद्, वासनयेति त्यज्यताम्, साक्षाददृष्टकारणत्वोपपत्ते [अष्टस्य तु यागादि जयवानगत्प्रतीति ध्रुतिमिद्धव, सच्छेया.. तथाऽऽसादयेत् । धीत तु न वासनाधीज्ञप्तिक, वर्गजनक वादेव वामनाया अभावात्, असन्तासदादिनोऽऽभ्यासिकत्वात् । अस्तु तत मतेऽप्यध्यासावच्छिन्नैव जगत्प्रतीति श्रुतिसिद्धत्यनुशयान पादिन प्रतिवादिन उपस्कुर्वते नैनु जीवाविद्यवेति । एषकारेण घासनान्यवच्छेद । तथाहि अनुभवपति वासना, अनुभवस्तु न पासनापूर्वक्त्वनियमाश्रय , तथा चायानुभवो न वारानयेति संभवति, अनादिवासनापऽपि कायकारणभावानुपपत्तेनभवस्याप्यनादित्वापात च । इष्टापत्ती सव्येतरविपा गयोरिवानुभावासनयोपि कार्यकारणम वे मानाभावाद् मीजापनयस्थायामिवोपपादनेऽपि वासनेकनियत जाप्रतीनिसानम्यष प्रपनार्थकत्वात् । तथापि वागना लब्धप्रसरेति यदि विमान्यते, तदा संस्कारजय- स्पेन रीत्यापत्तिानमात्रम्य । अनुभवमानासिदिन, प्राचनानुभवस्यापि सस्तारजन्यत्वात् । न घेष्टापति, साक्षा करोम्यनुमिनोम्यनुभवामीत्यादिप्रपयापरापारते । प्रत्यभिनयत समर्थनप्ययमशे मस्ताराभावात् , तस्मा दगति गमिपादिप्रमाणप्रगल्या अनतरादरातो मान दृष्टिगृष्टिन्यायन पादमिनि समास । नवीश्वरस्पै- ·सिद्धान्तभोभा। - तन्मते प्रपञ्चदर्शित्वं न स्यात् , तस्याऽविद्याविरहादिति चेत्, एतन्मते ईश्वर एव न मानं, का कथा तस्य दर्शित्वे। भर्विरूपेति । धर्मिप्रतियोगिज्ञानाभ्यां व्याघातापल्लाऽहमा इति प्रतीतेनिसामान्याभावविषयत्वेनोपपाद- यितुमशक्यत्वाद्, पटप्रमा सविषयावरणस्य प्रागभावव्यतिरिकायस्वन्तरपूर्वेका, प्रकाशमत्वात् , अन्धकारस्थ- प्रथमोपनप्रदीपप्रभावादित्यनुमानाश भावरूपमेव तन्मतेऽज्ञानमिति, तत्राहुः तुच्छतादित्युपलक्षणम् । भावा. भावरूपकार्योपादानस्य मावाभावाभ्यामनिर्वचनीयत्वमेवेत्यर्थः । जीवाविद्यैव जगत्प्रवीतौ हेतुरित्युक्तम्, तत्र योपाधिकजीवखरूपवादिना जीवस्यापि जगदन्तःपातितया खप्रतीतावपि खाविद्या हेतुरिति वफव्यम् , शत- बाघारापेक्षायां जीवतन्यं तथा वाच्यम्, न चैतद्वयमपि संभवतीत्याहुः प्रथमं जीवेति । शक्तिः प्रपञ्च- प्रतीतिकारणतावच्छेदिका नवेति विप्रतिपत्तिर्विचारवीजम्, विचारो मीमांसा ब्रह्मण एवोपक्रान्ता। शारीरस्तु न ब्रह्मपदव्यवहारविषयः, नातः शारीरकमीमांसा, किन्लादेरानन्दस्य ब्रह्मणो मीमांसेति जीवखरूपं ब्रह्मवेति तथोत्तम् । तथा चेश्वरविचारोऽप्युपलक्ष्यते, प्रतिविम्वप्रकरणात, मायाया ब्रह्मप्रतिविम्बस्य तन्मते ईश्वरत्वात् । तया चायं प्रकरणविभागः 'सर्वे वेदा यत्पद' मित्येतत्पर्यन्तं समन्वयाध्यायविषयः । आविर्भावप्रकारभेदारसर्व- समाधाने सर्वाविरोधः आविर्भावप्रकरणे । लीलानित्यन्वयावात्पूर्व साधनाध्यायविषयः स्फुटीभविष्यति । लीलाशास्त्रार्थः फलमिति । विचारखरूपं तापत् । तत्र उक्तविप्रतिपत्तौ विधिकोटिः परेपाम्, प्रसिद्धिः खप्ने, अविद्या निषेधकोटिः सिद्धान्तिनाम् । ननु विषयतात्मकखरूपशक्तेस्तस्या अङ्गीकारात्, तत एवोपपत्तेश्च । तपाहि जीवखरूपप्रतीतो कि कारणतावच्छेदकम् । जीवत्वं ह्यप्रतीतिविषयत्वम्। अहन्त्वं च सत्तातत्तेदन्तादि- बदननुगतं वाच्यम् । यत्तु सत्तादिकमनुगतमिति, तन्नः तत्ताया अप्यनुगतत्वापत्तेः। पटायुपाथिभेदेन' तत्तादे. रित सत्ताया अपि भेदात, सर्वकालसम्बन्धित्वस्य पटादी नैयायिकैरनङ्गीकारात्, पूर्वमसदिति प्रत्ययानां तैर- नभ्युपगमाच, सामान्यतः सदिति व्यवहारविषयत्ववतत्तेदन्तयोरपि समानत्वात् । तथा चाहमित्यर्थः श्रुतिप्रति- पन उपपत्तिप्रतिपन्नश्चानुगतः प्राजापस एव, स चायं प्रजापतिः श्रुतौ बृहदारण्यके गीतो जीवैरप्यासुषुप्तमनुभू- यमानो न मायाप्रपञ्चतिविषयः, खप्रकाशस्य स्वयंज्योतिःपुरुषस्य तमेव भान्त'मित्यादिनाऽविद्यादिभासकरवेन शिद्धस्य स्वभास्यभास्यत्वायोगात्, अहंप्रतीतेरविद्यादिवृत्तिस्ये मानाभावात्, सर्वदैवाहगर्थभानात् , अविद्यान्तःगा- रणादिघटितप्रणाल्या अनपेक्षणात्, सिद्धसुषुप्तादिदशायां खयंज्योतिषो जायदादावविद्याविषयत्वानुपपत्तेः । 'अ. मायं | पुरुषः सयज्योति' रिति सुषुप्तिमधिकृत्य श्रुतेरहमाकाराविद्यात्तिखीकारस्य तदानीमप्रामाणिकत्वात् , नैयायिकानामप्यात्मगनःसंयोग एव शक्तियजात्येन शक्तिमत्त्वेन वा कारणबात, विजातीयमन कियाद्यभावा- देवात्मनि तत्सयोगानुपपत्तौ सुपुत्यनुरोधेन त्वङ्मनोयोगस्य हेतुत्वे मानाभापाचेत्सन्यदेतत् । तथापि मनसोऽपे; क्षणादात्ममानभास्यत्वं सर्वस्य, कथगिन प्रपञ्चे सर्वेन्द्रियाणा सर्वप्रमाणाना चापेक्षणादात्मन. खपरसाधारण- खप्रकाशलसिद्धिरिति चेत्, मैवम् , आत्मन- क्रियायभावादात्मानं सर्वेऽप्यनुसरन्तीत्यात्मप्राधान्य ज्ञानादपीति वस्तुतस्तु सर्वनात्मभानाभ्युपगमादहं जाने इत्यनव्यवसायाज्ञानभानमात्मभानपूर्वकं धर्मिता. वच्छेदकज्ञानतयाऽऽमवज्ञानापेक्षणात् । तदात्मत्वज्ञानं च न मानसम् , ज्ञानधर्मितावच्छेदकीभूतारमत्वस्य ज्ञान- विषयतायहि वेणाभावात्, मानसविषयतादीना मन संयोगप्रयोज्यत्वादनन्ततादृशसंयोगकल्पनायामेकन्मि- व विषये संयोगधारावरूपनाया अनौचित्यात् । तत्तदात्मा नित्यज्ञानविषयतामवलम्य स्वप्रकाशत्वमासादय- तीत्यवश्यमशीकरणीयम् , आत्मनः स्वपरसाधारणज्ञाने नित्यविषयतातिरिक्तविषयतानभ्युपगमात् । न चैन नियं स्वपरसाधारणज्ञानापत्तिरिति वाच्यम्, खात्मनः खविषयज्ञानापादने तमिलताया इष्टलात्, सुपुप्तिप्राकाली. पन्नेच्छादिव्यक्तिसम्बन्धेन तत्प्रत्यक्षे इष्टापत्तेः । कामिनीप्रत्यक्षादावात्मनोऽपि न भानमित्यस्य प्रवादस्य कामिनीत्वेनैवात्मभानमात्मत्वेन वा कामिनीभानमित्सन तात्पर्यात् । अथ प्रपञ्चसापरणप्रत्यक्षे लोकावगतसाम. प्यपेक्षा स्यात् , न स्यात् , उभयवादिमिद्धनित्येच्छायाः सर्वविषयक्लोपपादनार्थ नियामकमार्गणे असादस्मादि. दमिदमित्यादिप्रकारप्रकारिभावेनेरछायाः फलबलकल्पनीयतया तत एवातिप्रसङ्गवारणाद् विशिष्टेच्छाकारणाव- व्यवस्थापनप्रसझे चास्य प्रकारस्य पत्रावलम्बनव्याख्यायां विशरीकृतत्वात् । न चैवमेक्कारणपरिशेषापत्तिः; मन्यन्ते।

·१४ विद्वन्मण्हनस्य टीका। इतरेपामय छेदक्त्वादिति वाच्यम् , ग्रह्मवादिनामिटया । इदमेय स्वप्रायोभयसाधारणमन्तयामिवमा- मनन्ति । स्यादेतत् । प्रभारनकारिभावेन विशिष्ट छाया विषयताविशेषपर्ययमिताया सम्यन्धत्वमराण्डवर- सब्रह्मणि नियतमनियते खीकरणीयम् , आहोवित्, अविधवाहमक्ष इत्यायशुभपशिद्धगावाभावरूपापटितघटना पटीयसी ब्रह्मण शक्तिरिति चेत् , 'आश्रयत्वविषयत्वभागिनी' सादिरिद्वातविरोध । एतनिरूपकत्वेनवाशान विद्धि , अज्ञानाश्रयत्वविषयत्वयोमणि तमिरुप्यत्वादिति चेत्, तमिहप्यधर्माणां तदात्मकत्वेन केवलचैतन्या- श्रयखानुपपत्तेदरुद्धरलात् , तस्मादविद्यावादिनापि तदाश्रयसविषयत्वे चतन्यनिरूपिते चैतन्यनिष्टस्वरूपसम्व न्धरूपे अकामेनाप्येषितध्ये । ततश्च सतन्न ब्रह्मा, अखतन्ना प्रकृतिरवदयम् । परतवापरच पर पुमानिति नियंलीक पन्था । ईश्वरसिद्धावीश्वरप्रमान्यव नित्यप्रमा यत्व वा सभवति, अक्षेतरोऽविद्यानुमाने उपाधि पुनरनुसन्धेय । न च व्याघात , यादृशप्रतियोग्यधिकरणोभयोपहितो यदभावप्रत्ययस्तदधिकरणोपधानेन न प्रतियोगिझानाधिकरणादिशाममभावाने हेतु । तथा च सामान्यतो घट इत्यादिज्ञानसत्त्वेऽपि तत्तादृशाधि करणे घटमह न जानामीत्याद्यभावप्रत्ययाकारात्तस्य चासिद्धलात् अभावप्रत्ययनियामक्सामम्या भावात्मना भावप्रत्ययसामग्रीलसभवाच, धर्मिप्रतियोगिसत्त्वे घटाज्ञानप्रत्यय स्यात्, सानादेर्भवतामप्यावश्यकलाच । तत सिद्धलप्रसगात् प्रतियोगितया च घटाभावज्ञान पट इति ज्ञाने प्रतियोगितया न घटज्ञापनमित्यादियुक्तिमिव्यापा तस्यापि व्याघातात् । न तावदयिद्यायामिति । अविद्याया ब्रह्मप्रतिविम्यो जीय इति नेत्यर्थ । अविद्याया मित्याधारसप्तमी । आधारप यज्ञानिक प्रतीत्युभयसम्वद्धानुविधायिसार्थकम् । विम्यपदेनैव ब्रह्मरामेऽपि ब्रह्मैव जीव इत्यमेदध्वननाय ब्रह्मपदम्, विम्यवस्थाननुगतलात् प्रतीतियोग्यत्वप्रापक विम्मपदम् । इत्येव लक्षणमुखेन समुखो प्र-थ । प्रवीतियोग्यवमानस्य विम्यघटादिसाधारण वारसत्य तम् । तावन्मानस्य दर्पणरे खाया वा चाकचक्यादिमत्या शुक्किखच्छमौक्तिकादौ च सत्त्वात्समुसस्थितार्थानुविधायिलनिवेश ।खसम्मुखस्थि- तत्वे अनुकारिणि मेनेऽतिव्याप्ते सत्य तात् पार्थक्यम् । तादृक्ता सनिकृष्टे पदार्थ पुरुषान्तरेणाप्यप्रतीते प्रति विम्वव्यवहाराभावात्तत्तत्प्रतीतियोग्यतम् । स्वतपसत्ययारणायति । अत्र यदि प्रीतिलोक्किचाक्षुषम्, यदि वा प्रतिहतचक्षुष्ट्व प्रतिविम्बनम् उभयथापि ब्रह्मणो नीरूपखात्प्रतिविम्बायोग इत्याहु युक्तिसह इति । अन प्रतिघातनियमाभावात्तत्तदुपाधिनिष्टत्वेन सयोगानामेव तेजोवशेषप्रतिघातकत्वात्पार्थिवस्य दर्पणस्य जलादेर्वा प्रतिविम्वनिरूपकत्वानुपपत्ते , प्रतिघाते वा दर्पणादेरप्यमहणप्रसाथ प्रथममेष लक्षणमिति निवधानुसारिण । नन्वेवम् ‘उपाधिकालरूप हि तादृश प्रतिबिम्बते' इति सिद्धान्त कथमुपपद्यतम्, तद्रूपस्य विवादा सदत्वात् , कालस्य नीरूपत्वात् , वहाणन सवगतलात्, प्रतिविम्वोपयोगिस्वच्छत्वे मानाभावाचेति चेत्, न, नीरूपस्यापि कालस्य पडिन्द्रियवेदलाभ्युपगमात्, प्रतिविम्बितस्य रूपात्येव, आधिदैविके घा रूपाभ्युपग मानाद्यो दोप । ब्रह्मणश्च परे कालन्यायेन तथालानभ्युपगमात् । आकाशस्येव तलमालिन्यादेग्राहकत्वे ब्रह्म णोऽपि श्यामरूपग्राहस्वमिति नोक्तसिद्धातविरोध । ननु सत्वतत्यामायात करणान्यतरोपाधे खच्छलाझी कारामतोपोद्भावन युक्तमिति चेत्, न, गुणविभागस्य सादितया तदुपाधिवजीवस्य सादिखापते । अनादिप्रति विम्बाहीकाराय नेष्टापत्ति क्तुं शक्यते । अविभक्तगुणत्रयविशिष्टोपास्तु खच्छत्वे गुणा तरेप्वविशेषा मलिन प्रतिविम्ये जीवान्तरतापत्ते प्रतिशरीरमेकैक्जीवानीकारा अनिष्ठापत्तिरिति भाव । वायुदामणोरपीति । दार वनकाछन् । अन्यमा शिल्पिकल्तिकाष्ठादरपि खच्छत्वात् । वायुरित्याकाशोपलक्षणम् । तत्र शङ्कते नैन्विति । तथा चारोपे सति निमित्तानुसरण, न तु निमित्तमस्तीत्यारोप इति न्यायाद्वावादावारोपाभावाद्यन रोप आकाशादी स एव दृष्टान्तीक्रियते । विश्व स्वच्छतादिक प्रतिविम्ब निमित्त, न त खच्छवाभावो निमित्तम्, अभावस्यानि यम्यस्यात् , प्रयोज्यवादिरूपस्वरूपसम्बन्धानीकारेऽपि तत्सम्बधलक पनस्य पुरुषधमत्वेनाङ्गीकारानहीकारयो विवादासदलान तम्मायावतार इति भाव । प्रेमामण्डलस्यैवेति । योग्यत्वेन त प्रतिविम्याश एवं प्रतिषि म्बलखीकारादित्यर्थ । मन्त्र विद्यारण्यानुसारिण - ब्रह्मात्मकप्रतिविम्वविचारेऽपि प्रमाविषयतोपाीयते वेनानुभूयमानाकाशाविषयतामपरप्य प्रमाविषयताप्रमयाऽभिलप्यतेतमाम् । भ्रमाणां तु सर्वत मुघटलाप्रमात्म समाचपसाममीमनपेक्ष्येयाकाशदपियत्वोपपत्ते । न चैरमुपनीतविषयतापति प्रतिविम्बत्येति वाच्यम्। .

·- सिद्धान्तशोभा। पश्यामीति प्रतीतिरसाक्मुपपादनीया, सा च शुक्तिरजतादेरिव लौकिकालीफिकोभयविषयाणां साधारणीति नानु- पपन्न किभित् । तथा चाकाशे समण्डलचन्द्रः प्रभामण्डलं चेत्यपि प्रत्ययात्तद्विशिष्टस्य दर्पणादौ प्रतिबिम्बप्रतीते- राधारतांशे भ्रमरपेन सर्वमत एवं प्रतिबिम्बस्य मिथ्यालमनुमन्यन्ते । अत्र वृन्दारण्यानुसारिणः-नवयमाकाशन- तिविम्वे विप्रतिपद्यामहे, अस्य विपिनसरसीपु राससुधाकरकररजितरमणीयतराकाशप्रतिविम्वदर्शनात्, परन्तु प्रतिविम्वानां निध्यात्वे विवदामहे । कथं नु नाम विभूतयो रसशास्त्रसिद्धपदार्था वा मिथ्याखायावकल्पेरन् । 'याध्यानाय प्रयोजनाभावा' दिल्यधिकरणे 'ममैवांश' इति प्रतिविम्वरूपभकजीवखरूपस्यैक्याभिप्रायेण 'अह- मात्मेति विभूत्यन्तनिवेशात्तेषां साक्षात्फलाव्यभिचारेणान्तरकसाधनानां स्वरूपविषयताऽन्तःपातात्तत्सम्वन्ध्य- लौकिकरासदर्शनप्रस्तावाच शिष्टः संसारोऽनाविभूतसर्वात्गभावपर्यन्तः हिरण्मयपुरुषास्तानाञ्च सर्वत्र भगवत्प्र. तिबिम्वः सर्वस्याधिदैविकम् । वृत्त्यवच्छिन्नजीवास्तूपाधयोऽनन्ता भवतां पर्यवसिताः । न यावत् सर्वात्मभा- वोदयस्पा तावरसंसारिणो भूत्या न वेदवाक्यार्थ समन्वते, तेषामिदं साधनमुपदिष्टं श्रीकृष्णद्वैपायनेन । प्रतिवि- म्वरूपमेकं भगवत' इति हि श्रीमदाचार्याः । अत एवं प्रतिबिम्वो विषयताविशेष इत्यभिप्रायेणाराम्मुखेत्यादिक- मसम्मुखानां प्रतिविम्बानामुपातं, तत्तु... तस्मात्प्रतिथिम्पत्येदमियत्तावत्तात्पर्य, तदुक्तं न युक्तिसह इति । तत्क- लितकल्पनाविपयः प्रतिविम्वपदार्थो नैत्यादीति सर्वमवदातम् । एतेन शब्दप्रतिविम्वो व्याख्यातः । निजकुअलताकाशे मुरली मुरलीयति । हरि तत्र प्रपश्यामः सखि नृत्यञ्चकोरिणी' ति। सर्वमवदातम् । ननु नीरूपस्य रूपस्य कथं प्रतिबिम्मः, द्रव्याश्रितत्वं वा तत्र प्रयोजक यदि, ब्रह्म अध्यारोन किश्चिदाश्रित्य प्रतिविम्यताम् , एवं स्वच्छाव्यस्याखच्छद्रव्यसम्बन्धापद्रव्याणा प्रतिविम्वप्राहित्वं,कुम्भादेर्जत्वादि- पेराम्वन्धदशायामित्यापातरमणीयामाशां निघायाहुः- किञ्चति । ईश्वरसाधारण्येन प्रतिविम्वपक्षं प्रतिक्षिप- तीति वा। किञ्चति । तथाहि यावतान्तराध्यासो यामतान्तरलक्ष्मकखच्छद्रव्यसम्बन्धस्तावताऽभ्यासापयि एवं जीव... दान्तरमन्तरापातखच्छे ब्रह्मणीति यः प्रतिविम्बो वा जीव इत्येव कि न स्याध । अथवेश्वरसाधारण- प्रतिविम्वपदं व्याख्यायते प्रथमं जीयेति। जीवाविद्यात्वेन जगत्प्रतीतिहेतुत्वं केवलाविद्यात्वेन जगसेतुत्वं वेत्सपि विचारणीयम् । भाये जीवेति । तथा सति जीवत्वेनैव प्रतीतिहेतुलम् । इति ईश्वरस्य जीवतुल्यता विना । तटस्थ. शङ्कते ननु तदव्यतमाह ही' त्यधिकरणे ब्रह्मप्रतिबिम्ब एव हृदये जीवानामुपासनालम्बनमि- तीश्वरप्रतिविम्यानां माध्ये सीकार इति तस्येदमुत्तर प्रथमं जीवेति । यदि खतो जीवो भगवत्प्रतिबिम्ब एव, किमु तहि प्रतिबिम्बे प्रतिबिम्बान्तरकल्पनेति भावः। ........... अनोपाधेः प्रतिबिम्बपक्षपातिलादमीश्नरेऽपि दोषाः प्रसज्येरन् , अतो बिम्बात्मवमीश्वरचैतन्यमिति पक्ष मनसि निधाय प्रतिविम्नेश्वरपक्षं दृषितवन्तः, तताक्षरस्यैवेश्वरस्वात् तत्पक्षेऽपि कारणमाहुः यत्र यदिति । टेष्टानुसारिणीति । इति ते जलवावा । स्वयं ज्योतिराम यायः प्रतिविम्यो दृष्टान्तत्वेनोपादीयते, न तु जीवस्य प्रतिबिम्ब ............... न पकन्यः, अत ......... मानातप्रतिविम्बलमेवमिति, न प्रसिद्धप्रतिविम्योपपादनाय ब्रह्मणि ला ......... कल्पनम् । तेन प्रतिविम्पलनिर्वाह इति भावः । जीवोपाधे ... गतत्वां मालालाभिधाये-तेनेश्वर सङ्गह.......... ब्रह्मसम्बन्धानि, किनतिविम्बन प्रभवः भनेन । ननु सर्वविघातमीवत्वं ब्रह्म ब्रह्मण्यविधानालापः अविद्यायो ब्रह्मगमनाभावात् विद्यायामेव तथालात् विषयत्वं हि गमनम् , गत्यांना प्राप्त्यर्थत्वात् । तद्धि तप' प्रद्मण साक्षाद्विषयाभावाः....... न स्वैवम् , प्रभामण्डल नयापि दर्पणादिसंयोगितया क्थं तत्प्रतिनिम्य मेवम् , तदर्मयुत्तानामेव प्रतिपलस्य कल्पनीयत्वात्, तदिदमुरूम् विसिनीस्प्रेति । तेजमोऽपि तावावधानं सूक्ष्माशाऽवधातव्यम्, तव चयो गणाटिमकस्य दर्पगे प्रतिबिम्बो न स्यात्, अन्यथा दर्पणचाशुपानुपपत्तेरिति वाघ्यम् । पास .................. रविद्यायाः ·विद्वन्मण्डनस्य टीका। स्वारमानं विम्वमेव चक्षुहातीति मतेऽभिघातकसंयोगस प्रतिविम्बाविरोधिलात् , यथा चक्षुरन्यदा स्वात्मान मुखं वा न गृह्णाति, गृह्णाति तु प्रतिघात इत्यनुभवो दुरपह्नवः, तथा आकाशं प्रतिपाते गृह्णातीतिवच प्रतिपाते न प्रक्षण, मन आदिभिरिन्द्रियग्रहणे प्रमाणाभावात् । किच्चान प्रतिविम्वग्राहकमन्तःकरणमविद्या या वाच्या। न चैवं संभवति, उपाधेः प्रतिविम्वग्राहकलस्य क्वचिदप्यदर्शनात् । नन्वहमज्ञ इत्येवमज्ञाने भासमानमात्मानमन्त - करणवृत्त्युपारूढसाक्षी प्रतिविम्बात्मानं गृहातीति ब्रूमः, दिङ्मोह इवाज्ञानेन प्रतिघातांदन्तःकरणस्य फलतस्तदुप- हितसाक्षिणी ग्राहकलाझीकारात्, सोऽयं मानसः प्रतिबिम्ब इत्याशङ्कयाहुः किञ्चति । अत्र पक्षिरुपल- मुपासनाभिप्रायेणेति बहवः । 'मोदो दक्षिण' इत्यादिना प्रतिपत्तव्यरूपस्य ब्रह्मामेदादानन्दमयविज्ञानमयो रामलक्ष्मणौ वा वृक्षं संसारमरणमावासमास्थिती, तत्रानन्दमयः फलम्, नहि फलेन स्वतः किश्चिद्भुज्यते, विज्ञानमयः पुनरानन्दमयतां प्राप्तुं तन्मानाणि सुसान्युपभुनक्ति, अप्यन्तरे फलेनाविष्ट एको रमते, फलं तु खानन्दभुक, छाया कान्तिरन्तरङ्गा, अत्रोभयभोकृत्वं श्रुतम् , तदविरोधेन साक्षिणोऽपि भोक्तृत्व स्वभोकृत्वेन निर्वाह्यम् । गौणात्मव्यावर्तनाय सूत्रम् । तथा च साझी विग्वानन्दनो न प्रतिविम्बसमानाधिकरण , विम्बरया- द्विम्वरूपमुखादिवदित्यर्थः। भवदभिमतप्रतिविम्वपक्षे न संगच्छत इति। ननु न प्रतिविम्बवैयधिकरण्यम्, विम्वस्यैव प्रतिविम्बलात् , प्रतिविम्बात्मकरूपान्तरे तदुपाधिनिष्ठे मानाभावादिति चेत , सत्यम्-यन्मते प्रतिविम्बो न रुपान्तरं, रान्मतेऽपि विम्यसविषयताद्वयमवश्यमझीकार्यम्, अन्यथा विम्वप्रतिबिम्व व्यवहारमेदा. नुपपत्तः, तनोपाधिव्यङ्ग्यविषयताद्वये एकस्या उपाधिसनिहितदेशोऽवच्छेदकोऽपरस्यास्तूपाधिरिति व्यवस्थायाम- पाविदेशस्याससृष्टस्यापि सामुख्यमेव सम्बन्धो वाच्य', असम्बद्धस्यानवच्छेदकस्वात् , प्रत्यगात्मनश्च कथं नाम सांनिध्यम् । अस्मन्मते लिष्टापत्ति', 'रूप रूप प्रतिरूपो बभूपे' ति ब्रह्मणः सर्वानुविधायित्वलक्षणस्वरूपसम्ब न्धाभ्युपगमात् , अत एवोक्तम् , पक्ष इति । अध्यासमन्तराकृत्य प्रतिबिम्वोपपादने तु वरमध्यासावच्छिनमेव खरूपं जीव इति प्रतिपत्तुम् । यदि वाऽध्यासस्य सर्वप्रपञ्चसाधारण्यादसाधारणजीवलक्षणोपपादनाथ प्रति- बिम्बकल्पनेति मन्यते, तर्हि प्रपञ्चैकदेशाभ्यासः सर्वाविद्याध्यासो वा तन्निर्वाहक इत्युभयथापि जीवव्यवहारो- पपत्तिः, साध्यासप्रतिविम्वकल्पने 'तत्वमस्या'दो भागद्वयत्यागापत्ती स्वरूपमुद्दिश्य खरूपामेदोपदेशानुपपत्तिः, तत्र भवन्मते स्वरूप प्रतिविम्मोऽभ्यासविशेपावच्छिन्नो वा । असन्मते तु वास्तवविषयताविशेषावच्छिन्न इत्ययान्तरविपयतामुदिदय महाविषयत्वामेदप्रतिपादने सर्वज्ञताया किञ्चिदालस्यापि प्रवेशान्मात्रार्थस्यावियक्षिः तत्वादुद्देश्यस्वरूपानुपमर्दनोपदेशो युज्यते, भवन्मते न तथा । प्रतिविम्योऽसीत्येतावन्मात्रबोधनेनेवास्मन्मते मृतार्थत्याच, भवता तु पहरवंसन इति विपरीतलक्षणा पुरस्कृत्यैव वियक्षितामेदो निर्वाह्यः, भवन्मते स्वरूपयाभाः भाये विशेष्यमानलामस्य दुर्लभस्वादित्येतत्सर्वममिसन्धायाहुः इति वदतस्तवेति । नन्वात्मनामुक्तलक्षणानां तस्मात्सन्तासत्त्वादेय न हानमित्यवाहुः अलीकत्यं चेति । अनिर्वचनीयस्वरूपजीवपक्षत्यागापत्ती पासण्टप्रवे शापत्तरिति भावः । सिद्धान्ते त्वनिर्वचनीयतापि तथेति हृदयम् । अत एव प्रतिविम्यस्याऽनिर्वचनीयसापोऽपि प्रत्यनुपपत्तिमातुः मिथ्येति । मिथ्याशब्दोऽनिर्वचनीयवचन इति पचपादिका, स्वयं तु योशानुसारादरा- न्तासमाधारणमिथ्याशब्दार्यत्वेनोक्तम् । तथा चानिर्वचनीयपक्षेऽपि सदसद्विलक्षणदर्पणायवच्छिनाविद्याया एव चन्द्रादिप्रनिनिम्बरपकन्ये प्रतिनिम्बस्य सदसदनिर्वचनीयस्वरूपं मिथ्यात्वं, न तु मतान्तरयदुपनोतविषमता । तय सत्य नियत्ययोगात् थसत्त्वे प्रतिभाशानुपपत्ते. तदुभयविलक्षणम् । अनिष्ट, कि तर्हि ग्यावर्तव्यम्, सत्यः मगरवं पा व्यापरयंताम्, उभयविधसदरास्ययोः सत्वे मिति तलक्षण्यम्, तत्तत्समया(पाध्ययच्छेदैन तत्र तत्र सदसत्त्वयो. प्रमीतर्वसम्यानि पणान् । नव निगमकाभावादुभयो. सीकारविरोधवारकायच्छेद करनापेक्षया परमनियंचनीयकलपनमिति पाच्यम् । संयोगतदभाषयोग्यहारदशाया सखरूपाभ्यां मिमानित मंचनीयतापने । यदि यवं गत्यामत्त्वे नेयामिछादिमतान्तराभ्युपगते इति नाही क्रियेते, सहि मे मतान्तर गहिष्णुताप्यकं वा भवधि राषितम् । आगं धानिर्वचनीयलं, तस्यापि प्रतातिवलारसदारये विधारणीये नका, तम्पाप्यनियंजनीयरपैनास्था, मनस्थितमायाका पिताम्वीकार एवं उसायानिरी - ·। - सिद्धान्तशोभा। वक्ष्यामः । घरमैहिक्येवेलादेरेवं भावः-यदि नाम ब्रह्मैवान्वेषणीयं, ताहन्तादिप्रधाने संसारेऽहन्तादिकमेव क्सेसन्वेषणीयम्, इतरथा तनिवर्तकपारलौकिकरााधनाचरणे भवद्रीत्या साधनानां कर्तृपर्यन्तानां निवर्तनीय- ' त्वैनाविशेषादैहिकफलसाधारणप्रवृत्तावेवाहन्तादिकं प्रगितव्यम् । न च मानान्तरानधिगतश्रुत्युपविष्टसाधना- नामेवाहन्तादिनिधायकत्वं निवर्तकत्वं चेति साम्प्रतम् , लौकिकसाधनानामपि भगवदिच्छान्त पातित्वेन श्रुत्यु- पदिष्टत्वात् । निश्चायक्लादिकं तु चिन्त्यम् ,भवन्मते विभूतीनां मायोत्कर्पप्रभावतः प्राधान्यम् । ब्रह्मतत्त्वं हि समर्थम् । लौकिकेऽपि चासत्त्वोत्कर्पः, स एवासौ, न माध्यमिककल्पना पतत्प्रकर्षदोषेण रात्त्वम् , तस्मादृह- विमिह । तस्मात्पारमार्थिकसाधनानां ब्रह्मभावोत्कर्षातेन फलरूपब्रह्माविर्भावविषयतावैलक्षण्यस्येवादिमाधुर्यवत्प्र- खात्यातुमशक्यलान्मुमुक्षुखरूपमनाविभूतब्रह्मतया बद्धमिवास्मन्मतेऽप्यायवदिति प्रमाणप्रतिपत्रानुग्रहाख्यवि- लक्षणतया खतन्त्रया नित्यमुक्तमैवाविर्भावसत्वरूपं फलतीति सिद्धान्ते व्यवस्थिते जीवस्वरूपं विद्या- विशेषावच्छिनम्, प्रत्यात्मनानाखापत्तैः, तस्य अनुगतत्वात् , अनुगतत्वादेविज्ञानात्मनौकनिष्कर्षत्वात् , एकविज्ञानप्रतिज्ञानानुरोधादिति । यदा चाविद्योपरमस्तदा तूष्णीं शब्दाभाव इत्याहुः तूंणीमिति । अन्ततः क्षणापि प्रतिक्षणपरिणामिनीह विद्या क्षणिकाया उपरमे मध्ये जीवभावापगमप्रसवः । नित्यविषयता तु ब्रह्मव रामपदेशाधुपाधिधर्मानुविधायित्वामातिप्रसङ्गः । तूष्णी कर्णध्वनिरपि नोपलभ्येत •। भूतापेशश्च, तावता तरातरा स्यात् , मत एवाहुः विहितेत्यादि । कुतोऽपि मलिनीकरणादेः । सन्मार्गमान पदर्शनानि आत्मतत्त्वे, पुनरेके मन्यन्ते समं वेदान्त. सप्तदर्शनानि,तत्रैकगत्या प्रच्याव्य येदप्रामाण्यमनादिसाधारणं वेदान्तब्याख्याकरणे धाट्यं योधानामिव तत्त्ववादिप्रभृतीनामुत्कृष्टवादिनामप्यवगणनम् । प्रामाण्यं हि पारमा- पिकतत्त्वावेदकखनिबन्धनं वेदत्व नातिशेते ।ये तु महावाक्यानामेव तथात्वं मन्यन्ते, तेषा सकलवेदसम्बन्धी गहावाप येषु प्रष्टव्यः, विरुद्धतात्पर्यकयोर्विरोधात, सखण्डाखण्डयोरेकीभावस्यास्मसिद्धान्तात् । न ह्यनुष्ठानाशे प्रतियोग्यशे या तात्पर्यकल्पनापि मध्येऽवतरति, महातात्पर्यत्वेनैवासाभिस्तेषामन्वयाहीकारात्, परिशिष्ट- भावगायामिव परेपां पाणिकः पुनरन्वयो यथागतमुपपादनीय उपरिष्टात् । तेन्मध्यपातित्वेनेति । इदं चलौकिकवप्रफीउनं यारोकिकालौकिकप्रपञ्चयोर्मध्यपाती वेदः, एक्मनु मितेन मध्यतिरेकेणैतत्प्रपञ्चयोरक्य विलरातु वादीष्टमिदं वृहृदयेष्विति तादृशं मध्यप्रपयसागरे मर्यादारूपेण स्थित सेतुमिव त्वया वप्रक्रीडास्पदं नीतं, किमिति वेदं त्याजयन्ति शरवक्तवादशो महावाक्यं सप्रणवं यन्मामसर्ववेदार्थसमाहक, न तु निर्विकल्प जनक, वाक्यमानस्याखण्डार्थतायाः राम्प्रतिपत्ते', अत्रापि तौल्यस्योपपादयितुं शक्यत्वात् सर्वसंग्रहत्तत्पदार्था- विरोधिसर्ववेदवाक्याधायोपाधीन एवेत्यस्मसिद्धान्त एव शरणम् । इतरथा युक्तिमौक्तिक कृतानामपि तब कर्णाभरणापत्ते रित्याः तथाहीति । तथाहि दर्पणाज्ञानं न प्रतिबिम्पर्क, दर्पणस्य शातत्वात् । न च दर्पणावच्छेदेन मुसाशनं तथा, मुखाज्ञानस गुखकल्पकत्ये मानाभावात् , रजताझानस्येय रजतादेः । तस्मात्प्रतिविम्बस्याज्ञानकल्पितत्वाभावे तदंशे भ्रमत्वं नैयायिकरीलापि न संभवति, तदभाववति तरप्रकारेणोये रोपि । परावृत्यग्रहणपक्षे दर्पणायनुविधानानुपपत्ते । तदनुविधानाननुविधायिनी भ्रमविषयवेति तु न रायम्, प्रीवादावेव प्रकारत्वात् , दर्पण इत्यत्र वैज्ञानिकाधारतायाः सप्तम्ययस्ये पाधकाभावात् । यदि य वैज्ञानिकाधा- रत्वं विषयताविशेषो वा प्रतिविम्व इत्युच्यते, तथापि तदभाववति तामकारवागावान ग्रमत्वम् । आधारत्या- शेयच्छेदे वा भ्रगेऽपि सम्मुखमुससाधारणविषयताभेदे मानाभावादानव्यक्तिमेदेन पिपयनामेदागावाय मानागावादनुपपनम् । तस्मात् प्रतिविम्लेच्छामप्यनादीच्छाया मनिवेश्य विषयताविशेषोऽयं प्रमयाऽपि निश्प्य- ताम् । तथा चाकूरदर्शनसवादः साधीयान् स्तूयमानरूपम्य सपरिकरम्यापि धर्म्यगे प्रतिविम्बस्य प्रमाविषय त्वान्, तब तथैव स्वरूपेणावमुत्युरिललं विमरेण । 'प्रतियिम्यतत्वं जाननिति । लोकिपालकिन साधारणविषयतामा जानन निकम्पप्रवृत्तिमान पूर्व दृष्टः, न अनादी प्राहेऽपि दृष्टसपाप्यनुमाने यन्ता लामः । नन्वहांकिकासो दृष्टान्तः सम्पप्रतिमानामफ्लादावपि तथाविधे एटान्तः, निषमा नु गाना- पोऽपि न, नियमतः पृप्यादिप्रत्तिनुपपत्ते । तथा च पश्यन्ति सम्मतीति । एलम्, आसिमाना निष्पा पि.लि.दो.३ ·. १८ विद्वन्मण्डनस्य टीका। प्रवृत्तिरिति तावदविवादम् , 'साग' इति न्यायात् , तथापि वन्नये प्रतिविम्बस्य मिथ्यालज्ञाने प्रमोष कल्प्य मिव अनुमया जीवस्य प्रतिविम्वत्वमुच्यते, न वेदे इत्यनुक्तोपालम्भ इति । निश्च शब्दस्य मिथ्यात्व नार्थस्य, अन्यथा ब्रह्मणोऽपि मिथ्याखापत्तिरिति चेदात्मानमुपालभख ब्रह्मन्याये वास्माभि कार्यकारणव्यवस्थाया सत्य वाभ्युपगमात्, ससे ब्रह्मगि समन्वयाभ्युपगमाच । नाप्यमुक्तोपालम्भ , 'अज्ञानदर्पणे स्फारे समस्ता वस्तुष्ट टय । इमास्ता प्रतिविम्बन्ति सरसीव तरतुमा' इति योगवासिष्टामिप्रायेण भवन्मते सर्वेषा प्रविविम्वत्लामि धानात् , प्रतिविम्बत्वव्यापकमिथ्यात्वज्ञानस्यैर प्रवृत्तिविघटकरवेन मूलोक्ततया व्यापक मुखेन प्रतिबिम्बत्वोफेरनु कोपालम्मावाभावाच । किञ्चत्यन्तेनात्महानज्ञानादिदूषणसमुच्चय , तथाप्यनास्थया पुस्पार्थेऽपि प्रवृत्ति सभा तीति याथात्म्यज्ञानेनास्माभिनिवार्यते इत्याहु सत्यमेवेति । ननु खप्नेऽपि खप्न पश्यामीति मदाचित्स्वप्नो जायत इति चत्तवाहु -स्यंम एव विदुप इति । तादृशज्ञानवतोऽपि सो प्रवृत्तिर्जायमाना खाप्रिक्फलाविसवादिनी च । तथा चेय जायमाना क्रममुक्तिपर्यवसायिनी ब्रह्मभावपर्यवसायिनी वा न स्यात्, खाग्निकसवादेनाप्युप पत्ते, अससे वमंनि स्थिखा तत सत्य प्रपद्यत' इति चेत्तर्हि यावत्सत्यप्रपत्तिपर्यन्त स्वप्न एव स्थित , खप्न तुल्यमेव फलमुपलभेत, मैवम् , उक्तरीत्या स्वाप्निक्सम्बादेनाप्युपपत्ते । तथा च ब्रह्मभावोऽपि खप्न एवास्तु, फा क्षतिर्मा च निवार्यताम, तादृश्यनिवर्स खप्ताङ्गीकारस महानिद्रावदुपपते । तथा च मिथ्याब्रह्मभावनेव शास्त्रा थोऽस्तु, ब्रह्मणो मिथ्यात्वेऽप्यक्षते , स्वप्नफ्लन्यायेनोपपत्ते , क्षणिकब्रह्मयादवत् फ्लाविसम्वादस्यैवोपपादनीय खात् , मिथ्यापदार्थस्याधिष्टानावरोप्यत्वेऽप्यधिष्ठानस्यापि सप्तपरन्यायेनोपपत्ते । अत्यन्तासत्यपक्षप्रवेशाद्वा नाधिष्ठानापेक्षा । एवविधाधिष्टानधाराया अलीकत्वेनैव तत्कापनागौरवानयनारादिति निगमकल्पवृक्षमूनि गत प्रतिवादिनमवतारयन्ति गृहाणेति । प्रतिविम्वितपल सत्य गृहाणेत्यर्थ । सोऽवीर्य पुन शङ्कते मन्विति । ममाधीतवेदवेदान्तस्य शाब्दज्ञान जातमपि न फलायालमभूत, व्यथश्च मया स्वाध्यायविधिांत इत्यनुतापिन वादिन खसाधारणतामुपनयति नैतत्सारमिति । यत्त्वया शास्त्रार्थतया युद्ध प्राप्त च परम् , तत्वाप्रफल न्यायानि सारमन्त सार नेत्यर्थ । प्रतिविम्वत्वेनेति ।अनुमान तु नप्रतिविम्बितक्षपक्षम्, आनयासिदे, किन्तु तीरवृतिरक्षा नीरवृत्तिसत्त्वाभाययन्त , नीरावच्छदेन चक्षुग्राह्यवाभावात् तीरवृत्तिपापाणादिवत् । वीराव पछेदेन चधुर्पाह्यत्वे सतीति हेता विशेषणीयम् , अन्यथा नीरावच्छेदेन चक्षुह्यसाभाववति नीररसादावनैका- न्तिातापत्त । एव च नारावच्छेदेन तत्फ्राथिप्रत्त्यभावोपपत्तिरित्याहु अन्यथेति । अन्यथा भसत्वानुमा नात्मकविशेपदर्शनस्य चाचपश्रमानिवर्तक्लवप्रवृत्त्यविरोधित्वे । एव च सारितयाहुरित्यनेन पूर्व सूचित प्रष्ट त्यनुपपत्तिरूपपण दृढतया प्रकृते सहमति गित्यादि । न होवविधालयत्वज्ञान प्रात्यक्षिक येन परोक्षबा धेऽप्यनुवर्तत, किन्त्ववविध प्रवतकज्ञानमापमित्याग मिध्यालज्ञानेन बाध्येतवेति भाव । किवसग्निवर्षान न्यदोषविशेषाजन्यज्ञान तदभावच्या यवत्तावुद्धविरोधितया जरादिसमवधानात्मकदोपविशेपान यप्रतिविम्मा- त्ययाविरोपित्वेऽपि निष्कम्पप्रति प्रति वालापरवादिप्रतिव्यतिरिक्तप्रवृत्ति प्रति च पिरोधित्वमन्ययव्यति रेसिद्धम्। तत्कारणेटसाधनताज्ञानविध कन्याम मुतरा प्रत्तिविरोधितमित्यम्मदुक्ती वाधवाभाव इत्याहु याध पाभाय इति । स्यादेतत् , प्रत्तिसमये याधज्ञाने प्रमाप वाप्यते,प्रवृत्तिरूपफ गनुरोधात् । किम उक्तज्ञाने विरोधि स्वला, न तु प्रती तत्कारणीभूतज्ञानप्रतिक्षेपकत्वे तु शाब्दान्यत्वमपि विशेपदर्शनप्रतिवध्यतावच्छेदने निवेश्य ताम्, योग्यतानान हेतुतामतऽपि पिशषदर्शनम्य वसन्याप्पाहत्वपत्ताशानीयपीतप्रवृत्तिप्रयोजकमानविरोधिताया विपरीतानविरोयित्वमेवायच्छेदक वाच्यम् । तथा च शादमिध्यात्वज्ञान विपरीतशानविरोधित्व न यस्यते, परापुराभिवाय पनाया इसाशत भन्विति । अधीनसाझमाध्यायस प्रांतरावस्थामा स्वर्गमुषिगाधन, सभ्यति न मिया वषयाभाज्ञान यद्यपि प्रतियोगिगमानाधिारणभावान वारा प्रतिबन्धक, तथापि मिप्या मान सत्यमनप्रतिपन्धर भायय, भव मते वयोगध्यायग्ने गति गरावयति सत्व वागारक योग्य IIT प्रमापियकशान्दवोधापनि । यदि यस्तायां प्रभाव नोपयुज्यते, यापहारिर का । तराया, सघारि तिम् । पिण्यायनप्रतीतिीियमादिति पत्न, पहारियन प्रतीवनविदाम - ·- सिद्धान्तशोभा। प्यतिरोधानात् । तत्र व्यावहारिकत्वं प्रकारो न वेलन्यदेतत् । कथं तहि वेदान्तेषु मिथ्यातव्यपदेशः, प्रतीती विचारणीयायां कोऽयं पर्यनुयोगः । वस्तुतः रादंशसामानाधिकरण्यं विहाय प्रतीतिमात्राभावादसदंशसामानाधिका- रम्पमतिक्रम्य च ब्रह्मणि सत्प्रतीतेलवत्त्वमभ्युपगच्छतां ब्रह्मवादिना मते सङ्ख्यपदेश एव बलवानिति सत्त्वेन प्रतीयमानं मिथ्यात्वमपि सत्त्वं नातिशेते इत्यनुशयेनाशयाना आहुः तेव कुत इति । आदौ फलानुरोधितया पूर्वपक्षे प्रत्तिरानीता । दृष्टार्थापत्तिष्टान्तन मे स पूर्वपक्षी एवं प्रव्य इत्यर्थः । पूर्वपक्षस्तु सिद्धान्तनिारे सर्वत्र मियासिद्धान्तानवतारेऽपि स एव सिद्धान्त इत्युमयथापि पूर्वपक्षो मिथ्या, अतस्तथा पदापि सोपए- त्तिकं वचीति पादी तोपयितव्यो भीषयितव्यय । तुष्टं प्रत्युच्यते-यदि ब्रूयादिति । 'एप तु वा अतिवदति यः सत्येनातिवदती'सातिवादिवलिङ्गं ब्रह्मविदां वादिद्विरदकीडासेतुं द्रढयन्ति से वक्तव्य इति । प्रतिवादिस्वं खस्य प्रकटीकृत्य त्वया स वक्तव्य इत्यर्थः । निश्वासो जगजीयनयोनित्वसमानाधिकरणः । अत्र संशयः, ब्रह्मणे पूर्व वेदोपदेशो वा, श्रीभागवतोपदेशो वा । आये पुनरुपदेशवयर्यम् । द्वितीये आयवैयर्थ्यम्, तस्मादु- भयोपदेश एकधोक्त इति निद्धारः । तयोरेकवाक्यतया शास्त्रार्थो ब्रह्मरूप एव शब्दसाधारण इत्याहुः वेर्दै इति । स्वयम्भूरिति । वेदात्मकः शब्दो नित्यः, तदुत्पादकशब्दान्तराभावात् , अखण्डशप्तेरसण्डशब्दप्रमाण- वात् पूर्वपूर्ववर्णगोचरसमूहालम्बनसंस्कारसहितान्तिमवर्णानुभवपक्षे पूर्ववर्णशे लौकिकविषयतानुपपत्तेरिति विस्तरः । पदज्ञानत्वेन कारणलात् शब्दस्येश्वर जगत्कारणतायामवच्छेदकत्वात् । अत एव शब्दानुगत राई लौकिकस्त्वाभासतम्यालयस्यालौकिकशब्दत्वात्तस्यैवा( वेदत्वाञ्च ) वच्छेदकत्वाच वेदत्वं पुनरसण्डोपाधिषिय- ताविशेपो वा, लक्षणान्तराणां नवीनैः परिशोधे तथैव पर्यवसानात् , क्षोदक्षमत्याच । भगवतः सुखोलास- व्यापारेण नामात्मकः शब्दः खयमेव खरूपघटकतया प्रकटीभवति । नामविशिष्टो हि भगवान् शब्दार्थः, एवं वेदविशिष्टोऽपि अग्निहोत्रादिनामविशिष्टामिहोत्रवत्, द्वादशेऽहनीति वैदे सर्वनाम्नां सिद्धत्वाच घटपदवत्त्वं घटलमिति शाब्दिकरभ्युपगमा । ससावदेव शब्दोऽसत्तो व्यावृत्तः, स यदि पूर्व न स्यात् तद्विशिष्टोऽर्थो भाग- वान स्यात् , तस्माद्वेदो भगवलक्षणमेव । न च तत्कारणवमेव शास्त्रयोनिसूत्रितम्, वेदविशिष्टस्यैव वेदं प्रति कारणलात्कारणतायाः स्वसत्ताव्याप्यकार्यसत्ताकाचे पर्यवसाना, ज्ञानवर्वेदस्यापि नित्यत्वात् । अन्यथाऽनित्य- इष्टान्तेन नित्यज्ञानादेरसियापत्तेः । नन्वनित्यज्ञानस्योत्पत्तिन श्रुता, वेदस्य तु श्रुतेति वाच्यम् । 'स्वयम्भू'- रिति वाक्येन नियत्वस्यापि श्रुतेः । एवं सति नित्यत्वे सत्ता (लाघया )गुगृहीता श्रुतिर्बलवती । तथा चाध्या. पनादौ वेदानां प्रत्यक्षमेव, विषयतया वर्णवत्त्वादेरवच्छेदफलाद वायुसंयोगादेवौष कारणत्यात्, अलौकिक- प्रकारवावादिनां नैयायिकानां ताटशविषयताया अनुमित्याद्यसाधारण्यात् परम्परया वर्णत्वमेवावच्छेदकम् , अनि- यत्वकल्पनापेक्षया महायाघवादित्यलं विस्तरेण । पूर्वपूर्ववर्णगोचरसमूहालम्वनसंस्कारसहितान्तिमवर्णानुभव- पो पूर्ववर्णाशे लौकिकविषयतानुपपत्तेरिति विस्तरः । अत्र 'शत्रुम' इत्यनन्तरं 'सर्वे वेदा यत्पद'मित्यादिपाठ उपलभ्यमनोऽपि लेसफदोषात्किञ्चिनालेखि । अत्र कारणतायाः सावच्छिन्नत्वनियमे वेदादीन् प्रति ब्रह्मकारण- तापच्छेदकनित्यत्वपक्षे या प्यावं प्रत्यवच्छेदकमविद्या या स्वरूपविषयता वा । निरवच्छिनवारणतापक्षे तु कारणतवावधिवलक्षणा विषयतेत्युभयथापि खपरसाधारणवैशिष्टयसिद्धिर्बह्मणीति खयमेव समाधावनुभूयापि विचारयेत्याहुः वयमेवेति । जगत्कारणतावच्छेदकाविद्याया वेदजनकतावच्छेदकत्वे लौकिकवाक्पाविशेषः, तथा राति वेदोकपदार्था यूपादयोप्यदृष्टपटितसरूपा न स्युः, ब्रह्मापि व्यावहारिक स्यात् , ततथाविद्यायामुक- पापकर्पतारतम्यस्य ब्रह्माविभावतारतम्यनियम्यसातत्तारतम्यस्स 'पाथर्यव दिति न्यायेनानुमहात्मापिलक्ष- शक्षणात्मविषयतासाध्यत्वात्तथैव विरोपं परिहत्य ब्रामधारी विजयते। परस्त्यविद्यामहिम्नेय विरोधमपह- राशिस्तदुपटम्भकतया च 'मायामाश्रिल वदता'भिति वायं दर्शयनिर्विवर्तमेदनिम्न प्राणि विरोधो नापि- यापि रोढुं शक्या, स्त्रीयाघटितपटनापटीयत्वात् , तस्या विवर्तस्य मायापरिणामरूपलानभ्युपगमात्, अन्यथा स्वतन्प्रविवर्तवादानुपपत्तेः प्रमनिष्टविषयताविरोपमन्तरेण विवर्तस्यैव दुर्वचत्वाचति विचारम्वरूप १ सत्ता अवान्नरतपक्तिवले पाठान्तरम् ·विद्वन्मण्डनस्य टीका। विभावनीय पण्डिते । एव वेदाना ब्रह्म कारणमविद्या वेति विषये अपूर्दा वेदनीमासा तस्मा उपदिश्य तच्छि- प्यानुकोशेनाहु किश्चेति । प्रमाणशब्दत्वेन वेदानां प्रामाण्यमतावनियतमिति वेदवादानुसारिसर्वशा स्नेभ्यो ज्ञात्वा अस्ति मायावादोऽपि परम्पराप्राप्त इति सम्भावनयाऽर्थतथात्वे सन्दिहानस्तस्य प्रामाण्याप्रामाण्य- योरुदासीनतया तदुभयमनपेक्ष्य श्रवणमेव कर्तव्यमिति प्रायोपविष्टस्त्वामेव साक्षान्मायावादिनमुपलभ्य वेदाता माग्यपरिनिष्ठिसधिया पुन सशयात्मतया वा न निष्कम्प प्रवतंत तच्छ्रवणे तदर्थानुष्टाने येति सन्दर्भार्थ । सकम्पप्रवृत्तावपि वस्तुस्वाभाव्यात्फल भविष्यतीत्याशते ननु यत एवेति । उक्तरीत्या निर्णयसायी व्याख्यातो, खोक्तरीत्या तच्छिध्यायोपदिशन्ति तनिर्णयामिति । एतानि वाक्यानि पूर्व वेदकारणताप्रा माण्ये प्रस्तुतानि, इदानीं तु निर्णायकत्वेनोच्यत इत्यपोनरुक्तम् । यद्यपि श्रुतित्वेनैव परमते न निर्णायकत्वम्, विरुद्धवाक्ययो प्रामाण्यस्य दुर्घटस्वात् , अत उपम्मादीना स्वरुपतो वेदोक्ताना लौकिकवैदिकोपपत्तिसिद्धानां प्रामाण्यमनुरास यथामत खस्खाचार्यद्वारा निर्यि च परमशीते सशीतय शमनीया श्रवणप्रवरै । कि चोभयसमाधे समाथिसौकर्यायैकविध एव शास्त्रार्थी वर्णनीय कारणत्वादिसमानाधिकरणसत्त्वपर्यवसायी, तच्छ्रुत्वा भवदीय स्ववोधवैलक्षण्यार्थमेव द्वयमेव समादधानो विषय न भिनत्तीति मुख्यब्रह्मवाद एव सोऽस्मा भिरनुप्राय( स्वीकार्य ) इति खाभिमत निर्णायकप्रमाणमुपदर्शयन्ति निाश्वसितमित्यादि । जलशायिन इमे नि इवासा , तन कम्युसदृश कण्ठ , खपत एव सर्वप्रपञ्चसरक्षणाय चतुर्दशरत्नानि चात्र प्रमाणानि आनन्दमयान्तानि ( लक्ष्मीप्रतिष्ठितानि ) दर्शितानि । धीरेव पुनरानन्दमय , 'रस र ह्येवाय'मिति रसा भ्यासादिति पुष्टोऽर्थे । एतत्तत्त्वमानन्दमीमासाया प्रपञ्चितमस्मामि । वेदमूला प्रवृत्तिवैदिकी च सृष्टि पदवा क्यप्रमाणपारावारीणाना प्रमाणसिद्धा । तत्र वेदप्रामाण्यमुत्पत्तिविशिष्ट शापयितुमैकान्तिकमुत्पतिवाफ्यमेव यह शोऽमिहितम् । एव च श्रुतित्वेनैव समप्रामाण्यमिति बदावादराद्धा सोऽपि प्रासनिको दर्शित । वेदमानस्यारा- त्यापस्याभावादिति श्रीमदाचायंप्रतिज्ञा चात्र सासारिकसायात्रिकाणा वेदपोतपानशरणानामवश्य क्षेपणीत्वेना लम्बनीया । कथ तर्हि ध्रुनीना बाध्ययाधक्भाव पूर्वोत्तरमीमासयो , सत्यम्, पावदून। तिल प्रवाहपाट्यरा, साव मान ब्रह्म बुध्या तत्र तत्र श्रुतीना तात्पर्य प्रतिव्यक्ति भिन्न कल्पयन्ति, तथाप्यद्वैतरत्न सर्वानुगत न लभ न्ते, तस्मात्सिद्धान्तपारदमनुसरन्तु, नान्यथा प्रवृत्तिनिवृत्तिमायोनारक्षीरसागरयो पार गन्तार । तयो सङ्ग मोऽय महापुरप कृतस्त यो न जानीते तदवस्थामाहु सम्प्रतीति । शानिनन्नेधा, ते सर्वे प्रकृतिपरवशा बहुवचनेन निर्दिष्टा । 'ज्ञानी त्वात्मैव मे मत मिति भगवन्ति तथा शानमेव विषयान्तराभावे विषयो भूत्वा विषयतामयतीत्युक्तम् 'महात्मानस्तु मामिति । अध-तम मुदर्शनप्रमाश्यम् । सर्वत्र भगवा नैव मार्गप्रद इ युक्त भवति । प्रसशस्मृतस्य भगवत उपेक्षानहरवम् । अतिप्रसनो मायाया, तेनाल भगवतेर पूर्णाना प्रतिविम्यग्रसङ्गात् । प्रसत्तमुपराहत प्रतिविम्वभ्रमापेऽन्यतमसि सिंहवन पतनीयमिति सिंहावलोक मेन स्मारयन्ति अपर चेति । यदि चाविद्या न दोप, तहि प्रतिविम्य सल, यदि दोपोन सा ब्रहाणीत्याहु तथा चेति । 'निर्दोप हि सम ब्रह्मेति स्मृतेरित्यथ । द्रष्ट्रभावे च प्रतिविम्बे मानाभाव इति भाव । निया ममत्व विम्बाभाचे प्रतिनिम्वाभावात्तप्रयोजकाभावप्रतियोगिलम् । सामावस्य चासभवायतिथिम्बे प्रतिनि म्वासमाव इत्यध । अयान विधानमात्रा तन्मन्यते दिमविद्या प्रति सानुविधानम् , तदसिदै भविद्ययैव तत्सम्पादितमध्यासपरम्परयेति यदि, तहि जीवस्य प्रतिविम्यो जीव इति सोपहागमा मोदृष्याख्यानयोशलमिति । व्याख्यान प्रतिविम्वश्रुतीनाम् । प्रच्छन्ननास्तिको निरीपरमीमांगा । तयापि मते बिम्यरूपैश्वासिद्धिरिति ताश्यापकेण व्यत्यम् । परमाग्मेवान्तमसि पानित इत्यमेदार्यक्रूपक्ल भ्यगपं व्याप त इवाहु परमात्मनस्तददर्शित्येनेति । भवन्मते द्रष्टवस्यौपाधिकरवारितिभाव । स्यादे रान्, प्रतिथिम्पदशा परगा मनोऽय पथिनीवोऽस्तु, स एकोपाधिदशी सान्त करणमुपने परमात्मा पार विवा शह दायितेति यावता स जीवन्मुक्त , मुक्ती न परमारमन्येव प्रवेष्यति, गत पर मुसोपगप्पाधिकर HAI पोचिारोगा मुमा पारित प्रतिक्षिपन्ति जीवन्मुकीनि । मन्वितमपीति । जो निषिय न सावदीपध्यवहितलम् , ·- सिद्धान्तशोभा। २१ स्यादित्यर्थः । यत्तु परदृष्ट्यैव तथेति, तत्र यक्ष्यामः । अत्रापरे प्रत्यवतिष्ठन्ते प्रारब्धमाशेपेति । 'ज्ञानाग्निः' 'नामुक मित्यनयोर्वाक्ययोविरोधपरिहाराय सञ्चितानागेव क्रियमाणप्रारब्धाभ्यां भिवानामेव ज्ञानविनाश्यत्वं, प्रारम्भैरेव शरीरयात्रादिकमुपपद्यते । तथाहीति । अन्तःकरणं स्वच्छम् , अविद्या तु गुणत्रयवती तमआय- वच्छेदेनांशतोऽखच्छेत्यन्तःकरणे प्रतिनिम्ववादः प्रवृत्तः । जीवाणुत्ववादिना परैकदेशिनामन्तःकरणसम्बन्ध्य- हन्तादिमत्वं संसारित्वं, न जीवन्मुक्तानाम् , तदुक्तं मा वैः ‘आदत्ते हरिहस्तेन हरिदृष्ट्यैव पश्यति । गच्छेच हरिपादेन मुक्तस्येपा स्थितिर्भवेदिति। कायवाड्मनसां तरीयत्वमिति च सिद्धान्तः । न च ममाप्येवं सिद्धा- न्तेन संसारित्वमिति शम्, तसिद्धान्तानुसरणे भगवत्सम्बन्धिनामन्त करणारीनां निवृत्त्यभावे परमा- तिव्यवस्थादौस्थ्यापत्तरित्यलं परपक्षप्रवेशेन । सुतरामिति । तत्र दोषान्तराणामपि पूर्वमुक्तत्यादिति भावः । अन्ये तु अप्रतिबद्धज्ञानस्सैवाज्ञाननिवर्तकत्याज्ञीकारेण शरीरादौ ऐहिकस्स खर्गप्रतिबन्धकत्वत्प्रारब्धप्रतियवं तत्वज्ञानं नावियानिवर्तनद्वारा फलायालमित्याहुः केचित्तु दग्धपटन्यायेनाविद्यात्मकप्रारम्पादिसत्त्वमुररी- कुर्वन्ति । सर्वान् निराचिकीर्षवस्तदेव वदन्ति च वाच्यमिति । 'शरीरयात्रापि च ते न प्रसिध्येदकर्मण' इति भगवद्वाक्यविरोधादित्याशयः । अन्यथा प्रारभाधीना शरीरयात्रेति पार्थस्य समाधानसौकर्यात्तथा भग- वता नोक्तं स्यात् । पार्यों हि परेषां तत्त्वज्ञानमास्थाय प्रायोपविष्टो जीवन्मुक्तमिवात्मानं मन्वानो न किश्चित्कर्तुमुत्सहते, तमानसंस्था व भगवानिरस्यति, नित्यमुक्तमिव नरमधिपुर्वन् तत्साधारणी च सप्रयोज्यां झियामुपदिशति । यथा स्यन्दनम् , तया स्पन्दनाधिरूढस्य ते युद्धकर्मेति तत्त्वम् । अयमत्र सद्दः-प्रारम्भस्थितौ न विवदामहे, तन्मात्रशेषाऽवियेत्यादिकं तु न मन्यामहे, अविद्यात्यविधात्वाभ्यामेव नाश्यनाशकभापात्, सर्वत्र शुक्त्यज्ञानादौ भवन्मते तथा सम्प्रतिपत्तेः, प्रारब्धान्यत्वेन भवद्भिर्ना- श्यतावच्छेदके विशेषणे गौरवान्मानाभावाच । यदि फलमनुरुणसि, त्यज तर्हि प्रारब्धस्यैवाज्ञानान्त- र्भावम्, सर्वसम्मतेरभावात् । यदि च यावन्ति ज्ञानानि तावन्यज्ञानानीति नानैव नाश्यनाशकभावे प्रारम्धेतरस्थल एव तत्कल्प्यते, न तु प्रारब्धान्यत्वं निवेश्यत इति मन्यते, तर्हि प्रारब्धनाशेन सहैवाक्षानना- शोऽस्तु, प्रारब्धनाशस्यावश्यं कार्यत्वेन तत्कारणस्यैवाविद्यानाशक्त्वोपपत्तेः, प्रारब्धस्याहानकार्यवाभावप्रस- जाच, तत्त्वज्ञाननाश्यत्वेनेपाविद्यात्वोपगमात, तदुकं पुरस्तात् ज्ञानमयज्ञानस्यैवेति । ज्ञानप्रागभावस्याम्य- ज्ञानत्वाभयकारविरोधः । ज्ञानव्यतिरिक्तस्य सर्वस्याज्ञानत्वादेकविधनियमोपपत्तेन प्रागभावेनापि कृतार्थता । न हि ज्ञानमिनमा प्रागभाव इति । अपि च प्रारब्धस्य तन्नाशस्य ब क्षणादिकं चरमतत्त्वज्ञानं वा परममुक्त्यव्यव- हितपूर्वकालीनं नाशनम् , तस्यापि पुनस्तादृशक्षणान्तरं चेसप्रमाणकल्पनायां ध्वंसधारादिकल्पनायां च गौरवा- तत्वज्ञानाध्यक्षणस्य दृश्याश्रयकालपूर्ववर्तिवाभावनियमस्य प्रागभावे मानाभावात्तद्गर्भस तस्य दृषितस्वाच । किश्च विद्याविषयत्वविशिष्टस्याविशस्तमयसन समकालीनत्वेऽपि चरमधीमतः क्षणस्याविद्यातत्प्रयुपश्यविशि- टकालपूर्वस्वाभावनियमो निष्प्रत्यूह एव । अभ्युपगतं हि बृहदारण्यकभाष्ये विद्याविद्यासमययोः समसमयय- जीभवनं रुद्राणां शङ्करेण । तस्माचरमधीमतः क्षणस्याविद्याविशिष्ट कालीनत्वाभाव इति नियमान्तरमभ्युपगच्छ- तामाधुनिकवेदान्तविदुषां तत्त्वावबोधविशिष्टक्षणस्य खकालीनत्वाभावनियम एवाश्चर्यवत्पर्यवसन इति सरि- मिरवधातम्यम् । तथा च प्रकृतं ज्ञाननाश्यत्वं भूयमाणमपि तादृशस्य नाज्ञानवकल्पकम् , प्रारब्धादी भागा- विद्धः । तत्राज्ञानत्वप्रयोजकं कि नाम, नाश्यत्वमात्रमिति चेत्, न प्रयोजकत्वात् , शनमिमस्वरूपाज्ञान वाव. च्छिन्नं प्रति ज्ञानमिनजन्यत्वमेव प्रयोजकम्, अनादित्वात् । तथा च प्रारम्यस्य ज्ञानभिमजन्यत्वेनाज्ञानले मूल- प्रकृतावसिद्धिः । तस्या. खत एवासानत्वमिति चेत्, ईश्वरेऽप्यहमः इति प्रलयस्वीकारापते । यि तस्या- ज्ञानत्वेन ब्रह्मान्तर्भावों वाज्ञानत्वं वा, अज्ञानत्वापेक्षया ज्ञानत्वस्य लघु पात् । तत्र मैदवादिनां मते धर्मरूपं झानं सा, अमेदवादिनां ब्रह्मणः खरूपसम्बन्धविशेषः, तस्य च तादाम्यत्वातदवच्छिन्ननियम्यानामपि पदा. यानां न ज्ञानभिन्नत्वम्, ज्ञानधर्मप्रयोज्यत्वेनासानप्रयोज्यवाभावादिति मुरमूशष्टो गनोऽयं मायावादत. मसि नावादचन्द्रमा इत्याहुः प्रदेसाक्षारफारैफेति । स साक्षात्करणलक्षणम्वरूपसम्बन्ध एव सर्वनियामा ·विद्वन्मण्डनस्य टीका। अविद्यानाशे तजनने वा, सचाभिन्न एव सम्बन्ध इति ययाकार्यमुनेयोऽयम् । भीमासका प्रकृतिरियष्टमिति मायेति खरूपमिति यहुशो मन्यन्ते, तस्या द्वितीयदलपाया स्वरूपतादात्म्येन विद्यमानाया तदेकतोऽपि विरहारमकाज्ञानेन स्थातुमशस्यत्वादित्यर्थ । अकारस्य भगवद्वाचावेन निविष्ठत्वान तु तत्पर्यायतयेति पश्याम इत्याशय । प्रतियन्धकाभावादिति । तेनेत्यनेनैको ग्रथ । अन प्रतिबन्धस्य निवर्तकस्याभावे नित्त्य योगादिति द्वैतापत्तिरित्यथ । 'भोगेकेति । प्रारब्धमविद्याभिन ज्ञानानाश्यत्वे सति भोगनाइयत्वात् । नन सत्सन्तेनैव सिद्धौ भोगेत्यादिविशेष्य नाशकान्तरदर्शकमिति सत्प्रतिपक्षमसदनुकूलम् । "किं धक्तमुद्यतोऽ सि । तिष्ठ तस्येवमेवेति सावष्टम्भम् । अध्यासामावादिति । सुपुप्ताविति अध्यास एव सामर्थ्य कार्यका रणता । अथवा 'प्रारब्धाच्यासशून्यश्च प्राज्ञवनीवमुक्तिमान् । परदृष्ट्या श्वसन गच्छनैव विधिवरो यदि । मैवं परस दृष्टयाऽसी वर्तगान परिह : परशतन र सोऽय मुसोऽप्येव विराडिति । कृतेऽपि प्रवचने चरमतत्त्वज्ञानस्यैव कारणत्वेन वैयदिति जीव मुक्त्यनुपपत्तिं समुचित्य दूपणद्वयमभिहितम् । नन्वन 'तदधि गम उत्तरपूर्वाधयो' रित्यधिकरणविरोध इति चेत् , न, प्रारब्धसत्त्वेऽपि नास्मन्मते जीवन्मुक्तिविरोध , शुद्ध सत्त्वखरूपप्रेयोविषयतान्यतरेणानुभूयमानानन्दवत्त्वमुभयसाधारणमुक्तिलम् । तत्राचीनाऽपि जीव मुक्ति केपाश्चिदेव, न सर्वसाधारणी । द्वितीया तद्विलक्षणा शुकादीनाम् । पथालीलाविग्रहेणापतार इति । एतेन शुझादीना जीवन्मुक्तानामथवाद इति परास्तम् । परममुक्त्यैव सनाधीकृत्य स्वकरे ग्रहणाच्छुकादीनाम् । एतेन खतन्नभक्ता अपि व्यारयाता । नित्यमुक्तस्य हि भगवत परिक्रास्त इत्याहु सेति । सेति हास्यम् । स्यादेतदिति । चन्द्रादीति । तथा च वैज्ञानिकमवच्छेयत्व रद्रादायवच्छेदकत्व चोपाधेरुभयन खरूपसम्बन्धविशेष । द्विन्यादीति । जीवनानात्वाभिप्रायेण । आभासत्व चेदमेव योऽय वैज्ञानिका वच्छेद्यावच्छेदभाव । तथा च ब्रह्मावच्छेद्याऽविद्या वा जीव इति विकल्पोऽपि ध्वन्यते, तदुच्यते "द्वियादिसंख्यायोगीति । साक्षादेवाविद्याया सत्यायोगिलात् । न चैवमविद्याया द्रव्यखापत्ति , इष्टापत्ते । जीवपदवाच्यमिति । जीवप्राणधारण इति धात्वर्यानुशासने प्राणशब्दोपलक्षिताविद्याया एप सम्बन्धनिरूपकलाद्योगळ्या च तथावम् , “जीवेशावाभासेन करोतीति श्रुतेरिति भाव । विचारखरूप माहु में तापदिति । क्स ब्रह्मण इति प्रश्नावस्यैवार्थत उत्तरत्वे उत्तरयतिन ब्रह्मण इति । ब्रह्मणो मोहाभावोपदेशस्य चतु श्लोक्या प्रतिपन्नलात् । गागवेणु विपाणादिरूपस्य ब्रह्मणोऽनेक्लावभासामम्भवारन क्षिप्तलीलया यथा नैतत्कल्पीयप्रामाणिकतम् , तथा क्वचिन्मानान्तरे प्रमिद्धतथाभावस्य जीवम्य न तथाव प्रमाणपरिपृद्धवेदा ताना सम्मतम् । प्रदेव खाविद्यया ससरतीति पक्षस्य निलो नित्याना चेतनयेतनाना- मिति चैतन्यावधिभूतस्याविद्याविरोधित्वेन दृषितत्वात् । 'यभासेन करोती'लविद्याया एवावभास प्रति कत्व वाच्यम् , न ब्रह्मणो नापि जीवस्यल्लाहु अवभासविपयत्वादिति । अय हेतुरविद्यायामपि तुल्य इति न तस्या अपि तथालम् । चैतन्यम्यवश्यसविषयवाभ्यामविद्याया अविद्याश्रयल विषयलयो प्रतिक्षेपादित्यर्थ । धन दृष्टान्त स्वानेकेति । स्वमगुल्यवच्छिन्नचन्द्रद्वैतम् । चन्द्रस्य नियतैकत्वावच्छिनस । सोऽयमीश्वर स्थानीय । "तेपा विनर द्राणाम् । "तेपा द्रष्टभिमानाम् । तस्य नियतकच द्रस्य । अनु तर्हि ब्रह्मण एवाविद्याश्रयत्वविषयसम्, मैवम् , कतृत्मविरोधस भवदुक्तदुषणस्यानिस्तारात्, अत एवेद प्रक्षेपकारमन समतेऽन्याहु "किञ्चेति । जीवात्मन परमात्मनियम्यत्व निहितनिषिद्धयो बाधीनप्रात्यादिक(म.) त्वम्, अन्यथा वेदमात्रात्प्रत्यायुपपत्तो गर्यम्य समाविलापाता । नाप्यदृष्टानियम , दुरस्टम्यैत्र तथा सत्यसम्भवात् । न चैप वैषम्यनये, तस्योपरिष्टाद्वन्थ एव समाधेयवात् , तत्रैव विशीकरणीयत्वात् । एव च प्रतिविम्यवादऽपि नियामक्वानुपपत्तरतत्वेऽपि न पीनरत्त्यम् । न चैवविध नियाममत्वमव्यवस्थितम्, पद प्रति व्यवस्थिनचदम्य अधनियामक्तमा शान्त ताम्येय त राव एवोपाध्यवच्छेदात्यत्रिचन्द्रव्ययम्भोग पत्ते, इत्येव प्राणोऽप्य तयामिण प्रत्यादीन् प्रतीति चैतमा प्रतिरिति द्वितीया तिरिसर्थ । यद्रमा गम्पसमुपनिष्टत' दयोदगम्बंधित प्राप्तमपि पापिला दिनीया श्रुतिगादा लोपभानाइत सार्ष - । . - ·स्वेऽपि न माणः, विविधपरिच्छेदशून्यत्तस्य तन्मते विभुतपदार्यत्वादिनि वाच्यम् । आविद्यकजालन्युप- मानाभावात् । अध्यास इति । तत्प्रयोजकरूपाभावेन तस्साप्पभावादिसर्यः। अपिकारेणतदर्थप्राप्ते.। अत सिद्धान्तशोभा । २३ वल्पयति, तदाऽऽत्मशन्दव्युत्पत्तिप्राप्त व्यापकत्वमपोह्य 'आत्मान'मित्यैव द्वितीया तीयम्यत्वं नियमयति । न हि व्यापकस्य नियम्यत्वम्, अत एवोक्तं श्रुतिभिः 'तदविमुच्य नियन्तृ भवेदिति । अविमोकश्च भगवदी- यव्यापकलव्याप्तिः । तया सर्वशरीरगतचेतन्योपलम्भ काश्यादिस्थगोः सनिधानं चादृष्टादिकमन्तरेणैवात्माss- मनि व्यापकाभेदपुरस्कारेण तिष्ठमियमयति संसारदशाया तस्याप्यन्तरोऽविज्ञातः । एवं व्यापकलश्रुतेहपपत्तो जिद्धायां तदणुलपादो नियम्यलपर्यवसायी खरूपसत भात्मनो व्यापकस्यानुभूयमानव्यापकधर्माणा जीवात्मनि खामेदमहिम्नैव निर्वाहसम्भवात् । 'गन्धवद्व्यतिरेकोऽयं ब्रह्मणः सर्वगस्य हि । जीवचैतन्यमित्येपा व्यवस्था पाश्चरात्रिकी। न व्यासश्रीमवाचार्यकुमाराणां च सम्मता। विश्वतोमुखसूत्रस्य व्यवस्थां वेत्ति वाक्पतिः॥ गुणे गुण्यतिगामित्वं व्यवस्थाप्यापि यन्मतम् । व्यापकत्वश्रुतीनां हि भगवत्वेन योजनम् ॥ तन्मतान्तरभापेयं स्वस्य सिद्धान्तसिद्धये। नानाविधप्रकारा हि वादिनां भगवन्मता' ।। प्रकृतं प्रस्तूयते एविधं नियामकत्यमध्यासपरिनिष्णनं चेच्छुद्धेऽभ्यासः सीकर्तव्यः, तर्हि खरूपतः शुद्धा- विशेषाजीव एव नियामकत्वाध्यासोऽस्तु । तथा चैतत्प्रतिपादकान्तरउपपत्ते रित्यधिकरणः । सर्वाधिक रणानां प्रमण एवं प्रतिपायत्वेन प्रायः समन्वयदृढीकरणार्थत्वात् , अक्ष्यादिदेवताऽन्तरखवजीपान्तरल- स्याप्यधिकरणेन क्रोडीकरणात् । अयैवं जीवाभिन्ने तद्विलक्षणे च ब्रह्मण्यमैदवादे किं मानम् , आविर्भावस्तु रापानणेय इति चेत्तत्राः अपरं चेति । ब्रह्मणस्तत्तधोपनीतसत्तादात्म्यानुगमनमेव । 'यथा विभूतयः सयाः प्राकट्योत्कर्षतो मता एवं सत्यस्यकविधस्यैव वैलक्षण्यनिरूपके ब्रह्मप्रपञ्चे विषयतामात्रेण सरूपसन्मात्रेण चरणारविन्दमादयतो भगवतः सर्वोत्कर्षः शुतिभिर्वर्ण्यमानो लोकसिद्ध पुरस्कृत्यैप, अन्यथा धर्मिवद्धाणामपि मानान्सरासिद्धी प्रतिपादनस विप्रतिपनखापत्तेः । अतोऽभियुक्तानां सूक्ष्मेक्षिकया भवितव्यमिति चकारचको- राधः । कः सम्बन्ध इति । पराम्बद्धसांख्य युदासाय । अप्राप्तिपर्विका प्राप्तिः संयोगः, न विद्या विद्या सर्वज्ञताविरोधिगुणो ब्रह्मणस्तत्तन्मात्रताप्रतिपत्तिरिति सिद्धान्तः । तत्प्रसङ्गादिह ब्रह्मणो जगत्कारणतावच्छेदकं विचार्यते, तच्चाज्ञानं भायल्पमिति मते तदध्यासस्थानच्छेदवलमुपलक्षणत्वं या । द्वितीये तस्यानयच्छेदक्स. मावत्नेन कारणतावच्छेदकलमनुपपन्नम्, जगत्कारणतावच्छेदकशक्तेस्तत्त्वज्ञानानिपताध, अन्यथा सर्यज्ञम्य अगरकरणे प्रवृतिन स्यात् । तथा च जगदपलापप्रसाः पूर्वमुको ग विस्मर्तव्यः । खरूपसम्बन्धलक्षणायास्तु सम्भवलवच्छेदकरवम् , निरवच्छिन कारणत्वाभ्युपगमेनु निरुपाधिकमेव पारणलमन्तत खरूपविषयत्वमेव वायरच्छेदकम् )ऽपि लौकिक साधनसाधारणकारणतावच्छेदकं सस्पविषयसमेवेति सर्यानुपपत्ति सिद्धान्ते परिहत्य परमते तामदाटयन्ति न तावदिति । तयोविभुत्वेनेति । न चाविद्याया व्यत्येन विY- रामसिद्धान्ते तदभिधानात्, तदा ब्रह्मणोऽपि द्रव्यत्वातीकारात् । ननु तथाप्यविद्यागम्बन्धाभावे तदनुपपनम् , मैगम्, तदनहीकारपदेन तस्यैव दूषितत्वान, निसानादियोगानीकाराय, संयोगस्य नियमेन जया एवोमयाभावबोधनान पौनस्तयम् । कथं पुनसत्प्रयोजकमाभाव इति चेत् , अनानिधीमहि सन् युम्भः सन् पटः पीतः प्रिय इत्यादिप्रत्ययाः किंमध्यास संसर्गतयाजगहन्ते, तनियामक वा मूलाहानाभ्यासम् । द्वितीय कार्याभ्यासे मानाभावः। आये वारणायासे मानाभावः । अपानवस्थापरिहाराय कारणाप्यारा भादयः । - ।

·विद्वन्मण्डनस्य टीका। प्रातीतिप्रातस्विकाध्यास सयज्ञाध्यास एव किचिनाभ्यासानुप्रवेशादुपपन्न । सरागत्यन भानात्तु नाधुना सानश्यमुनृम्भते । एव तहि सत्यानृतसभेदारभारा कार्यकारणाध्याससाधारणसिद्धान्तलक्षणाकात । तथा च कारणाभ्यासोऽपि स्वरूपसम्बन्धमपेक्षते, न वा । आद्य सम्बन्धानवस्थादास्थ्यम् , द्वितीये त्वष्यस्त प्राति भवन्मते लौरिक्वैदिक्प्रलयानुपपत्ति । प्रमखरूप तत्र सम्बन्ध इति चेत्, तर्हि किमन्यत्र तन्निलायनकी डामनुसगी । यत्तु स्वरूपसम्बन्धानङ्गीकारावसरे मधुसूदन विफातम्, तथाहि ज्ञानविषययोर्न खरूप राम्य न्य , तद्विवेके स्वरूप सम्बन्धश्चेत्सर्य, सयोगादावतिव्याप्ते । न च तदुभयान्यत्वम्, हिमवडिभ्ययोरपि स्वरू- पसम्बन्धापत्तेरिति । सत्यम् । तयोरपि हिमवद्विन्ध्यावित्सायेक्तानविषयत्वादिसम्बन्धसत्वात् । यथा वाऽग्नी घोमी गौतमभरद्वाजी नारदपर्वतावित्यादि सह्यविन्भ्याविति च, वेन विशिष्टयुद्धेरपीटत्वात् । अन्यथा तु तदा रोपाभावे तनिमित्ताकल्पनात् । यदपि सम्बन्धान्तरमन्तरेण विशिष्टप्रत्ययजननयोग्यत्वमात्मन्यव्याप्तम्, तनात्मान जानातीत्यादौ समवायस्यैव सम्यन्धान्तरस्य सत्त्वादिति । तदपि न । तत्र विशिष्टप्रतीतिजनन योग्यतायामारमनि ज्ञाननिरूपिताया स्वस्मिन् खनिरूपिताया च समवायस्सातम्यतया तदन्तरेणेत्यस्योपपत्ते । अतीन्द्रियाभावादावीश्वरज्ञानानुमित्यादिरूपप्रतीतियोग्यतयव सामान्यतो विपयतोपपत्ते । सम्बन्धत्व च ससर्गताविशेष प्रतीतिसाक्षिकोऽतिरिकपदार्थ प्रमेयत्वादिवत्सपरसाधारण इति नानवरथाव्याघाती । सम्बन्ध स्वेन च चाक्षुषत्व मूर्तत्वमूतत्वान्योन्याभावस्येव, अखण्डोपाधिनाऽभावत्वेन विषयत्यादिना वेत्समियुरभ्युप गमात् । अभावभ्रमस्थले तु वास्तवसम्बन्धसत्त्वे प्रमात्वस्याऽऽपाद्यत्वम्, तदापादने वास्तवसम्बन्धसत्त्वमित्य न्योन्याश्रयसाम्यात् , फलानुरोधित्वात्कल्पनायास्तत्र सस्पस्स सम्वन्धत्वाकस्पनाच । न चैव सम्बन्धान्तरम रारेणेत्यादि व्यथम् , तस्य सम्बन्धत्वकल्पनातात्पर्यकरवात् । नन्विय फ्ल्पनाऽभ्यासापरपर्याय एवेति चेत्, न, विश्वव्यवस्थाया अनादिसिद्धदेशकालाद्युपवृहितविषयतयैवोपपत्तेरियधिक विशिष्टेच्छाव्यवस्थायाम् । एतेन विष यसा नाध्यास इत्युक्त भयति । विषयतथैय सर्वन सत्त्वयाशी नातद्वत्त्वाश इति ब्रह्माशे प्रामाण्यमेवाशेषतादात्म्य समाहक्म् । एतेन विशिष्टस्य प्रत्यय इत्या स्वरूपसम्बधस्य पश्यर्थवे आत्माश्रय । सम्बन्धमानस्य तत्वे समू हालम्बन विषयपगत एव तत्तज्ज्ञानविषयत्वापत्ते समूहालम्बनविषयताया स्वरूपसम्बन्धात्मिकाया सत्त्वात् । एव ज्ञानस्याभावो बातोऽभाव इत्यनयोर्विषयावलक्षण्येनावलक्षण्यप्रसङ्गादिति दूषणमप्युद्धतम् । अतिरिक्तत्वेनाभ्युग गतसम्ब-पलकरपनाया खहस्तितालात् । न च प्रतीतो सत्या सम्पन्धवकल्पना, तसा सत्या प्रतीतिरिति वाच्यम् । ससर्गज्ञानानियमेन प्रतीते सम्बन्धलकल्पनानपेक्षवात् , नित्यविषयतायाश्च ससर्गलापन न प्रतीतिमपेक्षते । नापि वयनाधे तृतीयसम्बन्धकल्पनमिति समुष्ट ब्रह्मा, कचि सराष्टसभावम्, उपलक्षणभिन्न स्वात् , यदेवम् तदेवम् यथा विद्वद्विशेषणीभूतशमदमादिव्यक्ति, पनवम्, तनवम् , यथा माया । तेन मायि कससर्गनिरास । अत एव साख्याछायापत्यतिरिक्त वैशिष्ट प्रकृतिपुरुषशेर्न गन्यन्ते, भेदख्यातिपर्यवसाना ज्ज्ञानद्वयवादिनामामनति चोपलक्षणस्य प्रकारताम् । सिद्धान्तिनस्तु तामपि न मन्यन्ते, तद्वस्याम । न चो कानुमान प्रयोजनम् , उपलक्षणमिनस्य विशेषणस्य ससर्गिखभावताया प्रयोजकत्वात् । ब्रह्म च नोपलक्षणम्, प्यावर्तका तरविशेषणविरहात् , असत्त्वविरहान् , प्रत्याय्यव्यावृत्त्यसमानाधिकरणत्याच । तेनाणूनामिव तयक्ति त्वेन ब्रह्मणो व्यावर्तक्त्वेऽपि पठितद्वितीयहेतो सत्त्वान्नासिद्धि । अतसातिसमानाधिकरणस्योपलक्षण पात् । अन्यथा पटादेरप्यनियतोपलक्षणवप्रसङ्गात् । न च ब्रम न ससृष्टखभावम् , अविशेषणत्वादिति प्रतिरोध इति वाच्यम् , घटादिषु व्यभिचारात् । विशेषणसामान्यभेदो हेतुरित्यपि न वाच्यम्, ब्रह्मविदि ब्रह्मणो ब्रह्मणि चो भयन तादात्म्येन ब्रह्मणो विशेषणत्वात् , अनावृतानन्देक्यस विशेषणत्वाबाधाच, भारतान दव्यावर्तक वात् । माया तु रामट्यगीकारे स्वकार्येषु विशेषणीभवन्ती ब्रह्मणि न विशेषणमिति भवदभ्युपगमाच । वस्तुतस्तु मा पाया पचिदपि न विशेषणत्वम्, अननुगतस्वभावत्वात् , समयावपि चैतन्यानुप्रवेशात्, सत्ताया एवानुगत खात्, स्वम्मिप्रनभ्यासात् । एव पधेऽपीति रहस्यम् । पथ तहि पटे रूपमित्यादिविततो विशेषणविशेष्यभाव इति चेत्, तद्वत्ताप्रतीतेविशिष्टयुद्धिवे अनुनोध्यसागस्यानुगतस्यातिरिकस्य सिद्धान्तिभिह्मस्वरूपत्वाशीकारात। पोनासरागतया पूर्वमा मामा यताविशेषपरतया व्यारयाता । तथा झोपलक्षणीय ·२५ , . सिद्धान्तशोभा। प्रकारता प्रत्याख्याता । लतायाः प्रतीवेरेकविधसंसर्गतागोचरखात् । अथ संसर्गतावच्छेदकतया व्यधिषु विशेषणतासिद्धिरवच्छेदकता विशेषलात्मविदुषां संसृष्टिः तस्या इति । किञ्चैवं शुक्त्यादौ रजतादिमत्वं ब्रह्मरूपं स्यात्, संसर्गप्रतीतेरिति, सत्यम्-अवच्छेदकताया अपि तद्वत्ताप्रत्ययगोचरलात् । रजतं तु यत्किचिदस्तु, संसर्गो ब्रह्मैवाबाध्यमिति । यदप्याहुः तात्विकसम्बन्धव्यापकस देशकालविप्रकर्षागावादेरनुपलब्ध्या बाधात्य- रिशेपादाभ्यासिकसम्बन्धसिद्धिः । यद्यपि प्रतियोग्यनुयोगिभाववाच्ययाचकभावादीनां सम्बन्धत्वे तादृशव्यापका- भावादेरनुपलन्धिनं वाधिका, तथापि तात्विकाध्यासाभ्यां भिन्नमैव तादृशं सम्बन्धं ज्ञेयतान्मिथ्याभूतमुररी- धर्मः । तच्चातिरिक्तमनतिरिक्तं वेयस्यां काफदतपरीक्षायां न नो निवन्ध इति, तदेतत्सम्बन्धत्वासिलो प्रति- योगिलादीनां सम्बन्धलसाधकाभावेनासिद्धी तन्तुमासाद्यभावे तन्तुवायेन सह वादावादमनुहरतीत्यतं पराझेन । तस्मादनवस्थापरिहारो नाध्यारासहसः, किन्तु स्वरूपसम्बन्धेनैव । तदिदमुक्तम्-तस्याप्यभावा- दिनि । अनपस्थयेवाविद्ययाऽनवस्था परिहरतो व्याघात । अत एव दानामनवस्था परिहतुं यत्रैव दामनि खरूपसम्बन्धमझीकृतवान्, तत एवानवस्थामप्यनीकृतवानित्यावरणाविद्यापरिहारिकेयं लीला पुंभावप्राप्ताया मातु समुद्दिदय वत्सलं पितरं प्रति प्रेमोत्पादनम् । ततः स्तुतिश्चेत्यादिकमुपपद्यते । अन वादिनाऽऽशामोदक- सुपलब्धं स्वमतेन सलं कर्तुं प्रथमतस्तदाशा ग्राहयन्ति नापि स्वरूपेति । अविद्याखरूपेण प्रसाशा सम्बन्धस्य कार्या, परन्तु ब्रह्मस्वरूप इत्यभिसन्धिः । प्रश्नेऽविद्याया अभ्यहितत्वेन पूर्वलात, तन्मते परस्पराध्यासाझी- कारेणाविद्यानिरूपितसम्बन्धस्यापि प्रक्रान्तलात् । गविद्यया करणीभूतया राम्बद्धो वद्धः, ब्रह्मणा खत भाभि मुख्येन सम्बन्धेन सम्बद्धो मुक्तः । प्रपयोऽप्यसन्मते मुक्तियोग्यः, उपाधेिश्चैतन्यस्य चाविशेषात् । यदि सार्व- भिक तत्, तथापि ज्ञप्तिमपेक्षते । व्यवस्थितखरूपसम्बन्धकल्पनप्रमा(ग)रूपं वस्तुतश्चैतन्यमिति । तस्माद्ब्रह्म- प्रयोज्यसम्बन्धेन संसारिखापादकः, किन्वविद्याप्रयुक्त इति निगमः । अत एप आस्तां वैति । वास्तानित्युक्त पक्ष ससिद्धान्तो वेति पराभिमतानादर इत्यतस्तत्र दूपणमाहु-पाच्य इति । उक्तानवस्थापरिहारायेति शेपः । । पूर्ववर्तिलमनपेक्ष्य कारणत्वे सव्येतरविषाणयोरपि कार्यकारणभावापत्तिः । न चेष्टापतिः, कार्यल- पारणतयोमिथो विरोधादिति भावः । योगक्षेमसाधारणी कारणतागाशकते नैनु श्रुतीति । प्रागभावस्थल एवेदं न भावस्थल इत्याहुः तनिहायेति । अथ योऽयं निर्बन्ध इति चेत्, तनाहुः मेघमिति । सवात्मनेति । राष्टिकालोत्पत्तिका मुक्तिकालीनध्वंसप्रतियोगिलमिलापरिहारेण सादित्यानन्तवादिनिषोऽ- विद्यादावियर्थः । यथेति । देवमानेन शतायुर्गध्ये न मरणमित्यर्थः । मरणं चैहिकजन्मावच्छेदेन खसमानाधिक- रणखप्रागभावासमकालीनस्मृत्याधभाव एव । न च मनुष्यमानेन शतायुमध्ये मरणाभावे मनुष्योऽप्यमरः स्या- दिति वाच्यम् । देवेष्वविद्यायां च देवमानतत्त्वमानयोरेवामरानादिपदाभ्याममिधानात् । 'विद्या चावियाँ चेति श्रुत्यनुसारेण श्रिये त्यादिवाक्यं व्याचक्षते तदिच्छेति । अत्र विद्याविद्ययोर्भेदाविरोपापपश्यं वक्तव्यो, सहभानश्रुते फलमेदश्रुतेथ । तत्र भावरूपमज्ञानं नाभाल्मम्, व्याघातस्योकलात् । तस्य भावरूपता सिमा- तेऽपि । किन्तु सखण्डासविषयतारूप भाववाभावत्वे । विद्याऽविद्ये सखण्डाखण्डत्वाभ्या प्रकारताबादिकेवल- विषयतालादिरूपे । न चावश्यकत्वात्केवल विषयतैनातु, विनिगमकाभावेनानुपस्थिरासंरार्गतासिध्यामिव महमा- घवात् , ततो विषयतामात्र सिद्धेरप्यनिवारणात् । एतेन ज्ञानाभावोऽभावमानं च व्याख्यातम् । तत्र तनप विशेषो तक्ष्यते । यथा च भैयायिकरीसा ज्ञानाभाये व्याघात उक्तस्वन नैयायिक प्रत्यवतिष्ठते-तमसोऽसिद्ध- सायन्तासिस्याऽविद्यानुमानं तावदसिसम्, तमसोऽतिरिफलयाधनवैयाद्वादिनः । न च व्यापात , घटादि- शानागाववानहमित्यज्ञानावगाधनुव्यवसायेन प्रतियोगितया ज्ञानप्राहिणा प्रतियोगिहानवति न स्यातव्यमित्लेव हि सः । न येवं समवायसम्बन्धावच्छिवज्ञानाभावाने प्रतियोगितया पटादिहानस्याप्रतिवन्धरलात् । यदपि पटज्ञानहाने घटज्ञानाभावाविरोधितावच्छेदकीभूतप्रतियोगितापच्छेदकं पटज्ञानत्वं न खौयप्रतियोगिता छेदक्तानियामक्समवायसम्बन्धावच्छिन्नप्रकारतासम्बन्धेनेत्युत्तम्, तत्र पटत्वरामबापपर्यन्तस्याविवक्षितसा- समवायेन घटज्ञानत्वं खोयसमवायापच्छिमप्रकारतानिरूपितविपत्तिासम्वन्धेनेति पम्पम् । यदि - पि.सि.शो.४ ·तस्थ विद्वन्मण्डनस्य टीका। मन्यते नैतदपि तस्स घटीयालौकिकविषयतानिरूपितज्ञानीयलौकिकविपयतानिस पितसमवायावच्छिनविष- यितया तज्ज्ञानहानवृत्तित्ववद्धटीयालौकिकविषयतानिरूपकज्ञानज्ञाने घटज्ञाननिरूपितसमवायेनापि घटज्ञा- नवप्रकारधौव्यात्, विषयताद्वयसमावेशस्येष्टलात् । अतो नैयायिका- क्यमेवं व्याघातं व्याह- न्यैरन् । यच घटीयालौकिकविषयतानिरूपितज्ञानीयलौकिकपिपयत्वावच्छिनमानसे तादृशविषयखावच्छिनस्य कार्यसमानतत्पूर्वकालान्यतरवृत्तित्वनियमाद्विरोधतादवस्थ्यमिति, तत्सत्यम्, तथापि घटीयलौकिक विषयता- निरुपितज्ञानीयलौकिक विषयतानिरूपितसमवायावच्छिन्नघटज्ञानत्वरत्वेनाविरोधात्, साक्षादरज्ञान एव सलात् , तस्य सत्त्वेऽपि निरुक्तालौकिकविषयतापटितधर्मायच्छिन्नाभावस्य प्रत्येतुं शक्यत्वादि- साम्तां तावत् । अत एव वाधनिर्णयोऽपि भिनप्रशारकवान शम इति । यत्पुनर्भावविशेष्यका- सय एक्त्र द्वयमिति न्यायो न वेति तचिन्त्यम्, घटमहं न जानामीत्येव सार्वलौकिकलात्, मयि घटज्ञानमिति ज्ञानसत्त्वे तदसम्भवाच । उक्तरीत्या घटज्ञानानुव्यवसायाप्रसनेन तत्तदुपधायकघटज्ञानम- स्वेऽधिकरणतावच्छेदकाशेऽपि विशिष्टवैशिष्ट्यवोधमर्यादातिशयिनोभायप्रत्ययस्याप्रामाणिकत्वाद् निर्धर्मिता- वच्छेदकाभावबुद्धेवालीरत्वात् , अधिकरणतावच्छेदक्प्रकारताधिकरणोपस्थिवेस्खन तन्त्रत्वात् , तादृशानुव्यव सायस्थलेऽज्ञानसिद्धिप्रसङ्गेनैकव्यूहमङ्गेऽपि व्यूहान्तरप्रत्यवस्थानेन वादिविजयप्रसाच । एवं प्रतियोगिसवि. पयक्त्वं ज्ञानव्यावृत्तं दुर्वचम् , व्यावृत्तौ वा विनिगम इत्यपि घोप्यम् । सस्कारत्वेन च जन्यत्वं स्मृतिप्रागभा- वजन्यलं वा स्मृतिलमापादयतीति तत्तयावृत्तप्रतियोगिसविपयकत्वेन हेतुतायामपि घटीयमविषयकाभाववान- हमित्यनुव्यवसायानुपपत्तिवीरैवेति ध्येयम् । अतीन्द्रियसाधारणज्ञानखावच्छिन्नाभावस्यातीन्द्रियत्वेन तहान- प्रागभावस्यैव पिपयत्वाच । कियाश इत्यादावधिष्टानाविषयकतत्तन्क्षाने लक्षणा तु तज्ज्ञानस्याधिष्ठानाविषयत्वे स्यात्, ततो वरम् । न चैव विरोधिगुणे लक्षणेति । इदं तु बोध्यम्-प्रतियोगितदभावयोरिव ज्ञानाज्ञानयोकि- रोधोऽपि क्धं समाधेयो भवद्भिः, कयं च ज्ञानाभावस्य ज्ञानसमयेऽपिनिगम परिहरणीय , यसत्वात् । क्थमन्यमा प्रतियोगिरवोपपत्तिरपि । वस्तुतस्तु तत्रार्थोऽखण्डविषयत्वलक्षण कैवल्यम्, भन्यथा प्रतियोगिक्षणानवच्छिमतत्तदधिकरणीयविशेषणतायामभावससर्गवाया तत्तत्क्षणावच्छिन्नत्वाभावस्यापि तादृशी विशेषगता सम्बन्ध इत्यनवस्थापत्ते । अतिरेके तु विषयतायात सम्बन्ध करप्यते। सा च नित्य- ज्ञप्तिस्वरूपा जन्यज्ञानेषु यथासम्भव स्वीक्रियमाणससर्गताशालिनी तथैवाश्रयत्वविषयत्वभागिनीति भावरूपे एक ज्ञानाशने । अत एव विज्ञान चाविज्ञानं चेति ब्रह्मवादिनामुद्घोष । अथ समुदायवृत्त्याऽज्ञानादिपदं भावरूपा- शानवाचकम् , रूटियोगमपहरतीति न्यायाच । रूटिग्राहकं च मायामहत्यादिपदं ब्रह्मपदमिव मन्मते परमा- मन इति चेत्, सत्यम् , तथाप्यवयवशक्त्यैवोपपत्ते । न हि वसुनोऽज्ञानं ज्ञानाभावो वाऽध , पटो नेसन व्यभिचारात् , भावे वा मतमेदे घटाज्ञानमर्थ स्थान तु ज्ञानसामान्याभाव । एवं चावयवीयोपस्थितेरभाव प्रसिदमेवादाय मुलभतयाऽश्रुत्वा कथ बरावलविवेक । यदि व प्रकृतिप्राकरणिकी समुदायार्पोपस्थिति शीघ्रनमा, यथा 'वरुण आदित्य' रिसादाविति विमान्यते, तदा ब्रह्मप्रकरण 'किन्वयात' इत्यारभ्यवेति वाच्यम् । उमयाकाहारूपप्रकरणम्य पूर्वयोमयप्रापि च सत्त्वात् । वस्तुतस्तु यमुदादिवोधन्यावर्तनाय पजादिपदे या नियम सारथीयते । प्रकृतेऽनुज्ञानभेदतदत्यन्ताभावप्रागभावादियोधनेनातिप्रासंभावना येन दि सीकि. येन । यत्तु अभावगोपाराम्भवमधीजम्, रातु प्राय गमाहितं ध्याघातपरिहारे । विश्व शानदशायर्या तदगार दखाया था न जानामास्यम्यानुपतिवाध्यते, ना, तदानमानादिनापि तत्प्रतीत्पनीकारा । द्वितीये वल्यं समाधानम् , मोतरवर्तिशानवतापरिजनप्रतियोगितासायच्छिनायोपामाग्यात्, अन्यमिता- पदकापचिपन्न प्रतियोगिताकतन्युपत्तव्यवस्थितविशेषविषयलादिति सझेप. । विद्यायनसापगम्यन्धमा माया बन्धों, विधानसपनाया गुण इयुक्त साधनेता सापनाथ्यायो तपिशाप्रति रित्यर्थ । अंप मा उतारा मनिममिग तिचाचेति निगमेदानिपामेदायोपण्यापुरतः मप्रित्यर्थ । भयाला दिन RT पदपणादर्शनाशिदयम् । सुगनवादी- यत्किचित्तदभा- - ·सिद्धान्तशोभा। नामिति । शुकच सनकादयश्चेति द्वन्द्वः । आद्योऽवतारिमुक्तोऽभ्यर्हितः, अन्ये लवतारमुक्ताः। आदिना सनन्दनसनत्कुमारौ । वामदेवस्तु न सर्वदा तथा, किन्तु सम्पनः । तद्वैतत्पश्यनिति सिद्धसाध्यसमभिव्याहारल- ब्धकार्यकारणभाववलेन साधनसम्पत्त्यैव तस्स कृतार्थ खानुशयात् )वसंप्रतिपत्ते । अयमेव रूढ्या शिवः शुक इति न श्रुती पृथगुक्तः । सर्वदेव भगवद्भावावेशेन परमात्मैव शुकः श्रौत इति तु पारमहंस्यम् । अनुशयस्तु द्वादशपदेन पूर्वमुद्घाटितः । तथाहि-श्रीभागवतकप्रतिपादास्तावच्छतयो मनीषिभिमननेनोद्धर्तव्याः । तत्र "त्रियो वपुर्दघदिति फलप्रकरणार्यवात्पूर्वमुक्तिः सर्वोपास्यलाय । 'नोऽनुग्रहं व्यथा' दिति पुष्टिः । उभयोः कण्ठरवेणोपादानमन्योपलक्षणम् । एकैकया निषेवितमिति द्वादशवाक्यार्थाः । 'वियां चाविद्यां चेति चकार- दयपुटितवाक्यार्थपाहुण्यद्वैगुण्येन भगवत्येकधैव साहित्येन समन्वीयन्ते, साहित्यं भगवद्भावः, 'उभयं सहे'- त्युक्ते । भगवद्भावस्तु भगवतो द्वादशात्मलप्रकटीकरणम् , तच्छुक एव वेति । स च शुचः शोकस्य पार गतः । पुच. शोकस्य शुद्धसत्यभावोऽकारस्तदात्मा हि सः । शुक् च अश्चेति व्युत्पत्तेः । ककारगकाराभ्यां रूपद्वयं रामा- साभावश्चेति बोध्यम् । तथा च विद्याऽविद्ययोः प्रकारान्तरेण सहभावासंभवाकेनापि रूपेण भगवद्भावावश्यम्भा- पात् 'सोकामयते'तीच्छात्मकभगवद्धावस्य स्वतन्त्रबास्केचिनित्यमुक्ता आत्मान इति स्थितम् । 'सोऽकामयते'- तीन्छाया लौकिकालौकिकप्रपञ्चगोवरलादिति प्रस्तुतोऽर्थः । प्रसझागतं 'एष एवे'यादिकमुपरिष्टादुपपादयि- प्यते । अंग्रवक्ष्याम इति । श्रुतितस्तत्वसूत्रैश्चति कारिकायामित्यर्थः । तथा च योगक्षेमसाधारणकारणता. स्वीधरे तुल्यन्यायतया ब्रह्मापेक्षयाऽनिहाया एव तादृशकार्यतापत्तर्भवन्मताऽर्थान्तरम्, अस्सन्मते भवन्मतसा- पनान्तरीयके सिधिरिति निगूढभावार्थः पूर्वप्रन्थस्य । नन्वेवमविद्यानिष्ठकारणलप्रमापकप्रमाणानुपपत्तिरिति चेत् तबाहुः अस्या न निर्वहतीति । अयमाशयः 'अस्या बन्धनैकसभावाया' इति अनुपदवक्तव्यपरामर्शातादृक्- खभावत्वं पदस्वभावसमनियतमित्यस्या अपि बन्धखरूपत्वेन कार्यलावश्यंभावात्तत्करणीभूताविद्ययेति पदं ब्रह्म- समर्पकमेव कारणवस्य ब्रह्मनिष्ठत्वं गमयति । न हि भवन्मतेऽप्यचेतनस कर्तृत्वं, किन्तपहितस्य । तथा चो. भयथाऽपि मते विशेष्यतया ब्रह्मण एव कारणत्वं चक्षुषश्चक्षुरितिवदविद्यागतकरणतानिर्वाहकमित्युकम् । न निर्वहतीति । सूरिभिर्मनीषितव्यम् । विद्वन्मण्टनपदे मयैव व्याख्यातुलसिकापत्रमर्पितमिति निपुणैर्विभा- वनीयम् । जीवखरूपं तु तदानी विद्यमानबाहास्वरूपस सहससम्वत्सरपरिमितवालादनाविर्भूतत्वेन प्रथमतो व्युचारणे प्रतीतपृथग्भावेंशत्वेनैव व्यपदेशो, न अद्धत्वेन, नापि जीवत्वेन तदुक्तम्, स्थैरूपमिति । जीवत्वं तु प्राणशब्दोपलक्षिताऽविद्यापदार्थसम्बन्धनियन्धनं प्रागुक्तम् । परिपूर्णखरूपतिरोभाव खप्रयुक्त इति तत्त्वम् । वृषणाय पुनरप्या. जीवभाषमिति । खमतेन तु तदभिध्याना वितिन्यायेनाविर्भावविशेषो जीवभावः । नैता. वता सर्वज्ञतावैशिष्ट्यमपनीयते, तत्रैव किधिज्ञतामानप्रतीतो जीवभाव , मानत्वं ब्रह्माभिध्यानप्रयुक्तम्, अमि- प्यानं तु खरूपसम्बन्धविशेषो ब्रह्मनिरूपितो, न लविद्यानिरूपितः । ब्रह्म हि खसम्बन्धमन्त करणादी क्ल- मनाहो गवति, प्राश इव सुषुप्तौ । इयमेव प्रथमावस्या जीवस्य मुषुप्तावनुवर्तते । ब्रह्माणि पुनरविद्या ससम्यन्ध. भ्यासात्मकं कल्पयन्ती पूर्वोक्त कार्यकारणाच्यासविकल्पप्रसपितागनवस्थामसहमाना सरूपाय सम्बन्धमासा- त्यद्यदि, तर्हि प्रदेवासादितं तया, कालियेनेव भगवानिति परमात्मोपलव- सर्वश्रुतीनां दर्शितः । परमात्मना उखसम्बन्धबलेग सर्वतेनाविद्यामपिटत्याधोक्षजेनाध्यक्षीभवितव्यं श्रुतिउमारीणामिति म्यनिः । पंसध्वंगः सर्वन भवतेष्यते, न तु सर्वान्योन्याभावस्म । तथा च व्यावहारिवान्योन्याभावतापच्छेदेन लसस्य पारमाधि. त्यस्य न प्रहाणमित्याहुः मेदयदनिति । नन्वपारमार्थिकोऽपि भेदो दृश्यत इत्याशहते येत इत्यादि, लक्षणापीत्यन्तम् । पाच्य इति । विरुद्धगुणवत्वादेरायियरत्ये रिसेऽवास्तवमेक्स क्य(व्यसता वादिनों मोमासकानामपि सम्मापपानुष्टहीताईतश्रुतेः प्रावत्य (प्रौप्ये ) मौन्ये, मैदश्रुतेरन्ययानयनापिलार्जित- मिति माव । तादशवेति । परमेतदभिप्रायेण, न तु नैयायिकादरीनाम्, प्रतिविम्वितरूपान्तरम्प तैरनजी- कारात् । तादशोऽनिर्वचनीयः । अत एव निम्यप्रतिविम्यभायोपरक्षित रचन्द एव द्रषियो माया- पर्यविषयो या, मत एवेत्यर्थः । महावाक्ये प्रसिद्ध । नव 'यत्वासादपरोक्षात्' 'अपमामा' 'यत्वं विशन' ·- . विद्वन्मण्डनस्य टीका। मित्यादिमहावाक्यै न लक्षणा । यदि तु तत्र घुद्धिस्थत्वेनैव भानम्, तर्हि 'तत्वमस्या'दावप्यस्त्रियाहु पर पूर्वापरेति । किच 'तत्वमसि' मान न तथेत्याहु -तयाहीति । अवच्छिनचतन्यमानस्सानवच्छिनबोधने सर्ववादानामुपझम्य तदुपसहारस्याधिकारिविषयत्वे तस्य देहात्मत्वाद्देहनिविष्टसकलप्रपञ्चप्रतिष्ठाहाने बद्धपरि कराणा वाक्याना सर्ववाधपक्षे । यदि सर्वत्र लक्षणा विशेप्यमानपरत्व वा। विनय लक्षणा मदभिमताद्वैतसिद्धे- रिति झुवाण प्रत्येक सिद्धान्ताभिमत प्रतिजानते "तदेकमेवेति । यथा सुवर्णेति । सर्वविज्ञानश्रुत्युनीतामेद एव खतादात्म्यलक्षणो ब्रह्मामेदो, न त्वनवच्छिन्नत्यम् , अभावरूपत्वेन गुरुत्वात् , अधिकरणात्मकत्वेऽपि वा क्यार्थ प्रतियोग्युपधानेन प्रवेशात् । सुवर्णादौ सुवणत्वजात्यनुगम इति नैयायिका । सुवर्णात्मक व्यफिप्रकृतिव. भवाझ्यापिकेति सारया । सुवर्णतादात्म्यमाविर्भावनियादवान्तरब्रह्मस्वरूप दृष्टान्तीकृत्य दुन्दुभ्यादिदृष्टयान्ताश्च दार्शन्तिके खरूपतादात्म्ये सिद्धान्त परिशेषयन्ति त इति । यतो ब्रह्मैव ब्रह्मणो दृष्टान्त इत्यत इत्यर्थ । तदात्मकत्व तत्तादात्म्य तत्पदाधमाहु सत्यमिति । अयमेव प्रधानमहावाक्यार्थान्वयी सत्य तत्पदाथ , न तु परामिमत कादिरूप औपाधिक, कृतहान्यताभ्यागमप्रसङ्गात् । अनभिव्यक्तसत्यस्य सत्यरूपस्त्वपदार्थ , युष्मद खभिन्नापरोक्षविषयतयोद्देश्ये आभिमुख्याख्यसम्बन्धविशेषशालिनि शक्त । तादृशश्च चिदशतादात्म्ये नात्मवेति न युष्मदस्मत्प्रत्ययगोचरयो समानाधिकरणविषयविपयिणोविरुद्धस्वभावत्वमिति ध्येयम् । सबलोक एव सत्त्वाविर्भावनिवन्धनसदितिप्रतीतियोग्य सत्त्वमित्यर्थ । "तेनेति । एवेति । सिद्धान्त । साख्यसम्म तायपि ताववस्थाज्ञानत्वापादकतयोत्पत्तिविनाशपर्यवसिताविति सदैकरसस्य ब्रह्मण आविर्भाव एकविधो वाच्य , त प्रदर्शयितु पूर्वपक्षिण पृच्छन्ति नन्विति । पूर्वपक्षी प्राह नौद्य इति । नायः सिद्धान्तसम्मताविर्भावनि स्यत्वपक्ष । 'आविर्भावतिरोभावी यो पौ तो गमत । तावारोप्य हरि वादसभाया वेशयन्ति हिं' इति । सिद्धान्ते आविर्भावो ब्रह्म, इहापि तत्स्वरूपसम्बन्धो घटादिकार्यक्षमस्वरूपविषयतात्मकोऽनुप्रवेशरूपत्वेनैप पदाधाकारेण प्रत्यक्षसनिकर्षाणा तयञ्जकत्व स्वस्मिन् खप्रकाशत्वान्नाना यथा, तथापि घटाद्यवच्छेदेन अनुप्र विष्टखरूपस्य खप्रकाशरवाभावात्तदशे सामम्यपेक्षणे तवच्छेदेनाविर्भावोऽप्यनित्य आस्ताम् । तथा च ब्रह्मय मात्मकाविर्भावस्य नित्यानित्यत्वरूपपक्षान्तरप्रवेशेऽर्जुनस्येव प्रतिज्ञाभन । पार्यो हि नित्यत्व प्रतिज्ञाननाइया केवलभारतिरोधानाय प्रवृत्त , पुत्र च नित्य द्रष्ट, दशयिष्यति च भगवान् व्यास । यदि चानित्यत्व पदार्या नामेक्त पक्षे स्यात् , अनित्यत्वेनैव शोकस्य पार पश्येत् , भगवत्येव नित्यलनिर्धारात्, परन्तु भगवत्सम्ब साना पदार्थानामपि नित्यत्व पश्यन् गीताथप्रतिज्ञा भगवदत्तामासन्दिकामारूढ सिंहासनाधिरूढश्रीपरिवृइस विध सिद्धान्तवादी भूला वादिनो नरेन्द्रस्य स्खतादात्म्यमुपकुरुते, तस्मादेकपक्षपातिनित्यत्वप्रतिज्ञाया धुवायो भुय मध्यस्थीकृत्य पूर्वपक्षिण प्रवृत्ति दर्शयन्ति सततमिति । अभानपर्यवसिताभावस्थानामिपिततिरोभावेऽपि पूर्वाञ्च नित्यत्वप्रकारमतिदिशन्ति अनुपलम्मे अनिर्याच्यतापत्तरिति । स्याद्वादप्रवेशापत्ते । तदादिना चावीकेण भारक्षपणाक्षमक्षपणकेन दयाछना खैक्देशिक्षणिकसिद्धातभरमन्यरेण क्षणे आविर्भाव , क्षणे तिरो. भाव इति मन्यते, एवमेकक्षणेऽपि स्यादिति सैक्दशिमतमप्यतिमय प्रवृत्तवावाकानवता पूर्वपक्षिचक्रवर्ती पार्ध खाथप प्रयेशवितु माया विरमगति अनिर्वाच्यतेतीयुक्त भवति । शून्यवादिन च प्रयुथापयति तयोप मत्वेनेति । घमरवनाघेयत्वेन । तादृक् एव, धमिद्वयस्वीकारे तु प्रमाणमेदाद्रव्यभेदन्यायेनानन्तधसिद्धी क्षणिकत्वमेव, न शन्यत्वम् । ब्रह्मणस्तु पनिवेनाधुना निमिति मगान्त पश्यन्नपि न पश्यतीत्साहु शन्य घौदथेति । चकाराणि । साधने दण्डादी यागादो दा स्थितयोरेव माध्यसाधनभावात्तदिष्टसाधनाताज्ञानस. सदगम्भवात् । निलवज्ञानादपि प्रात्यसम्भवात् । आविर्भावार्थप्रतिस्थापन, आविर्भावनित्यनाया एव पूर्व- पक्षितवान् , तनिस्यत्वनैव प्रपशनियन्वनिमहानवाण सम्भ्रगो ब्रह्मवादिनाम् । ताकि पते क्रिश्चेति । ताविति । मगद मानिशापियर्थ । वर्तमानवस्तु प्रसिद्धमित्यभिमान घेति । तदूस्तुगत येन भगवच्छ सम्व भगाभिष्टयेन वैनि प्रश्न म्यमाम्प्रदाविरम्य । एवं पक्षबाजाले प्राप्त तद्विछेदकपाणधाएमरण प्रमाणपाणिमादिणी प्रश्नपादानुसारेण महतो निलयगेय साधयति । तथा य तथात्य , - ·सिद्धान्तशोभा। २९ कादाचित्क्त्वम् ईश्वरेच्छया क्रोडीकृतम् । तर्हि नित्येच्छया नित्य वस्तु, अलीके इच्छाभावात् । अनि- त्येऽपि सर्वज्ञस्येच्छा न सम्भवति, आप्तकामत्वात् । ननु निस्यैव तथेति चेत्, 'सोऽकामयते'त्यादिभिः सिगृक्षादीनां (व्यवस्थितत्वानरोधानित्यत्वेऽप्याविर्भावादिलक्षणः स्वस्य सम्बन्धलकल्पनारूपस्वरूपसम्बन्ध इत्येवंप्रकारकार्यविशेषितवे साध्यत्वांशविषयत्वोपादानेनासकामखानुपपत्तेः साध्यत्वं खरूपसम्बन्ध एव) व्यवस्थितत्वं तु न विस्मर्तव्यम् । अतो नियत्वेऽप्याविर्भावादिलक्षण. कश्विरप्रकारः कार्यविशेपितत्वे कार्याशवि- पयत्वेनाप्तकामलानुपपत्तिः । अत. सद्गौचरेच्छैव सदवच्छेदकत्वेन विषयताविशेपानुपादाय वस्तुनः सत्त्वं न व्यभिचरति, अन्यथा पूर्वापरसमययोरसत्यापत्तौ तदिच्छाया अंशतोऽसद्विपयतापत्तेः । अत एव नैयायिकस. ममतो नित्यानित्यप्रकारोऽपि नाधीयते, परमाणुलवत्परममहत्त्वस्यापि महापृथिव्या स्वीकारात्, ब्रह्माण्डानामा- नन्त्यात्सर्वानुगतपृथिवीपदार्थस्य वेदार्थत्वात् । तथा च मध्यमपरिमाणस्य सर्वविज्ञानानाविर्भावप्रयुक्ततया संसार- तुल्यतया खोकारो न प्रपञ्चनिस्तायां परिपन्थीभवतीति युक्तमुत्पश्यामः । अपसिद्धान्ताः प्रागुपदर्शिताः सह- कारिणोऽपीच्चायां प्रविष्टा इति सिद्धान्तानुशयन वादी शङ्कते न चेति । उत्तरीत्येति । राहकारिणामीश्व. रेच्छापर्यन्तत्वात्तन्नित्यत्वे सिद्धान्त लव निस्त्वसिद्धौ प्रतीतिसातत्यरूपं दूषणं पृष्ठलामिति भावः । किञ्चे- खादिनाऽऽशङ्कितमाविर्भावादिलक्षणं प्रतिक्षेनुमुपकमते नॉपीति । यथोत्पत्ता कार्यव्यक्तिरेव निविष्टा, न दर्श- नव्यक्तिस्तथैवापि ये चेत्, उत्पत्तिरेव स इति पर्यायता, अन्यथा वाय्वाद्यव्यापनमित्याह वाय्वायेति । आदिना गुरुवढ्यणुकाकाशसंयोगादिसङ्ग्रहः । दर्शनपदस्य लौकिकप्रत्यक्षपरतासङ्कोचे मानाभावादाह अनुमैं- वेति । तार्किकप्राचीनानुरोधेन । नवीनमते लनुभवः स्मृतिभिन्नज्ञानम् । अत एव तथैव सिद्धान्तलक्षणम् । आविर्भूतस्य चाक्षुपलनियममाहुः अपीति । बास्नादेरुपलक्षणम् । नन्विदमाविर्भावकाले आपाद्यते, अन्यदा था, आद्य कश्चित्प्रत्याविर्भाव चाक्षुषत्वेऽप्यलौकिके इष्टापत्ति, अन्यदा तु नाविर्भावः, उत्पत्तिस्थानामिपिचा- लान, इत्यत आहुः एवं सँतीति । उत्पत्तिदशाया नैगुण्ये प्रयुक्ताऽप्रत्यक्षवदाविर्भावदशाया प्रत्यक्षानहीकारे आविभावस्वरूपालामात्, तत्क्षणावच्छिन्नघटे मानाभावप्रसझादनुमानादेरप्रयोजकत्वात, आविर्भूतत्त्वज्ञानस्यै- वातीतानागतयोरसत्त्वज्ञानपरिपन्थित्वाचायमेवाविर्भावपक्ष. पाणिनेः सम्मत इति 'जनी प्रादुर्भाव' इत्येवं सोऽनुशशास । ग चैवं सति भुवः प्रभव' इति सूतवैयर्थ्यम् यथा, हेतुपञ्चम्योपपत्तौ ‘भीत्रार्थाना मिति सूत्र अपघमात्रम्, तथा, 'अनिये जनन'मित्यादिराम्प्रदायानुरोधेन या तत्सूत्रस्यावतारात् , तथैव महाभाम्याशयाव। आविर्भूतव्यवहारस्याविर्भावादिप्रयुक्तत्वात्तयोः प्रत्यक्षाहीकारेऽनङ्गीकारे वैकतरेणैव भवितव्यमित्यातुः तिर इति । चकारादाविर्भावसङ्ग्रहः । भिन्नावित्युत्पत्तिस्थानीयत्वाभिप्रायेण । अभिन्नाविति । मुरवैरिफित्पाभि- प्रायेण, विभिन्नशकीनामपि तदीयानां वरूपसम्यन्धात्मकविषयत्वेन सामान्यतयैस्यात् । नन्त्यि इति । सिद्धान्तपक्षप्रतिक्षेपार्थमेव वादिनः प्रत्तलाप्रथमं तदुक्तिः । अवच्छेदकमेवस्येच्यायो प्रवेशमाशते में चेति । तदवच्छेदकप्रपञ्चशक्तिलापत्तिमुजृम्भयति हीति । अहुलिध्वनिर्विचाराक्षमता ध्यनयति । इत्यागत. मिति । तथा च प्रपञ्चशक्तित्वम् । प्रपद्यस्य नित्यत्वे तच्छक्तित्वेऽपि न दोप इत्युक्ते दूषणमाह संदेति । अमेऽप्यन्वेति। कालोपादित्य सिद्धान्ते नियेच्छाप्रविष्टत्वमेय, तेषां चेच्छाविशेषणानामवरछेदकत्वे तदवच्छेदेन निसमुपसम्म आविर्भावो वा स्यात् । तदोपलम्भे तस्य नावच्छेदकत्वं काप्या इनि चेतवाहु. ने दीति । तयात्वं परस्परावच्छेयापच्छेदकभावः । तथा च परस्परायच्छेदपत्ये उभयोनियनया प्राके सततोपलम्भ प्रसको दुरि इति भावः, अन्ययोभयोरेवोपलम्भो न स्यादित्यनुपपत्तिः । सा च परस्परावरच्छेदकराद्भायात् ततश्च सातत्यापादनं सुकरम् । उपपन्न मिति पाठे एक्दोपलभ्यमानमियोऽपच्छेद्यावच्छेदयभारे मानाभातः, राम्येत्तरविषाणन्यायादिल । तथा च नियामकाभाये प्रदीतीनामारस्मिकत्यं सातत्यं या दूषणम् । ननु उभयो- नित्यत्वेऽप्याविर्भावस्यापिर्भावस्वीकारेऽपि निसत्यव्याहतेसं प्रसवावच्छेदकख पटारीनाम् । तय यदाविर्भाय. प्रत्ययस्तदेव पायवच्छेदेनानि वोऽस्त्वितीयाविषयत्वम् । अन्यदा तम कल्प्यते इति चेत्तत्रागुः अनय स्थेति । कालिकयत्तदर्थयोरननुगन एवगाविभारिसरमरापरवेदकयधारायपनायामनपस्पेलपः । श्रयान्ति - ·, विद्वन्मण्डनस्य टीका। माविभीवानामतीन्द्रियत्वमेव कल्प्यते फलानुरोधादिति चेत्, किमिदमतीन्द्रियत्वम् । । यदि तिरोभावस्त प्रति विषयतायास्तहि सततोपलम्भोऽपि तत एव वार्यताम् । इष्टापत्तिरिति चेत् , न, 'यादृशो यत्स्वभावोऽसौ तिरो धातु न शक्यते । योग्यायोग्यघटेनैव मान भावाविपर्यया'दित्याशयेनाहु ऐतेनेति । व्याख्यातो दुर्यच त्वेन अनुपलम्भप्रसज्ञादिना, उक्त विकल्पैश्चेत्यथ । किञ्च तिरोभावस्य नित्यत्वेऽनुपलम्भस विरुद्धस्यापादनम्, सततोपलम्भस्तु सत्त्वादिनापि भवतीतीष्टमेव । आविर्गायनित्यत्व वादिमुखादुक्त तिरोभावप्रत्यास्यानेन व्यक्ती भविष्यति चेदमुपरिष्टात् । 'काले कालान्तराभाव. कलोपाधिस्तु दुर्वच । विपयत्वानवस्थाना (देकं ब्रह्मेव) दास्पदं ब्रह्मगोचरः । आवश्यकी विषयता सर्वत्र व्यवहारतः । संसर्गत्वनिमित्तोऽय प्रपञ्च प्राकृतोऽपि च। एतापक्षे प्रतिव्यक्तिमिनावित्यसङ्गतमित्याह नौद्य इति । मुंरेति । दोषतिरोधानार्थमाविर्भाव इत्यर्थ । दोपतिरोधानार्थ आविर्भाव कारणदोपाभावे कार्यादोपवाय दोषस्त्वनाविर्भावप्रसजिताप्तवाक्याप्रामाण्यशङ्कादि , तदर्थमाविर्भावमहिनैवाप्तोकिप्रामाण्यसिद्धे । स एव व्यापको, न तिरोभाव । प्रतियोगित्वेन घटाविर्भावो हीति भाव । सम्बन्धा तरेण त्याविर्भावसामान्यमिति विवेक । एव चाविविध तिरोभावश्चोभी भावी सद्धि पयताविशेषरूपी नासत्सार्यापादकाविति नासतो वाक्यप्रामाण्यप्रतिष्ठापनम् । अत एव 'मुरवैरिण' इति पछयन्तार्थविशेष्यकागेदप्रधानो वाक्यार्थ इत्युफ भवति । आद्यमुपपादयति अनन्तेति । 'परास्य शतिर्वि विधैवे'त्यनेन सङ्गतिर्दर्शिता । उपपादनमन्यथा करोति केत्यादि । एकस्या एव विविधत्वेनोपादान परि णाममेदाद्वा यथानुभवं विषयतावलक्षण्यात्मकखरूपाद्वेति पालोचनायामविद्या प्रवर्तकत्वादिमिरुपपत्तिमिरवश्य मगीकरणीयम् । द्वितीयपक्षमाश्रित्याय पक्षो वा मास्तु, परसिद्धान्ते या सगुणसाख्यादौ प्रवेष्टव्यमित्युभयथापि वदन वादी विचाराह इति पुन सम्भाव्याहु उतेति । द्वितीयोऽनित्यत्वपक्ष । उक्त अवाश्य 'वैरिण' इति तद्विरोधादित्यर्थ । और स्पष्टयति भंगयधर्माणामिति । तथा च भवत्पक्षपाति वाक्य भवदमिमानिसत्ववि रोधीति गृह एव विरोधो दशित । ननु तद्वाक्यस्यानित्यशक्तियोधकत्वमेवास्तु, तिरोभावसहोक्तेश्च, मैवम्, शकिहि कारणतावच्छेदकत्वेन सिद्धा ,सुपुती मुक्ती, प्रलये वा तदपगमे शतिमद्यावदवस्थायित्व तस्या नोप पद्यते । न हि ब्रह्मशते कुण्टनम् । अप्रतिहतकित्यात् । आविर्भावविशिष्टरवेन च सवमेव पारणत्व किमर्थ मिति चेत् , तथाहि-उपादानप्रत्यक्षकारणताया अवच्छेदक परमाण्वादि । इत्येव परमानादेरपि कारणताया आविर्भाव , विशिष्टस्येनोपपत्तेरिति गृहाण । निमित्तप्रत्यक्षादेरपि कारणत्वताल्याञ्च । उपादानप्रत्यक्षकार पतावच्छेदकीभूतपरमाणुवादेस्तादृशप्रत्यक्षविषयतावच्छिन्नपरमाणुलादिना कारणत्वे कार्यकारणभावैश्यराप मात् । पिनिगमकाभावेऽप्याविर्भावस्य स्वरूपत एक्स्य पारणतावच्छेदबरवे लाघवम् । न चैव परमाणुत्यादिनैय कारणलमस्तु, तत्प्रत्यक्षकारणता चातिरित्तास्वामिति वाच्यम् । उपादानप्रत्यक्षवारणतयव विनिगमकाभावा प्रत्यक्षपिपयपरमाणुगादिना पारणलममर्पणान् । एवमप्याविभावस्यकत्येनेवरीय प्रत्यक्षात्मकम्य तस्यैव फारणताव छेदकत्वे तु सुतरामविर्भावविशिष्टस्येनैव रायन जनकत्यम् । वाविर्भावस्यायाविर्भावविशिष्टवामान पस्था करप्यते, (अय चाविमीयपदार्थ नियविषयतासम्बलक्षण, उत्पत्तिस्थानाभिषित पुनरलहरिप्यते गिदात इति सवं चतुरसम्) भाषिभायात्मवरूपम्यय निश्छिन्नविषयताविशेषक्षणारणलपर्यषणा- नादिति सर्य धनुरनम् । तदुत भगवदर्माणामिनि । पगुणाना नियत्ये पदतस्यापेक्षायुद्धिविशेषविष्य वापस्यााियम्वरूपत्वेनाविभागप्रगारम्प प्रशादिति भाव । पिपने पाकमप्यादु तथेति । भनिस प्रायन पपेण शुना व्याया। तदमाविर्भावनिरीमावापारीलाऽयस्थापादयी सस्यापि ययय प्रतिनियम इयथ । टपत्तिरायक्षणमम्यध इया । अन्तर्गमुभ्याम् अजागरमागापमानाभ्याम् । मनान गमया इपिता मनायमाप्रमेयातर्गदगम् । गग्यरिशन्नोऽपसिद्धान्तः । तमन्युपतिमीहारे मा एपदात TR पाच गयो मापारे गामाया तिमी परणे वा तदुरपाः दर्ष पर परमादरेग कापायसमिसाला न्यायाऽणुपत्तरदेनुटायेऽपि .

·विद्वन्मण्टनस्य टीका। दिक्षणसाधारण्यवारणाय योग्यतापदम् । अनुभव प्रयक्ष तत्तदैन्द्रियम् । यथा तथा चान्तत ईश्वरस्य । ता तदीयखमेव योग्यता । यद्यपि समयमानस्य खाधिकरणयात् स्वाधिकरणसमयध्वसानधिकरणसमयस्या प्रसिद्ध प्रतियोग्यप्रसिद्धस्तिरोभावनिवेशेऽपि खाधिकरणपूर्वपूर्वसमयतिरोभावाधिकरणलादुत्तरोत्तरसमयाना तथैवाप्रसिद्ध तिरोभावघटनाया तस्सेदानीमज्ञागत्वाच योग्यत्व दुर्वचम् , तथाप्यनुभवविषयत्वमधिकरणसमये यादि वाच्यम् । खानुभवत्वेन निवेशाचास्य घटादिविषयमेद मिन्नत्वमाविर्भावत्वव्यवहार इति वाच्यम् । न चान विषयसत्त्वे पूर्वमनुभव विषयत्व केन पार्यताम् , उत्पादकसामप्या एव विपयत्ताव्यजकत्वोपगमात् । अथ रिमिद विपयताव्यशक्त्वम् , विषयताया सम्वन्धत्वक्त्पकत्वमिति गृहाण । कथमन्यथा विषयताया सर्वमत एव नित्यत्वेऽपि ज्ञानादीना तद्वाजक्समास्थीयते । न चानुभवस्यापि नित्यत्वे तदोपतादवस्थ्यम् । नित्यानु भवमादाय भवन्मतेऽपि स्वसानुभवविषयत्वत्र्यवहारापत्ते । खीयज्ञानविषयत्वमनित्यमिति चेत् न तर्हि खीय ज्ञानमनित्य । यदि विषयताया सम्वन्धत्वरपक तथोत्पादक्सामग्यपि घटादीना ज्ञानादिनिरूपितसम्बन्ध सकल्पिका क्सान भवति, जयलकरपक्लापेक्षया लापयात् । उत्पन्नपुनरुत्पादवारणाय प्रागभाव कार्यादे प्रतिवन्धकत्व वा भवद्भि कल्पनीयम् । उत्पत्त्यन्तर्भावेण सामग्रीव्याप्तेरनभ्युपगमेऽप्युत्पत्तिव्यवहारनियामका नुसरणावश्यकरवे तत्तदुत्पत्त्यधिकरणतानियमकातिप्रसङ्गस्योत्पत्त्यन्तीवेण सामग्रीव्याप्तिमभ्युपगम्यैव परिहर णीयलाच । अस्माक तु तत्तद्व्यवहारहेतुशाननिरूपितविपयताया सम्बन्धखकल्पनमेव सामग्रीनियन्त्रितमिति महलाघवम् । सामप्यपि क्षणघटिता, तेनोत्तरक्षणे सामय्या सत्वेऽपि नाविर्भावविषयत्वम् । न चैवमनुभववि पयत्यमपि न स्यादिति वाच्यम् । तत्तलक्षणाघटितसामग्रीनियम्यविषयताया अतिरिक्तत्वात् । अय पाणशैव क्षणिकत्वे सिद्धान्तभह , अन्यथाऽतिप्रसङ्ग इति चेत्, मैयम्, अस्मिन् क्षणेऽय क्षण इत्यस्यापि प्रत्ययस्येदानी त्वावगाहिनी दुरपह्नवतया कालिकसम्वन्धस्य च तादात्म्यातिरिक्ततया काले कालान्तराभावस्योतरीत्या तदुपाधे रव्यवस्थितरयेनैव लाभात् । स एषाद्य सनुश्व' इति श्रुत्युपदिष्टकालपदाधस्य ब्रह्मणोऽसण्डविषयत्वलक्षणालोपा ध्यन्तरमनपेक्ष्य राविषयकविज्ञानात्मकसविषयतावलक्षण्यस्यायदय सर्वरङ्गीकरणीयत्वात् । तथा च निदानेन पक्षानङ्गीकारात् क्षणाद्यात्मकविषयताविशेषस्य सम्बधत्वारिपापि सामग्री मृग्या । सा च खप्रकाशत्वमेय । इदमेव च साक्षिवेद्यत्वम् । ईश्वरस्य कालत्ववादिना नव्याना नये क्षणोपाधेरतिरिक्तक्षणस्य च विषयतासम्बन्ध स्वनियामकत्वाभ्युपगमे सार्वज्ञतादृशविषयताया किश्चित्प्रयोज्यत्वे अपसिद्धान्तात् तादशविषयताया सम्बन्ध त्वत्पक खरूपमेव शरणीकरणीयम् । न चैव वैरक्षण्ये भेदाभेद , तदविषयकप्रतीतिविषयत्व मेदसादविषय कप्रतीत्यविषयत्वमासण्डविपयत्वपर्यवरितमभेद इति राधान्त इति कृत प्रसङ्गेन । यत्तु मायवाधार कालव्यय हारनिदान, स एवाये'त्यादी तदुपहितमेवार्थ इति, तन्न, मायोपहिते समन्वयस्य सूरकारेणाप्रस्तुतत्वात, उपरक्ष पविधया समन्वयस्य शतशो विप्रतिपन्नत्वाच । किञ्च मायाया ब्रह्माभ्यासविशेष एव वालादिव्यवस्थाप्रत्यवस्थापक इत्युक्त पुरस्तात् । एव सत्याविभावरक्षणे विषयताविशेषप्रवेश एव तिरोभावपटना, नाप्युत्पत्ताविय वमघट नैति मन्तव्यम् । स्यादेतत् , एव तहि स्वरूपस्य नित्यत्वात् क्षणायनुरोधेन तस्यैव सम्बधत्वकल्पकत्वे भुवे सामगीरथरेऽपि तदेव व्यापमस्तु कृत सामध्येति चेन, सामग्री पिशक्तित्वेन कार्यानयविषयताया विशिष्टे छसम्वन्धत्वाभ्युपगमादिति पनावसम्यनव्यायाया विस्तर । नन्विच्छाया एव सामप्यनुविधाने कि मानम् । नहि 'योकामयत यहु स्या'मित्याशे सामथ्या विशेषणवमिति चेत् सत्यम्, साधनसाध्यभावेनाई स्यामित्यर्थ इति पेचित्तमादधते । वस्तुतस्तु यागदे साधनवमन यलभ्य देन योध्यते, तत्रापि कारणतावच्छेदिका भगपकिरेप । यागाखों जायतामितीच्छाविषयत्वनैव यागादे पारणत्वात् । न च यागरवेनैव तपासम सग्यमानद्रव्योरेश्यत्वा चेतनधर्मेण देवतायन पिनिगमभावातारणलागी तादृशोरे श्यताया लापवैन घेतन माननानिष्टस्यात् । यागा जातिरिति चन्, परमकवानुरोधेन देवतात्पेनातिरिककारणत्यापेक्षया पागकारणतायामय देवतात्वशात् । येषां मते 'मन उपपने रित्यधिकरणानुरोधो नास्ति, तान प्रायुपा: तिरेय प्रदश्यते । गा पोरस्यनाशननिष्टा पाताभावमायामियान्तनो नियतिरूपाया ·सिद्धान्तशोभा ! कारणत्वं व्यवस्थापयतीति किमनुपपनम् । एवं लोकसिद्धकार्यकारणभावस्यापि प्रायशो यागार्थत्वा यागसाधनीभूत- द्रव्याणां कार्यकारणभावोऽपि पूर्वकाण्डार्थः । तत्र यद्यपि दण्डत्वादिनैकान्वयव्यतिरेकग्रहात्तत्त्वतत्त्वेनैव कारणत्वं ने तु देवताप्रवेशः, कुतस्तरां परब्रह्मणः परदेवतारूपस्य, तथापि फलोपधानस्य ‘फलमत' इत्यधिकरणार्थलात् सकलकारकविशिष्टेच्छाविषयत्वेनैव फलोपधायकत्वं वक्तव्यम् । न चोपधायकत्वे इच्छाप्रवेशो मास्तु, किन्तु साम- मी व्याप्तिरेवेति वाच्यम् । इच्छायामेवैकत्र द्वयमिति न्यायेन सामग्रीप्रवेशोपपत्तौ परस्परविशेषणविशेष्यभावे विनिगमनाविरहेण सामप्रीन्याप्तिगौरवात् । अवच्छेदकतायाः सर्वज्ञविषयत्वरूपैकावच्छेदकावच्छिनाया व्यासज्य- वृत्तित्वोपपत्तरिति वक्ष्यते चोपरिष्टात् । अथ नित्यानुमेयानां कथमाविर्भावव्यवहारः, ईश्वरविषयतामादायेति बूमः । स्यादेतत् , अस्मदाद्यपेक्षया क्षणे प्राथम्यं नाच्यम् , यतः पूर्व नामदादीना घटादेः प्रत्यक्षत्वम् । तथा च तत्तत्क्षणसम्बन्ध इत्यननुगत एवाविभावोऽस्तु, चरमत्वस्येवायत्वस्यापि तत्तद्यक्ति वरूपत्यात् । तत्तत्सामयिक संसर्गताखीकारस्यान्ततः सर्वज्ञवृत्तेरुपाधिघटना विनवावश्यं वक्तव्यत्वाच्च । न च काले सर्वमिति प्रत्ययोऽसिद्धः, सण्डविषयतयेवोपपत्तरित वाच्यम् । ईश्वरस्यैव समयस्वमते विज्ञाने सर्वमिति प्रत्ययस्यैवापहोतुमशक्यत्वा- न् । नचानापि खण्डविपयता, ईश्वरासिद्धिप्रसङ्गात् । अथ कोऽयमनुयोगः, सन्ति चेश्वरे शतशः प्रमाणानीति चेत्, चिरजीव, तदीयाऽखण्डविपयताया एव सिद्धायाः समर्पणात् । यत्र तस्या उपाध्यनुविधानं तम तदर- च्छेदेन खण्ड विषयातात्वम् , यत्र तदननुविधानं तत्र खरूपत एवाखण्डायामेव तावन्मानीय प्रातीतिकं पारि- भाषिकमपि वास्तवं सखण्डलम् । अत एन सखण्डत्वं पारमर्थिकम् , उदाहरन्ति च विद्वांसः-सखण्डेषु त- तब्यक्तिषु च क्षणादी सुपुप्तौ वा शब्दजन्यसाक्षात्कारादौ च विनैवोपाध्यनुविधानं खरूपविषयतायामेव ताव- त्यरूपं सखण्डलम् । तथा व तेनैवोपपत्तो कि प्रपञ्चेनेति न पर्यनुयोक्तव्यम्, स्वतन्त्रेच्छाया नियन्तुमशक्य- त्वात् । एतेन सृष्ट्या ज्ञानं ब्रह्मविजिज्ञापयिषयैव, न खार्थ इति निरलम् । सखण्डविषयताप्रत्यान्नानार्थत्वात्तस्य खरूपमाने खण्डाया एव विषयताया अपत्यादिषु प्रत्येकमेकत्वप्रत्ययसंवादिन्याः पूर्वानुगतायाः सस्मिनुपाघ्यनु- विधानं विना स्वरूपससर्गतावनित्यायाः सिद्धान्तधोरणीसमलङ्कुतत्वात् । तथा चाननुगमोऽप्यनुगमः । एतेन च. रगत्वस्येवायत्वस्यापि तत्त्वतत्त्वेनाननुगमः परिहतः । तत्ताया अप्यनुपहितायाः खानुगताया एव सार्वत्रिकत्या- । अयैवं सखण्डत्वव्याहतिः, मैवम् , तत्तादिष्वनुगमाननुगमयोरुभयोरेव शपथनिवारणीयत्वात् । इदमेव वैल. पाण्यमामनन्ति सविशेषविदः, अन च द्वितीयादिक्षणे तत्तत्क्षणसम्बन्धानतीकारात्, तथापि प्रथमक्षणीय द्वि- तीयादिक्षणीयविषयतयोः को भेदः। किर्यवं विषयत्वप्रतीतिसामान्यात्सर्वदेवाविर्भावोऽतु, मत एवोत्पत्ति- तोऽयमाविर्भावोत्कर्ष इति, सत्यम्, आविरित्यव्ययस्य व्यवहितसम्बन्धार्यलाद्वितीयादिक्षणसम्बन्धानां पूर्वपूर्वेण व्यवधानात्तथैवाविर्भावलक्षणप्रणयनात् । व्यवधानाव्यवधानकृत एव च विषमतयोर्भेदः । यथा हिमवतो गना प्रभवतीति देशष्यवधाने, तथा समयव्यवधानेऽपि समानम् , व्यवहारानुरोधालक्षणव्यवस्थितेः । तत्पूर्व. सणेषु केनापि रूपेणान्ततः सत्त्वादिना विषयनित्यतायामप्यपदाद्यपेक्षया तीयविषयतानिष्टसम्बन्धवकल्प- फरयं न तत्तरक्षणसम्बन्धानाम् । अत एव यदि सात्तर्युपलभ्येतेत्यपास्तम्, तत्तत्क्षणसम्यन्यानामनुभपपि- पयतानिष्ठसम्बन्धलाकरूपत्वात् , सपनायाः फलानुरोधितात् । ननु तथापि तदानीं घसुसद्भाये कि मानम् , योगिन ईश्वरो वा सशपथं पृच्छयताम् , तनाहुः ते चेति । तय सा च ते। यूथ एपान्तर्भाय इति यो- म्पवेति स्त्रीलिङ्गनिर्देशः । न हीदं योगिवतिरोधानम्, किं तहिं तत्तदात्म्येन स्थितिः, अत एवाहुः वस्तु सोनेति । प्रनतादम्येनेत्यर्थः । तथाहि उत्पद्यमानोऽओं ज्ञानविषयावविशिष्ट एवोत्पयत इति नियमः। तर ज्ञानं स्वस्थ परस्य योगिनामीश्वरस्य वेलविशेषः । अत एपाधकालीनो घटो योगजधर्म विनापि नानविषयः, पटत्वाद् द्वितीयादिक्षणवृत्तित्वविशिष्टपटवदिति परेपामीश्वरसिद्धावप्यनुलमनुमानान्तरम- वधेयम् । नायकाले उपादानप्रत्यक्षवतः पुलालादेनं तदप्रलक्षम्, मालमेदानाकटनात् । एवं चाय- काठीनो पटोऽस्मदादिज्ञानविषयः, विषयत्वात, द्वितीपादियणगृत्तिपटवदितिप्रयोगासायगालीनानुभवारि. पयत्व तिमिर्मिरावावा हि तदानीमतीन्द्रियो घरः, अतीन्द्रियत्नन्दिपकनयोसियमंयकानिया तयोग्यतयोरपि विरोधात् । रारमः शाले, न विरोभाववादिमते तदानीमतीन्दियतापति, मन्मते । पि.सि.शो.५ ·विद्वन्मण्डनस्य टीका। . तदा विपयवाधादेव नातीन्दियत्वापत्तिरिति चेत्, न; सर्वदेन्द्रियागोचरत्वस्यातीन्द्रियत्वपदार्थत्वात् 1 ममान प्येवमिति चेत् , तावतोकानुमानाक्षतेः । नाप्यतीन्द्रियत्वादिकं कालिकाव्याप्यत्ति, मानाभावात् । अत् एव 'वे च वस्तुसत्वेनवेत्येवकारो मूलेऽभिहितः । न च सिद्धान्तानुमाने सामग्यभाव उपाधिः, सामन्या उकत्वात् । एवं च वसवेदन सिद्धमेवाविर्भावस्वरूपं नोत्पत्त्यादिवदतीन्द्रियम् । क्षणोऽपि विषयताविशेषात्मा समर्थित इत्पलं प्रसक्तानुप्रसक्त्या । यत्तु कार्यकारणभावानुपपत्त्या तदानी गुणसामान्यामावसिद्धिरिति, तदपि न; आश्रयतयोत्पत्तेरपेक्षणीयस्य समवायिकारणस्य कार्यभावत्वेन कारणस्वावश्यक्त्वे पूर्ववर्ति वस्य तत्कारणताया कारणभेदभिन्नायामनिवैशात्, सव्येतरविपाणयोरिव मियो हेतुहेतुमद्भावस्य सहभूनन्यायेना- न्यथासिद्धत्वेनैव वारणात्, उत्पत्त्याधारस्यावश्यापेक्षणीयत्वात्, अनन्यपासिद्धेः । असन्यायगुरवस्तु विष- यितया घटवत्त्वमपेक्ष्य समवायेन घटत्वं कार्यतावच्छेदरमित्युत्पत्ती लाघवपुरस्कृत प्रमाणमुपवर्णयाचा तत्तथैव, पर यथोत्पत्तित्व न कार्यतावच्छेदकम् , अनवस्थानात, गुरुत्वात् , अर्थसमाजगिद्धत्वाच, एवमादि- र्भावत्वमपि, किन्तु घटत्वमेव कार्यतावच्छेदकम् , समवायस्य॑करवाद्विशिष्टाधिकरणतानिवेशे गौरवात् , अवयव संस्थानवृत्तिघटत्वादेः परम्परासम्बन्धप्रवेशगौरवाच्च । कार्यत्वं तु खरूपसम्बन्धविशेपो व्यवहारप्रयोजकः । तत्सम्बन्धकल्पनानिमितं पालो निलविषयतावचिव्यमेव । ततधोत्पत्यारीन् प्रत्यवधित्वे घटादीन् प्रत्येद तथैवोपपत्तौ ‘सत्प्रतिष्ठा' इत्याद्युपपत्तेविरक्षणजनकताया एवोपनिपदत्वात् । एकस्यापि ब्रह्मणो दण्डादिषा- विर्भावात् झमोपपत्तेः । एतेन प्रम निर्गुण, भविषयत्वात् , माधक्षणापच्छिन्नघटवदिति तार्दिकपुरस्कृतीप निपदो यद्यनुमान प्रयुञ्जीत, सोऽपि प्रत्युक्त इत्यलमतिविस्तरेणेति । नन्वेवमुत्पत्तिधर्मकत्वेनैव वस्तुसत्त्वं साध्यताम् , स्मिानिर्भावादेनेति चेत्, इष्टापत्तिरिति (केचित् ) सारयादयः । वस्तुतस्तु ब्रह्मतादात्म्यम हाद्वैत (ब्रह्म )वादः प्रस्तुतः । उत्पत्तिवादिना तु पूर्वक्षणसम्बन्धानहीकारात् तदहीकारे तदीयमाद्यत्वं दुर्वचम् । यद्यपि प्रागभावानगीकारेऽमत सत्तापि न तत्सम्मता । तथा चाक्षचरणसूत्रम्-प्रागुत्पत्तेस्त्पत्ति- धर्मम्मसदित्यद्धा उत्पादव्ययदर्शनात' 'बुद्धिसिद्धं तु तदस दिति । पूर्वपक्षश्च सिद्धान्त भावर प्रतिष्टितौ । उत्पत्तिर्यदि नो दृदया तदानीं चेत्पुरापि सनिति सूत्रार्थ । तस्मादप्रतीतमात्रलादसत्त्वव्यपदेशो न सत्त्वविरोधी ! एवं च घटादि पूर्वपूर्वक्षणसम्बन्धिसत्ताश्रया, उत्पत्तिशिष्टसत्ताश्यत्वात्, सत्ताश्रयत्लाद्वा । उत्पत्तिदशायाम- मुपलभ्यमानावेनासत्त्वप्रसशोऽन विपक्षवापर उद्धावनीय । तथा चासद्वादिनामस्मत्यम् । तथापि पूर्वक्ष णसम्बन्ध उत्पत्तिरिविवादिना विप्रतिपनः, तदर्थं ते. प्रागविधमानसोपत्तिसमय एवागतयाऽवच्छेदकत्वं घटादेः स्वीक्रियते । तरच मिथस्तत्कालीनपदार्थश्च विनिगमकाभावः । ब्रह्मा तु तथा कल्प्यमित्याविर्भावा- दिभिः (पतु) राखरूपब्रह्मण एवं व्यापकस्य सत्तादात्म्येन सर्वत्रा(नुभूयमानस वस्थितस्य सर्वधर्म- बत्तया लापवानुगृहीतधर्मिग्राहकमानसिद्धस्य स्वगतसर्वधर्मानुरूप्यस्फोरकत्वेनाभ्युपगमावटलतत्कार्यकारिखायय- विवादीना पटायागरेणाभिर्भावाना वायतयाऽवच्छेदकलमाशीक्रियते । तनावयवसस्थानावयः सातिरेके गायतयापि नान्तरीयस्तया नावच्छेत्तुं समर्थाः, समर्थब्रोक्षणनान्तरीयकत्वादित्ययम( प )देशाच्या प्र. त्यप्राविभांवनान्तरीयको दर्शित । तदुकम् में पलीके त इति । तिरोभावोऽपि पनोदेशेऽलीका, यूपी चिप (एव) प्रवेशात् । अटीकत्वं तु तदेशस्य ततोऽपि पतिरोधानात् । मण्डलमेव सर्वदाऽविर्भावाधि- करणमिति महतागनुशयः । एवमत्र अपये प्रश्नप्रवीतिनं भुवा, किन्तु लीलाविवरणत्येन सर्वात्मभाव रहते तम्सिनलीकलापहारेण ध्रुवेत्याहु. तयोरिति । धर्मतमायतम् । लीरालमेवेति तु रीतिः । लीलाव । तग्नित्यतावादे (निर्यचन्यम् ) रक्षणीयम् । 'नियुनमाविलीलाना निसलायारोपितः। आविर्भावविवादोऽयं सोऽय प्रस्तूयतेतमाम् । शनि या' इत्यम विपदं जगतापरम् । एवं परास्य वापिस वारणतावच्छेदकतया सिद्धोऽ यौन्दियो धर्मः । अनिमावन सभावत प्रस. । एवं विरोभावोऽप्यभावादियदध्यक्ष एव । सामान्यादनः भिवान् । इन्द्रियत्सम्यानयोगधेन्द्रियकत्वात् , पायुस्पर्शस्यैव प्रलमत्वादिसन्यदेनत् । कपं तहिं शामिल प्पा ति तु म, (सप) ब्रह्मधर्माणां प्रत्यक्षयात् । अतीन्द्रिमामाप प्रत्यक्षमेय, इन्द्रियवादेररामोपा ·सिद्धान्तशोभा । पदं सामर्थ्यलक्षणम् , योगामिप्रायादिति । तथा च प्रयोग -घटत्वादयो धर्मा आविर्भावपर्यवसितास्तत्प- र्यन्ताश्च, पालनयायाध्यमिसम्बन्धशालिधर्मलात्, आकाशत्वादिवत् । (तत्वं तु परिमाणविशेष एव, लघु. त्वात् , शब्दस्य प्रत्यक्षवेनाकाशासाधारणधर्मत्वे तस्याकाशेनैव महे आकाशवसिद्धावाकाशे विवादाभावाप. ते ) । ननु तस्य शब्दपलाल याभावप्रसङ्ग इति चेन्न, तपरिमाणादेरेप दृष्टान्तवात्। तथापि शन्दे खतो व्यभिचार इति चेन मिनित्यतार्थमुपान्तस्याविर्भाववादस्य धर्मनित्यतायामपि प्रस्तावात् । तथा च ततोऽपि शब्दनित्यवसिद्धिरित्यधिको (पपत्तेरभ्युच्चय )ऽनुप्रवेश । अत एव घ्योमैकगुणत्वेन नियत्वं साधयन्ति मीमासका । न च प्रमाणान्तरसिद्धमनित्यत्वमुपाधिः, प्रमाणान्तरवनिवेशवैयदि, घटीयरूपादेरपि नित्यबसाधनात् , तद्व्यभिचारस्यानाशङ्कनीयत्वात् । यस्मिन् क्षणे यदुपलम्भस्तत्तनिरुद्धसरूप- क्षणात्मकविषयताया एव नियामक्लान सततोपलम्मप्रसङ्ग इति । न चैककारणपरिशेषापत्ति , ब्रह्मवादिना- मिष्टलात् , तत्तत्साधनगोचरप्रवृत्तरप्रवृत्त विशिष्टेच्छायत्ततात् । तत्तत्प्रवृत्त्यानुपपत्तैरग्रे परिहरणीयत्वात् । तथापि ध्वंरावादिन प्रति साध्यासिद्धिरिति चेन्न, तिरोभावस्याने विवेचनीयरवेन तत्रैव तत्समाधानात् । तदर्थ प्रथमवतारयन्ति किञ्चति । अर्थान्तरोपक्रम । प्रकृतानुकूलत्वादुपोद्धातसहति । तथा चाविर्भा मनिरूपणनिर्वाह्यप्रकृतसाध्यसिद्धिसमर्थनार्थ तिरोभावनिरूपणम् । अन्यथा फलत सोऽप्याविर्भावविशेष , स- ण्डान्तरे सूर्यस्यैव वा। सच्छक्तिमतो वस्तुन सर्वत्रान्तत प्रमेयत्वादिना आनिर्मावविषयत्वात्, सर्वथा तदभावानिरूपणात् । अत एवाभावस्याल्पविषयलायेन मेनापि रूपेणाविर्भावस्यैव सावकाशलात् । उक्त हि पुरसा प्रतियोगितया घटाविर्भाव एव तत्तिरोभाव' इति । न चोन्मीलनानन्तरमाविर्भूतो घट इति प्रतीति , प्रत्यक्षमा उत्पत्तिस्थानीयातिरिक्ताविर्भावव्यवहाराशीकारात् भावित्व भूतत्व चोभय तिरोभावगर्भम् । अनु- मितिशब्दायनन्तरमाव्य तु व्यवसायरूपं वा मानसान्तर या, यत्साविज्ञानमुपदिशन्ति । सोप्याविर्भावविशे- प। साक्षादपि शब्दादित केचिदिच्छन्तीत्यलमधिकेन । धर्मधर्मिभावान्यथानुपपत्तिरेष निरसने दण्ड इत्याहु एतेनेति । अन्याय वारयन्ति चेति । अयमभ्यहितार्थ । अन्यधर्मो यवन्यमालम्बते, प- धर्म पटमालम्बेत । यथा कालो न घट इति प्रत्ययस्तथा पटेऽपि वान्यम् । तथा च पटादिरेव कालो. पाधितयाऽऽश्रयो महाकालो वेति पर्यालोचनायामनन्तानामुपाधीनामवच्छेदक्वानयत्वादिकं कल्पनीयमिति गौरयाद्वितीयपक्षाश्रयणे तस्येश्वरानतिरिक्तत्यादीवर एव पुरुष एवंद सर्वमिति सूती राधियपदेऽभिषि का इति सोऽधुनापि घटत्वाद्याश्रयोऽतु । विद्यमानश्च तनावकाश , सन्मात्र या प्रतीयत एवेति किमयय- विभिबहुभिदैतापादक , विशिष्टाधिकरणत्वादिभिरेवानतिप्रसज्ञाचेतिसर्यमवदातम् । तत्समवेतत्येन समयस- मवेतत्वेन तत्प्रकारिका पटविशेष्यिका प्रतीतिर्नत्यर्थं । तेनै सम्बन्धेन समवायात्मकसम्बन्धेन, समवाय- सासलात्, किन्तु कालिकतया तन सत्त्व न तत्प्रतीतिनियामकम् , विशिष्टत्रुद्धिनियामवस्यैव सम्बन्धलार, तयान तत्प्रतियोगित्यस्य प्रतियोगिलात्मक्खापराम्बन्धेनासत्यात्, किन्तु कालिकतयेति सस्स नेशविशिष्टपु- विनियामकलम्, किन्त्विदानी समवाय, इदानीं प्रतियोगित्वमित्येव विलक्षणविशेषणतावगही प्रत्यय इति न भवदुक्तप्रतीत्यापत्तिरित्साह इति चेदिति । सम्भावनायामव्यय । वाद्यभिमत सरूपसम्बन्धं त मुसेन रूण्डयितुमुपक्रमन्ते स्वरूपेत्यादि । काल प्रति सासर्गिकविषयतात्प प्रतियोगित्वादी नास्तीति वादिन हर्षयन्त एवाहु से को घेति । इदानीन्त्वावगाहिन्यां प्रतीती प्रतियोगित्यादेविशेषणताया सासगिक विषयतात्य य. दतामाप्ताना वाक्य वेदो वा कचिद्विवाराहेतुरित्यर्थ ।ने दृष्ट इति । यन पत्र ससर्गताल डट, तर तब प्रतीतिबलात् । इदानी वावगाहिप्रतीतिबलालप्त ससर्गताल सरूपविशेषणतायामपि स्यात् । यदि घेदानी प्रत्यय कालिकविशेषणतायामेवेति विभाव्यते, तथापि पदार्थापिसी प्रत्ययोत्पत्तेरनपतागत् । वि. निगमकाभावारिसरेरिति तु मन्दम्, वरूपमाप्रोपस्थिती कालनिरूपितत्वोपस्थितेतीव्यत्वात् । अस्सन्मते तु मालतयोविनिगमनाविरहस्या उद्भाव्यत्वेन मद्मण्येव सर्वे प्रत्यया इष्टापत्तिमधितिष्ठन्ति । न यह ममापि सप्तम्, कल्पकस्य प्रक्षण एवोपजीव्यत्वार । सत्यपर्यन्तदृष्टी तु नारनवार्य, प्रवी । न माप प्रमणि संसर्गताकारतयो द स्पाइवेति साम्प्रतम्, (१) मेदेऽपि तत्वयोरविरोधात् । मनु ताप . - ·विद्वन्मण्डनस्य टीका। मन्मते प्रतीत्यभावात्प्रतियोगिलादौ कालनिरूपितविशेषणतावमास्तीत्याशशते नन्विति । प्रतीत्यभावाद्विशे- पणत्वाभावस्तदभावात्तदभाव इति तु शब्देनान्योन्याश्रयस्तक्ति । किञ्चेदानीववाहिप्रतीतावपीदानी काले घटत्वम्, पारस्तु न घट इति वदतो व्याघात । काले घटत्वाभावबुद्धेविरोधित्वादिदानीं काले पट इति प्रतीतेरप्यनुपपनत्वात् । ननु कालिकविशेपणतया घटत्वबुद्धी वरूपसम्बन्धावच्छिन्नघटत्वाभावबुद्धिर्न वि- रोधिनीति चेत् , तत्किं कालिकविशेषणता न स्वरूपसम्बन्ध इति वक्तुमुद्यतोऽसि । कल्प्यमानसासगिकवि- पयतात्यावच्छिमखरूपसम्बन्धत्वाभाव कालिकविशेषणतायामिति वक्तुमुद्यतोऽहमिति चेत्, इदानीमय कालो घट इति प्रतीत्यापत्तेारस्वात् । इदानीन्त्वप्रतीत्यापादितसासर्गिकविषयतात्वेनावच्छिनलास्वरूपविशेषणताया' सासगिकविषयतात्वे करप्यमानेऽत्युत्तरीयोपादानस्यान्योन्याश्रयप्रवातपरिहरणीयलाच । प्रवातोपचार विचिन्व- मन्यथानुपपत्तिकत्वमाश्रित्य कालोपाधिरूपनिजपरिस्पन्दशालिन सूर्यमुपतिष्ठते सम्पन्धान्तरमन्तरेणेति । सूर्यपरिस्पन्दाद्यात्मककालोपाधेरपश्यमिदानीत्वादिप्रत्ययविषयताया सर्वसम्मतत्वाता निरुतप्रतीयापत्तिकारणा- याय प्रकार इत्यर्थ । सम्बन्धान्तर सयोगसमवायादिमन्तरेणेति तमादायार्थान्तरशङ्कानिरसनाय सयोगा देव्यक्गोचरत्यादल्पविषयत्वा सर्वसाधारणमाशद्वते योग्यत्वेति । योग्यत्व लक्षणं खरूप यसैतादृश स विशेष इत्यर्थ । फेल्प्यत इति । न्यायाचारिति शेषेण श्रद्धा प्रदर्शिता । नैतद्युक्तमित्याहु मेमिति । योग्यखस्य वक्ष्यमाणाम्सप्रश्नानन्तरमेव समाधातु भवतोपक्रमस्य कर्तव्यत्वात् साम्प्रत निर्वाध कथन्तैव क थायामुपक्रान्वेत्यर्थ । अय भाव -विशिष्टप्रत्ययजननयोग्यत्व भाविलाश्रयभाविव्यक्तिमपेक्ष्य महासमय एवं वाच्यम्, भाविव्य विसमयव्यतेचेदानीमभावात् । ननु भाविस्य खसिनेव तावतिष्ठतु, मैवम् , भाषि त्व भावीतिप्रत्ययापत्ते । तदिदमुक्तम् एवेति । रामयो भावीत्यादिप्रत्ययापत्तिरुतादूषणम् । तत्समवायस्य योग्यस्यसम्बन्धस्य । तथा चेति । योग्यत्वस्य ववृत्ती योग्यत्व भावीति प्रत्ययापत्ती प्रसक्तामा तस्य सस म्बन्धिकस्य पुन समय एयाधयत्वाश्रयणे समवायी भाविसमय । अत्र पूर्वन च समवायपद भी खरूप सम्बन्ध एव समवायव्यवहारात्तमनुरुध्येति पूर्वोक्तपटसमवायरीतिमारणाय चेति बोध्यम् । तथा च क्वचित्कालो पाधी निरुक्तमहासमये वा निरुफयोग्यत्वलक्षणखरूपसम्बन्धाभ्युपगमे खरूपसम्बन्धस्याप्यय सरूपसम्बन्ध इस्यनवस्था तन तत्र भावित्प्रत्ययानवस्थामपि प्रसञ्जयन्ती निरुक्तयोग्यबमसम्बद्धमेव व्यवस्थापयेनिशङ्कमिव । तथा च तेन राम्बधेन सम्यन्धिनोऽपि निराधारताया ज्ञानविषयात कालसम्बन्धित्वव्याप्यमिति नियमभार इत्याहु असिद्धेरिति । नियमान्तरमुपदर्शयन्ति न्यभावेति । कालाश्रयस्य देशाश्रयत्व, देशाभयस्य कालाश्रयसमिति तुल्या नियमावित्यर्थ । भावस्येति । भामतेऽभावानीकारेण । न चैव भावपदमव्यावर्तयम्, अभावस्य भावा मकस्वसूचनार्थ तथोक्ते । समवेतपदमुक्ताभिप्रायम् । अन्यथा उक्तनियमानीकारे । असतोऽपीति । अपिहायाम् । नन्वसनास्त्यवेति क्यमेतदापादनम्, तनाह -अङ्गीकार इति । उत्तनिय- भवलादेवासन्नास्तीत्यभ्युपगमो नैयायिकानाम् । तथाचासत्स्यतिनिरासार्थ प्रवृत्ताना तेषा पट्टफुय्या प्रभातमिति । मनु सर्वनानाश्रितस्यासत्त्वम् , देशकालविपयाणामन्यतमाश्रितस्य सत्त्वमित्येव नियम । दृष्ठो हि पालाद्यनवच्छिन्नतयाप्यात्मा सनितिमत्सय , एवमिह देशे समय इति प्रत्ययोऽपि काले कालान्तराभावात्तदन- वच्छिन्न , एवमिदानीमय देश इति देशे देशान्तराभावातदनवच्छिन्नप्रत्ययोऽपि । तथा च काल एव भाषि वतत्सम्बन्धादयो वर्तम ना सम्बभ्यन्तरमनपेक्ष्यव ससत्ता लभन्त इति नोक्तदूपणव्यूहे मदीयशानस्थप्रास इत्याशसमान प्रति चक्रव्यूहमुद्भावयन्ति नै हान्येति । चत्रमार्गो नाभिरन्ध्रो ययारा सम्प्रतिष्ठिता । तब्रह्म यदि पानीयानिगच्छेदादिना पुर । प्रवे भादिनो हारा आरादेव प्रतिटिता । देशकारस्वभाव च ब्रह्मव परित स्थितम् । पुरस्ताद्रमवाक्योक्त तदजानन् विमुमति । भारमार्ग प्रविष्टस्य देश वालश्च माधको । थायपिसेकगमने द्वितीयो पायो भवेत् । यत्रमे संश्रितास्वत्र तिद्विरंटचरी श्रुता। "पर्य एसे आत्मान समर्पिता इति । अन्यदुत्तमो भगवान् स एष धर्मा यस भगवदीयस्य तस्य । पाअधय इति व्यनि । न तस्यापि बले कालाश्रयत्व कालप्रतीक्षाश्रवणाद्रीप्माना ऐति पर, - भाव 1 ·सिद्धान्तशोभा। इत्यत आहुः-तथा सतीति । स तु तथापि स्वधर्मान प्रच्युतः, वादी भूत्वा भवांस्तु यदि भाविव्यत्यादिक- मनपेक्ष्य कालमानानयत्वं भाविसादीनां मनुषे, तदा तस्य प्रतीत्यभापनिवन्धनो ज्ञानविषयताऽपोहोप्यापतित इति सद्धमत्वन्याघातगई भारतादावनुश्रुतं नानुसंधरसे । तस्मादस्माद्विवादादधुनैद पराजयमप्राप्यैवाऽवहारः कार्य इत्याहुः अंत इति । एवमीकृते गीतार्थमुपदिशन्ति किंञ्चेति । उत्तयोग्यता स्वस्पसम्बन्धत्वव्यक्षिका खरुपनिष्टोऽतिरिको धर्मः, तर्हि पृच्छामः, कि नाम योग्यताऽवच्छेदकधर्मवत्त्वं योग्यत्वमित्यत्र किमवच्छेदक- मिति स्वसमानाधिकरणसांसर्गिक विषयतासमानाधिकरण परस्परावच्छेद्यावच्छेदकभावमासादयेत्, तर्हि किमन्य- तरेण, अन्यतरस्यैव संसर्गखात् । अथ विनिगमकाभापादुभयमवच्छेदकीभवन्न व्यर्थम्, तर्हि लाघवात्स्वरूप- सम्बन्ध एवावच्छेदकोऽस्तु, क्रिमनेन सम्बन्धान्तरमन्तरेणेत्यादिमत्रपाठेनेसाखण्डलार्थः । तदुक्तं भगवता 'नासतो विद्यते भाव' इत्यादि, तत्, स्मारयन्तः कादाचित्कलमसत्त्वापादकतया परकीयशस्त्रं साजयन्ति त्यजेति । पारमार्थिकसत्तां प्रत्यप्रयोजक्लादित्याहुः ति । सत्ताया जातित्वं नव्यनैयायिकैर्न स्वीकृतं, वर्त- मानतनियन्धनस्तत्प्रत्यय इति च खीकृतम् । तस्य च यदा कदाचिदित्यासुरास्त्रं तस्यैव प्रतिकूलम् , तस्मा- धुकं सत्त्याजनम्, यदा कदाचिदन्तर्भावेण सत्ताया एव निरूपयितुमशक्यतात् । व्यवहारप्रतिभासयोरप्येवम् । ननु तदानीन्तनवर्तमानखमेव 'यदा कदे'त्यस्यार्थ इत्यत आवृत्त्या द्वितीयानमपि सात्रयन्ति त्यजेति । वीप्सयाऽन्ययेऽसुरात्रभजो द्वितमन्नलकरणाद् द्रष्टव्यः । त्यज त्यजेति मन्त्रः । तथाहि तदानीन्तनवर्तमा. नत्वं नाम कोऽर्थः, यदा स वेदः प्रत्यक्षो पटो वेत्यादिकं वर्तमानत्वं विशेषणं परिचायकं वा । नाद्यः, वर्त- मानत्वयादाकादाचिस्खयोः परस्परं विशेषणविशेष्यभावे विनिगमकाभावात् , यादाकादाचित्कलस्यातिप्रसङ्ग- कलाद्वर्तमानलस्य तत्र विशेषणत्वासम्भवाद्वर्तमानकादाचित्कसविशिष्टे वर्तमानखान्वये निराकासलात् । एवं वर्तमानलस्याप्यतिप्रसहो वोध्यः । ननु तत्तवर्तमानसलमन्वयिताऽवच्छेदकं न यदा कदेत्यादिविशेषितस्यैव तत्तत्यपदार्थलात् । न द्वितीयः, तथा सति वर्तमानत्वं सर्वानुगतगेकमेव । वर्तमानकालसम्बन्धत्वगित्युक्तावा. स्माश्रयम् । तदानीन्तनत्ववर्तमानत्रयोरेककालघटितत्वेऽनक्यापाताच । तस्मायदा कदाचिद्यत्र कचिदिदानी- मन वा वर्तत इत्येवानुगतव्यवहाराबदाकदेत्यर्थं प्रति व्यापक्लाच्च वर्तमानत्वं स्वरूपसम्बन्धविशेषोऽखण्ड- पदार्थों वेति वादिना व्यवस्था । ब्रह्मसाथैव तु वर्तमानसमिति ब्रह्मवादिन प्रतिव्यक्ति त दे गौरवादित्याहुः गौरवाच्चेति । चकाराद्यदाकदेत्यानिनुगमसङ्ग्रहः । अनुगतगुरुरूपसम्भवे तत्राननुगमाभावाद्गौरवसम्भवाच गौरवाननुगमयोर्भेद इति भावः । अखान्त प्रविष्टशस्त्र त्याजयन्ति तथा सम्बन्धन्तिरमन्तरेणेति । अन्यः सम्बन्धः सम्बन्धान्तरमिति विग्रहवाश्ये सम्बन्धत्वापच्छिनोदो नान्तरपदार्थ., भेदाभयराम्बन्धस्यापि सम्बन्धलात्, किन्तु प्रकृतसम्बन्धव्यक्तेसात्वावच्छिन्नभेद एव प्रकृतसममिव्याहतपदार्थत्वम् । तथा चाम. सम्बन्धान्तर मित्येव वाक्यं साध्विति खरूपसम्बन्धातिरिक्तसम्बन्धमन्तरेणेति फलितार्थस्यामैदतृतीयार्थग- भस्य विशिऐयग्रिमपदाकदेशेऽन्ययादन्यसम्बन्धमित्रसम्बन्धेनान्यपदार्थपर्यवसितेन या प्रतीतिरोदिशि- एप्रत्यय एव तनननं फलोपधायकत्वस्वरूपम् । योग्यत्वनिषेधे सर्वदैव स्वरूपसम्बन्धकल्पनापत्तरिति पूर्वपक्षोक्त- फकिकाभावार्थो वादिपिरचितव्यूहस्तदंशस्य सम्वान्धान्तरमित्यादिशस्त्रस्य पराभव घ्यूहमा इति तदाहुः सिद्ध इति । प्रकृतस्य च स्वरूपसम्यन्धत्वस्य प्रकृतमन्त्रपाठसाध्यत्वेन प्रकृतमन्त्रस्य चोक्तरीत्याऽनर्यकत्वेनार्थतोऽपरा- धात्सराभवप्रसङ्ग इत्याहुः सार्थकमिति । उक्तरीत्या तदर्थस्य सममिव्याहतपदार्थसाकारूत्वेन सरूपसम्बन्धा- दन्यः सम्बन्धस्तमन्तरेण तद्भिन सम्बन्धेनेति पूर्वापरीभावपुटितखरूपसम्बन्धस्य सम्बन्धलासिस्या तम्मन्ना- निवधारणादित्यर्थः । स्यादेतत् , कल्पनयैव सम्पन्धत्वं साधयिष्यामि, विशिष्टप्रतीतिमात्रं हि तत्कपरम्, अत एवोक्तनियमे तनिवेशः, इतरथा सम्वन्धत्वमानासिका नियमासिद्धेरियामाहुः ती चेति । स्वरूपमायस्थ सत्त्वेनातिप्राङ्गवारणाय 'सम्बन्धान्तरमन्तरेणे'त्यादिनियमादरणे स्वरूपसम्बन्धापिसी नियमाविया सत्सार्थकीकरणार्थ तन्मनमात्रेण तरसाधने आत्माश्रयः । मनान्तरानुसरणेऽनवस्था । उत्तरीया प्रतीति- मात्रेण तत्साधने प्रतीतिसिद्धौ सम्बन्धसिसिः, तत्सिदी तत्सिद्धिरित्सन्योन्याश्रयः । ननु प्रतीत्यभावात्सम्बन्धलं न कप्यत इति चेत्, तहिं प्रतीसा सम्बन्धत्वं कल्प्यत इलनाविवाद एष । दिय प्रतीतिकालीन सम्बन्ध .

·विद्वन्गण्डनस्य टीका। - विमव्याप्यत्ति स्यात् । खादेवेति चेत्तहि प्रतीतिकालस्य तदयरछेदकत्वे वैशिष्ट्यमेव तत्तद्व्यक्तित्वमवच्छेदकम् । तथा च स्वस्य खावच्छेदकत्वे आत्माश्रय इत्याहु आत्मेति । न च तत्तन्यक्तित्वेनावच्छेदक्त्वे नाय दोष इति वाच्यम् । तद्यक्तित्वेन सम्वन्धावगाहिवैशिष्ट्यप्रतीते सम्बन्धत्वाकल्पकत्वेन तथोक्तेरयुक्तरवात् । एवं भगव- सचममध्यगतो यादी चकात्स्यमुखतु भगवन्माया प्रति माया रचयति ने चेयादि । तदर्थ इति वाच्यमिति पर्यन्तम् । यनानेस्तवंशस्त्राण्येकत्र प्रादुर्भवन्ति तदिद मायात्रम्, तत्रान्तरा बाणरन्ध्रेषु न चेति चतुष्टय प्रति- बाणान्प्रेषयन्ति । तथात्वं विशिष्टप्रत्ययजननयोग्यत्वम् । तदर्थ सम्पन्धान्तरपदार्थ । तथा च सम्बन्धा न्तर गित्सादे सामासिका विहायाऽनवस्थितपारिभापिकार्थानुसरणमेव मायेत्साशय । सम्बन्धपदं सन्निकर्षप रमित्याह पोर्तुति । पट प्रकारा प्रसिद्धा । इद खरूपसम्बन्धत्वनियामकमित्यभिमान , ससर्गस्याज्ञातस्य विशिष्टबुद्धिविषयत्वाभ्युपगमेन ससर्गज्ञान विनापि प्रतीतिसिरिति भाव । न च वाच्यमिति । सर्वदा सस्पसम्बन्धकल्पनापत्तेर्योग्यतायाधानिरूपणादित्यर्थ । ननु तपात्वे सति सम्बन्धत्वगेव योग्यत्वम् , केवलस्य रूपसत्त्वेऽपि सम्बन्धत्व नास्तीत्यतात्माश्रये सत्यपि तस्यक्तित्वेन कल्पकत्वे या दूषणान्तरमाहु योग जेति । तद्धर्मस्य तत्तत्ससर्गावगा हिप्रत्यक्षनियामक्त्वे ससर्गत्वकल्पकत्वावश्यभावादिति भाव । अयेष्टापत्तिलौकिकयो- ज्यत्व वा विवक्षितमिलाशङ्कते में चेति । याच्यगित्सनेनान्यय । योगजधर्मस्य संसर्गत्वेनासिद्धे, सिद्धौ वा तस्याज्ञातस्यैव विशिष्टयुद्धिविषयत्वाभ्युपगमेन युञानाराधितयोगस्य चिन्ताविशेष सहकारी न स्यात् , तस्माने धापत्तिरित्यर्थ । लौकि "केति । पूर्व 'सनिकभावे सन्तेनालौकिकतजननयोग्यत्वमुकम्। एतघालौकिक्स्थ- लीयखरूपसम्बन्धे नियामकम् । लौरिक वाहु लौकिकेत्यादि लौकिकालौकियोभयविधायोग्यत्व वा नियामक मित्यर्थे । तत्त सन्निकर्षसमवधाने लौरिकालौकिकयोरुभयोरपिस्वरूपसम्बन्धलसिद्धिर्न तु योगजधर्मस्य तत्सिद्धि । तस्य सनिकपत्वेन खरूपान्तरस्य सम्बन्धत्वकल्परत्वेऽपि स्वस्य तदकल्पकत्वोपपत्तेरिति भाव । सामान्यप्रत्या- सत्ताविति ।तसा सवैशिष्ट्याशे विषयविधया लौकिक्तजयोग्यत्वात्तत्सम्बन्धे चातिव्याप्तैरिष्टापत्तेश्वोक्तरीत्या पर्तुमशस्यत्वादिति भाव । न च जन्येति । जन्येत्यनेन नित्यसामान्यस्य घटत्वादेर्युदास । जन्याजन्य सागान्यव्यावर्तनाय तदुभयसामाग्यात्व या विवक्षितमिलाह विनापीति । अपिना सामान्यभेदनिवेशो दर्शित ।न चेति । सामान्य रक्षणास्थले किञ्चिद्धमिणि लौक्कियराक्षसामग्या सहकारित्वम् । अत एवा न्यनमसे सौदामिनीतेजोनितद्रव्यचाक्षुषेऽपि तदुत्तरं न चाशुपमित्युक्त नैयायिक । तथा च सामान्यरक्ष: गाया नातिव्याप्तिरिति भाव । एवमव्यारयाने जन्यसागान्यस्यावरणादिति ध्येयम् । अति-यातेरिति । योगधमण प्रत्यक्षे जननीये किसामन्या सहकारित्वाभावेनोक्तातिव्याप्तिदाब्यमेवेति भाव । लौकिक तजननयोग्यत्यनिवशे 'जन्यगरिकप्रसासत्ति विनापी'त्यश सजेति पुनरुपालम्भो द्रष्टव्य ननु ‘सम्बन्धान्तरमन्तरेणे'प्यशयाननव सन्निभावे सतीत्य ताशोऽपि त्यज्यताम्, अन्यथा तु संयोगा दिस्थलेऽपि सम्पसम्बन्धराम्भवासम्बन्धान्तरमित्यादिमिप्यन्तरवारणायोपादीयताम् । किधर पोटासनिक पस्थर सरूपसम्बन्धो न सिक्वेत, इतरस्य सम्बन्धकस्याभावात् नवशिष्टे'त्यादि योग्यत्या तं . गेष्पमाप्रमेव सरकापम् । तथापि सम्बन्धा तर मित्यादे सत्यन्तस्य च तदर्धत्वेन खीकृतस्य भैयध्यप्रस. शार । न चार्यान्तरपारणाय तदुपादेयम् । सयोगादेवकनानन्तरूपाणी सम्बन्धविकल्पनस्यैवार्थान्तरनिवार- यात् । मवम्, तावदनययोधात्। मम्बन्धवनिवेशप्रमतितारमाध्यवारकपन सत्यताधारणात् । म य तथापि रासते सति विशिष्टप्रत्ययोऽसिद्ध इति वाच्यम् । अनुमित्यादावलारिकालो न सरूपराम्पन्धसिद्ध । तत्र तर लागामभ्या लप्सराम्य विषयक । ('न घसामान्ययोगजधर्म सत प्रतिमिम्मत्येन पानीम्य नियमन गनमम्मिन् स्थिति एतपर्यतरप्रयस व्याख्या नास्ति) । तटस्थ राहते सूर्य पुरयाए पनि मानधनस्येति । पनामापो गाणु नभेदी पूर्वापरकोटी सम्भवत प्रय सम्मिनशुपमेश्योपरोधाभामगनापुग्यम्, प्रतिपिम्मान मेदयोल । मन्वनयोती - ·- सिद्धान्तशोभा।' ननीयत्वम् जीवस मिथ्यालखीकारे त्वस्य चिदंशमादाय तन्प्रतीतापसीकरणीयायामसनेर जीवो भासतामि- बलीकत्वेनाभ्युपगते तस्मिन् पूर्वप्रकारेणोत्तरस्य व्यपदेशनेदस्याऽन्वयो वक्तव्यः, स च न संभवति, अली- कत्वन्यपदेशान्वययोग्यत्वयोर्विरोधादिति भावः । अत एवालीकस्यानिर्वचनीयस्य वा न चेतनत्वं साधारणो धर्मः ज्ञानेकपने विद्यमानस्य सार्वश्यचेतनत्वस्य तादृशे जीयेऽसम्भवादित्याहु तत एवेति । कथं सर्वशत्तो- रुपपत्तिखनाः कारस्त्यिति । तुशब्देन प्रकारान्तरनिरास. । कण्ठरवेण तु श्रुतौ नाशत्वमुक्तं, किन्तु भगवता व्यासेन चोक्तम्, तनिर्वचनचिन्तायां च श्रुतिरेवान्येष्टव्येति व्युचरणमाविर्भावविशेष एवाशत्वमिति तथोक्तमियर्थः । ननु लोके नाविर्भापमादायाशत्वव्यवहार, यथा पटस्य तन्तवो दशा एव वाश , पटादेर- प्यदययविशेषा एव तयेति प्रकृते तदसम्भवमाशमानं प्रत्याहु. ईमत्र शेयगिति । श्रुतिरूपाखरूपापन्ना- नामिदं याक्यम् । 'लोकेति । धर्मिणोऽलौकिक्वे धर्माणामप्यलौकिक्वादित्यर्थः । जीवस्याहंप्रत्यय गम्यत्वेऽपि तदीयांशत्वस्य ब्रह्मनिरूप्यत्वानहि खयमेव खाश इति भावः । ननु वेदे फुनाशत्वमिति श्रुतिर्भवद्भि- रेव प्रार्थनीया, प्रार्थितापि न यायेत्तांशत्वमेव त्यज्यतामित्यत आहुः एवं सतीति । भगवानेवाशत्वं यदा- स्माभिः पृष्टप्रायः, श्रुतिस्तु बृहदारण्यके भवता मिलिता भविष्यति, तयाऽमना निर्गमनं ब्रह्माविर्भावविशेष- नियन्धन भवतामुपदिष्टमपि न प्रतीतम् । तर्कसान लौकियोऽग्निः साण्डव इव खण्डसाधमाकाहेत, स यदि तोऽलौकिकभावेन खण्डखायेनानुगृहीत , तर्हि बृहदारण्यकार्धमंशत्वं न भक्षयेत् । ननु सौपुप्तादात्मनो जामदशाया 'कैप तदाऽभूत्युत इति' प्रश्नोतरत्वेन ट्युधरणगुपक्रान्तम्, तत्कधमशलमिति चेत्, तर्हि सौषुप्ता- मानमाऊलय । यथा प्रसुप्तो सानदशायामाविर्भवतीव, तथा खे महिन्नि स्थितस्य जीवभाव आविर्भाव एवेति । यद्ययमानन्द कोशविशेषावच्छिन्नः, सोऽपि युत इति प्रश्ने किमुत्तरम् तस्मादानन्दमयाख्यं भगपद्रूपं यन्ममैवैल्याह सोऽयमानन्दादानन्दमयो, न मायानिर्मितकोश । मयउर्थः प्रातुर्याख्यविषयता, विषयता खरूपसम्बन्धविशेषः । ममैवेत्साह ब्राह्मणम् तत्माद्गीतेति निपुणतमम् , तस्मात् स तर्कोऽस्माभि प्रसादेन समानितो, न युप्माभिरित्याहु अत एयेति । तणाविप्रतिपनेनालौक्किभावपुटेन च । तेनाविप्रतिपनेन श्रौतोऽर्थः पोषणीय एवेल्याहुः इत्यादिका श्रुतिरिति । श्रुत्युक्तस्तक. श्रीत , तेन मिद्धा या मति , सा नाप- नेया । किश्च श्रुत्यापि पावरत्वेन तोऽनुगृहीतो गननामननात् खाभिमतातिरिक्तार्थ याधितुं न तु खार्थ वामितमित्यभिप्रायेणाहुः अन्यथेत्यादि । यदि लोकानुसारिणमर्थ श्रुतिरनुबध्नीयागोरिय भगवदतिरिक्कमनु- सरन्ती वेणुवेनाभ्यां निगृह्यत । किध यद्यलौकियोऽर्थो न स्यात्तधैषा मतिरिति न निर्दिष्ट स्यात् । लौकिकम्य लौकिकेन याधने श्रुतेन किदिाधनम् तरसादस्यलौकिकोऽर्थ , स एव लोकशिद्धार्थकुवलयापीउनालौकिक- मलरालीलायामुपयुक्तो भवति । तेनापि सह मल्लयुद्धमेव भगवता दन्तिना सह तमुस्यैव कृतमभ्यासेना- मिमलीलाथै । अन्ययेयं लीला व्या, मयुद्धार्थमाहतस्य भगवतस्तस्य चान्योद्देश्यकलीलाप्रवृतेनीतिविरुद्ध- खाचेत्याहुः विरुद्धार्था च स्यादिति । अलौकिकार्थ दृष्टान्तयन्ति लोकेऽपीति । लोके भूत्वाऽलीकि- योऽयमर्थः, अय कान्तसानिधौ लोहस्य चाणूरादेवा । अन कधियुक्ति प्रयुषीत वाधिकाम्, तर्हि नहि रष्टेप्नुपपनं नामेति न्यायाौकिकसमिकर्षजन्य ज्ञानं नानुमानप्रतियध्यम् । तभेदमसत्, विरुद्धधर्माध्यासात् । परिभ्रमण हि चेतनधर्म ,क्रिया वा, उभयथापि घटसनिधी पटपरिभ्रमणप्रसाः, कथं च पापाणो विजातीयोऽयः- कान्तीभवेदिति युक्तिः, सा य प्रत्यक्षेण बाध्यते, क्वचिरसत्प्रतिपक्षमुदयाऽनुमानेनाम्यानुमानिकी, कपिच प्रत्यक्षमपि चन्दपरिमाणादौ भान्तं यन मानान्तरविसंवादः । शब्दानुमानयोर्ययपि ममप्राधान्यम् , उभयोरुपपन्नत्वे अय. कान्तादावपि शक्तिसाधकानुमानसम्भवात् , अन्ततोऽय कान्तत्वादेरेव शत्तित्वात् , शकेरतीन्द्रियत्वनियमे माना- भावात् । धर्मविशेषत्वेन कारणतावच्छेदकधर्माणा व्यवहारस्य प्रारा वेऽपि पराऽस्से' लनेनानेवधर्माधयत्वलक्षणं वैचित्र्यमेव तत्र तोति शक्तिपरिभपाया खख सङ्केतमामत्वात् । एवं प्रमाणशन्दप्रतिपयोऽप्यर्थ इन्युभयरणन्तु- म्भरूपाभ्यो शब्दानुमानाभ्यां यदि मिथ प्रतिपक्षसम्बन्धीभवितव्यम्, खसेनाकलहप्रसनः, तदर्थ प्रत्यक्षायपेक्षया मिने विषये सुत्वालयो. शब्दानुमानयोरहम्पूर्विया परसरमुपकार्योपकार:भाषेन प्रत्तिः । नहि साम- मोलाप्रथमप्रतिशब्देन सेनाधिपन सोत्तरप्रत्तानुमानमुद्दिश्य लिझाझं शक्यं वारयितुम् । शान्देशानुमि .

·४० विद्वन्मण्डनस्य टीका। त्यादी पुनरनियतमिष्टसाधनताज्ञानम् । सैपा सर्वसिद्धा प्रक्रिया वेदान्तिनिरुपारोप्यते निकुभवीधीति यत्र मगवदनुमाने मुरलि कारवोऽसाधारणः शब्दो गवां हुड्डतयश्च शब्दानुमानोभयमूर्तयो परीवर्तन्ते, नितिविशिष्ट- सताया एय शब्दैः प्रतिपादनात् । अयमेव ह्यौपनिषदशन्देषु विज्ञानिशब्देषु चोत्कर्षः, यता खतः साक्षा- कारभिवानुमित्यादिकमपि भावयतां सर्वप्रमाणरूपसमिति, किन्तु सप्रकारक एवं साक्षात्कार इत्लन सभ्रमो वापरिदृढानाम्, निजोतनाम्नः सकाशाद्भगवत्साक्षात्कारादित्यलं पालवेन । इदमुपलक्षणम् । चन्द्रकान्तस- निधी चन्द्रमुघासरोऽवगाहनादिक्मनुसन्धेयम् । देवतास्वभावस्यैवेति । यथा तुलापरीक्षाया परीक्षा- कृष्टचेतनदेवतामिनमनोन्नमनाभ्यां जयाजयी, वथेरापीत्यर्थः । मणी परदेवता प्रविष्टेति तयाऽधिभूताध्या- त्मिकयोभंगवदीयत्वसम्पादनात्कचिदमिभावकत्वाच देवतापक्षेऽपि देवताखमावस्य गुणीभूतत्वमित्याहुः मणि- भावस्य । परदेवतात्येन प्रविष्टस्य भगवतः सावत्यविषयतावच्छिन्नं वस्त्वेव, प्रपञ्चविषयतयैव तावद्वि- पयताखरूपत्वस्य ब्रह्मस्वरूपे उनयनात्, अन्यथा सौषुप्तविषयतया निर्विशेषविषयतया वा तदुमयने सृष्टि- निरूपणशाप्यत्वस विरोध । तस्मात्तत्प्रामाण्याथ केवलविषयत्वेनावतस्यैव सार्वन्यविषयत्वाभ्युपगमः साधीयान् , सर्वज्ञतातिरोभावे खतोऽपि तिरोधानापत्तरित्याहुः मन्तव्यमिति । ननु युक्तिमिरनुचिन्तनं मननम्, युक्त्य नङ्गीकारे कथमनाहुःन युक्तिरिति । यत्र सर्वथा वाधकप्रमाणावतारो नास्ति, तत्साधकं प्रमाणमसन्मवे युक्तियोगः । सर्वस्य ब्रह्मसम्बन्धिलमेकविज्ञानादिति युक्तिः । या तु बाधक, सा युक्तिलौकिक्यमित्रणार्थिका, न ततो भगवत्याप्तिः । सार्वन्यविषयता च सर्वसिद्धा, तत्कनाऽमेदधी सृष्टिं प्रत्युपजीव्यवान सद्भेदक्षमेति भावः । सांशत्वमंशिखापरपर्यायमवयवैरशैस्तनिराकृत्याविर्भावलक्षणमंशत्वं व्यवस्थापयतीत्यर्थः । मन्त्रा प्रयोगसमवेतार्थस्सारक्लम् । मन्त्रवर्णाना सिद्धवद्वस्तुयोधरत्वेन ततोऽपि प्रामाण्यम्, मन्त्रो गूढपदार्थो वर्ण्यते यन । अस्य महतो भूतस्य सिद्धवस्तुनः पादोऽपि मिद्ध एव । नहि सिमस्यासिद्धः पादो भवति । चराचरा- स्मैवेति रहस्यम् । हे जीप आय नर, गा जीवयतीति जीवस्तलोके वाऽमानन्दसमुद्रे जीवः सनेव भूतो नित्योऽ. नादिलासनातनः, सनातनो वा कुमारः । मैं मैवेति । नाविद्याचैतन्ययोः समुभय इत्यर्थः । एवं चाशन सतः पार्टिको बन्ध एवास्येत्यनेनास्याशस्योक्त- अन्यथाऽन्योन्यानयादस्पेत्यस्य दुर्वचत्वापत्तेरिति भार । इदमेवोकं न तु तस्कृतं जीवत्व'मिति मुक्काफ्लावल्याम् । भाग्निरिति । यद्यपीन्धनाशेनाविद्याशेन वा नाग्निर्ना वा तथा, अपि तु हार्दावच्छिन्नविषतावच्छिनं खरूपमेवाश उच्यते, ता हार्द नाविद्यक्म, 'तन्मनोऽस- जवेति साक्षारसृष्टिश्रवणात् । ऐन्द्रियकविपयतानियामकविषयताश्रयद्रव्यविशेषो हि मनस्तादृशविषयताया सम्ब- न्धन्वकल्पकत्वेनाझीकृतः । तदवच्छिनविषमतान्तरलमंशत्वं जीवत्यमिति । प्राणप्रशास्तृत्वमपि धारणाख्यः विषयतानियामकत्वमेव, जप्तौ सयोगादिप्रक्रियायामनङ्गीकारादिति । अपात्वं सर्वज्ञविषयताव्याप्यं, न तु भ्रमसमानाधिकरणमित्याहुः भ्रमस्त्यिति । जीवभावः पूर्णत्वतिरोधानम् । न चैवं पूर्णात्पूर्णमुदुच्यत इत्यनेन पिरोध इति वाच्यम् । सर्वज्ञदृष्ट्या वैदेन तथोक्तरिति केचित् । वसुतस्तु सर्वइविषयतायामरूपा प्रविष्ट मित्येव पूर्णलपदार्य । न चैवमज्ञत्वमनुपपनम् , ज्ञानसामान्याभावस्यासिद्धः । यविधिज्ञानयत्ये लप शत्वमेवेति तत्साश्यविषयतयैव गोदीतामात । चतु प्रमस्तु जीवानामनुभूयमानो न ब्रह्माशत्व उपपद्यते, अतोऽविद्यावच्छिन्नलमप्युपादेयम् । तथा च निजाचायसिद्धान्तविरोध इति महता वाक्यं मनसिटल्य नहीं पारभ्यैव रघुनाथवर्याणा पूर्वपक्षावतारयेदिनि पर्यन्तामित्याहु । यस्तुतस्तु भ्रमोऽप्यापारात इति स्यानिविचारे पिस्वीणविषयलात्तगावश्यानुपपत्तिरेतावन्मान पूर्वपक्षशरीरम् । न हीति तनिवारणम, पारद्वयमस्यान्वय इति, 'तम्मा दिसतामा सिद्धान्तमन्य एव । 'तम्मा दिलारभ्य पुनः पूर्वपक्ष, । सादिति । जीव मावोऽपि यद्यमिथ्यानादिना संपद्यते, तनादिखानुपात्यादिदूषणम्तत्वादिल । ईश्वरप्रसादजमानत इति प्रतिमाप्वमताभिप्रायेण । प्रसादश्च भगवदुतो मप्रसादाप्तवार्जुनति भेदाभेदयुटिक्षमः पदार्थ म्तर प्रगमोऽम्मीखनुभवमिदम् । गुरम्य हि मिग्र प्रति प्रसाद सामसार सत्यादिषु निवेशनम् । मुको मैयति मत, मन्वमेदन प्रविशति तयारवानाभिन्नांश इति मायाभिमानः । कथं ताई पीय- पटियति पायपाहापामाइ श्रुतिधेती। मया यात्रापिार एवासत्वेनोपन्यात्यातसति । से ·सिद्धान्तशोभा। ४१ सौपुप्तात्मा दुःखाभावाकाराभिव्यक्षव्यापिवैयुठप्रतिष्ठोऽपि लीलाकारानन्दमय एव । 'सता सौम्येति श्रुतेः तथापि व्यासैः स्वस्थ प्रत्यक्षैः समं माध्याहिकप्राणायामावसरे तरणिमुपतिष्ठतां पितृचरणानां वाक्यप्रतीक्षयाऽ- यं पूर्वपक्षावतार इति बोध्यम् । भगवदुर गिरिगर्नः । उदरं सांपादिकाकाशो वा । अबकाशावच्छिन्नात्म- खरूपमेव तद्दहरात्यमिति सर्वशत्वं नात्पक्षलविरोधीत्साह नेतु परिच्छिोलादि । आदिना तत्त्वज्ञानपरिग्रहः ।' 'पार्थ शति । धनुर्द्धरत्वं धनुःकार्यानुकूल शिक्षाविशेषः, तदाह येथा स इति । यद्यपि पार्थ एव गदापा. पिरिति न प्रयुज्यते, तच्छिमायास्तद्विपक्ष एव साम्राज्यात्तथापि तद्वदाया गृहीततत्साम्राज्यरूपत्वेन जयशालि. लात्पञ्चविंशतिसहसगजसच्चारिलाच मीमोऽपि पार्थस्तथा प्रयुज्यत इति प्राणाधिष्ठातृबलेन स्वयं समादधते वेदार्थोमरसेति । प्रागायामो ब्रह्मण्यवगाहनम् , तेन मार्कण्डेयानुभूतमायाखाधीनीकरणे तया प्रदर्शिते ब्रह्मस्रोतसि दुरवगाहे वीक्षणमानं वेदार्थो भगवदीक्षणरूपः श्रीपरिवृढे प्रतिष्ठितस्तामरसस्तेनैव समाधौ नित्य जीवी व्याराः पीनो देवदत्त इतिवदन्तर्दृष्टयः चक्षुष्मान् , तादृशचक्षुपा सूर्य इवेसर्थः । सूर्यः किल यैः किरणेः पिवति रस सानेव किरणानाप्यमण्डलीयत्वेन चन्द्रकिरणानिव तामरसे नियोजयति, ततो विकास इति चन्द्रा- स्मक्लगप्युकम् । अत एन रासलीलां वक्ष्यतीति भावः। निदर्शनं स्मृतिः । 'स्मृतेधे'ति सूत्रात् । श्रीताथ दृष्टान्ता विस्फुलिङ्गादयस्तदाहुः 'ऑदिभिरिति । बटुक्त भिन्नतम् । यस्य भाद्भिः पक्षे स्थितं, समाव एवं मनुते शांशिनोभेंद इति, तादृशयोराखण्डलार्जुनयोर्भेदादिति, भेदसहिष्णुरंशांशिभाव इति । अत्रैव मेदस. हिष्णुरमेदवादात्म्यमित्येकदेशिमत प्रागेव भेदांशनिबईणेन परिष्कृतम् । तथा च सिद्धान्ते तादात्म्यसहिष्णु. रेशशिभाव इत्याशयः। न चाखण्डालार्जुनयोयभिचारः, तयोरयान्तरांशाशिभावेन नरनारायणोयोरेप मुख्यांशां- शिभावस्वीकारात् । तेजोविशेषप्रकृतिकार्जुनदेहस्पेन्द्रसम्बन्ध्यतिशयिततेजोऽशसङ्गमाद्यदि उदयच्छिन्नस्यार्जुनस्य तदंशलम्, तर्हि शुद्धचिदंशस्य तस्य निजर्मिचित्तादात्म्यातिशयरूपशक्तिविशेषात्मकविपयताविशेषसम्बन्धा- कारायणाशत्वं चेति वैकुण्ठवर्गदूताभ्यां विवादे, देहप्राप्तिरारतामिन्दकोडे, आत्मना वयं भगवत्प्रपन्नः प्रपत्स्यते घेति क्स्यायमंशो मुख्य इति विचारणीयम् । 'आत्मा वै पुत्र इलादी चात्माभेदोप्येवं रीत्योभयया समर्थनीयः । नामान्यप्यारमन्येव सर्वखरूपेऽन्वीयुरेव, 'अनामे' त्यादेरेकनामनियश्रितसताभावार्थलात् । किश्च 'नामयन्ति स्वार्थमाख्यातार्थे तानि नामानीति जैमिनेरनुशासनालामार्थस्य भगवतो गुणीभावरूपनमना संभवादाख्यातार्यस्यैव गुणत्वं, भगवतः प्राधान्यमिति प्रथगान्तमुख्यविशेष्यलमनामलपदार्थो वैयासिकानाम् । गोनं निजशाखायोजन प्रत्येकविधान्तम, भगवतस्तत्सर्वाः शाखाः, सर्वशासाप्रत्ययन्यायात्, कां या पुत्र जन योजयेत् , तदर्थभेवर्षयो विभकाः । अनियमात्खनो भगवति गोत्राभाव इत्यादि बोध्यम् । नन्वलमनयाऽ. प्रस्तुतप्रशंसया, नरनारायणपोरपि भेदः समाख्याभेदादपीति प्रत्युपस्थितोऽय माध्वः केन विद्वद्वारणेन वार- णीयः । न खल निखिलनिगमगीतामुपदिशनपि भगवास्लमहम्मिति कुत्राप्युपदिष्टवान्, विभूतिसाधारणामैदस्तु जीवातिरिक्त प्रपञ्चेऽपि, न च तयोरेकविधोऽमेद इति विज्ञापिते प्रतिपादिना विमोचितयुक्तिप्रत्ययाभिरेव तत्त्ववादिवारणचरणतलामुपाददते चाफ्यमेदप्रैसङ्गादिति । वाक्यसमुदायात्मकनारणभेदप्रमादि- त्यर्थः । तेन चाय मीमांसाः-यन वाफ्यान्यर्थतोऽपि भिन्नानि पूर्णान्येर, परसराड्लामावाद् 'वाश्यानामे- कपास्यत्वं पुनः संहत्य जायत' इति न्यायसिद्धमैकवाक्यखमेपा हीति पावलम्पनसून स्मृला स्वयं संपाद्यते, तदाहुः विनिगमैकेति । फेषाघिदुद्गमः, वेषाधिदुत्पत्तिरित्यर्दजरतीयं नादरणीयं, किन्तुगम उत्पत्तियां का पदार्थ इत्यन्येपणे सरूपसम्बन्ध एष ज्ञाननियाशक्तिशम्दादिमदाविर्भावो विषयताविशेषात्मको जीव- साधारण इलध्यवसीयते । म्युचरन्ति विशेपेगोई प्रत्यग्मेदेनागृहीतसतादात्म्याः पदार्या भवन्तीदमेशितम् । पासवतन्मात्रलमानन्ससमानाधिकरणं तत्तत्परिमाणावच्छिन्नमपि हि गगनमवच्छेदनावच्छिन्नलयोः खाप- सम्बन्धरूपयोऱ्याज कमेवोपधेयम् । उपधानं च तस्य यादगत्वात्मक विषयताविशेषाश्रयान्तःकरणप्रावरने मोपचीतम् । पहिरावरणं हि तादृशमाया तम् । पुरधनस्य नैया पैशारदी मतिर्माययाऽपने येति परमार्थमुपदिश्य पादुकासनिधी चिन्तामणिप्रभृतीन् दर्शयन्ति चिन्तामणिकल्पतरकामपेन्यादिम्य इति । Me चिन्तामनिस्वि कल्पवकामधेनुपम भपति, विचारिताविचारितदातृत्वान, उपसत्तिमात्रापेशितत्यान, परन्तु वि, जि.पो.६ - ·४२ विद्वन्मण्डनस्य टीका। चिन्तामणिप्रभृतयः कार्याननुगमानिमित्तमात्रं, न तूपादानम् । ब्रह्म तु प्रादुर्भाव्य पदार्थ तत्तच्छक्तिमतया तत्र तय प्रविशतीति निजाविर्भावलक्षणं तादात्म्य नातिशेते, इदमेवांशत्वम् । अस्तिमातिप्रियवादिभानसाक्षिकमिति सूत्रेऽप्युपपत्ति प्रदर्शयन्त एवाहुः तथापीति । पूर्वोक्तामसर्वज्ञतानुपपत्ति सिंहावलोकनेन परिहरन्ति "ने चैवमिति । निजखरूपाविर्भाव तदनुपपत्तरित्यर्थः । ईच्छया विषयताविशेषात्मकवीक्षया । तथा जगत्कोड नेच्छा, तथा जीवेष्वपि तत्र व्यापकीभूय रमणेच्छा । व्यापकेषु संयोगायसम्भवात्सत्तादात्म्येनापि व्यापकताया तेषु तज्ज्ञानवरम रमणाकाहाविरहाततादात्म्यं तिरोधायांशिकं च ताक्दवच्छिन्नत्वं स्थिरीकृत्य तत्र रमणमुक्तं भवति । आनन्दांश आनन्दमयलम्, तद्यदि वैकारिक तर्हि न निषिध्येत, जीवखरूपस्य तन्मते आनन्दविकार- त्यादिति शङ्करकोशिनं व्यासहृदयं चन्दनेन चर्चयन्त इवाहुः अत एवेति । तदीयं सूत्रमन्यतमः शावे नन्धिति । अत्र श्रीमदाचार्यान् प्रमाणयन्ति आचार्या इति । ये खयमझीकृत्य श्रीकृष्णात्मसात्कुर्वन्ति ब्रह्म- सम्बन्धकरणेन ते प्राचार्या इति विशेपक्षणं वेदितव्यम् । विषयतामात्रं सदंशः, विषयित्वं चिदंशः, प्रेयस्त्वे. नानुभयविषयत्वमानन्दांश इत्याहुः स्वरूपभूतमिति । स्वरूपान्नातिरिच्यत इति विवेक इत्याहुः सर्पमयय- मिति । अया जडांशः, सोऽपि यत्सम्बन्धादनवद्यो भवतीति निजहृदयं विद्वन्मण्डनर्निरूपितम्, अन्यथा खरूपभूतमिति न वदेयुः, स्वरूपस्यैक्याझेदानेदपक्षानगीकाराचेति । एतयोधर्मधर्मिणोः। विशिष्टेरछायामपि किं नियामक मिति महाराजेन पृष्टे प्राहुः अन इति । असद्विचारपुरःसरो भवतु य एवं विरक्षणवादी भवानिपधः। स एव शहते ननुं ब्रह्मरूपाणामिति । यहीकल वदन्ति जीवतावेवेति । प्रकृतहानाप्रकृतप्रक्रिये पुरुषदोप, उद्भावनमात्रत्वात् । न च तादात्म्यं हीयते, न च निस्यो दोषागमः, मोक्षशास्त्रप्रामाण्याश्च । ननु वन्धमोक्षावपि सति तादात्म्ये किमित्यविद्याकुक्षिनिक्षिप्ताविति पुनः पृष्टे विशिष्टेच्छानियामरतां वदन्त एव महाराजपदवीसादृश्यमाहुः राज्ञां स्वतन्त्राणामिति । यथेदानी भगवदाइया श्रीगोकुले गोष्ठस्थाने रिङ्गणरमः जाणादिकमिति भावः । ऐश्वर्यादेवलिवामनादिनिष्टस्य यथाश्रुतदृष्टान्तानुरोधेनाहुः किं पुनरिति । लोकनिय मना परस्परासंमेदः । कारणकारणस्य सत्तया स्थापकस्य, यावापृथिवी विधुते तिष्ठत' इति श्रुतेः । तेन थेयो सम्भेदः पतनं वा प्रसिद्धम्, तत्र तत्संकोचे मानाभावात्स्वसत्ताव्याप्यसत्तात्वं सर्वत्र निरावामित्यु भवति । दास्यभक्तिमान् दास इति ब्रह्मदासा इति श्रुत्यर्थः । तेन पेचिदयुरा अपि उता. । श्रुतौ साधारण्ये- नोक्तिः स्वरूपयोग्यतार्या । कितवोऽऽजामिलः । दाश इति पाठे व्याससम्बन्धी उच्चनीचभाषः समदर्शनसत्तामा येणेति निगःः । ब्रह्मा वनैव ज्ञानित्वं भक्तत्वं चेति धर्मिणि विरोधाभावासिद्धमेवोकम् । अन्यथाकरणमन्य- थाप्रदर्शनम् । सामर्थ्यप्रमेदोऽयम् । कर्तुमकर्तुमन्यधाकरणात् तत्तद्विपयतात्मवाविर्भाववैचित्र्येण भावमार त्वामावशिष्टसामर्थ्यस्याभापविरोधोभयरूपतया भगवद्वाहिर्मुख्यं शनीयमित्यर्थः । बहिर्मुख प्रत्याहुः किश्चैयमिति । प्रसज्ययेयातामिति । 'विपशोऽपि सम्वयं वयं छेत्तुमसाम्प्रत' मिति न्यायादित्यर्थः । ये वन सत्वरजस्तमपानिभिः शरीरमदेवोक्तदोपं समादयते तान् प्रत्याहुः तथा सतीति । अयं भार-सादिजनिया तिरेव, सिरक्षादेपाधिमेदाद, मेदेऽपि कृतिमेदस्य प्रामाणिकर लिरानाद, इच्छाया अपि मोऽकामयते'त्येकव प्रणाच विशिष्टस्यानतिरेकाच । तथा च सर्गायनुकूलगृतिमतः दारा प्लयतिमत्वमुक्तावादकम् । ददिदमुहम्-नित्यत्वप्रसङ्गः, असम्भवो या स्यादिति । जीवाना मोऽसत्येनापि च शुस्वाती दोषावापाततः स्याताम, मुख्यता तथा करणस्य । यथोऊ 'सति तादात्म्य' एखादि, तदपि स्थितस्य गतिचिन्तनीये'ति न्यायान पर्यनुयोगाईम्, पन्धमोक्षमोरपि तादाम्येनापिष्टिर सात् । प्रादुर्भावान कार्यकल्प्यविशिरच्छानुरोधितामास्थितः । यत्तु अपच्छेदकमेदात्ततातिमत्यगिरी, सन्म: दम्, निरवटिममृतेरवरछेदकगनावे मानाभावात् । अन्यया मादीनामावालानुपपत्तः, निरपरिधावे. रेवेश्वरीयाया नयायिकनिदान्तमिता वाचनियतावदकागरण सामारवादादरसन्माप्रपेशरार मनमरणे तेप्यासम्मयादेवस्या तो रासदारानालस्वपिरमानोपामिति दोषापमादेऽशारिवादिनी अपरलीकारापतिरिति चोतिरेमाभिर्मयूरचित्रमिदम् । अप मुतन्यायामित्यमुऽपि जगाापारवत्पाद- - - पुरुपदोपरूपदोपोद्भाव .

·१५८ १५८ १५८ १५८ - सिद्धान्तशोभा। ४३ शरीरतां मनुपे, सेयं परेषां रीतिर्न नैयायिकानाम् । निर्दुःसत्वादिनैव नित्यमुक्ततोपपत्तेः, आकाशादेरपि येन रूपेण स्फूर्तिः शब्दावकाशादिना तज्ज्ञानतादात्म्यज्ञानवत्त्वाभ्यां यावदाश्रयभाविभ्यां ब्रह्मणस्ततः स एवं व्यजकत्वादाकारः । निराकारवादिनस्तु विषयतामपि न मन्यन्ते । न चोखं ब्रह्मणः । तेषा स्वप्रकाश्यत्वे गति. श्चिन्तनीया । ये.तु विषयतां गन्यन्ते सविशेषवादिसेनान्यः, तेषा भगवज्ञान विषयतावैचित्र्य प्रथमप्रपनेषु प्रपधावयवेषु सानन्दमाविर्भाव्य प्रतिष्ठितं नित्यप्रपन्ने वा । पौनःपुन्यं च प्रपञ्चस्य प्रपत्तिसापेक्षविषयताद्वारा सकलप्रपञ्चमेव खाकारीकृत्योर्तु तदेतन्मयूरचित्रं व्याख्यातम् । महदैश्वर्यमिति । रजआधुपाधिसत्ताया अपि स्वत ईश्वरसत्ताव्याप्यत्वमिति दर्शयन्ति मैत्त एवेति । विषयताविशेषाणा तेषामव्यक्तद्रव्यानङ्गीकारेऽपि भावात्मकानामन्तरगाणां न गेद इत्याहुः नत्वहंतेपु। नेदेन । मयीति। अनाविर्भावदशायाम् । एभ्यः परमिति च। अनाविर्भावे । ब्रह्मणो मायाया दुरत्ययत्वमिच्छाया वादिसम्मतमारणप्रवेशमभ्युपगमवादेनाहुः अविद्यादी. ति।महदैश्वर्यमिति । व्याख्यातमेतत् । किच्चापर वादिप्रदत्तमायुपधानमविद्यादिकमहीकरोति, खासृष्टेपूरूभावे- वध्यासेन सनपि नारादिति हि तेषां दर्शनम्, तन मत एवे सध्याससाधारणः सर्वसङ्ग्रहो नोपपद्यतेतमामिति । अस्मदर्शने च निषेधो नोपपद्यते, तदुभयसमाधान भगदता कर्तव्यम् , तथैव प्रभुवाक्यतात्पर्यात् । तथा च येनाध्यास आधीयते सोऽप्यविद्याप्रवर्तकलात् मत्त एवेति खासाधारणधर्मोऽनुग्रह विषयताख्यः सर्ववादिनामेवा- वलम्वनम् । उत्कृष्टश्चायम्, अवश्याभ्युपेयत्वात् , तदाहुः मां पार्थ दैवी प्रकृतिमिति । खात्मकाविर्भाववादेन सर्पसमाधानं भगवत्सिद्धान्त इत्यातुः भगवतोक्तमिति । मत्त इति पञ्चम्या मुख्यावधित्वं दर्शितम् । भावपदोक्त्या । सार्वविभफिक्स्तसिः । अपोहनं विस्मृतिरप्रतिभा वा । वात्मकमत्तिरोभावात्स्सस्स भानप्रयो- जक्सम्बन्धत्वाकल्पनादिति भावः । कार्यकल्प्या हि विषयतेति हृदयम् । स्मृतिलमपि स्मरामीति प्रतीति सिद्धो विषयताविशेषः । तदवच्छिन्नस्मृतानुभवानन्तरीणव्यवहिताव्यवहितानियतसमयोद्बोधकान्तरादिशालिनी मूल- विपयतैव संस्कारस्थानाभिषिकेत्युक्तं भवति । अपिना भगनद्वाक्यान्तराण्यप्युक्तानि । राजलीलास्थितो भगवानिह माध्यस्थ्ये प्रार्थितः प्रकटीभूय दैवीमित्यादिना देवानां समूहोऽप्यत्र विचारे साक्षीति दर्शयति । तेन सर्वत्र कारणतावच्छेदकानां भगवद्विषयता विशेपावेश उत्तो भवति । युक्त्या युक्ति प्रतियध्या, सत्प्रतिपक्षन्या- यात् । ब्रह्मास्त्रस्य तु ब्रह्मास्त्र'मिति श्रुतेर्नान्यः प्रतिपक्षः । ननु बलाबलविवेको युक्त्योः श्रुत्योश्च तुल्य एवेति चेत्, सत्यम् , तथापि श्रुतेर्यलं श्रुतिः । श्रोतोऽध सत एवैकवाक्यतयनो पपा एपेति युक्ति रेत- पन्तर्गतैवेति तत्र तत्र वक्ष्यामः । एवं च श्रुति. वर्मणा कारणत्वं वदन्ती श्रुत्यन्तरेण तेषामिच्छानि- छकारणतावच्छेदकत्वेनान्यथासिद्धि पदता न विरुध्यत इत्याहुः यमघोचामेति । वाचांपतेरयमनुशय इत्यर्थः । श्रौतस्य भावस्य तदेकगम्यत्वादिति भावः । थुतेहि विरोधे निर्णायक्मेकवाक्यरवम् , कर्मणा चानुभव- विशिष्टाना कारणलम्, अननुभूयमानस्य कारणावे गानाभावात् । यद्यपि कर्ममानस्य नानुभवः कारणताच्छे. ६१ः, किन्तु पलातिशय कारणतावच्छेदकः । ज्ञात्याऽज्ञात्वे'ति भगवदुक्ते । तथापि मयेदं कृतं पलं जनयि. प्यतीत्यमिसन्धिविशिष्टस्य जनकले तादृशानुसन्धानपावच्छेदकत्व लाघवात्तत्तनिशिष्टानुसन्धानस्यानुभवत्वा. तस्य चासण्डस्यैवयाद्विनिगमकामापात्पर्मणा च सराण्डत्वातोपलक्षितानुभवतादात्म्यत्यैर कारणतावच्छेदक- खम् । एतेन कर्मणां कारणतावच्छेदकत्वे तदानन्त्यादिपरीवं गौरवमित्लपास्तम् । कर्मप्यपि तिष्ठन् कर्मान्तर इति । एवरीत्येकवाक्यता वाचाय- कृतत्याशयेनोक्तमयोवामेति । अहेति श्रुतिसम्बादोऽपि दर्शितः । अत एवेति । अत एवासरो नियामक , अत एव जीवनिष्टमिष्टत्वमपि ममयत एवैत्याहुः सद्गच्छेते इति । इयं श्रुति पूर्वश्रुत्वा गमयतीलसाता भवतीति भाव । अन विषमदर्शिवं निहतस्वरूपात्मकतिरो. भावशक्त्यैव तत्तज्जीवाना प्रपसमावप्रयुक्तमिति सपश: सर्वन पर्यातत्यादिति श्रुतयोऽयन विचारे कर्णा, कर्णिक्यन्तीति ध्रुग्या व्यासस्वामु प्रविशतीलाहु अते एपेति । सिद्धान्त मायोकम् । ननु जीये न दोपाय, माणि तु दोषाव, विषमष्टापादकत्वादिति चेद्, न तस्य कृतेनार्यों नातेनेति भगवता विशाल पुरुपे सधर्माणामुपक्षेपाद् । पपा मम न कृताते, कृवं सार्पश्यादि तरप्रयुहं च पिहितादि, ततिरोधायाITA, - , ·. . सात्रयायावविश्यमणुमायस्प पिड माइनोषिप्राधायनश्याश्यत्व र नोनु रानिप पुन प्रत्ययस्थापयति विद्वन्मण्डनस्य टीका। मसार्वत्यादि तत्प्रयुक्त च किञ्चिद्यदि जीवे मयाऽपाद्यते, तहि मदशे मयैवेदमापादितमिति नायमपराधोऽस्य । किञ्च यदि नैव कुयां, र्मोच्छेदापत्ति । अतोऽधिकार विशेषार्थ मयेय प्रादुर्भावाख्यसर्गप्रक्रिया वर्मनिबन्धना रचिता । सापि किमर्थमिति चेद्वेद उपालभ्यताम्, वेदशेन्मदुपालम्भ कुर्यात् , किमर्थं वरूपादूरमिव यागादिभिरायासित इति तदा मयि सुप्त किमर्थमय श्रुतिवीणामुपढोकयति स, प्रवुद्ध किलाह कि करवाणि, तदर्थमपिकारवि. शेषेषु वेदानां नियोग कृतवान्, सर्वात्मभाव च प्रदर्शितवान् । एव च मदीयखापेक्षया मोक्षलीला निविशेष- पखभावा । सा राजसादीना-त्वमिदमिति चेद्, गुणनिरोधादिति गृहाण । सात्त्विकाना मेदाभेदप्रधाना साम्या वस्था हि सत्याभिधैव प्रकृतिरिति तदनिवृत्तौ मेदाभेदव्यवस्थिते मदधिष्ठिताना शुद्धतादात्म्यलक्षणसत्त्वपर्याय नगुण्यप्रधानेति भगवतो राधान्त समर्थित । 'परात्तु तच्छुते रित्यधिकरणेन यथाश्रुतकर्मवादानुरोधी कश्चित तत्यवित्तम प्रत्यवतिष्ठते, तद्बाथ खयमुदीरयन्ति ये विति । ईश्वरस्य साक्षात्प्रवर्तकत्वे विधिनिषेधौ व्यर्थी वित्याह अन्यथेति । ननु शब्दस्यैव सातव्येण प्रवर्तक्त्वमीश्वरसचिवस्येति कर्मवादावैयध्यमित्याशमाह फस्यचिदित्यादि । ताटकमेवेति । तथा च शब्दस्यापि मैव सचिव , शब्दमानादलसादे प्रत्यभाव दर्शनात्, प्राक्तनादृष्टस्यैव तन तन्त्रत्वात् । तत एव तस्यानादिसत्ता प्रतिपादयति प्रवाहस्येति । तत्तत्प्राग भावातिरिक्तप्रागभावाप्रतियोगिर्मधाराया इत्यर्थ । न चाप्रसिद्धि , परस्परं प्रागभावाना मेदप्रसिद्ध , परसरारं च प्रतियोगित्वप्रसिद्ध । प्रागभावानगीकारे तु तत एवानादित्वम् । तथाप्यनादित्वनिर्वचन कीदृशमिति चेत, थाकाशादीना नित्यत्वमेव, तदन्येपा तु ततद्वर्तमानसमयसम्बन्धित्वमेवेत्ययेहि । समादधते तेपामिति । कर्मसापेक्षरवे कर्मण एव कृतिमत्त्वमित्यस्तु, अतिरिक्तशाब्दभावनान्यायात् , 'काम सङ्कल्प' इत्यादिना मनरा इय ! एतेन सिसृक्षादयो मायावृत्तय इति मायिकमतमपास्तम् । कृत्याश्रयत्वेन मायाया एव सिद्धी नवलक्षणलाभ तकर्तृत्वाश्रयस्यातिरिक्तस्यासिद्धी तक्षणप्रयासदेयर्थ्यात् । अध्यासपोऽपि मायाया एव विनिगमकाभावेन परमेश्वर यापत्ते, सेश्वरवेदान्तसिद्धान्तभङ्गप्रसङ्गात् । चैतन्यस्व प्राधान्य वदन्ती श्रुतिस्तु चेतनासाधारणधर्म खरूपविषयतात्मकमेव कारणताव छेदकीकुर्यात् । तसानेतने ज्ञान चैतन्य विषयता झप्तिस्वरूपसम्बन्ध एवेति न तया देतापतिरिति । एवमवान्तरप्रसझे तेपामिति सर्वनामा परेऽपि महाप्रकरणानिर्दिष्टाउउजडयोरेक- ज्ञप्तितादात्म्यमप्रतिपन्ना अजडाशेन द्वैतपरिहाराय तमेव मृपा भापत परिधानीयस्यागेनापि च निजवपु सर क्षन्तो विमृश्या । तथैवेतरेऽपि वादिन , जाड्यापरिहारात् । एव च ज्ञप्तिर्विषयता चेत्यभेदक्षम पुटद्वयम्, तत्र च प्रेयस्वादात्म्यं मणिनिर्देशित साचाय । तिस्तदाधरो विषयता च विषयाचान्ये इति प्रियतु पुटी पक्षो नोपादेय इति हृदयम् । ननु 'पाता यथापूर्व मित मर्गस्तत्वश्रुतस्तस्य च प्रलयपूर्वकश्यात्तदुभयकर्तृत्वे तम्य प्राण्यदृष्टसहकारवत्वेनैव कर्मणा सिद्धत्वादुपजीव्यविरोधात्मणान्यथासिद्धरसम्भवादीभरसिद्धिरिति वदत तदन्न त प्रत्येर निक्षिपन्त प्राहु आपत इति । तेन प्रवाहानादिल तदुक तस्य स्म रितम् । यदहोरात्र तदहोण्याव्यवहितपूर्यकमिति त खोकरासर्गप्रत्यायायवादिको, ना, भवान्तरयष्टेध कुविन्दादेरपि राम्गवादितीवरसाधनानुपपत्तिरेवेत्यर्थ । प्रबलराचिन भादीयकर्ममेश्वरो निगृहीत इवेति भाव । स्यादे तत, मीमागरस्य नेद दूषणम् , तस्य निरीभरत्वात् । मम तु मीमांसाप्रतिपत्रफलसमर्पकत्वात् सेवितराज दीभरसिद्धिरिति सेयरमीमासकमते प्रविशन्त महारान प्रसनीक कुर्वन्ति न चेति । अन्यथेति । सहका रिलान्ययानुपपरयेत्यर्थ । तथा च मय सचिवतरेण परसम्मत इवेधरो निहीत इति नापयलमनुसन्धेय मिति भाव । न च जइस फर्मो न तथाभाव , जहस्याप्योपथविशेषाद , पार्भमणेध वर्णशमवत्वदर्शनात् । महातरवाभिमानि देवनां मन्यन्त । प्रभवस्वाभिमानिक्यपद भगवत ज्वेति विवेचना भय व्याग में एतप्रयोति । भरवादामवादयोगयो राधा रमिदम् । तस्येति । सयौदियोर्मक पापपमम् , ता रात्र सपनोमुगम् । तया पापस्थानीय हवामानममिति प्यास्ययम् । पर • पाट । तयोच्यते इति । कर्मग एव रायासने यातायणम् । परारियति मूत्रापर्य . - ·१६ सिद्धान्तशोभा । तद्विषयवाक्यवैययं च तत्रावश्यं पूर्वपक्षिणा सन्दिह्यते, उचितानुचितकारणं श्रुतिर्वदन्ती कृतहानादिदोपं च पश्य- न्तीश्वरस्योदासीनकर्तृवं ब्यात् , तहिं निनीषायामेव दोपानपहारः, तदपहाराय केनचिनियुक्ते प्रामं प्रत्यजान- यने यथोदासीनस्यानिमायामजाव्यवस्थायां न गुणदोषौ, तथा कर्मणा नियुफस्येवरस्य तेनैव सह परस्परोपका- रित्वमर्थ एवास्तु, ग स्वीश्वरस्य प्राधान्येन कर्तृत्वं, येन दोषाशकनमिति प्राप्ते सूत्रकारः श्रुतिं प्रमाणीकुर्चमाह श्रुतेरिति । कर्म श्रुत्या प्रदर्शित, श्रुतिब्रह्मणेति ब्रह्मण एवोभयथापि प्राधान्यमित्यर्थः । तथापि 'कृत- प्रयने त्यादिसूत्रं श्रुतिवेयर्यपरिहाराय, तत्कयम् , ब्रह्मस्थाने फलदातृत्वेन कर्मण एव खीवारे श्रुतेरपौरुषेयत्र- मेवास्त्विति पूर्वपक्षिणोऽभिमान इति, तसादव सिद्धान्तकरणे पुरुषकर्तृकत्वं श्रुतेः सँस्क्रियते, पूर्वपक्षदोया- पहारेणानेन सूत्रेण, तत्स्वमीश्वराखीकारे व्यर्थमसंस्कारकत्वादिति तथेत्यय भावार्थः । वेदवेदान्तवदंतांप राणामेव मुखतो वेदश्रयणात्तेषामेव संस्कारकं तत्सूत्रम् , तेन तत्तद्विहितादिनियुक्ताधिकारिणां प्रवृत्तिनिवृत्तिभ्यां खरूपप्राप्तिफलकत्ववोधनस्यैव संस्कारपदार्थलादिति मनसि निधाय तथाहीलादिना लोकोत्तर विलक्षणविचार संचारयन्ति । परात्तु तच्छुतेरिति । अत्र विचारे रानमन्दिर इवाने के संचारास्तत्र तत्र व्यक्तीभविष्यन्तीति गिरिराजेनैवोपस्थापितो नृत्यम्मयूरोऽत्र वक्ता भविष्यति कनीयांस प्रति । परादिन्द्रभिन्नाद्भगवतस्तच्छुवैः । 'किमिन्देणेति भगवद्वाक्यादित्यर्थः । इति केकायां मेधैर्मेदुरं मन्द्रं मृदायते-आस्तां भगवानिन्द्रतो भिनः, इन्द्रस्य यपुर्वयमेवेति न वयं रूपादितो भगवतो भिक्षाः। कीदृशोऽयमभेद इति तावदादौ विवेक्तव्यम् । नच वयं नियोज्यान्तरवद्विधिनिषेधगोचराः गाव इव भवतां तथेति गोकुलनाथान्प्रत्यवान्तरोपालम्भः । कदाचिद्वेषा कुर्मः, कदाचिनति, तथा च यदीच्छय, तर्हि खाभिमानिनमिन्दं प्रति पुनः प्रार्थयाम इत्यापतिते व्यसने विधिनिषेधौ निर्योगपाशी मेघानामपि साधीनीकरणायेति कनीयांसं तौ दर्शयन्ति सर्वस्यैवेति । विधिज्ञा- नामिषेधज्ञानाच प्रवृत्तिनिवृत्ती नियमतः स्याताम् । तथा च पुण्यातिशयात् क्रमशः सर्वोऽपि मुच्येत, एवमपि सर्वो विलम्वाविलम्वाभ्यां मुव्यत एव क्रमेण । 'सर्व एकीभवन्ती'सादिश्रुतेरिति चेत्, न; तथापि क्रमनिया मकाभावात् । तस्माद्विधिनिषेधयोस्तु प्रवर्तनानिवर्तने एव नियामिके इति लिट्ननिष्ठे यदि, तहीश्वरवैयर्य- मेक्तो विचाराम्पदम् । प्रस्तुतस्त्वयं विचार:-सन्मार्गविरोधित्वमन्तर्यामिणः, पूर्वकर्मणो वेति । आये वैपयं अपसिद्धान्तश्च । द्वितीये कः कर्मशब्दार्थः पूर्ववासनैव चेत्तत्राहुः विधिनिषेधवैयापातादिति । एतेन कर्मणः श्रुतिप्रतिपाद्यत्वेन विधिनिषेधमूलत्वात्कथं वैयर्थ्यमुक्तमित्याशङ्का निरस्ता । अनादिर्भधारायाः प्रवर्तकत्व पक्षेऽपि तथैव श्रुतिः कल्प्यताम् , कर्मपरम्परया प्रवृत्तिरिति, न तु 'यजेत' 'नामृत'मित्यादि । फिन्च यारानाया- मपि न नियमः । कर्मण्यपि फलानुरोधस्तूभयतुल्य इति क्वचिदश्याभ्युपेयवासनयैवोपपत्तौ वैदिक कर्मणि मानामावात् । इदानी च विधिनिषेधयय॑म् , आद्यवेदेनैवोपपत्तरित्याखण्डलार्थः । तदुक्तं धूर्तवञ्चिता गिरिगुहादिकं गुरूंश्योपासत इति । एतेन पश्वादिभिरविशेषो जीवानां विधिनिषेधविषयञ्चाविशेषादिति जीवन्दे तथैवानधिकारदोपदण्डप्राप्ती भगवदीयगवामिव निर्योगपाशावताविति जीपानां वाहिसंख्यनिवारणं ताभ्यामिति सिद्धान्तः फलिष्यति । एवं सर्वारिभिमुनिभिः कृतं 'कृते'त्यादिसूनपूर्वपक्षं विस्तारयितुं पवित्र सूत्रनिर्मिता तिरस्कारिणी मध्ये महाभोग प्रापयति अन्धपरम्परेति । अन्यथा संशयमूलो पियार एव न . प्रवर्तेत । भक्तिहेतुव्याख्यातणामीश्वरवादानुगुणं मत वक्ष्यन्ति । अधुना श्रीमदाचार्य सिद्धान्तं विधामनेन संगोप्य वदतां श्रीगोकुलनायानामुक्तिमुपदर्शयन्ति योगादिकरणस्येति समाधानायेति पर्यन्तम् । विघ्या. दिना फललाभस्य तनिषेधस्य च 'कष्टं कर्मति' न्यायेन प्रतारणामावरवायागादिकमफलमित्यर्थः । गूढार्थस्तु म सन्मार्गवातिनो भवन्त्वीतीच्या विधिनिषेधौ कृती, नहि पूर्वपूर्वकर्मानुसरणे ताशेच्या निर्वहति, कदाचिदप. लापदर्शनात् , तदर्थ तत्र शानं तत्वपवज्ञापर्क न कारकम् । तत्र य 'धर्मात्मा हरिरीवर' इत्युफः । स व न विधिनिषेधयोः प्राकानयोः कर्मवदधीनः, सपमेष तस्य प्रदर्शनात् । धर्मनिष्ट र फलजनतासामध्यमीश्व. रस्स, कमविशिानुभवस्याराण्डस कारणताया ईक्षाविकारणतयैव सिद्धत्यात् । तथा च सहसानमहात्वा विधिनि पेपप्रयोज्य पशुः, ईश्वरा-साहिमख्यम्यानिवृत्तरित्युक्तम्, अन्धपरम्परेती। अत एवोक्ने 'सतेभ्यः, - ·विद्वन्मण्डनस्य टीका। सतत विष्णुविस्मर्तव्यो न जातुचित् । सर्वे विधिनिषेधा स्युरेतयोरेव किङ्करा' इति । एतयो. सरणास्मरणयो । धर्मत्वहानिश्चेति । 'वेदप्रणिहितो धर्म' इत्युक्तेवदस्य प्राप्तमपि प्रामाण्यं वदाचिदपलापादननुष्टापक्त्वलक्षणे नाप्रामाण्येनाभिभूतमिति प्रमाणाप्रतिपनत्वात्तदानीं धर्मलहानिरित्यर्थ । वासवार्थस्तु ब्रह्मत्वाधर्मस्य केवलधर्म- खहानिरिति । ब्रह्मत्व तु सकलसामय॑स्य तदेकनिष्ठत्वात् , कर्म ब्रह्मतादात्म्यापन्नम् , तदसाधारणफ्लजनता वच्छेदकशकिसकान्तत्त्वात् , तत्त्वज्ञानवदित्यादिरीत्या मन्तव्यम् । परैरपि वृत्त्यवच्छिन्नचैतन्यस्यैव तत्वज्ञानत्वा शीकारात् । उपास्तिरप्यतेन व्याख्यातेति । व्यपदेशमेदस्तु सिद्धत्वसकमाभ्याम् , सक्रमश्चाभिव्यक्तिविशेष इति । फलोद्देशेति । नित्यन्यारोन सर्पस फलोद्देशाभावे भगवदर्थत्वात्तस्य चेदानीमपि सुप्रसनत्वादभिव्यफ थानतिप्रसकाया फ्लोपपत्तरपूर्वकल्पने मानाभाव इति निगूढार्थ । अग्निमेति । कर्मपदेनादृष्टमेव वा प्यम् । फलस्य भ्रमप्रतिपन्नत्वे तनिर्वाहकादृष्टकल्पनाया प्रमाणामावादप्रिमर्मप्रवर्तकमदृष्टमेव नास्तीति वर्मप्र. वाहे नियामकालाभ इति वावदूक प्राव हिक प्रति सेश्वरवादेन ये समादधते, तत्समाधानमाहु समाधाना येति । निषेधकोटिपरिग्रह पूर्वपक्ष , विधिोटिरामर्थन रामाधानम्, प्रवाहप्रवर्तक विधि कर्म, अन्यतरं में वेति विप्रतिपत्ति । विधिप्रसिद्धिर्यागादिकरणे। निषेधप्रसिद्धि पनादिनिखिललौकिकव्यापारे । विधेस्तनाभा पात् । अदृष्टस्य कार्यमानहेतुत्वेऽपि साक्षारप्रवर्तक्त्व साध्या, बरष्टस्य च दृष्टद्वारस् त्वनियमात् । तत्र विधि फोटि समर्थयन्त विध्यादेश्यति । यागादावित्यथ । विस्तथास्वसिद्धी कर्मणोऽपि तथेत्याहु दि रिति । तविधिधर्मी व्यतिव्यभिचार वात्यन्ति अयोति । खव्याप्यसक्लकारणमध्ये ईश्वरेच्छा यास्त्रत्तन्मानत्तित्ववैशिष्टयावच्छेदेन व्याप्यत्वात्तत्सत्वे तव्यतिरेकोऽसिद्ध इत्यर्थ । अपिनानानन्तोऽपि सरा हीता । तेनान्वयव्यभिचारोऽपि, सादृशाना प्रवृत्तिनिवृत्त्योदर्शनात्, यागादेरपि दीक्षितान्तरदृष्टान्तेनैव कर णात, अनुष्ठानसमये वैद्यप्रयोगसेव शैकिकव्यापारतुल्यत्वादिति भाव । विचित्रेति । खसिद्धान्ताभि प्रायेण । अन्य पुनरिच्छायास्तत्तदविशेषितेन रूपेण कारणवस्वीकारात् । तथा च खसिद्धान्ते यथापदपदार्थ विशेषिताभिधारूपेच्छाया शाब्दयोधनकत्व सर्वसिद्धम् , अन्यथा पदाद्यप्रवेशेन शाब्दबोधेच्छामान शक्ति स्यात् , तद्वरक्षणानन्यबोध साधारणमपि भवतु तहि प्रकृतेऽपी छामात्रादुक्तरीत्याऽज्ञलादावतिप्रसङ्ग । तथा य कार्यसामान्येऽप्यवश्य विषयताराम्बन्धेनेच्छा वाच्या । सा च विनिगमकाभावा कार्यकारणादिसकलविषयेषु पाच्या । तथा पम्यर्थविषयिष्यपि । तथा पुरुषान्तरेच्छाविषयिण्यपि । स्यादेतत्, सयोगादयच्छिन्नोत्पति सम्पन्धेन घटनायवस्टिन प्रति शुद्धविषयतयेच्छारवेन मारणत्वमिस न कारण तराणामवच्छेदयतया प्रवेश इति तेषा खतप्रकारणत्वमेवेति चेत्, मैवम् विपयतयेच्छायात वादावपि सत्त्येन तत्रापि घटोत्सः श्यापते, विषयताया केवला वयित्वेन तन्मात्रवृत्तिविषयतये छाया वारणत्वस्य वक्तुमशययत्वात् । न ध कारणान्तरामावान तथेति वाच्यम् । तहिं सामनीच्याप्तौ विपातयेच्छारूपवारणाधिकरणे फारणा तरा धिकरण सम्भवत्सम्बन्धमेदैनिवेशनीयम् । वस्तुतत्त्वीश्वरेच्छाया अवयव्यतिरेकसिम न कारणव, किन्तु शब्दादित इति सामग्रीव्याप्ताधीश्वरेच्छा न निवेश्यते, नाप्यन्वयसहचारशरीरे । तया य केवलेच्छाया कारणरवे त त्यादो पथ व्यमिपारो पारणीय । यत्तु इच्छाया पारणा कारणा तराणा सहकारित्वम् , क्षत एयौपम् अधिष्टान तये'यादीति । तदिद कारणानामयरछेदयत्वेऽपि युज्यते । अन्यच समाजान्वयव्यतिरेकयोरेप परस्पर सहकारिता, तस्या व्यतिरेकघटितथात् । न चेच्छायावयात्वमि युग पुरसात् । न घेश्वरेच्छाऽभावम्य पनुमराश्यत्यारन्थ भावप्रयुचकार्यभारकरवाप सहकारिख नेश्वरेच्छाया उररीम , सीयुर्गस्नु पारणा तरा: गागेर तपावमिति वाच्यम् । तथापीश्वरेच्छाया कार्यवाटिन्न प्रति हनुत्वे तदवच्छिन्न प्रति विशेष कारणा माम मरण पादियातिप्रगस त यादी दुवातास्वावनियरितिदुत्पत्ती व्यक्ति म्यागीयतयोरपते ।। पोष, पिरेषाणां विशेषाधीनत्वादिति वाच्यम् । तहि कार्य पारित कार्यशामायापते । सय गोपरिछमें प्री धारणा तराणा सहकारिवानि तु न पायम् । रामाभ्यापरदारान् । यायविशेषपिनिगुत सामाय नाम पर, मग तपासमायरास्पानागमातिनिध्य मरणापे सहकारी प्राप्तस्वामोठातिप्रशाशी विमाप्यतं, तथापि समाप्तिविषयतया सात ·, नन्यायायामनुसन्धेयम् । सिद्धान्तशोभा। ४७ दवच्छिनं प्रति तदिच्छायाः कारणावे तत्तद्वस्तुदेशतत्तत्कालीनाया उपयोगोऽस्तु । यन तन्वादौ तेन सम्बन्धे- नेच्या तत्तत्कालीना, तन पटोत्पत्तिरित्येव प्रमाणप्रतिपत्ते । तथा च सिद्ध न समीहितम् । अथोद्धं प्रस्तुत विचारायदि तत्तकारणानामुपादानं गोवरीकुर्या , इयां तर्हि तदिच्छायामेव भवदभिमतकारणाना प्रवेशम् । खरूपसदिच्छाया उपादानप्रयोजयत्वादीश्वराज्ञानेऽपि न दोष । तत एव तत्तदुपादानोपपत्ते तादृशविषयताया एवेच्छाससर्गत्वादाकस्मिकत्यापत्तिरपि प्रत्युक्ता । न च वाच्यम् इच्छाया पवम्यर्थहेतुत्वविषयकत्वानुपपत्ति , अवच्छेदकास्तस्या ससर्गतया, नियामकतयैव तेपामन्यथासिद्धेरिति दण्डादिपदार्थस्य सन्मानत्वेन 'सन्मूला' रत्याधुकावधित्वमानस्य पञ्चम्यर्थत्वात् , सतो विषयतया तन तन प्रविष्टत्वात् । सतश्च कारणव ज्ञानत्वेनेच्छा. स्वकृतित्वाभ्या च । तत्तत्सिद्धासिद्धगोचरविषयताप्रभेदाना ज्ञानस्वेच्छावादीनामेकनैव धर्मिणि स्वीकारादित्ये- कारणपरिशेषापत्तिब्रह्मयादिनामलदार एव । व्यजकतासम्बन्धेन हेतुत्वावधित्वादेर्दण्डादिनिष्ठत्वात्प्रयोजकत्वा- देरन्ययासिद्धसाधारणखरूपसम्बन्धरूपस पञ्चम्यर्थत्वाप्न दोष । एतेन दण्डादिकमिव रासभमप्यवधीकर्यादिति न्यायाचायोक्तमपि समाहितम् । एवं पाकसाध्यभोजनसाध्यतृप्त्यर्थिन पाके प्रवृत्तिदर्शनात् प्रयोजकसाधारणेप्ट- साधनताज्ञानस्य प्रवर्तकत्व बोध्यम् । एतेनेच्छाया लोकन्यायेन कारणत्व क्लामेव, नस्वीश्वरेच्छात्वेनेति साम. प्रीव्याप्ती कारणान्तरेण राहेच्छाया अपि निवेश सभाव्यते, तथापि नित्येच्छाव्यतिरेकासम्भवान्न तस्या निवेश । विचिनेच्छाया कारणत्वे तु विशिष्टापयतया तदभावस्य मुश्चत्वाद्भवति व्यवस्थितिरिति । एकन द्वयन्यायेन चेच्छाया विशेषणाना प्रवेश । सत्तादात्म्य चावच्छेदकतावच्छेदकानामप्यनुगमकम् । कारणताच्छेदक च तत्र तर सत्तादात्म्यमेवेत्यवच्छेदक्ताया व्यासज्यत्तित्वाननीयारेऽपि न क्षतिरिति । अधिकमस्मत्कृतपनावलम्ब श्रीभक्तिहेतुव्यारयायां संक्षिप्त विशदीकृतम् । मार्गानीकारकर्तृणां मयेदं तद्विभाव्यताम् । एव स्थिते तान् प्रति पूर्वपक्षिमुखेनाहु कृतं ताभ्यामिति । व्यापारतया तसिद्धिस्तु विचारयिष्यते । ननु विनिनेन्उया तावपि कोहीकरणीयो विविधर्माविति चेत्, न, कार्यक्रप्यत्वात्तस्या , कार्याणा च लौकिक सागमीत एयोपपते । मङ्गल समाप्ति प्रति, तदिच्छाया वियादिविषयकत्वे प्रमाणाभावादित्यर्थ । नन्वेवमप्य- परम्परा स्यात्तनाहु एवं चेति । परम्परायामेकस्य चक्षुप्मत्त्वे प्रथमस्य वा चक्षुष्माचे सर्वेषामान्यनि. राकरणम् , तेनैवेनैव सर्वोद्धारसभवादिति भावनाहु ईश्वरेति । स हि सर्वतोऽक्षिशिरोमुख' इति हृदयम् । असाधारणेवरेच्छाप्रयुक्तवियिताने व्यतिरेकन्यभिचार दर्शयन्ति दृश्यत इति । बालस्येति । कीडया भगवा सेवा कुर्वत इत्यनुशय । यद्यपि दीक्षित दृष्ट्वा बालस्य मीडया यागदी प्रवृत्तिनधिकारिये व्यर्थी, तथापि धर्मप्रवृत्तिसामान्ये विधिज्ञानत्वेन कारणत्वे व्यभिचारखदवस्थ एव, तस्मातनेश्वरेच्छाया कारणल. महीकृत्य तत्सत्ने तयतिरेकासम्भवायतिरेक्व्यभिचार परिहरणीय , एवमन्वयत्र्यभिचारोऽपि 1 कपि शिष्टससर्गेण व्यप्यसक्लान्तनिविष्टेश्वरेच्छ'सत्ये कार्यसत्त्वस्यावश्यकत्वात् , तथापि नेय यादवसन्तक्रीडा- सुदादी समुत्त शक्येत्साहु पर्वमपि सति न निस्तार इति । श्रुती तावदिच्यया कारणत्वमुक्त, नेतु देशकालादिवेष्ट्येन, बहुभवन तु सावश्यविषयतया बहुसम्मथ एवेति तार्किक तनये प्रत्युपस्थिते देवास्तरिमवतारयन्ति । सार्यस्यविषयतया परम्परया सर्वत्र. स्वसम्बन्धमपेस खात्मचिद्विषयतया साक्षा. सम्बन्धे चिद्विषयताया प्रकारतायन्यतमत्वात्कारणादिविषयतायातत्त्वे निवेशावश्यकत्वाच्छब्दशक्तिसमशी- उलचति गोमयगिरिराज परित हमरसमयनदी प्रवर्तयन्ति भावेनापि तथाहीति । स्वत इति । अयमात्र शखार्थ -विधिनिषेधद्वारा जीवस स्वतवार्तृत्वेऽपि न विहितनिपिदाचरणानाचरणान्या कृतहानादि- दोष । फरणे मुसमन्यथा दु समिति स्वारोऽप्रगफस्या स्तम्प टु सदुरितादेरभ्यागम , कृतस्य राहलमुहास लाग इति । तथा चात्र विधिनिषेधावेच नियामको जीवस्य भवेता तर्हि निसमुपसरूपसम्बरुपागुभय एप जीवस्य तथा प्रवृत्ती हेतुर्वाच्च , मापाततस्तदधिकार त्याच्यासस्य । विशेषतरतु विज्ञानिनागपि नियमित विटाभिव्यकि, प्रयोज्यव्यापारस्य साभाविकोऽधिकार रवि पदात । प्रवृते चाय स्वरूान मिसन योऽपि दोषान्तयमिणस्तु तस्मरणे दोष सादेव । ती प्रविष्टलाबीवोऽपि दोषभागिति तटस्थ ·विद्वन्मण्डनस्य टीका। मान प्रत्युत्तरयन्ति अतिप्रायमिति । साक्षात्परम्परया सर्वाविष्टसत्खरूपस्यैव सर्वकारणस्पेन द्विर्तृप्रपञ्चे मानाभाव इति भाव । प्रभूणा धमापनोदायोपसहारव्याजेनावहारं कुर्वता पूर्वोक्त 'परात्तु तच्छु।'रित्यन्य. तमविवादायनमधिकरणान्तरमारसन्दित परैणेति केनाप्यनुगृहीतेन विज्ञापिते सर्वानुग्रहाय स्वयमुद्यम्य विवा दायनमधिकरणान्तरं रमणरेणुकामिरसिधाराव्यूहेनोपोवलयति कृतप्रेयसापेक्षस्त्वित्यादि । अनासिधारा प्यूहे निवेशिता केचित्वपक्षीया पौत्रप्रभृतयस्त एव प्रतिवादिन पर्यनुयुषते । तद्यथा सङ्गकर्तुर्न वषर्तृत्वम्, मूल्यग्रहण विना वधोद्देश्यस्तकरण एव हिसवतात् । मूल्यग्रहणात्तु तस्यैवोद्देश्यत्वम् । तथा चेय वक्ष्यमाण- मर्यादाया कारणधारा सद्गधाराप्राया । यत्र प्रवर्तमानो यदि यत्किञ्चित् कुर्यात्तदान्तर्यामिगोऽपि न हिसक्त्वम्, अन्तर्यामिणोऽपि मर्यादाया मोहीकृतत्वेन मेनुरूपस्यपुत्रेणान्यथासिद्धत्वाद, विपयितयाऽन्तर्यामिणोपि कारण सावच्छेदकत्वाच । न चैव मर्यादाकर्तुहिंसकत्वम्, मर्यादाया रिरसाहेतुक्त्वेन खतो हिंसकत्वाप्रयोजकत्वात् । न च रिसाया, अनुदेश्यत्वात् । तदेतदुक्तम्-अन्यत्सर्वमुपसर्जनीभूतमिति । येषामपि प्रकारान्तरं तेषा सर्वमेधीयहिंसावन दोपो लयाधिष्ठातॄणाम् । प्रकृते च यथा वीहीणामवघातपूर्वक्वैतुप्यद्वारा पुरोटाशसम्पादक तया यागनन्यसुखोपपादकव्यापारविषयत्व, तथेह ग्राकृतभावापन्नपदार्थानां प्रकृत्यवस्थाऽऽपादनेनारम्भकसभा बानामप्यवयविना पाकस्थघटानामिव च लीलोपयोगार्थमारम्भभावयोग्यता शुरवयवै सम्पादयितु केषाधि द्विशसन भारते । वेपाञ्चित्कारादिद्वारेदानीन्तनानाम् । निरसनीयभावनिरासद्वारा स्वरूपप्रत्यापत्ता हि भगपत समारम्भ इत्युक भवति । नन्वेवविधाशुद्धप्रपञ्चप्रपञ्चनमेव किमर्थम् , नित्यलीलोपयोगिप्रपञ्च एव प्रस्तूयता सदैवारभ्यता चेति चेत् , सत्यम् , निसारन्ध एव स , नारब्धमपेक्षते, तत्प्राकट्यस्थानत्वेनायमपि प्रपथ प्रस्तूयते, तथाप्यय विमर्थ इति पुनर्ग पर्यनुयोचव्यम् , यतो भगवतो लीलामतिरोभानरूपस्वापदशाया प्रकृया पाञ्चालिकान्यायेनावैदिकी सृष्टि खाकान्तप्राकृतपुरुपचैतन्यसमुदाय सहारभ्यते । सोऽय भारात्मा प्रपञ्चस म्भार , तमन्यथयितु भगवतो लीग । तत्करणे भगवतो न वैषम्यादि । तदेवोक्तम्-कदाचिन्माययेति । सा हि जडसमुदायामिमानिचैतनदेवतैव, स्वरूपानन्दाभिव्यको तिरोभावात्मिकेय स्वरूप प्रविशतीति विवेक । विचिौरसानुभवार्थमिति । शृङ्गारप्राधान्येन नवरसानुभवार्थमित्यथ । तर शृङ्गारानुभवार्थ यमुनादिप्रति फलितचन्द्रज्योत्स्नासेतु समाय) । मर्यादासेतुस्तु वानरानीतपर्वतै रावणस्य नवमरसानुभवाय । वेदात्मास्त सेतु ससारपारगमनाय । गुण्यविषयाणामपि तेपा भगवतादात्म्यपुर स्कृतिक तद्वाक्या वधारणे साम्प्रतमेव मोक्षानुभवात् । यद्यपि निलो मोक्ष , ससारोऽसनेवेति परेषा मत, तथापि ससारदशायामेवापियानिवृत्त्यनि इत्योरनपेक्ष एव वाक्यार्थानुभव पर प्राविर्भावयति । विद्यमानाविद्योऽपि ब्रह्माश्चर्यवलभते, निवृत्ताविद्यो पिन रमते दयाधर्यश्रुतेराशयपालोचगया स्वीयविषयताया सरूपसम्बन्धत्वकल्पन यथा फलानुरोधन ब्रह्मणोऽनुग्रहपदार्थससोऽय ब्रह्मसम्बन्ध इत्युक्त भवति । अविद्या तु तिरोभावात्मकविषयतेव, न भावा: न्तरं, नाप्यभाव इति तत्र तर मुव्यतम् । स्वाटतेयादिवाक्यद्वयम् । तत्र घेदस्य वका । पर्यत कर्ता । शादिपदात् 'सेतुावधरण' इत्यादि । परमवसीयत इति । तथा च पारनिनाणया तथा तथा करणे न कोऽपि दोष इत्यथ । पारे कोऽस्ति यदर्थोऽयमुपम इति चेत्, स एव यस्तमस परस्तात् । तमसोऽपि तात्त्विक रूपम् । इतरथा तममि तदभावे विशुवाभाषप्राङ्गात् । तथाऽसत्पथे निनीया कथम् , सर्व सन्मार्गवर्तिनो भर स्थितीच्छाया एव मुख्यत्वादिति चेत्, सतम्, मार्कण्डेयारीनामियानमिव्यकाान्दात्मकनिनरूपवत्तया माया- स्यरूपपरिज्ञानाथमिति । नव तर्यामिण एव तथा प्रवर्तकत्वमनु, त सेतुसरक्षणेन परीप्सयेति चेतना भोपनाय चेति । अन्तर्यामिग प्रतिमात्रनियामकस्यनावात् । अन्यथा पशुपक्ष्यादीनामप्यतर्यामि परवानगयुद्धारमा । तस्मातत्त्वदीपस्थानीयो वेदोऽय यमन्तर्याम्यप्युपादत्त ते हि संस्कृतो हि स प्रार शुम एस की प्रवनयतीनि सेतुमा देहरादसातर्यामिणो जीवा ससा, इन्द्रियाण्यश्चा , देयता पाणप्रहिण , प्राण सारथि , गन प्रह, गतष्या पुन परमव्योमाख्यदहरक दरेति । ना खतन्त्रस्य केय मपीनता । राजादिमिरपि कदाचित्रसमेनुकायत एवेति विदा युत पतदिति । प्रानो हि सामने 'पम्प जपन्यता प्रमी, भगवास्तु तिरपूर्णगुणविप्रद कामेर भाग्यत इति रामादधते यत शी।

·। सिद्धान्तशोभा। ४९ 'रामो द्विाभिभाषत' इति सर्यो वेदेच्छेत्यादिपगुणसम्पन्नस्तैर्व्यवस्थित एव, नाव्यवस्थित इति तस्मादित्यर्थः । यत्र तु लीलायां लोकदृष्ट्या वेदादिरूप सेतुमुल्लमते, सा लीला न पुरुषार्थपर्यवसायिनी, किन्तु परमपुरुषार्थ- पर्यवसायिनी, सखण्डत्वसमानाधिकरणाखण्डविषयताकानन्दानुभवकत्वादिति हृदयम् । श्रीमदाचार्या एव पक्ष्य- न्तीत्याहुः आँचार्यास्त्विति । पुत्रं बालं वा । यस्य कस्यचिदित्याप्तसाभाव्यानुसारेण प्रतीतिशेषः । यतैमानं पत्किक्षित्कार्योन्मुखम् । पदार्थगुणदोपाविति । मधुरः कूष्माण्डरसः, कटु कारवेलकमित्यादि भगवद्भोगान- नपेऽपि प्रकरणाबोध्यम् । लोकदयोस्तु गजयुद्धादिभिः संभाव्यगानैर्दुर्गमोऽयं पुरुषोत्तगक्षेत्रमार्गः । कदलीय- नावलम्बी सुगमस्तु मालवीमिलनगकरन्दोऽन्यो मार्ग इति धूमादिमार्गोऽचिरादिमार्गधेतीति बोध्यम् । यत्प्रेय- नाभिनिवेशमिति । नैतावता प्रवर्तकदोषः, यथैव स पालकादिः प्रवर्तते, तात्कालिक स्वेष्टदृष्टया तथैवायमनु- वर्तते । निवारितोऽपि प्रवर्तेत, खप्रयुक्तोऽपि वा यदि निवर्तेत, यथा धृतराष्ट्रपुत्रादयस्तदा दैवमेव प्रबलमिति मला प्रेक्षापूर्वकारिण औदासीन्यमेयोचितम् । तथा भगवतो निवारणसमर्थस्यापि जीवानामिष्टानिष्टपरिशानार्थ तात्कालिकप्रतिनिवृत्योरौदासीन्यमन्तर्यामितया तदनुवर्तितं चोचितमेवेति प्रपदकेनाहुः फलंदानार्थमिति । तथा चेष्टमेव ज्ञापनीयं पापणीयं चेति नित्यानुयादवद्विधावेव तात्पर्य, न निषेधे इति भावः । कर्मकारणे । यया प्रवर्तमान प्रति तथैव कारणे । तेन सर्वस सन्मार्गवर्तित्वमपि कृतप्रयत्नापेक्ष्यमित्युक्तं भवति । सूत्रस्य विश्वतोमुखत्यं सूचयितुमवसाने श्रुतमादिभ्य इति सूत्रांशमनुष्य कृतप्रयत्नापेक्ष इति सम्बन्धमात्रार्थपण्या- तिशयेन चतुर्धा ब्याचक्षते । एवमग्रेऽपि कर्मादिवयादिभ्य इति व्याख्येयम् । कर्मण एव फलार्थ नोदितस्या- पेक्षा प्राथमिकी । सेतुपरीप्सयेति सर्वत्र बोध्यम् । 'आख्यातनाम युवा शक्तिः सहकारिणीति मीमांसक- न्यायेनाहुः प्रयतापेक्ष इति । अपवर्तन प्रति न कोऽपि प्रवर्तयतीति लोकन्यायाश्चेत्यर्थः । कथं तर्हि पार्थस्य युद्धे प्रायोपविष्टस्य प्रथम युद्धे प्रवर्तनमिति चेत्, सकामविषये एषा व्यवस्थैति समादधते कामापेक्ष इति । एतेन निरर्थकप्रयनोऽपि वारितः । कामश्र प्रामाणिको, न तु भ्रान्तिप्रतिपन्नो प्रात्यः । सत एव लौकि- कवर्गकामस्य तन्माने सर्गपदार्थलधान्ति सूचयन्त इत्याहु. लोकग्रवाहापेक्ष इति । 'गतागतं कामकामा लभन्त' इति न्यायाद् , ये परिच्छिन्नसुखाकाहिणस्ते तथैव प्रवर्तमाना. प्रवर्तन्त इति लौकिककामनावत्वकृत- प्रयत्नत्वकमैतभितयान्तरितप्रामाण्यमत्र भगवत इति स्खमानप्रामाण्ये तस्य न दोपगन्धः । तत्प्रामाण्ये हि सर्वे सन्मार्गवर्तिनो भवन्त्यिति मूलेच्छव नियामिका । स तु मानसमुष्टिषु सनकादिष्वेव वरीवर्ति, प्रावाहिक्सी तहितेच्छेवेति तस्कृतदोषशायामाहुः न चैवमनीश्वरत्वमिति । एवं न चेत्यर्थः । खकृतसैरवनुरोधा- दिखाहुः मर्यादेति । अन्यथा सामध्ये नवोतारकस सेतुपर्वतानामप्यनुपयोगप्रसादित्यर्थः । खसेव्यख- रूप्पभिप्रायेणाहुः तत्र पुष्टीति । अङ्गीकार इति । सत्यपि मर्यादांशे यथा पार्यानां ततोऽन्यम् । ततोऽप्य- शीकार इत्याहुः इत्याहुरिति । अयमपि पक्ष इति । अपिना खस्य सातव्यं सूचयन्ति । वयं तु कीटे- च्याप्राधान्यमेवोकावन्तः । यथा काम एव मुरूषोऽन्यत्सर्वमुपसर्जनीभूतमिति श्रीमदाचार्यरुतम् , तथाऽस्माभिः कीडैव मुख्यतयोक्ता, सेतुपरी साप्युपसर्जनमेवेति । तेस्तु मर्यादामात्रं प्रकृताधिकरणार्थत्वेन निरूपितम् । मर्या दाया मपि कारणीभूता पुष्टि!क्ता । सा हि स्थायिभावखरूपति श्रीमदाचार्या एवान प्रमाणमित्साहुः नीति. रिच्यत इति । मर्यादोक्त्यैव पुटेर्निर पितत्वात् । तदुक्तम्, निकलकलानाथीभव'दिनि । मायांदिकमगपद्वा- फ्याभ्यपि यासा वाक्यैः सहतानि पुष्टिमुवेलयन्तीति सोलारामुकम् । पूर्वपक्षिणमुत्तरयन्ति तैलादिति । त्वया 'परान्तु तच्छुवे रित्ययिकरणविदूषकेन मर्यादामुक्षुता प्रोक्तः खेवराणागिन शून्यो मार्गो नेत्यर्थः । प्रस्तु- तविचार खिलेन पूरयितुमाहुः फिञ्चति । नाधर्मधर्माविति। भन्न पेचिन्, पूर्व कृतौ यो धर्माधर्मों तदपेक्षा इत्यर्पः । अन्यया विहितप्रतिषिद्धवैयप्य नोहितं स्यात् । तथा य दमदादप्रधानमिदं सममित्याहुः, तन्मवनि. राकरणायाः तदाच्यायिति ! प्रयत्नशब्दस्य पुरुषभावनावाचिनोऽदृष्टवाचत्वाभावाश्याधुत विरोध इत्यर्थः । भधोनात्मधर्म इति तत्यागं सूचयितुमधर्मस्य प्राद् निर्देशः । यथा चैतत्तथा यक्ष्यते । अत्र चाहते-ननु यथावतविरोधमात्रेण क्धं कर्मवादपरतायो सूत्रस्य द्वेष उद्गाम्यते । मैवम्, परस्यैव धारणत्योपपादना 'परादिसधिकरणप्रवृत्तेस्तदुपपादकस 'कृते'लादिसूघस्य यदि धर्मवाद एवामहस्वदा प्रविवादिना धितोऽयं . वि.जि.शो..

·विद्वन्मण्डनस्य टीका। 1 - सूत्रवादी । तयापि स्मांपेक्षा वाचादर्शितेति चेत् , सत्यम् , तथापि विशिष्टेच्छाया अपि नियत्तिदर्शिना मुव्यक्तत्वात्तव कर्मणा विषयितावच्छेदकत्वात्तदभिप्रायानुसारिभिरस्मामी रमगेच्छेव तत्त्वेन निरूपिता। भास्ता चैतत् , तथापि प्रयत्नपदार्थों धर्माधाविति न साचार्याणामाशय 1 प्रयत्नापेक्षाया सातव्येण निरू पितव्याख्यानात् । सेतुत्वेन कमीपेक्षाया तु सेतो खकर्तृवत्वेन खसामर्थ्याक्रान्तत्वेनोपजीव्यविरोधान कर्मवादखातच्यम् । तदुक्त हनुमता 'श्रीमदाशरये प्रतापमहिमा सोऽय समुजृम्भते' इति । अनेक पावनि सर्वचालकाना भगवत्पूर्वप्रसादेन सदृष्टिसमये प्रसादप्राप्त्यर्थ श्रीपरिटधामादुरपस कर्मवादितं हस्तेन परामृशति मधाचार्यपक्षपाती किञ्चति । विधिनिषेधौ किल तव कर्मवादिन कर्मणा तावदस्सीयैर्माध्यै हिंसामयाद्गुणीकुर्वद्भिरीश्वरगब्दमानत्वेन स्वीकृतौ । विहितप्रतिपिद्धयो खरूप तु तत्प्रामाण्येन निर्णयम् । तर विधिविचारे यदि जीवस्य खतन्त्रकर्तृत्व, तदा हिंसादिकर्तृत्वापत्ति । न च वाच्य शब्दाद्वारकव्यापारविशेषस्यैव हिंसात्वम् । तेनाप्यधर्मरूपादृष्टोत्पादनात् । न च निधिवलात्तेन धर्म एव जन्यत इति वाच्यम् । विहितहिंसात्वेन धर्मकारणत्वेऽपि सामान्यतो हिंसावादिनाधर्मननक्त्वस्यापि सुवचत्वात् । विहितान्यहिंसात्वेनाधर्मजनकत्वोच्ी गौरवात् । एवेन बत्वदनिष्टाननुवन्धित्ववोधनान्न दोष इति निरस्तम् । तस्यैव सन्दिग्धत्वात् । वाधसशयो न विरोधीति चत्, न, हिंसात्वेन तनिश्चयस्यापि सुवचत्वात् । तहि विधिवयद्यमिति चेत्, तर्हि हिंसाया, देवता न क्तव्यमन्येन वर्तव्यमिति पोडशिग्रहणाग्रहणयोरिव विकल्पसम्भवात् । अन्यया क्वचिदपि विकल्पानुपपत्ते हिंसात्वनिरुत्यवानन्यगतिकलात् । अयेश्वरायत्त जीवकर्तृत्व, तहीश्वर एवं निर्दोषतया समाधीयताम् । कर्मवादे त्वया तयसरिभि मुप्रसाद मोडितव्यम, यावता त्वयवास्कन्दितमेन वादिन यमासादयाम । तथाहि तु न काप्युपपत्तिरित्युक्त्या तूष्णीभूते कपिवरे तदृष्टनिताचार्यान् स्मृत्वा खयमाहु दिगिति। धजाप्रसारगर यदि प्रयत्नशब्दार्थो धर्माधर्मो, तदा तयो प्रयत्नशब्देनैवोक्तत्वात्तदुपपादकशब्दरूपयोविधिनिषेधयोरेष वैयर्यमु द्वात्रयितु योग्यम्, न तु वद्विषयक प्रयत्नवैयारप्रयत्नापेक्ष इत्ययों वक्तुम् , धर्माधर्मयोर्वैयर्थेऽपि गगवतो राज आज्ञाया पर्यनुयोगानहत्वात् । सेतुपरीप्साया तु भवति धर्माधर्मव्यपेक्षेति, 'लोकवत्तु लीले ति न्यायादिति समाप्तोऽय वाद । अत्र मध्यस्थ श्रीगोकुलेशैराशयते, क्य समाप्तो वाद , यावता प्रवर्तकत्व कृष्णस्य निरः दुश निव्यूढ भवनि । 'कृते' ति सूनन्यायेन सेतुपरीप्साया भगवत प्रवर्तकत्वस्य केनापि प्रकारेण सापेक्ष त्वात् , विध्यर्थस्योपयोगे तमारा प्रवर्तकत्वे तस्यापि प्रवर्तकलात्तनिषेधानुपपत्ते , सापेक्षत्वसूत्रानुपपत्तेथेति हि विवदन्ते वादिन । सत्य प्राची दिगेव चन्द्रोदयवती दिगिति प्रागेव निर्दिष्टाऽस्माभिरिति जानन्तु । भय हि चन्द्रोदय खतन्त्र , न विधिगोवर । तस्याऽनित्यत्वात् । नियाविर्भावशालिनस्तु कय कर्मजन्यता स्यात् । विध कार्यस्य सर्वस्य कार्यत्व एव किं नियामकम् ।, येन कारणल्पना। कारणजन्यस्व चेत्, कारणानिर्णय तस्यैव ग्रहीतुमयस्यलात् । यथासम्भवमन्वयव्यतिरेकी शब्दानुमाने च माने स्यातामिति चेत्, मन्वयव्यतिरे- स्त्ति कार्यत्वकारणत्वयोदभयोग्राहकमिति फलितम् । तत्रातिरिक्तकारणताया मानाभावात्कारणताघटकदलयप्रद्दे प्रत्येकमन्ययव्यतिरेकयो प्रयोगलाभावाद्विशिष्टस्य चानतिरेकाद-क्यव्यतिरेकाम्या तयो कारणत्वेऽनपस्या नात् । एव कारणत्वामहे शब्दानुमानगम्यमपि न कार्यत्वादिकम् , व्यावहारिकार्यकारणभावस्या वयन्यतिरेका हाधीनत्वाद्रपुत्पत्तरभावात् । खण्डनकारस्तु चार्वाकानुयायी, कारणत्वादिकमसदेव मन्यते, तच्च प्रन्यस्य सिले प्रमहर्षे व्यतीविष्यति । वन्त सापसम्बन्धरूप कारणवारिक सत्त्वपटित सत एप, सथ सवानुगमिति ममतादरीति । तत्र च सेतुपरीप्सा खतो गन्तु समर्थस्यापि टीलया, क्षेत्रलतावलम्बनन्यायात् । एव विष्यथ: शानेऽप्यप्रवृत्त प्राचीनकर्मसहस्तान्तर्यामिण प्रवर्तकवे सहकारिगवान्तर्यामिणोऽन्यथासिद्धि ये मन्यन्त तेषा विध्योऽप्यन्ययाशिद एव, प्राचीनकमभिरेवापपत्त । विघ्यथज्ञानान्वयम्यतिरेक्सहचाखानमप्यन्ययातिविशाण कारणत्यमहकम् । अत एव प्रचीनकर्मणामपि रिध्ययज्ञानमूलकत्व तत्तत्कर्मभिरेवान्ययारिदम्, किन्तु विधे साम्त्याय तरोधोपयोगे वक्ष्ये विधे पोहपावे पुरुष एव प्रवर्तको विधिवासुपीय पुमानियेक प्रकार । प्रवतंत्रत्वमिलापुरपारपेयत्व निराकृतप्रायम् । प्राचीनकमणी विध्यविमर्शप्रमोपयोपीवार- नैश्यप न प्रानबरवम्, तत्पनरन्तयामिण एव । तस्वखानेयेऽपि तावसमापेक्षया टापवान् । पास ·५१ - प्यत्वं परगतमेदव्याप्यत्वं वा । आये पटतादात्म्यवति घटे स्वगतभेदाभावास्यभिचार । अथ पटे घटभेदाभाव धेयमित्यादी मेदाभावातिरिकस्यैव तस्य राम्प्रतिपत्ते । आरम्भणाधिवरणे च तस्यैवानन्यत्वपदार्थत्वात् । यतो न द्वितीयः, परगतपटाद्यनुयोगिकमेदस्य घटतादात्म्याव्याप्यत्वानीलघटतादात्म्ये लक्षणसमन्वयेऽपि घटतादात्म्या- घटे समेदाभावेन वैय्यधिकरण्यादिति । एवं च खतादाल्यस्थ सर्वन जीवप्रपञ्चसाधारण्यानहीगरे खस्य सामान्यलक्षणप्रत्यास निस्थानामिषेवो न स्यात् । विज्ञान विशिष्टं च पदार्थजातमेतेनोक्तम् । विशिष्टाधिकरणता. मेदाच न पर्यायता । ज्ञातो घट इतिवद्धटत्वरूपसत्ताया सर्वइविज्ञान विषयताखरूपसम्बन्धात्मिकाया अगरिकमेव हानम् । तेन विज्ञानस्य लौकिकचाक्षुषविरहेऽपि न क्षतिः। घटत्वं साक्षात्करोमीति तु शुकिरजत साक्षारकरी- न्तेनोच्यमान तीर्यान्तरीयाणामपि । सर्वस्य प्रमेयत्वाहीकारात्। तथा चेदानी मोक्षापत्तिरिति तु चरमतत्त्वा गीत्सादाविव दोषगुणानामननुगमादुपपनम् । इदं चैकविज्ञानेन सर्व विज्ञानं व्यावहारिक्मामान्यलक्षणाटा- नस्यैर फलोपधायक्लासमाधेयम् । नैयायिवास्तु नहीदं मोक्षसाधनशानम्, 'तमेवे'यादिविरोधार, किन्तु सर्वज्ञतासाधनप्रनेदः। तथा च सुवर्णवजाते रेवेवस्या अन्वयाद सुवर्णत्वसामान्यलक्षणां दृष्टान्ततयोगदायेश्वर- सिद्धान्तशोभा। व विभ्यर्थो नाद्धा प्रवर्तको बभूव । वस्तुतो ज्ञापकं शास्त्रं सवितृप्रदीपादिवदुदासीनं न कारकमित्येव बीज विध्य- प्रवर्तकरवे । तदुक्तं साधनं व फलं चैवेत्यादि । न चानोक्तदोपो भगवत्सपि समानः, उद्दिधीपादेर्जडे कर्मण्यसम्भवात्तत्प्रयुक्तत्वस्य च प्रवृत्ती स्वीकारे भगवति दोष. परिहरणीयः । स च भोगेन क्षपयित्वा दोषान् सम्पत्ती तात्पर्येण। न चैवं भागवतनियोग इव श्रौतनियोगेऽपि संपत्तौ तात्पर्यमस्तु । तात्पर्यस्य चेतनधर्मत्वात् । प्रवर्तकत्वमप्येवम् । एवं समाप्तो वाद इति। यि विशिष्टायामेव विध्यर्थोऽपि प्रविष्ट इत्यालोच्य पावनिर्विचित्रे. च्यारूपध्वजाधिरूढः पूर्वपक्षं करोति ननु जीवानां नित्यभिन्नानामिति । चेतनवाञ्चिद्रूपब्रह्मामेदवा- दिनं प्रयाह अणुत्वेनेति । चेतनत्वेनामेदे साध्ये व्यापकचेतनत्वमुपाधिरित्यर्थः । ननु नाई महाशाप्यमेदवादी, किन्तु कनीयान् स्वतन्त्रोऽश इत्यंशत्वमेव साध्यत इत्युक्ते प्राह एकदेशेति । 'पादोऽस्य विश्वाभूतानी' त्यैकदे- शस्थायित्वोक्तरित्यर्थः । पृथगंशत्वं यात्र निराक्रियते, एकदेशे नियतसम्बन्धादुपचारः । सादृश्यं मेदघटितम् , तद्गुणसारन्यायात् । तथा चांशलममेदवादनाधान्येन मया निराक्रियते, न तु भेदघटितम् । तथा च कीदृशोऽय. मंशाधिभाव इति पृच्छामि । भेदघटितस्यास्स महद्भिरनीकारात्, अन्यादृशांशस्वस पारिभाषिकलादिति पूर्वकारिकोपदिष्टांशत्वं मन्यमानान् महतः कुमारान् प्रति कपियरेण पूर्वपक्षिते त सम्भावयन्त एव प्रभवः प्राहुः मुख्य इति । भवानपि कस्यचिदंश इति हृदयम् । कचिदंशत्व प्रसिद्ध न वा, यदुपचारादंशत्वमुच्यते। तद्तशक्तिमत्वं चेत्, ओम् । चेतनाशफेरझाकारात् । अस्मिन् चेतनेत्युक्तानियतानुसन्धानविषयखप्रकाशत्वं तु फलितोऽर्थी गोयः। तथा धर्मिणो लोलाभिनिवेशे यादशतादात्म्य पुरस्कृल्ल सहारा स्वयशोरूपकार्यव्यवहारक्षमत्वं तादृशता- दात्म्यमंशलम् । अत्रैवं सूत्रकृता दूपणपरिहारः-परिणाम फत्मप्रसक्तिगिरवयवत्वशब्दव्याकोपी दोषी, तमारा निर्विषयविज्ञानवादेऽपि तो स्याताम् । मायापरिणामाभ्युपगमात् । विषयितायास्तैरनलीकारात् । सर्वाशनाध्य- समेय स्यात् । अध्यासेनांशमैदानिरूपणात, निरूपणे नान्योन्यात्माश्रयानवस्थापातात् । अयमपि व्याकोपः । निरयस्तरूपानिरूपणास्कण्ठितव्यापारात् । वैकुण्ठस्तु ततस्तादृशनिर्विशेषादमावर्तते । सर्वे वेदा यत्पदमामनन्ति'। व्यापारनिरूपणे तु विषयताया एव व्यापारानुप्राहिकाया सतस्त्वनिरूपणावश्यंभावादिति । एवं तादात्म्यलक्षणवि- पयत्वेऽनौपचारिक एवांशत्वे धुने तदनुरोधाङ्गदसहिष्णुरभेदस्तादात्म्यमिति तान्त्रिकविप्रलब्धेन वादिना यदि भेद आराझोत तर्हि बजलेपे तदूपर्ण दृढयन्ति एकविशानेनेति । स्यादेवं यदि नीलघटयोस्तादात्म्यमिव तादाम्यं स्यात्, दव्यगुणामेदेऽपि द्रव्यलगुणत्वादिना तै दस्यापि वादिभिःखीकारात् । न चैवं सत्तादात्म्यम्, ब्रह्मत्वघट- वादेरपि सत्त्वरूपत्वाविशेषात् । किच किमिदं भेदसहिष्णुत्वम्, न तावद्भदण्याप्यत्यम्, तदि खगतमेदव्या- एव तादात्म्य, नीलघटयोस्तु मैदसहिष्णस्तदिति चेन; सम्बन्धताविशेषतादात्म्यत्वस्यातिरिकत्वात् , मेयाभि- एव परगतमेदव्यापकत्वमपि प्रत्याख्यातम् । नापि भेदसमानाधिकरणत्वम्, नीलमेदसमानाधिकरणावेऽपि ·विद्वन्मण्डनस्य टीका। पिज्ञानमेकं नित्यं चेति ज्ञानादेकस्येश्वरस्य निमित्तत्वेन ज्ञानादेव तदवच्छिनसामान्यकार्यताज्ञाने कार्यत्वावच्छि. सर्वज्ञानमिति पर्णयन्ति । सांख्यास्तु स्थूलसूक्ष्मपृथिव्यादिदृष्टान्तेनाव्यक्तप्रकृत्यनुगतं सर्व ज्ञातं भवति, परिणामदृष्टान्तव्यतिरेकेण सुवर्णसण्डाः सुवर्णमिति सामानाधिकरण्यानुपपत्तरित्याहुः । खसिद्धान्तविज्ञानादन- योविवेको विदुषां वेद्यः । ननु नव्यनैयायिकर्मीमांसकानुसारिभिः सामान्यलक्षणा न स्वीकृता, तत्कुतो वेद्यतां ब्रह्मतादात्म्यम् । स्योक्तदृष्टान्तानङ्गीकारे श्रुतेरप्यनवकाशपराहतलात , सर्वमानाभावेऽप्यनिष्टाभावात्। तत्वज्ञान मर्यादेयमिति चेत् न, दृष्टान्ताभावात् , सामान्यलक्षणाझीकारात् । श्रुतेरुपपत्तिस्तु तार्किकसांख्याभ्यां यथामत मन्तव्या । तथा च ब्रह्मवादिनां कि सम्पन्नम्, कथं च ब्रह्मतादात्म्येन रार्पणानं सार्वश्यापत्तिश्चेत्याशते 'ने चेति । तत्वज्ञानजनितेति । यद्यपि योगजधर्मोत्पादनार्थमेव योगानुष्ठानम्, तत्त्वज्ञानं तु चरमशानद्वारा मोक्षस्वरूपयोग्यमेवोपादीयते, नादृष्टद्वारकम् । मध्ये सर्वज्ञताकपने मानाभावात् । तत्वज्ञानमेव सर्वहता यदि तदा तत्त्वस्वरूपं विचारणीयम् । ननु तत्त्वज्ञानाद्धर्म उत्पद्यत इति कश्चिदभ्युपैति । धर्मसाधकलाद्विद्याया', 'आत्मानं चेदिति श्रुतेः, तथापि तत्त्वज्ञानजनितालौकिकतेजस एव धर्मपदेनोक्तिरिति साम्प्रदायिकाः । अथवा 'यस्मिन् विज्ञात' इति वाक्यप्रामाण्यात्तत्त्वज्ञानस्य सर्ववस्तूपनायकत्व खातन्त्र्येणोच्यते, सर्वधारकखा- दिना तज्ज्ञाने सर्वज्ञानसम्भवात् । दृष्टान्तस्त्वेकदेशेऽपि भवतीत्युपनायकत्वं धर्म उक्त । य एवं वेदेति गुणफलं तु तत्त्वावान्तरधर्मप्राप्तिरपीति वादिनोऽभिप्रायः । तत्त्वखरूप विचारयितुमुपक्रमन्ते या सौम्ये- ति । तादात्म्यपक्ष एवायं दृष्यन्तः साधीयानित्याहुः अनुपपत्तेरिति । ननु मृत्तादात्म्येन प्रकारेण सर्यमझाने मानाभावः, संशयानुपपत्तेनिरासात्, देशान्तरीयघटो मृन्न वेति संशयानुपपत्तेस्तत्र मानलाराम्भवादिति नव्य- तार्किकानुसारिणा केनचिदुक्त तन्निरासाय सदेवेल्यनुभवमुखेनाहुः सदेवेति । यथाऽधुना पश्यसि समिति तथैव प्रागासीदियर्थः । तथा च पूर्वापरदशायां सदित्याकारकं सर्वज्ञानमुक्तम्, प्रमेयमिति प्रमेयखप्रकारकज्ञानाच सर्व प्रमेयमिति ज्ञानम् , अतोऽनुमितिशब्दादिरूपं सर्वविषयकम् । प्रमेयखव्याप्याभिधेयलवत्सर्वमिति परामर्शस. म्भवात् । एवं शक्तिज्ञानस्य च तद्धारच्छिन्नप्रकारतान्तर्भावण कारण विशिष्टे शक्यभावेऽपि शाब्दबुद्धेः सर्व- विषयलात् तादृशशाब्दज्ञानप्रयोज्यप्रत्यक्षमप्येकविज्ञानेन सर्वविज्ञान पश्यामीति प्रतीतिव्यङ्ग्यलौकिकविषयलाभावे सिद्धेऽलौकिकविषयताया एव साम्राज्यात् तस्या एवात्र सन्दर्भ प्रतिष्ठापनीयत्वात्, न तु सामान्यलक्षणायाँ निर्बन्धः । अत एव 'सामान्यप्रत्यासत्तिरिय निरूपितेति नियन्धः । अपि च प्रत्यक्षरशलेऽपि चक्षु.. संयोगाद्यनन्तरं घट इति पटलप्रवारकं ज्ञानं खानुव्यवसायादी कारणं वाच्यम् । तत्र च घटत्वप्रकारकपट- विशेष्यकज्ञानत्वावच्छिन्न एव कारणलात्ततो जायमानं ज्ञानं घटत्वावच्छिन्नघटान्तरविषयकमपि स्यात् । मनुष्यवसायेऽपि घटत्वेन घटावगाहने घटान्तरमादाय विनिगमकामावात्, अनुव्यवसायं प्रति विषयत्वेन हेतुन्वेऽपि तादृशज्ञानप्रत्यक्षे तादृशज्ञानत्वेन कारणत्वे व्यवसायविषयीभूतघटादेरप्यनुव्यवसाये ज्ञानविशेषणत्वेन मानार, तस्य च पार्यतापच्छेदकं पटखप्रकारज्ञानत्वं पटलप्रकारकपटविषयकताशानुव्यवसाये घटावप्रकार कज्ञानत्वेन कारणतायां तत्रत्यपटविषयताया यावद्धटसाधारण्यासामान्यलक्षणासिद्धिः । न च सामान्यलस णायास्तद्धर्माश्रयमुख्यविशेष्यताशाल्यलौकिकप्रत्यक्षएवोपयोगादनव्यवसायीयविषयताया ज्ञाननिरूपितविशेषण तावच्छिनत्याग तसिद्धिरिति याच्यम् । ज्ञाननिरूपितपिशेषणतानवछिनाया अपि पटवकारतानिरूपित मुख्यपिरोप्यताया अतिरिकखानीकारसम्मपात् । अन्य, तथा सति तादृशविषयताया घटाशे व्यवसागो- पनीतत्वेनाप्यौकिकत्वसिदेनशानाय सर्ववस्तूपनायकत्वं सर्वतस्तुनादाम्यं विनाऽनुपपनमित्यनुपपत्तिप्रति रान्धानमाहितवाक्यप्रामाग्यमहिम्नेव प्रपयस्य प्रमात्मरत्वसिद्धः रोऽयं सामान्यलक्षणाशानलक्षणोभयसाधा रगमार्गमुद्द्योतयन्दी गगननिर्मुक्कयामातुरशक्तिरिय सीमन्तायमाना-रिवरिषयतायामुपारम्भयितुं नयन यायिको भीम व प्रत्यवतिष्टते, सत्तिविषयतासम्पन्न हानत्वावनिं प्रति सत्तिविषयतासम्बन्धन शानरपेन कारणनम् । एवं र सनिापस्यापि विषयमेदेन यारणता नास्तीखा पराकान्तं सूरिभिः । तदेयं म्यवस्थितेताविरज्ञानयलारप्रमेयमिति जायला प्रमेयमानमायातम्, सबाटौशिकविषयताशा पेगी निय॑मीकः पन्थाः । एवं भुवयोपटाभने प्रयूहनायक पाराधिकप्रतारितो अन्यरधर्मरात ·ध्यन्ति तदादुः प्रवेशानन्तरमिति । अर्जुनस्य भगवलेन प्रवेश इत्समिसन्धिः, साक्षारसयोमुत्तो, परम्परया ( ३ योम- चानन्दजनकतावच्छेदकमनुगतं सहृदयः परिपश्यतीति शुमाक्षर्यादिव एवंविधिविशेषस्य बोदवैशिष्टयस्य च योपियार्थबोध इत्येतत्सर्व मनसि कुर्वन्तः सूत्रकारमुपस्थापयन्ति प्रकृतेऽपीति । अधिकं त्विति । अधि- कविषयतावत्वं महत्तम् । भगवदिति । गीतामु द्वादशाध्याये भगवदुक्तेत्यर्थः । सन्तुष्टाज्ज्ञानभक्योर्विषयी. भूतात् । 'आवर्यव'दिति श्रुतेः, 'मत्प्रसादा दिति स्मृतेः । आनन्दप्राकट्य श्रुतिरूपासु, अत एव शुकादिषु, अन्यथा तद्वर्णनानुपपत्तेः। भावदर्शनं तु नानापि, ज्ञानप्रधानत्वात् । आनन्दानां लक्ष्म्यशानां वा प्राकट्यम्। एव मुकाः, शुकादितोऽपि विलक्षणाः। शुके श्रवणकीर्तनं सर्वदा, श्रुतदेवप्रसने सरयं च ।सनरादरथ । एवं देवर्षिप्रमृतयः तैरुपसृप्य इति । लीलानुकरणं वा गुणेत्यादिनोचम्।योग" प्रसादं सर्वतो नित्यतृप्तिलक्षणम्। तदुतम् न शोचतीति। चिन्ता कापि न कार्येति।न भोगसामग्रीसम्पादने लौकिकपदार्थमाइति । समः सर्वपु जलादिष्वपि । तेनैव भोगसामग्री सम्पादयति । भगवानपि तत्त्वे तत्त्वान्तराणां प्रवेशमनुमनुत एवेति परत्वेनेत्युक्तं भवति । एवं निरपेक्षत्वमानेण न कृतार्थतेत्याहुः भक्तिलामेति । भगवचरिनचित्रितचित्तगमः प्रवेशानन्तरमित्यर्थः । तदनन्तरं मचरणारविन्दे प्रविशतीत्साह विजयरथेति । दशनामातिरिचनामकरणम् रथ एव भगवान् कुटुम्बतां प्राप्तो विजयार्थम् । भगवतोऽपि नामरणं वादिविजयार्थम् । सख्यस्य चायमतिशयो यखवीयर्यादेस्तद्वारा प्रकटनम् । पार्या अप्यातपनादिधारणेन, पारसय सत्यस्य विजयोपहारसमर्पणेन दर्शयि. सिद्धान्तशोभा । मन्वानो व्यासाशयमविद्वान् शहते ननु नात्माऽश्रुते'रिति । सूत्रशङ्खला तोलयन् किलायमिदमाह । मन गिरिराजोऽस्य मुख्याकुरेण प्रणवेन प्रतिपत्ति समादधात्विति मुख्यान् प्रत्याज्ञापयन्ति अंवेदनिति । विचारयन्निति । अग्नेः प्रणवस्य सजीवनौपधस्येवाकुराः, भावप्रधाननिर्देशात । क्षौद्रमिव मधुराः, लाश्च त्रयो देवा गुणरूपा इत्यर्थः । ते च प्रणवाश्रितोद्रीथादिविद्याविदांवराणां नित्यानुभूयमानसमाधि- विषयाः कपिलविनोदास्पदा व पदाधाः परप.ष्टिसहस्रोत्तरलौकिकैरनुभवैन शक्यन्ते निवारयितुं तथैव जीवाः प्रणवांशत्रयात्मकाः प्रादुरारानिति विचारयन् । स्वयमेवेति सम्बन्धः। उत्पत्तिपदार्थव्युत्पत्तिवैचित्र्ये प्राचां सम्मति प्रमाणयन्ति तदुक्कामति । विष्णुखामिनां संमतिरिति प्रतिभाति । तं प्रति भगवतोक्तमित्यर्थः । अनित्ये जननमित्यादि। उत्पतिरसत्सत्तापादकसत्तारूपा यदि तदा जननमिति न्यपदिश्यते । रूट्या अनिस्तु प्रादुर्भावार्थ एवेति नित्से परिच्छिन्ने पञ्चभूतकिरणसमाजे तत्त्वात्मके तान् समूह्य तत्र निजानुभवविषयतायाः सम्बन्धलाहीकारः समागमः । संयोग इति केचित् । अधिष्टातृत्वे संप्राप्ते यथा कश्चिन्महाराजो मौक्तिकावलि- पर्यलतविज्ञान विराजितचन्मणिगणप्रभाच्छादितपदायिको भवति । नित्यापरिच्छिन्नतनौ । नित्य- निजवैजयन्तीरूपविषयतालिष्टोतरीयप्रसातिसजसामग्रीसन्निधाने सन्निहितमहामणिरिवेति श्रीमदाचारस्मान् प्रति व्याख्याय दर्शितमित्याहुः । इति । तदुक्तमिति सम्बन्धः । एवं च विषयतामात्रलक्षणसत्त्वेन प्रपये विषयविषयिताभ्यां जीचे नित्य परिच्छिन्नेऽणी, जीये 'य आत्मनि तिष्ठनात्मान'मिति रीला खावेश इति वा । प्रयोविषयितया खरूपे तादाम्य निरूपितसंसर्गाप्रयत्नानीकाररूप प्राकव्यमेव विधति, न सूत्पत्त्यादि. गैदपर सम्मतियाक्यमिति निष्कर्षः । वैजयन्तीसम्बन्धिपदापनपुष्पमगिकिरणादिसम्बन्धाज्जीनो ज्ञातनिज- तत्वात्मको भवतीत्युक्तं भवति । ननु पूर्व वाक्यभेदशतिस्तथालमवादीरित्युपालम्भात सोऽत्र कल्पेऽपीति चैन, प्रादुर्भावरूपविशेष्येण प्रयाणामपि सिद्धान्तनिकर्षात् । यद्युतत्तिरेका स्यात्, तथा रासनेन तस्या एव प्रकारमेद उक्तौ युज्येत । प्राकट्यं तु प्रकारमा सरूपविघयताया ऐक्यादेकविधमेति प्राकट्यमित्येव चकारात्रितयन्न योज्यम् । तेन प्राकमेकमेव । विशेषभेदात्सा जननादिपोत्पत्त्यादिभेदैविशेष्यत इति तदर्थो बटव्यः । तदुर्योधत्यमिति । दृष्टान्ते तु मुबोधम् , तथापि दृष्टान्तो बोकृप्रत्ययार्थम् । यादृशो घोद्धा तादृशो दृष्टान्तधर्मः स्फुरति । सहदयतु चन्द्रनिष्ठाहादजनकतावच्छेदकं चन्द्रमुखोभयसाधारण प्रतिपयते, तच विलक्ष- णविषयतारूपं सादृश्य मेदामेदसाभारणं च । तत्र दृष्टान्ते पुरुषान्तरेण भेदेन गृहीतधर्माणां तत्रैव दार्शन्तिके मल्याख्यात्मशक्यत्वात्तादृशमर्थ दृष्टान्त पुरस्कारेण श्रुतिर्योधयति । तत्र यथायथं सामान्ययोविशिष्टयोद्धपुरुष सकानां पुनः प्राकट्यमपि फलबाट सम्भावयन्तो मुत्तोपमुप्यत्वं दर्शयन्ति स्वगुणेत्यादि । एते ससाय - ·विद्वन्मण्डनस्य टीका। क्रममुक्ती, परन्तु साक्षाप्रवेशे चरणारविन्दस्थानम् , । नामितु न भक्तिः, किन्तु मर्यादा । ते चे वैखानसाः प्रोक्ता नामीपद्ममहाश्रयाः । अयं वै ब्रह्मलोकोऽत्र क्रममुक्तौ प्रतिष्ठिता'। समुद्र एकायनमिति । भापो नारा' इति न्यायात् । भगवन्नामात्मिका वागेकायनमिति । तात्पर्यभेवायनमिति तात्पर्यम् । उदके दधिसंवलि- तोदके । जलभेदप्रकाराश्च तद्रसाविष्टस्तदात्मको भवति । पूर्वदृष्टान्ते स्थितिरुक्ता, द्वितीये प्रवेशः, रसो रस्थत इति माधुर्यवदभिव्यज्यमानानन्द एव, न व्यञ्जकशृङ्गाराद्यात्मकः । ज्ञान विषयताविशेषात्मको लयचेतनधर्म एव, न जडधर्म इति 'विज्ञानधन एवे' सादिना वदनाह ने प्रेत्येति । अत एव विषयताशून्यत्वलक्षणं प्रेत्यभाव निरा- कुर्वन्नाहुः भिन्नत्वेन प्रतीतिराहित्यमिति। किन्तु प्रमेयत्वेनाभेदमेव साक्षात्करोति । चकारात्तादारम्येन प्रपञ्चयोगमपि शासित । महावाक्यार्यविवेचने सदंशस्यापि विषयमात्रात्मनः परिप्रहः । तथा च सर्वज्ञतासम्पत्त्या पारिभाषिकचैतन्यस्वाभाव्यं निर्विषयत्वं परेषामभिमतं प्रत्युक्तम् । स्ववेद्यत्वस्य खरूपसम्बान्धस्यानपोहवरूपस्य व्यासाभिमतस्यास्माकं पक्षपातात् । तत्तादात्म्यस्फूर्तिर्गतिः सा प्रपश्यसाधारणीयाहुः आदीत्यादि । सर्वेषा वेदान्तानामिति । भगवत्तात्सर्यग्राहकमानत्वं निबन्धोतवेदादिचतुष्टयसाधारणं वेदान्तत्वं प्रपश्चितम् । तत्र सृष्ट्यादिनिरूपकाणामुपासनादिनिरूपकाणा श्रवणमननादिशिरस्कानां साक्षादेव ब्रह्मणि प्रामाण्यं समन्वयपदार्थ इत्यर्थः । नन्वीक्षत्सयिकरणमिदं न समन्वयाधिकरणमिति चेत्तत्राहुः फैलितमिति । क्षत्यधिकरण एवामिन निमित्तोपादानत्वं नियूंढम् , सद्रूपेण चिदंशस्येक्षतेरेव विषयतात्मनान्वयात् । निमित्तत्वमपि खात्मकोपादान- प्रत्यक्षविधयेति बोध्यम् । तथा च चिदंशमाने लयः साधनं, प्रेयस्त्वेन चिदंशे प्रवेशः फलमिति फलितार्थः । योग्यत्वं खाविषयकप्रतीत्यविषयत्वमेव । सर्वतः परमानन्दमेकीकृत्य तत्प्राकट्यं न ह्येतलोकाधिष्टानं, चिन्तु सर्वात्मभावाधिष्टानमिति निष्कर्षः । इदमेव मुतिफलीभूतफलदानार्थमवतीर्णखमेव । मुक्त फलान्तराभावमाशङ्कते न च न स पुनरिति । प्रमाणमार्गेति । ज्ञानमार्गेसर्थः । ये चरणार वि दपुष्पन्धया, ततोऽघिका अलकालयः, पुष्परसस्यानन्दस्योभयत्र तुल्यत्वेऽपि मुखारविन्दस्य लक्ष्मीमुखार विन्दसम्बन्धः । चरणारविन्दस्य तु तस्याः पाणिकमलसम्बन्धः । सवन्मधुत्वं पुनर्मुखारविन्दस्यैवेति हृदयम् । तदुक्तमिति । मुक्ति विहारफलम् । न भक्तिं स्वाधरसुधाम् । तथापि मुक्तित परावृत्तौ संसारपात इति विभ्यन्तमाश्वासयन्ति न हि तेषां तत इति । किन्तु चरणारनिन्दानन्दमकरन्दं गृहीला पीताम्बर वत्तद्विग्रहं निर्माय परिधाय च दोलायमानकुण्डल परितो गायन्तीत्साहुः लीलाविग्रहमिलादि । अनादिवाश्यः मिदं वेदवत्प्रमाणम् । प्रायस्तेषामेव लीलाविग्रहधारिणामिद वाक्यं तापनीभ्य उनीतम् । तापिनीना खर- पमाहुः स चेयादि । स च श्रीमन्नन्दराजकुमारनवजलद इत्यग्रिमपरामशांत सम्बन्धः । सुधाष्टियोग्याना वृन्दावनकलास्वरूपाणा स्वरूपं वेणुगीतेनेवासां लीलागयत्वादुक्तप्रायम् । पुनः सम्भावनाया गीतगोविन्दोऽपि कदाचिद्रेणुसुधासशीति चिरकालेति । पूर्वमुप्तं व्रतचर्याया वसाहरणे, तदनु समुदितं वक्ष्यमाणाभिलापरूप वीज यासा ताः । प्राचीनेति । घृहद्वामनपुराणोदन्तं स्मारयितुं फ्लरसमयं पोजमाहुः फैलसारेति । तत्कुङ्कुमपदयोरनुरागेण सह यो विलासो, हृदयस्य तदभिलायो वीजमित्याशयः । परिजनः राखीभिरेय कृनो निरोधो, न गुरूजनै, त. प्रस्तुतलीलाऽज्ञानात् । सख्यस्तु सर्व जानन्ति । इतोऽधिक भगवचरणदास्यं मा जानन्तु, तथा सत्यम्मन् सरजा. वरिष्यन्तीति तरसमक्षं निरोधेऽपि प्रतिक्षणविविधव्याजेन गुप्तपर्यया गोदोहनादी च स्वस्यैव गोरिव मृदुगतागताभ्यामातेन्द्रियैरन्त करणभूमिकाकर्षणं यासा ताः । पर्जन्यः फल- भावनः रा च धूमज्योतिराद्यात्मक, वन ज्योति पदार्थो विरहतरणि , शब्दस्तु धूमवोके, सलिल श्रीयगुनायाः सरगनलम्, परनो वनमालासम्बन्धीत्येवमात्मको विरहपर्जन्य पूर्वावस्थायां तापातिशयं परोतीति तयः मानेत्युतम् । ततो निशामुसे इति । सध्यनीराजनावरार इत्यर्थः । प्रियागमनेन सम्पन्नं संपदं प्राप्त यदिष्यवोवनम् , भावभेदेनायचित्र्येण घ, तेनैव सेचन परस्परावलोकन हारजलसेचनीडेय, तत्र रपिमय बहुगम् । शुभ्रता कपूर इव । श्यामता प्रहार इति, तेन रोचनेन मुरापालविवासो हासः । पलितं घ कामधेनुवद विविधभावस्चिर्यगारोक्नम् , तेन वियशं च परिजनपृतलबादिकमतिकान्तम् । तरलं च एकाशमात्रापर्याप्तम् । रचिरं च भावोद्गारि विलोचनयुगलमुमयमुभयो , तेनैव मध्यपसिना ·१७१ , पभूमिकायां भगवता सह क्रीडेदिति भावः धर्मप्राधान्येन जीवयतीति व्युत्पत्तिस्तथाऽन्युत्पनं पक्षमाश्रित्य तथा भगवता तदनुसारिसूत्रेण चांशत्वं तिरिकाया अनभ्युपगमेनामेदे सादृश्याभावात् । अभेदमादायैव सादृश्यमिति चेद् अतिकोशलमिदम् । यतः किं. तेन सादृश्येन, येन बलात्तया व्याख्यायते, यथा भगवति खाभेदतथा जीवेऽमेदः, विशेषतस्त्वपि गरे प्रकटित म्बोऽपि विषयताविशेष एव । जीवलोकोऽपि नाविद्या, किन्तु दहर एव। न हि भविद्यायो सरूपतो जीवो लोक्यते । एतेन सत्त्ववयवाविका एवाशपदव्यपदेश्याः, द्रव्यस्थामाव्यवेचिश्यात् । स्यूल्य हिस्यूलेन्धन• म्भवात् । ज्ञाने चाशत्यम्पपहारो विषयताहत इति सर्वतत्रनिदान्तः । यनान्ये विषयास्तम त एपशिाः। खविषयत्वे खविषयतेषांशत्वमिति हि भगवदभिसन्धिरिललं पावेन ! नन्वंशत्य, तथापि सरोकेऽद- नाशिनि तत्प्रवेशानुपपत्तिरिलाराइते नन्पिति) तयोवहिःस्थत्यान्तरस्थत्वयोः । ब्रह्मगस्तु 'न चान्तर्न यदि मस्य'ति न पहिष्वमाभावेनापि । नया जीयबन्तवादको मनास्टष्ट्वैव जीवस्लिपति, स्थिसनुपम सिद्धान्तशोभा। विहितो निरवधिरसभावो भाविलीलासम्बन्धी, स एवानुसे रतिरूपो यासु । नैतासां रत्युत्पादक सख्यन्तरमन्तरास्ति, किन्तु लोचनमात्रेति मुग्धालमुक्तम् । अन्न शालभूमौ हरिताकुरायां प्रियाः प्राप्ताः, प्रभुः पुनस्यैस्तरां विपुले च कलिन्दजापुलिने रासवलयाकारे नभोवलय इव यमुनानीरापर्तसगुद्राद्गाः पाय- विला खयं च निपीय विराजमान श्रीमत्वामिनीनां साभिलषितसुधया पूर्णः काहं रस निधिमिव स्थाप- यामीति विभावयन्नेव मजवरवधूमी रचितां निजसमाजात्मककदम्बिनी लताखण्डवीथीमिय पश्यन् , निजा या प्रिया नाम सुवर्णवादिनी प्रसादरूपैव मुरलिका, तस्या अव्यक्तमधुरो गुप्तसकार आकारान्तो विभावयितुम- सक्यो नितरां रागृद्धो यो गतिस्तेनानन्दयति । प्रियानामध्वनिश्रुत्या तदावापन्नाः सर्वाः करोतीति कुमारः चौमारभावाविष्टः श्रीमद्रोकुलचन्द्रमाः श्रीमानवजलाधिपरिधिः सुधां पूर्वोक्ता ववर्ष, पुनः श्रीगोवर्द्धनपरिदृढो मूल्या सर्वत्रैव लोकान्तरव्यापितया वर्षिष्यति सुधाधोरणिमादौ प्रादुर्भाव्य कूजितेन तदनु 'बर्दापीड'मित्या- दिना निजलोकव्यापक सुधाकरिष्यतीति न ज्ञातुं शक्यम् । यत इदं पर्य खयमेवावातारयत्, ततः पूर्व वर्णनाशक्तिवज्ज्ञानशोरपि तिरोभावादिति भावः । मर्यादेयाँ भक्तिमार्गमर्यादया । अत एवाहुः भैजन- मिति । श्रयणादिप्रकारेणेत्यर्थः । तेनैव सर्व पुष्टि पुष्टिपुष्टियेति । दिगिति । एषः श्रीगोकुलमार्ग इत्यर्थः । वृन्दावनकलानाथकिरणाकृतो यमुनापरपारतीरोगतप्राशपनिनववनवीथीप्रत्यमकुञ्जमार्गोऽयमिति । निग्धोऽयं मार्गः, स्नेहमयत्योक्तेः, शुद्धभावप्रसादाचेति तन्मार्गगामिभिः पितृचरणेविरती निरुपितं, तत्तनपानुसन्धेयमित्यभिसन्धाया. अलं विस्तरेणेति । गार्यादिकप्रवाहायनुसारिविस्ती- मार्गेण तादृशा नौ पर्याप्तमित्ययः । तेन गार्गेण गान्तर एवं प्रमजेन तु धागोकुलरम- । पूर्व दृष्टान्तमुपेनांशलं तत्साधारणमुक्तम्, यदेत्या दिना दार्टान्तिक एव सूत्रस्मृतिभ्यामंशत्वमखण्डविषयताविशेषरूपमुच्यते, उभयथापि पूर्वकल्पे योवेशि- ध्यात्तदंशलवैलक्षण्यं प्रतीयते, उत्तरकल्प सूत्रस्मृत्यादिप्रमाणव्यवहारातादृशव्यवहारविषयलमेवांशत्वम् । अन्यथा ताशांशखव्यवहारस्य निर्विपयलापत्तेः । यथा 'कः प्राण्यार' 'एष धेवानन्दयती'वि ब्रहा. व्यवहतमिति । श्रुतिरादिर्ययोः स्मृतिएनयोरित्यतद्गुणसंविज्ञानबहुप्रीहिः । अन्यथा तु सौनं भगवत्स्मृति- सिद्धं चाशत्वमुपजीव्यान्तर्यामिनियम्य शुतायुक्तम्, तस्य नानुपपत्तिरित्यर्थः । अन्योऽचित्वाय छिने खस्मिन् खनियम्यत्वानुपपत्तरित्याशयः । अथांशत्वप्रसिद्धौ प्रमाणप्रसिद्धिरित्यन्योन्याश्रयादुपचरितमंशत्वम्, अंश इवांश इति, सादृश्यं च खप्रयोज्यत्वादिकमेवेति चेत्, तहि या चिदंशत्वप्रसिद्धिरनश्य वाच्या, अन्यथा सादृश्यस्यैवासम्भवात् । चेतनासादृश्येनैव भगवद्वाक्यमिति चेत्, चेतनाया भगवदीयव्य- इति हि सादृश्यव्याख्या । अंशत्वे किमायातम् । तथा च तत्प्रसिदिरन्येपणीया मनीषिणा । विस्फुलिला इति चैत्, किममी स्थूलारम्भका आरभ्या वा । नायः, अवयपिनोऽनारम्भवत्वात् , नान्सः, भारम्मकाणां विभागा- भापात्, प्रतासंगतेध, विस्फुलिङ्गपदेनाशत्वाप्रतिपतेव । कियाशान्तरवग्न ममांशस्तस्मान्ममैवेति । प्रतिव योगनिमित वजन्तरमिवोत्पयन्ता ते, तथापि जीवरूपचिदंशसाधारणमंशय तु दुर्घटम् , सत्य ·विद्वन्मण्डनस्य टीका। १८. ब्रह्म जीवादान्तर, जीवतो दातरं वेति, दान्तिकत्वं त्वविद्यासत्त्वासत्त्वाभ्यामित्युत्ते प्राहु, हेन्तेति । ह। प्रव- साभावे निगमोऽप्यनुपपन्न इति सर्वदैव भगवति स्थितिरस्माकं भवता प्रत्यपादीति हर्ष. । पुनः शकते तत्त्विति । मिभागश्रुत्या व्युचरणपदेनांशत्वं न्यायेनेति । तुल्यमिति । श्रुत्यादिमिदृष्टान्तेन प्रतिपनमप्यंशत्वादिधर्मवत्त्वं बोवैशिष्ट्यानिर्णयमित्यर्थः । निर्णयस्वरूपमाहुः स्तुसस्त्विति । तुशब्देन 'सर्वत पाणिपादन्त दिति पाठ- भ्रमनिरासः । यद्यपि पादानां सान्तत्वादेववं पाठेऽपि स एवार्थः, तथापि 'सर्वत' इत्युक्त्या प्रसिद्धपरिग्रहे यानन्त्यमपि पादादेः प्रसत्तम् । तथा च पाणित्वादिकं शब्दमानं माभूदिति परिच्छेदोऽपि ब्रह्मखरूपान्तर्गतः। स च ब्रह्मत्वव्याप्यविषयते । अत एव 'सर्वत-पाणिपादान्ते' इति मार्कण्डेयोक्तिः। पाण्यादीनामाधिदैविकपा- प्यादिरूपमित्याशयेनाहुः यथेति । जलनीलमणिमुक्तजले तावत्त्वयि वां तावत्त्वमपीत्यर्थः । ननु यदवच्छेदेना- न्ततत्त्वं तदयच्छेदेन ब्रह्माभावप्रसङ्ग इति चेत्, न, अनन्तत्वेनैव तन ब्रह्मसत्त्वाभ्युपगमात् । अवच्छेदाभावेऽ. नन्तत्वस्य स्वरूपतोऽविरोधात् । किन्त्वन्तवत्वावच्छेदकं नानन्तत्वावच्छेदकम् , तस्य खतो निरवच्छिन्नत्वात् । अन्तवत्व एयापच्छेदकापेक्षणेनोमयोपपत्तेः । अनानां नियमनं व्यावृत्तियुद्धिं जनयन्ति ते अन्ताः कटकमुदि- कादय इत्यलाकृतोऽर्थ. । ब्रह्मधर्माणामव्याप्यत्तित्वमेकविषयत्वावच्छेदेनापरविषयत्वाभाववत्त्वं विषयताना खर- पसम्बन्धत्वकल्पनाकरपनाभ्यामनुचिन्तनीयमित्याहुः मन्तव्यमिति । परानं परस्मै प्रयच्छन्ति किञ्चेति । यद्भवता प्रश्नविषयस्तदुत्तरेण समाधीयत इति किंशब्दचकाराभ्यामर्थः। चशब्दसमभिव्याहृतकिंशब्दस्यार्थान्तरो- परमार्थत्वमिति । प्रवेशः 'ब्राप्येती' सत्रोक्तः, स यदि शुद्धे तदा स्वीयविषयतायावत्र सम्वन्धत्वकल्पने. नार्पणं युक्तम् । अन्ययोपाधिनिवृत्तौ प्रवेश उपचर्येत । स चोपाध्यभावस्वरूपः । तथा सत्युपाः प्रवेशोऽयं यदधिकरणमानतापत्तिर्न तु चिदंशस्य । वस्तुत उपाधे. प्रवेशो यदि कारणे लयन्यायेन, तदोपाधेः कारणमुः पाध्यन्तरं मृग्यम् । तस्य तु सर्वतो नावानीकारान्न सम्भवः शुद्धचैतन्ये । उपाध्यनुप्रवेशस्तु भावरूपेण न संभवति, किन्वधिकरणात्मकनाशलक्षणः। सोऽपि न संभवति, विजातीये ब्रह्मणि तन्नाशायोगात् कारणेनाशस वृत्तेरेव लयपदार्थत्वात् । रजतस्य तु शुक्त्यवच्छिन्नचैतन्यमानत्वे रजतावच्छिन्नचैतन्ये तस्य लय इत्यत्र विनि- गमकाभावः । किंवा स्वकल्पकाविद्याया तस लय., सस्था. सत्त्वेतर इस तस्य पुनरुद्धवापत्ते । तत्प्रागभावो नष्ट इति चेत्, अविद्यैव मूलाविद्याया प्रविष्टा रजताकारतया, सह च प्रागभावेन, तथापि कारणसत्त्वे कायो- पादावश्यंभावाद्रमविषयपदार्याना तत्तत्त्वेनेश्वरेच्छागोचरत्वे मानाभावाद , भावेऽपि वा पुनः पुनरुत्पादापत्तेः । तम्मात्तद्रजतस्य चैतन्यमानत्वमेव विषयताविशेषात्मना मन्तव्यम् । तत्सम्बन्धत्वकल्पनानुरूपो यथा चेतन्यख- भावः प्रकृतिप्रवर्तकत्वानुरोधात्सिद्धः । स च वैज्ञानिको, नापिका, अर्थक्रियाकारित्वतदभावयोर्विषयताविशे- घेणवोपपतेः । अन्ययाऽविद्यायामप्येवं पर्यनुयोगप्रसज्ञात् । स्वरूपविषयतादृष्टान्ताव हि सन्ध्ये सष्टिः । इद मेव 'ततः सत्यं प्रपद्यत' इत्यारीना विषय. । असत्त्वमपि मतान्तरसिद्ध यत्तदिन ख्यातिवादे विस्तीर्णमिति । अयोग्यतेति । नित्यप्रविष्टस्य निल्याप्रविष्टस्य वा प्रवेशयोग्यलानिरूपणाहोके तयाऽदर्शनादिति भावः । संग- यात्ममपि योग्यताशानं प्रकृते न संभवनि, प्रवेशकोटेः प्रकृताया अप्रमिः, गृहप्रवेशन्यायेन प्रवेशस्य चारा तत्वादयन्तिरापादकत्वादिति । चेदियारावार्थः । योग्यतानमा शब्दप्रमाया गुण, तदभावो दोष प्रतिमन्पर- तापछेदकतत्तवाहिन्यावच्छिन्नः । स च गुणोऽमावो पा खप्रतियोगिज्ञानप्रमाविषयाभिधायरलोभयसम्बन्धन पदनिष्टसादरापदोधारपितृत्वेन वत्तृ निष्टः यहासम्यन्धन श्रोतृगतयति विषयात माहुः अत्रेदं विचार्यत Th भिमानाममिनाना वा जीदाना मी खाधियाऽसम्भलायोग्ताहानं दोषः, योग्यतामाना भागो येलपि पिचारः । तत्र सविषयोऽयोग्यता । एकपदा भरपदार्याभावतत्सम्बन्धिपदार्थप्रसायकयं परे दोगमन्ध । स च प्रमभ्यकपदाऽगरम्य जीयम्प प्रपेशामाव. फेनावपारितोऽन्वयम्यतिरेषण, प्रासापान पपरगान बानुगतेष दुबलात् । एवं योग्यताप्रमाया पिण्यनिरूपणातदमागम्मन्थोऽपि पदे दुर्यरः । यति प्रमाणः प्रमा, ना तर जीवप्रवेशप्रमापि प्रमाणावति तदुपारमितुदोपाभावे परिशेषारा भोर्गत पर्यो । पदोयो सयपि याश्यम् । इटापादृष्टापे पदमतगम्बन्धेनेव म्यवरांध्ये मिस्वाक्ये ·सिद्धान्दशोभा। ५७ तथा दृष्टेः । मन तु लोकन्यायेन यांधावतारो न संभवति, धर्मिब्रह्मणोऽयोग्यत्वात् । न च जीवयोग्यतामादाय ब्रह्मप्रवेशाभावः प्रमाविषयः, प्रतियोगिकोटिनिविष्टनमायोग्यत्वात् । न च शाब्दविषयत्वे वाधकाभावः,प्रवेशेऽपि समानत्वादियुकं विचारपर्यवसानायाहुः तथा चेति । उत्तरीया शब्दवकोर्दोपासम्वन्धादित्यर्थः । तथा च वैदिकशब्दमानस्यादुष्टत्वेऽलौकिकगोचरवावस्यापि प्रत्येनुमशक्यत्वाद्वाधनिरूपकधर्माणां ब्रह्मण्यनिरूपणेऽपि तदा निरूपकधर्माणां निरूपण संभवदुतिकगिति व्यवस्थिते चेत्यर्थः । कचिद्वैदिकवाक्ये 'यजमानः प्रस्तुर' इत्यादी मतान्तररीत्या लक्षणाभ्युपगमेऽपि ब्रह्मविचारखाराज्येऽभिधैवाशासिद्धा विजयतेतमामिल्याहुः ब्रह्मविदामिति । तेषां न लक्षणया वाक्यार्थबोधः, शास्त्रदृष्ट्योपदेशे मुख्यार्थवाधायनवतारात् । 'लक्ष्याई ब्रह्मे-'यादय उपदेश! 'एकथैवानुद्रष्टव्य'मित्यादिभिः संगमनीया इत्यैक्वचनेनाहुः श्रुतिरिति । श्रवणमात्रेण प्रमाजननीत्यर्थः । न चैवं मीमांसावैयर्थ्यम् , प्रमाणानां परसराविरोधार्थत्वात् । मीमांसाया अविरोधोऽपि ब्रह्मणः समखाभाव्यनिरू- पणेन श्रुत्यर्थ एवेति चेत्, किं तेन, मीमांसाया अपि तद्विजिज्ञासस्वति श्रुत्यर्थत्वात् । कथं तहिं सर्वेषां न थीती प्रमेसत आहुः ग्रहणालामयेनेति । भाविद्यकात्मयोग्यताज्ञानेन दुष्टाशनजन्येन । 'ज्ञानासनशलाकेयं प्रसादाजनचित्रिता । लेसनी प्रभुवर्याणां नूनं वेनोद्भवा प्रभोः।' शानाजनाभावविशिष्टमयोग्यताज्ञान प्रतिवन्धकम् । तत्त्वज्ञानाभावविशिष्टमज्ञानं यथा मुक्तिविरोधीति हि खनेश्वरः । तेनाज्ञानानिवृत्तावपि तत्त्वज्ञानं नित्यमुखाभिव्यतिफलं जनयत्येवेति तन्मतम् । भचे सहकारित्न. मिति चेत्, भन्यत् । प्रकृते तु ब्रह्मणि जीवप्रवेशो विचारविषयः । तर वास्तवे बाधज्ञानेन प्रतिवन्धानिर्णयास. भवे प्राप्तेऽप्ययवाक्यालौकिकप्रमाणानपेक्षात्प्रवेशपदार्थ निरूपणीये तादात्म्येन खस्मिन् प्रवेशमिदानीमनुसन्धाय परस्मिन्नपि तादात्म्यस्य सम्बन्धवं प्रमया परिकल्प्य पाध एवावधारणीयः, यावद्विपयतानिरूपकस्य ज्ञानत्यने- मयावधारणादित्याहुः नान्यथयितुमिति। किन्त्वयोग्यताहानमेव बाहिर्मुख्यायधृतगिति तदेवान्यथयितुं युक्तमिति भावः । सीधारणजनेति । तथा चादुष्टहीरकमणिमन्त्रादिवददृष्टविशेषजनकम् । 'फल विशेषकामः स्यमन्तक संरक्षयेत्' 'अपि वाञ्छितलौकिकादिफलार्य गोपालमाराधये दिलादिनित्यानुमेयवेदवाक्यमूलकावारस्मृत्यादिस. झापात् । नैतदेवम् , पाषाणतुल्यत्वाचेति विप्रतिपन्नसाधारणजनानुभवेनान्यथयित्वाऽष्टाजनक तत्तदिति न वक्तुं शक्यम् गुरूपसत्तिमिता सत्पुरुषेणेति भावः । गुणजन्यशाब्दहाने दोषजन्यमयोग्यताज्ञानं न प्रतिवन्धः कमित्यतानुरूपं दृष्टान्तमाहुः च पित्तेति । समर्पणात्पूर्व प्रावाहिकस्य समर्पणानन्तरमिदंप्रथमतया सिवा प्रसा- दरपेनोपभुजतः प्रावाहिक कापट्यादिप्रयुक्तमज्ञानं पुनस्सन्माहात्म्यज्ञानं न तिरोधापयति । तस्मादोपविशेषाजन्य- स्वमिव गुणविशेषाजन्यत्वमपि यापप्रतिवध्यतावच्छेदके निवेश्यम् । यथा मम देह इति प्रत्यभिज्ञादिगुणजन्य देहात्ममेदज्ञानं चैनोऽहमित्यादिप्रावाहिकदेहामेदज्ञानाप्रतिवध्यम् । अन्यथा यागादौ प्रतिनं स्यात् । न चैवं देहाध्यासोच्छेदप्रसङ्गः, इष्टापत्ते । फर्माद्यधिकारित्वस्य देहायच्चिमात्मन एवोपपत्तेः, देहवाबन्धस्य च मेदा- भेदसाधारणत्वात् । मम देह इति मेदेनाप्यध्यासस्य परमते संभवात् । कयं सर्वहं चैन इलायमेदावस्था, पत्यम्, तथाप्येतज्ञानस्य मभेति ज्ञानाविरोधात् । सिद्धान्ते स्वहं चैत्रो मेरो येति मानानां प्रामाध्यमेष, चैया- देखत्तदवच्छिन्नात्मखरूपत्वात् । यत्तु शारीरकमीमांसायां 'बामणो यजेते'लादिवाक्यानि देहमेपापिउर्वन्दी- सध्यासप्रन्येऽभिहितम् । ताल धीमहि । यहादेरात्मकर्तृत्वात् , अन्यथाऽनमनः पटानुपपतेः । न बाह्मणदेहाध्यासावच्छिलस कर्तृत्वे खर्गशरीराभ्यासावच्छिन्नस भोक्तृत्व संभवति, पयधिकरण्यात् । पलानुरो- भारपूर्वदेवाप्यासविशिष्टतत्स्मृतिसंस्कारादिविशिष्टवर्गदेहाण्यासादिपरमराया यादिप्रसासतिसापेक्ष साझमन एव। 'ब्राह्मणो यजेदेवि प्रतीतितिरस्य गायत्रीन्यायवानोरात् । अत एवाई बाह्मण इति सामा- नायिकरम्पमुपपद्यते । ननु ब्राह्मणायेति चतुर्दान्तोद्देश्यत्वं देवतायं युधम्, न त प्रामणोऽहमित्यादिश्यमान्दा. पानाम् । सत्यम्, विदसैव चतुर्यस प्रथमान्ता समधात्पनात् । न चैवं सम्मा सदं यज इत्याशापतिः चतुभ्यां एव तद्वोपक्तात् । न चैवं प्रामणोऽदमिलादेरपार्परत्वम्, न पान देववारपेन पागल प्रवीयते, परन्तु सिदनिर्देशतया गायकत्वात् । एवं शुदमावापिननन्यत्तमपि तहास लिसनिर्देशयति नातिप्रसाः, वि.सि.शो.

·विद्वन्मण्डनस्य टीका। शिस्तु केवलस्यास्यैव व्यजकत्व सिद्धनिर्दिष्टय यज्ञोपवीताधिकारिकत्ववकर्माधिकारप्रसङ्ग इति मायभ्युपदेशस्य व्यक्त्वावश्यकत्वे उपदेश एव विशुद्धततचन्यात्वं तहलकम् । प्राङ्गणमुपनपीतेति श्रुतेः, पूर्वमपि प्राह्मणत्वा- जीकारावश्यकस्वात् जातिपक्षस्य सार्यभयाध्याप्यपिरद्धदेन नानाजातिकल्पनाकलहप्रसत्वाद्विषयताविशेषाये- ऽपि चतुर्यन्तं तद्वितीयार्थोद्देश्यतादेर्देवतात्वेनैव व्यवहारात् । यथा 'ओमित्येत्तदक्षरमुद्गीथमुपासीतेति प्रती- कादावुद्गीथावययोङ्कारादी देवतात्वं विनोपास्यत्वानुपपत्तेः । तथा च व्याकधर्मर्व्यवस्थिते चेतनात्मधर्मे ब्राह्मण- खादी 'जन्मना जायत' इत्यादेः विपरीताचरणाच तद्विनाशमभ्युपगच्छता सिद्धान्तकदेशिनामप्याधुनिकानां वृथा भ्रम उपेक्षणीय एवेत्सलं विस्तरेणा अंत पवेति । 'आचार्योऽन्तवासिनमनुशास्ती'त्यनुशासनसम्बन्धनाचार्यपर्व मतुयर्थः। भावार्योऽन्तयामिशक्तिमान् , अन्तयामियार्यकरणार्य गृहीतलीलाविप्रहः। स आदिराचार्यो यो घेदवे. दान्तकृच्चावतारी। तदाऽवतारोऽपि तत्सम्बन्धात् । ततः खमेषंविधस्वरूप कविगोप्यतया प्रतिष्ठापयितु देशान्तरवि. नियुक्त स्वावतारे यं खाविष्टमाविर्भावयति स भाचार्यः। अन्यथाऽन्तर्यामिणःप्रतिजीवं व्यवस्थितनिजरूपस्य प्रतार- क्ता स्यात् । औदासीन्यऽपि दोपद्रष्टत्वासहिष्णुत्वात् । न हि विधिनिषेधप्रवर्तकस्यौदासीन्य घटवै । अत एवोक्तम् -ये मन्यन्वे पापकृतो न कश्चित्पश्यतीति नः। तांस्तु देवाः प्रपश्यन्ति खश्चैवान्तरपूरुप'इति । इन्द्रियदेवाःकदा चिदुदासीना भवेयु., अन्तर्यामी तु दोपानिवारयन् गुणेष्वेव योजयेत् । अन्यथेन्द्रियदेवतातुल्यतया व्यर्थतापत्ते । किन्तु सस्यैव वेदतुल्यप्रवर्तकतायां वेदवैयपित्तदस्थानीयत्वेन वेदप्रामाण्यनिर्धाहक्माचार्य प्रकटीकर्तुमनु- मेने । सोऽयमाचार्य उपनिषदाचार्यवान् वेदेति । तदुक्तं मन्तव्यमिति । सूत्रकारमन्याचार्यत्वेन मारयन्ति अत एवेति । यत एवं गुणजन्यं ज्ञानं न याधप्रतिवध्यमत एवेत्यर्थः । शन्देति । स्वतन्त्रो रप इत्यर्थः । श्रुतिः कृजित मूलं यस्य वर्णनात्मकस्य । तयोरमेदस्वादात्म्यं रसतात्पर्येण । तेन च मर्यादाननुसन्धाने पुष्टोऽर्थ. फलतीति हृदयम् । मूलत्वं खतन्त्रत्वम् । यद्यपि यागीयपशुहिंसाया विहितत्वप्रतिपादकमिदं सूत्रम्, तथापि वा यथा सामान्यनिषेधो न बाघको मिन्नविषयत्वात् , वशित्वप्रतिपादने प्रसिद्धाशलानुपपसिन बापिका । भदृष्टदशरथादिपदानामिव प्रमेयत्वेनांशपदवत्वेन वोपस्थितांशपदार्यान्वयसम्मवात्तदनन्तरपर्यालोचनायां शप्ति- पो विषयताविशेपारमनांशत्य पर्यवसास्यते इति भावः । किञ्च श्रोतविनियोगस्थले प्रकृतिप्रत्ययार्थयोर्व्यवधाना. भावारकर्मत्वान्वये तदपेक्षितक्रियान्वयायश्यकत्वमेव द्वितीयादिश्रुतीनां प्रावल्यम् । एवं तृतीयादिश्रुतिप्वपि ययाययम् । तथा च वैदेऽपि श्रुतिपदस्य प्रकृतस्त्रेण सङ्केतालौकिकवाघाभावायनपेक्षत्वेनाव्यवधानेनैव योधक- त्वमगिमतम् । सर्वस्य चानुभवोऽव्यवहितः, मानाधीना मेयसिद्धिरिति न्यायात् । लिङ्गज्ञानपदज्ञानादीनामेव मानलात् । तव ज्ञानं विषयताविशेषान्वयि फलम् । नधुरादिकं सत एवोपयोगेऽपि विषयताश्रयं गृहाति, वनापि ब्रह्मण एव मानलम् । 'चक्षुपश्चच.' श्रुत्या । तदर्थच करणशक्तिरिति वक्ष्यते । खप्रत्यक्षमात्रेणोपनि तमनुभवं पदार्थपदेऽभिषिच्यानुभवविशिष्टस्य पदार्थत्वे ततदर्थविशिष्टानुभवस्य वा पदार्यत्वे ध्रुवे पदार्थासा- इर्याय तत्तद्विपयताना पाठिंकोऽन्वय इत्युक्तं भवति । एवं च समन्वयवारस्यमपि, ज्ञानविषयताया एव सर्व- त्रान्वयादिस्याहुः इत्येवाहेति । न खनुभवविषयतामियांद्यर्थे प्रमाणान्तरमदर्शयत् । अनुकूलतत्वेनापि शब्दो पयोग इत्येवकारार्थः । यत्तु ज्ञानमादाय प्रयोज्यप्रयोजकत्र्यवहारामावास्यं तत्र शक्तिनिर्णय इति समन्वयानुः पपत्तिरिति । तत्तुच्यम् । विषयताध्यमादाय व्यवहारसाम्राज्यात् । नैयायिका प्रत्यपविष्टवे नैर्नु प्रवेशति । इन्तेति । ह । अक्षरात्मके मन्दिर प्रविश्य तत्र विभयो भविष्याम इत्यनुशयः । शो भाषाहुः शसस्थास्योपान्तरप्पननाय निरापदम् । तया च तारामापात्मकन्दावनहरि- ताकुरः यः । एवं तन्मयतया व्यापकत्वमेवोदीरितम्, 'आसामहो' इत्युक्तः । तदेव पाहुः । अगुरिति । चरणारपिन्दयेशुपत्परिमण्डल इयर्थः । तबाहीति । योवैशिष्टया टान्तदाष्टांन्तिकयोरन्वययोध इत्यर्थः, भयायिकपदापातेनाभ्यतमः प्रत्यवतिष्ठते सदितदिति । प्रामाणिकलागाह भुतिस्मृतीति । तदुदाहरति सवा' पनि इतिचीयारमा साक्षिणोऽप्यहनउयवेपतात् । सहर्मयस्यानलिखितमेदवात् करोत्यादिप्रतीवेषान्त : करणापरिछन एवोदयातत्र जीववव्यवहार विपक्ष एक मिसान्तानुसरणविषमताया एप करोवेर्यदवोपदेन । + ·। सिद्धान्तशोभा।' ५९ सम्बन्धः प्रतीतिसिद्धस्तदवच्छिन्नलसम्बन्धवसीफाररूपा ब्रह्मणो लोके कल्पनेति व्यपदिश्यते।सेयमविद्येति वाप. गण्यानुसारिणामेकेषां परेषां मतम्। खलपैकविषयतायाः सार्वश्यरूपायाः खीकारेऽवान्तरविषयताया अपि तत्र सत्त्यात्तदनशीकारनिवन्धना पूर्णवास्फूर्तिः। बङ्गीकारानजीकारी व कार्यकल्प्यौ सर्वेषां विद्यावादिनां चाविद्या. प्रवृत्त्यनुरोधात्वचिदपि समानाविति । विज्ञानमयः प्राणेषु' । प्राणमये खव्यापारप्राणन विशिष्टेऽपि तझ्यापारस्य विज्ञानसाध्यत्वात्तत्रापि विज्ञानमयो व्यापकः, तस्य विज्ञानस्य बुद्धित्तित्वभ्रमनिरासाय 'अन्तज्योतिरिति । नियविषयताया एव ब्रह्मसम्बन्धलायेति तत्त्वम्।अत्र परमते युद्ध्यवच्छिन्नत्वमपि पुद्धिधर्मः, अणुत्वमाध्यासिक ब्रह्मणि जीवव्यवहारनिर्वाहकम् । स्वरूपेण तु ब्रह्मणा जीवो व्यापकः, दिकालाधनवच्छिन्नानन्तचिन्मानमिति यावत् । न्यायमते च सर्वमूर्तसंयोगी । मतद्वयेन चैतरप्रत्यवस्थानं वादश्योः । वागीशचर्चायां तु चर्चायाम. सन्तावधाननियतायां युगपधिप्रतिमत्तयोऽपि श्लेषतः प्रामाण्यादेवि संभाव्यन्ते । इतरथा प्रत्येकविप्रतिपर- तया अन्थो व्याख्येयः । व्यापकलाभावे श्रौतीमनुपपत्तिमुद्भावयति तत्यमिति । जीवपदवाच्योऽनयछिन। चिन्मात्रेण वा । विधिप्रसिद्धिः श्रोते ब्रह्मणि, निषेधो पटादी सुलभः । न्यायनये तु स सर्वमूर्तसंयोगी न था। विधिप्रसिद्धिराकाशादाविति । 'न हीति । तत्यपादिसिद्धाणोरित्यर्थः । अमेदखसिद्धान्तानुरोधातत्वयादिनोऽपि कोरिविवादाङ्गम् । लौकिकानुपपत्तिमुद्भावयति फिञ्चेति । सकळशरीरव्यापकतया तदवच्छिन्नत्वेनेति यावत् । दाटन्तिके सन्दिग्थे न्यायमवतारयति न चेति । एकदेशिसुखानुभवितृचैतन्यस्य पक्षत्वे याधः, तद्वारणाय सर्वेत्यादिविशेषणम् । न चैवं पक्षतावच्छेदकज्ञानादेव साध्यसिद्धः सिद्धसाधनम् । अवच्छेदकावच्छेदेन साध्य. सिद्धरुद्देश्यखात् । संयोगसम्बन्धेनात्मशून्यतत्तच्छरीरावयवे समवायन स्वरूपेण वा यत्तित्वं साध्यम् । परिच्छि- मवृत्तिमिन्नगुणत्वं हेतुः । य एवंविधो गुणः स खाश्रयाधिकदेशत्तिरिति सामान्यतोमुखी व्याप्तिः । यथा वायोः प्रत्यक्षस्वसन्देहे तदीयस्पर्शस्य प्रत्यक्षत्वम् । तथा चन्दनावयवानां प्रत्यक्षाभावेनानुमानस्य चानुकूलतास्फूर्ताव प्रवृतेः शीतस्पर्शदेशवर्तिस्पे मानाभावेन न दृष्टान्तासिद्धिः। अनुमानेनाणुत्वमिति। पक्षधर्मतावलादित्यर्थः।पके निरुक्तसाध्यासत्ये धर्मिणो व्यापकत्वपर्यवसानादिति भावः । दूषयति हेत्यसिद्धेरिति । यथाधुतानुरोधेन कय. चित्सिद्धी सिद्धराधिनमित्याह साध्येत्यादि । सिद्ध जीवस्येति। जीवस्य सिद्धे इत्यन्वयः। तथा सति संयोगेन तच्छ्न्यदेशे सिद्धौ तदात्मानं विहाय हेतोः सिद्धिस्तत्सिया च तत्सिधिरित्याहुः अन्योन्येति । यत्तु समवाये. नाधिकदेशवृतित्वे साध्ये तदेशस्यात्मत्वापत्त्यैकदेहेऽनेकात्मयादप्रसरः । राम्वन्यान्तरेण साध्ये सिद्धसाधनम् । मेयायिकैरपि कालिकविशेषणविषयसादिना तदशीकारात् । समयायेनैवात्मातिरिके शानायनभ्युपगमस सेपी सत्त्वादिति, तनोच्यते निरुतकालिकादिततत्सम्बन्धातिरिकासम्बन्धेन साध्यता शीतपशंदेरपि तथैव, तत्मसक्षदृष्टान्तसिद्धानुमानस्य तथैव प्रवृत्तेः । अत एव देशान्तरस्पारमलापत्तिरपि प्रत्युत्ता । भतिरिकसम्बन्ध फल्मनापेक्षयाऽपयवानामेव तम गमनं किमिति न रोचताम् । एपमात्मनो यैभवमपीति चेत्, मैवम्, तदषयवा. मामेकैकशो वा तावत्सम्बन्धकल्पनापेक्षयाऽतिरिकासम्बन्धकल्पनाया लघुलात् । एवमात्मनोऽनन्तमूर्तकियाधी. मानन्तसंयोगकल्पनापेक्षया तद्धर्मशानसम्बन्ध एवातिरिफ इसपि लाघवम् । न तु चाई ज्ञानवानिति देशान्त. रामनगाही प्रत्ययो युष्माकं माधकः । शीतस्पर्शस्तु स्यादधिकदेशत्तिः, हृदये चन्दन त्यमिति प्रत्ययादिति चेत्, सत्यम्, भनेय चन्दनसम्बद्धशीतसर्शसम्बन्धवदात्मसम्पदशानसम्बन्धस्स गुणादिसम्बन्धस्य चाई शानवानित प्रत्ययविषयल्यात, ज्ञानविषयस्य देशव्यवस्थयैव ज्ञानव्यवस्थोपपत्तेः । पटादिज्ञानस्य च शुद्धारमाधिकरणकस. मेवेति किमनुपपलम् । अयं पानुभवः शीणि मुसभिलादिरूपः मुससम्यन्धो पा, ससत्तया यादवच्छेदेम प्रतीयते तन सामययतां नापेसते, सम्पन्धविशेषेप सप्रतीत्यैवोपपसे । म चैपमवच्छेदकाल सेषां दुर्घतम् । भवच्छेचत्यस्यात्मनोऽननीकारेऽपि मुसज्ञानादेरेव तत्त्वातदयनियममुगादिसम्बन्धस्यात्मनि प्रतीतिविषयत्वात् । एवं च न गन्धामन न या ज्ञानादेरिति निष्कर्षः । अपि च चीतः मुरनियुरिलस प्रलपस प्रमसमुभयवा. दिसिरम्, तय समिहितावयवासिनो (रस्स) पुष्पप्रतिनो वा गम्यस्योपनीतभानमेव । लौकिकषितापि शफिरजतायावप्राणजोतियुफ परसामः । स भवन्मदेवपर्यारो स्परिकसमिकरंगावेऽपि तदन्तगि ·विद्वन्मण्डनस्य टीका। गन्धनत्यक्षानुदयात् भ्रममानस्योपपायत्वात् । अत एव प्राणादेद्रव्याग्राहकत्वम् । अनन्तावयवसंयोगापेक्षया लाघनाराग्निकर्षमानोपपादनार्थमवयवसत्त्वाभ्युपगमे स्वसंयुक्तदेशावच्छेद्यत्वमेव वैज्ञानिक सम्बन्धोऽस्तु । कुछ मसंस्कृताम्बरवर्णप्रत्ययोऽपि न स्वाश्रयाभ्यागनियन्धनः, किन्तु खाश्रयसंयोगावगाही, न्यायविदा कदाचित्ते- पामपि स्फटिकारुण्यवज्रममूलोऽप्यस्साकगतिरिक्तसम्बन्धावगायेव सः । स चान्ततः सर्वज्ञविषयतैव सम्बन्धप• देऽभिपिच्यत इति विवादमन्दिरगवाक्षान्तरम् । कुसुमारण्यसम्बन्धोऽप्यनेन व्याख्यातः। तदभिध्यानं च सौत्रम् । स्यादेतत् , अन्तर्यामिदेश एवाणुजीवदेशो वाच्यः, निविडयोरेव मूर्तयोः समानदेशताविरोधेनानयोस्तेजसोरिव विरोधाभावात्, श्रुतिस्मृतिविद्वत्प्रतीतिप्रामाण्याचेति चेत् , एवमेतत् । एतेनेति । विवादलोलास्थभ्रमरोक्ति रियम् । पूरणसम्भवादिति । भ्रमरमोग्यादृष्टेन कमलाययवानां पूरणसम्भवादित्यर्थः । अन्यथानुपपत्ते- रिति । उत्तानुमाने परिच्छिन्नत्तिभिन्नगुणवस्य कारण विहाय कार्य आपाततो दृष्टस्य रूपादेरपि सम्भवेन तत्रापि निरुक्तसाध्यखीकारे घटरूपस्य पटादावप्यतिप्रसज्ञात्वाश्रयापरित्यागेन गुणसत्त्वसाधनानुपपत्तेवेलिष्ट- वाद्, उक्तानुमानतोऽपि वलिष्ठत्वात्तत्रातिप्रसक्तः प्रतिकूलतत्वादिति भावः । खाश्रयापरित्यागे रुपादी दृष्टे कारणत्यागोऽपि रूपादौ नास्तीति तन्गताभिप्रायादित्यर्थः। अष्टकल्पनाऽधिकदेशत्तित्वकल्पना दृष्टे गन्धाद- रधिकदेशत्तिरवे संभवति नादृष्टावयवसत्त्वकल्पनेति प्रकृतन्यायो वादिनेऽपि प्रत्यत्रमिति, किन्त्ववयवानाम- त्यक्षवादनुमानं कर्तव्यम् , तधार्य गन्धः स्वायसंयुक्तवायुसम्बन्धी, द्रव्यसमवेतगुणखात्, खाश्रयद्रव्यसमवे- सपीतिमेव वसनसम्बन्ध इति । उपनीतवायुसम्बन्धित्वेन गृह्यमाणो गन्धः खानयसमवेतः, नाइशगुणत्वादिति पा । तत्र चामुकूलतर्फ विरहः । अनीशे घटादिगन्धे व्यभिचारश्च । न चोभयन पक्षसकोचः। तर्हि गन्धान्त- रस्येव खाश्रयसमवेतत्वमानं सिद्धातु, न तु स्वाश्रयसंयुक्तत्वात येण, येनावयवसंयोगकल्पना स्यात् । न र तेग वाय्वादिसम्बन्धो वाध्यते, स चास्तु या काचितरम्परा, वैज्ञानिको वा, सैद्धान्तिकः । अनेकदेशघटितपर- पराया अनन्तावयवघटितसम्पन्धस्य वा कल्पनातील्यात् । अनुमानाधीन सिद्धिकसम्पन्धकल्पनापेक्षया लप्त- परम्परायाः सम्बन्धलकल्पनस्य लघुत्वाम् । अथैतत्प्रास्त्रमनेण मध्ये व्याविद्धयितुं कश्चिदुम्भते-या नित्यनि- पयता ससर्गस्वेनाभ्युपैषि, सा भ्रान्तिशविषयता न प्रान्तज्ञानसम्बन्धो भवितुमर्हति, भ्रान्तानामभ्रान्तस्वस्थे- श्वरे प्रान्तत्वस च प्रयोजकत्वादिति चेत्, नहि तदभाववति तरप्रकारावगाहित्येन तस्याः सम्बन्धत्वम्, असिद्धे । परन्तु रात्वतत्त्वेन समूहमवलम्बमानायाः सकलतेजोमयसुदर्शनस्येव सम्वन्धत्वं यदाविश्वकार भग वान् रथाङ्गपाणिस्तिसकपात्रिकायामपि नैतावता रथाङ्गचक्रयोः स्वरूपविपर्ययः । एवं सार्वज्ञविपयताया प्रति- व्यक्किसम्वन्पाया न भ्रान्तविषयतात्वम् । न वा भ्रान्तिविशिष्टज्ञानस्य सार्वज्ञविषयतात्वम् । प्रत्येकमादायांशतः प्रमात्वं स्यादिति चेद, भवतामपि समानत्वात् । यदि च सार्वज्ञविषयताया अपि विशिष्टवैशिष्ट्यविषयतात्वं प्यवस्थापयिष्यतेतरी, तदा ताद्रूप्येण न सम्बन्धत्वं, किन्तु विशिध्यविषयकत्वेनेत्येवं प्रत्यत्रयोसिझे मणि- प्रमाप्रभावेन प्रतिवादी प्रतिकूलान्नमायान्तं प्रतिदिन चेति । इदं च प्रभा तेजसो रूपमिति सिद्धान्ताः नुसारेण रूपत्वे मणियागायोगान्नार्य सिद्धान्तः परैः सभ्यत इत्साह द्रव्यान्तरत्वादिति । वस्तुतस्तु रूप अमेत्येव सिद्धान्त । तथाहि तस्या द्रव्यान्तरत्वे तदारम्मको न मणिः, प्रभायास्तस्याः सान्द्रावययित्वापत्ते, गणेरन्यावयनिताच । नापि मण्युपटम्मकतेजोमागासदारम्गकाः, उपष्टम्भकानामनारम्भक्त्वदर्शनात् । भति: दितकार्यकारणभावकल्पनामपैश्य रूपस्यैवाधिकदेशत्तितायाः सीकमुचितत्यात् । इदमपि सिद्धान्तोपष्टम्स- कम्, तदेतदुपधानीस्त्यावस्थितान् प्रभून प्रविवारी पुनः प्रत्याह एतेनैवेति । अत्र प्रदीपसूर्यादिमण्डलोप. एम्भकाना वेजसा घ्यारम्भकरवे तूक्त एव दोष इति सतव्यम् । धर्मधर्मिणोभेदामेदाविति यथाश्रुतप्रकाशार: यसूधाबरोधिनः । दुःयत्वाभिप्रायमिति । ननु दुर्शयत्वं मन प्रणिधानादिव्यापारमन्तरा परमात्गन एव, न मु जीवस्य, अप्रत्यययेवलात् । एवं निर्विषयसमक्षाण दुपलमपीति चेत्तमाः तसोदिति । परमारमसापादेयेलर्ष । नयायिकमवे त्यणुरववाश्योपपत्तियएमन संयोगित्वार्थ करवेनेति बोध्यम्, पादाः थस्थानेकपोपपते, मन्ययाऽहं महानित प्रत्ययानुपपत्तरिति भावः । ॐ मदन्तीति । भगवरीमान ·अय भाव, सिद्धान्तशोभा। स्वस्य विभुत्वं न्यकीकतु बहुवचनम् । विभुत्वमेव हि सर्वसयोगस्तादाम्यं वा बहुत्वनिर्वाहकम् । तत्व सूत्रेति । 'नानात्मानो व्यस्थात' इति न्यायपचाध्यायीसूत्रस्य तत्त्वसूनैकवाक्यतयेत्यर्य । तर हि नानात्वमेवोक्त, न तु व्यापकत्वम् । आत्मपद तु रूढम् । अतति व्यामोतीयथ आकाशादावतिव्याप्ते । या नानात्व तत्राणुत्व मध्यमपरिमाणकत्व वा, घटपरमाण्वादी दर्शनात् । द्रव्यस्वे सतीति विशेषणान गुणादौ व्यभिचार । आकाशादौ यत्राणुत्वाभावस्वा नानात्वाभाव इति व्यतिरेकसहचारोऽपि । यदि च व्यापकानामाकाशादीनामानन्त्यवत्प्रतिजीवानामपि नानात्व व्यापकत्वाविरोधीरयुच्यते, तथापि यद्धर्मावच्छिन्ने व्यापकत्व तदर्माकाशवाद्यवच्छिन्ने न नानासमिति नियम । नन्वयमप्यनियम , भेदप्रतियोगि- वस्यैव नानात्वपदार्थत्वादिति चेत्, न सवृत्तितत्तश्चकित्वावच्छिनभेदप्रतियोगित्वस्य नानात्वपदार्थत्वात् । आकाशवृत्त्याकाशव्यक्तित्वावच्छिनभेदाभावेन तादृशस्वपदेनाकाशस्य धमशक्यत्वात् । न चैवविधनानात्व एव को नियम , घटादयो नाना, नाकाशादय इत्यादिव्यवहारस्यैव नियामक्त्वात् । यदि चाकाशादीनामीश्व- रव तदेश्वर एवं व्यापक । मेदवादिना जीवाणुत्वमेव स्यात् । जीवा अणव , ईश्वरभिनद्रव्यत्वात् , परमाणु. धत् । पक्षस्याहप्रत्ययवेद्यस्य विभुवाणुवसन्देहेन तत्र च व्यभिचारस्यादोषत्वात् । अणुत्व चान विभुमिन्न. ला, तेन घटादी न व्यभिचार । न चामभिन्नत्वमुपाधि, जीवात्मगिनत्वस्य जीवभिनलस्येव वा तथात्वे वक्तध्ये पूर्वर विशेष्यवैयादुत्तरत्र पक्षेतरत्वात् , आत्मभिन्नत्वस्यापि पक्षेतरतीस्यात् । न २ पक्षतावच्छेदकावच्छिनेतरखमेव पक्षेतरत्वम्, वही कृतकत्वेनातुण्णत्वे साध्येऽतेजस्वादेरुपाधि- स्वात् । न चाय बाधोनीत सग्राह्य एवेति वाच्यम् , अणुत्वबाधानिर्णयात् । न चाह महानिति प्रत्यक्षाद्वाघ, महत्त्वस्य ब्राह्मण्यादेरिवोत्कर्षविशेषरूपलात् । नव्यैरात्मनोऽपरिमितद्रव्यत्वागीकारात् । तदाऽणुत्वमप्यसण्ड धर्मान्तरमशत्व वा निरुतप्राय, न तु महत्त्वस्य कथञ्चित्प्रत्यक्षगम्यत्वमपि । तथ परिमाणरूपमतिरिक चास्तु यदि प्रत्यक्षानुरोध । अणुत्व तु सर्वथैव न प्रत्यक्षगम्यम् । अनुमान तु प्रसाघ्यागक, शब्दस्तूभयपक्षपात , उभयथाप्युपलम्भादिति चेद्, मैवम्, ईश्वरभिन्नत्वेन जीवाणुलस्य साधितत्वात् । न चाप्रयोजकत्वम्, तस्य वश्यमाणत्वात् । किञ्च जीवा अणव , वहिरिन्द्रियाप्रात्यगुणवत्त्वात् , रतनानात्वाद्वा (आत्मनो यद) भण्व न्तरवद्वा । भणुगुणत्वे सुखादीना मानस न स्यादिति तु नाशक्यम् । गुणयोग्यताया अननुगतत्वात् । अपरि मितत्वमतेऽपि महत्त्वाभावेन तदनुपपत्तिपरिहारार्थमुक्तगतेरेव शरणीकरणीयत्वात् । अत एवात्मनोऽपि मानस न स्पादित्यपास्तम् , द्रव्यलौकिकचधुपादौ महत्त्वापेक्षायामपि मानसप्रत्यक्षे तदपेक्षाया प्रमाणामा- पात् । असति बाधके महानिति प्रत्ययो महत्सरिमाणविषयक एवेति तु न वाच्यम्, तादशप्रत्यय विवादात् , अहमिस्येव प्रतीते । अत एव तदेकवपरिमाणे योग्ये इति टीकाकृत । योग्यखकल्पने गौरवादित्यादित. दाशयात् । अत एव चापरिमितद्रव्यत्व नवीना समामनन्ति, अन्यथा तत्प्रत्यक्षाप्रामाण्यप्रसङ्गात् । तस्मात्ता दशप्रत्यये अणुप्रत्ययेऽपि विवादात् । एतन्मवेऽणुत्वमणुमन सयोगाश्यत्वमेव । सिद्धान्तेऽध्यक्षते । किय महत्त्वेऽणुत्वे वा मिरवयवत्वाविशेषादुमयो सयोगो नावयवावच्छिन्न , परमाणद्वयसयोगस्यापि सनिहित. देशावच्छेवत्वेन सावच्छिन्नत्वमाने सयोगस्य नियमपयवसानात् । तन किं नाम सम्भिधानम्, खमयुप वस्य सयोगावच्छेदकविरहेणेव परास्तत्वात् । ससयोगे प्रदेश एव स्वायययनिरवच्छेदक इति चेत्, तदिद याचि. तकमण्डनम्, निरवयवद्वयसयोगोपपादने अनुते तयो प्रत्येक देश सयोगसमधनार्थ देशाक्यमाना परमाणु पर्यन्ताना सयोगस्ताभ्या सह समर्थनीय । तन पुन परमाणुसयोगासम्भव इति पध्या प्रभातम् । पणुषपर्यन्तागामेवेटिरिति चेत्, सोऽयमवयवसयोगजो न वा, नाय , तदनुपपत्ते । नान्य , कर्मजन्यस्य सयोगजन्यत्यनियमात् । भषयवसंयोगो नवमिति चेत्, अणुद्वयसयोगोपादनाथमपच्छेदकवदस्यावश्यापेक्षणी. यत्वात् , तत्र च पूर्वोषितावस्यात् । प्रकृतमसराम । एव च मनसो जीवस्य धागोमहतो या संयोगागाव- झानानुत्पत्तिकल्यायां प्राप्तायां तत्प्रतिकियार्थमाममनसोमनइद्रियाणां घ 'अणवस्ये ति सूत्रानमेव प्रोपन्त शाफिरूपसर्ग वरूपसेंसर्ग मा प्रत्युपस्थापयति, अन्यमानुपपत्तेवळवताम् । एकदेशिननु मनसोशत्वन्याय ·- + विद्वन्मण्डनस्य टीका। जीवाणुरपेऽप्यस्तारयन्ति-'युगपज्ज्ञानानुत्पत्तिर्मनसो लिङ्गम् । मनोऽणुत्वमेव युज्यते। तथाहि मणिकृत , चाधुपज्ञानवतो मैनस्य खखविषयसम्वद्वानि चरणरसनरवधोत्राणि सखविपयसाक्षात्कारहेतुसयोगशून्यानि, तदानी स्वखविषयसाक्षात्काराजनकत्वात् घट्यत् । एकक वा पक्ष । अन्यथा हेतुना कल्प्ये युगपज्ज्ञानोत्पत्ति- प्रसङ्ग । न च वैभवेऽन्यदृष्टविलम्याद्विलम्ब , तदितरसावल्ये तस्यापि सत्वात् । इन्द्रियान्तरविलोपवैव स्यात् । न च युमुत्सावशाकम , दृश्यते हि रूपदर्शनवतोऽभिमतविषयान्तरमानमिति वाच्यम् । सा हि न स्वविषयज्ञानहेतु , अयुभुत्सितेऽपि ज्ञानोदय । नाप्यन्यज्ञानप्रतिवन्धिका, घट्युभुत्साया पटज्ञानोदयात, किन्तु सा कियाहेतुमनोगोचरप्रयमद्वारेन्द्रियान्तरादाकृष्याभिमते इद्रियान्तरे मनो निवेशयन्ती युभुत्सित प्रहे हेतुरन्यप्रहे प्रतिवन्धिका च, न तु साक्षात् । अत एव सा सत्यपि मनोगोचरप्रयनाभावेऽनुपयुक्तव । अथ मनोवैभवेऽपि करणधर्मत्वात् कियाळम । यथैक करणमेकदैकनेकामेव क्रिया जनयति, नान्यामिलान व्यक्तिस्थानीयताऽपति कथ वारणीया। तथा चेद्रियाणा मिथ कलहप्रसङ्ग । अष्टावधानेऽपि ज्ञानक्रमानु: मानमेवेति महता प्रवन्धेन मनसोऽणुत्व व्यवस्थापयाचक्रुः । तदिद जीवाणुत्वेऽपि समानम् । तथाहि-बाधु पक्षानवतो मैत्रस्य मन क्रियाहेतुकयक्षुर्गन सयोग आत्मन सयोगश्च वाच्य । तथा चेन्द्रियात्मसयोग एवास्तु, चक्षुर्विजातीयक्रियया चक्षुरात्मसयोगकाले घ्राणाद्यात्मसयोगाभावान्न झानयोयोगपद्यम् । सुखादिप्रत्यक्षारो- पाच मन सिद्धिरपि । न चोभयक्रिययोभयेन्द्रियात्मसयोगे ज्ञानयोगपद्यापतिरित्यपि साम्प्रतम्, मन्मते जीवात्माणुज्यामीकारेण युगपरसयोगद्यासभवात् । किश्च भवन्मते परमनसा परात्मप्रत्यक्षापत्तिवारणा यात्ममन सयोगे वैजात्यमभ्युपेयमिति तत्तन्मनोयोगवैजालाना कल्पनागौरव, न तसन्मते । यौकयैव विजातीयक्रियया तत्तद्देशावच्छेद्य उभयारमसयोग , तत्र परात्मप्रत्यक्षापतेदुर्वारलाच, विजातीयक्यिाया एवं विजातीयसयोगनियामकन्वाङ्गीकारात् । फलबलकल्प्य तदिति चेत्, फियावेजात्यस्य फल विजातीयाममना सयोग , तस्य चातीन्द्रियस्य वलस्य शपथनिर्णेयत्वात् । न च प्रत्यक्षात्मकफलाभावेन तादृशसयोगाभाषमनुगाय कियांवैजासागामानुमानमिति वाच्यम्, तथापि तादृशयैजात्यस्य वाड्मनोयोगपृत्तित्मादाय मिनिगमनाविरहात, अनन्तकार्यकारणभावप्रसङ्गात् । अपि च तत्पुरुपीयात्ममनोयोगपत्तिवैजात्यमेवानतिप्रसक्त वाच्यम् । तथा च नुल्ययुक्त्या पुरुपान्तरीयमनोयोगत्तिवैजात्यस्य तस्य च परस्परामावसमानाधिकरणस्य सामान्यत आत्ममनः सयोगे सामानाधिकरण्यात्सायम् । तत्रापि सामान्यकारणताया अनतिप्रसमाय वैज्ञास्यापच्छिमसात् । तस्मा न्महागौरवादात्मनो विभुत्वानझीकार एव साधीयान् । अनुपपत्त्यन्तरपरिहारथ मूलव्याख्यान एव विशदीमाव ध्यति । तथाप्यात्मनो वैभव किमिति सन्यत इति चेद, भगवद्वैभवेनैवास्माक वैभवमित्याद्यमितन्यापाहु अन्यथा त्वन्यथेति । यदि तत्त्वसूनानुसारेण न वेदानिर्णयो नापि सूतान्तरनिर्णयस्तहीत्यर्थ । अनच 'तेभ्य एवाणरेव चेति पूर्यकारिकायामुन्नय प्रतिज्ञातम् । तराशत्वेनास्यमेदस्य तादात्म्यलक्षणस्य समर्थनमिति तत्प्रतिज्ञा प्राथमिकी । तथा चागितादात्म्य एवाणुरिति नोपपयते, अत एव दुयियाभिप्रायोऽपि न । 'चेतसा वेदितव्य' इत्युक्के । चकाराद्भगवदीय व्यापकरवमपि । तदुस नियन्धे व्यापकत्वश्रुतिस्त्वस भगवत्त्वेन युज्यत' पनि । योगसरूपयोग्यता भवान्तसम्भवानाम् । 'यद्गीतेनेदम्' 'यामिरप्यात मिति तद्भावार्थ । यत्र यत्र भगवांतत्र तन मस्वरूपतो गुणतश्चेति ध्याप्ते । न च भकानामानन्त्यान वैभवमिति वाच्यम् , स्पेन पाममेदात् । एष चान्यथवेत्यस्य सूत्रमाप्रविश्वासामा युक्तयोऽप्यमदुतरीत्या अनुसन्धेया इत्यर्थोऽपि दृष्टयो मीमासारूपत्वात्प्रनुतप्रन्यस्येति । इति । महान आत्मा योऽय विज्ञानमय' इति । जीवप्रकर गमपीदम् , कोशामिधानात् , ससण्डविपयताभिधानाला, 'प्राधियुक्त, तथापि हृद्यतति रित्युपर- हानरोधादाययान्तरानुरोपाच महाप्रकरण मन्नण एनेसन स्कार प्रमाणयन्ति सिरेति । अधिकारात प्रकरणान् इदसिनित्यविषयताया एव नियटर्ससगै सम्हावाहीकारादिति हृदयम् । न्यायपक्षपातिनम यतमम शियन्ति अक्षपादीपानामिति । मननम्यासफस महगत्यवरोधो माभूदिति चरणेऽप्यस्मै भगवता मधुपी दसे इस्यनुगृहीतत्वात्तरीयाना शान्तता। अयमाशया-ययोदयोरेन्सरमविनश्यपराधितमेवावतिष्ठते धावा मधे पाच मषा पटनाशेऽपि त लिहाय पटवे रामवाय स्थास्पति । यथा भगवदाविष्ट तो प्रतिभाषेऽपि ·सिद्धान्तशोभा। पनर हपादिकं विहाय तदाश्रये समवायः स्थास्यति, तथा गुणो गन्धादिरम्यैक्माश्रयं विहाय समवायनयान्यनापि स्वासति । ग घ समवायस्य गुणस्य वाऽपराश्रितत्वे नियतादेव सम्बन्धिनौ नियामवौ, येन गन्धादिसमवायः श्रिय एवं वर्तेत, तथा सत्युभयोनाशे फालेऽपि न पर्तेत । कालिकेन वृत्ती नायं नियम इति चेत्, समवायैन' वृत्तावेवायं का कुलधर्मः, इदानीमित्यादिवदिह वायौ सौरभमिति प्रतीतेनिरङ्कुशवात् । अत एव 'दूरा' दिति त्रुतेश्व, सूक्ष्मावयवसञ्चारकल्पनायां मानाभावः । न च समवायेन गन्धाश्रये देशान्तरे जलादी या पृथिवीलापत्तिः, पृथिवीत्वजासेरैव तहक्षणत्वात् । विषयसद्भावासद्भावाभ्यामेव प्रत्यक्षाप्रत्यक्षोपपत्तेर्गन्धादिमत्यपृथिवीलादेव्यंजय व्याकभावे मानामावात् । अत एव नियतसंस्थानादेजातिव्यजकत्वमिति प्रभाकरमतमपि प्रत्युतम् । ननु राम. वायेन गन्धोत्पत्तौ पृथियोवेन कारणत्वात्कयं खाधिकदेशे गन्धय वर्तनमिति चेद्, न वयं खाधिकदेशे उत्प: तिसम्यन्येन गन्धपत्तामुररीकुर्मः, टत्पत्तेः सम्बन्धघटकत्वे गौरवात् । अत एव नोत्पतिवं कार्यतावच्छेदकमपि। समकायेन गन्धवत्तानियामकः सम एवास्तु देशो यन्त्र गन्धः प्रतीयते, न तु तद्देशसंयुक्ततत्तत्पृथिव्यवयया एव । तेषां चाक्षुषस्पार्शनाद्यभावादयोग्यत्वेन तदीयगन्धस्यायोग्यत्नात् तदाप्रसङ्गात् । उपलभ्यमानगन्धः स्वप्रकार- कप्रतीतिविशेष्यसंयुक्तद्रव्याधयः, तत्तत्पृथिव्यवयवाश्रयो या, पृथिवीगुणत्वादित्यनुमानापृथिवीसमवेतत्वं सिद्धयतु, न तु यथोक्तसाव्यम् । घटादिगन्धादावपि पत्सित्यापत्तरर्यान्तरप्रसङ्गात् । नापि द्वितीयसाध्यसिद्धिः । पक्षविशेषणवाय्वादिविशेष्यप्रतीतिविशेषणत्वमुपलभ्यमानरवम् , तदवच्छिनगन्धस्य पृथिव्यवयववृत्तित्वसाधने- यांन्तरत्वात् । सिद्धे च पृथिव्यवयवत्तित्वे वाप्यादिविशेष्यकत्वस्य प्रमनिरुप्यत्वं, तत्सिद्धौ च तसिद्धिरित्या म्योन्याश्रयात् । अन्यथा वाप्यादिविशेष्यकत्वोपपादनायोगात् । न चैवं पृयिवीस्पेन कारणतामा न्यभिचारः । गन्धस देशान्तरे वाग्वादी समपायमात्रामीकारात, समवायैक्यमतेऽपि समानत्वात् । विशिष्टाधिकरणतायाः सम्बन्धावे तन तन्न प्रतीतिनियामकस्वरूपस्यैव सम्वन्धत्वम्, विनिगमकाभावादिति बोध्यम् । प्रायैकमादाय गौरवानवकाशार, तन तनोत्पत्तेरनजीकारात् । न य समवायेन वृत्तावुत्पत्तिमत्त्वम्, तनाणुगन्थे गुणान्तरे च नित्ये व्यभिचारात् । न चैवं निस्तुत्यत्वम्, पृथिवीचन्यत्वेनैव जन्यखात् । अवयपनिर्गमपक्षेऽपि यद्देशे वे गरछन्ति, तन देशान्तरेऽपि तदतिप्रसकेरिणाय देशानां तेषां नियामकताया सायश्यकत्वात् वखत भावि : घान्थे समवायपदस्य खरूपयम्बन्धेऽपि प्रयोगात्प्रकृतेऽपि स एव स इत्यलं पाठवेन । साधारणी योग्यतामाशते ननु रूपैरसादीनामिति । तत्तयजित्वेनैवाभावादियोग्यतावदननुगतव गुणयोग्यतेल्याशयेन समादधते देवेति । तिष्ठेयुरेवेति चेत्तर्हि प्रतीयेरनेवेति भावः । स्यादित्यापाततः । पितामाधुर्याीनों दुग्धादी प्रतीतेः, तनायुक्तरीतेरवतारात् । भतगुणसंविज्ञानापादीनामित्यर्थ इत्यपि न, कामरूपादेरम्यन्यन्न प्रतीतेः कवितव्य गुरुत्वद्वयप्रतीतावपि पुप्पादौ तदप्रतीतेस्तत्रैव गुणानां नियताश्रयानेकान्त्यात्, तथापि साधारणी योग्यवेत्यभिमानेन शकते पकावयवानामपीति । चेदिखनन्तरं नेत्यध्याहारः। तया चेय कल्पनेव वितथा । तथाहि सर्गादौ निभक्ताः परमाणप ईश्वरेच्छातः संमज्यन्त इति हि तन्मतम्, तस्पायेच्छाया द्रव्या- रम्भविषयकत्वं, न तु खण्डद्रव्यपूरणविषयकत्वम्, पूर्णद्रव्योन्मबनापत्ते, समपरिमाणतापत्ते, सण्टपटादेशप पूरणापत्तेध । यदि च फलानुरोधायावदमिमतविषयकत्वं तदिच्छाया इति मन्यते, तदा निविडमूर्तयोः समान देशताविरोधात्पुप्पादौ व्यान्तरं तबातीयमुत्तायत इति न शक्यते यां, किन्तु तदेव पुष्पं परिमाणमेदाइ व्यभेद इति न्यायेन व्यान्तरत्वमापायते । पूरणेनेत्युच्यमाने परिमाणमैद एवानु, न द्रव्यमेदः, अनुपूल तकाभावात् । अनुपपत्तिरूपप्रतिकूलतकात्रपाताचासम्मवाव्यान्तरत्वापादनमिति रिकं वचः । एवेर पुग्पादिजनकतावच्छेदकत्येश्वरकृतिसिद्धिरित्सपि न खाभिमतम्, सदस्यसनाव एव हि सद्विषयवस्म रेष्टायां वक्तं शक्यत्वात् , तत्रैव च मानाभावात् । अस्पम्, भयययनिगमः पूरणं चोपपन्नमेति पतन तयन्ति नान्यति । मनीविसनेन सम्बन्धः । शोकस्य गुमिनं विहाय गुणानयस्थाननियमस्यानुरोधन निर्गमपूरणयोः कल्पनेऽपि पूर्यद्रव्यं नष्टमिति प्रतीतेरभावात्तत्पूरणस्य कैमर्पपरिहाराय द्रव्यान्तरत्वापादानमय प्रमोजनं वाच्यम् । तथा च पूर्वदृष्येण सह समानदेवतापिरोपः । नन्वत एव पूर्वदृप्यनारा, प्रलनिया ·विद्वन्मण्डनस्स टीपा। तचातीयत्व विषय इति चेद्, ने, नाशाप्रत्यक्षात, अनुमानस्याप्रयोजकत्वात तब्दातीयत्व विषय इत्यपि मन्दम् , घटत्वदन्यत्वादेस्तु जातेस्खन फेनापि प्रमाणेनाविषयीकरणात्, अनुमानस चाप्रयोजकत्वात् । अय थाऽऽद्यखण्डघटादसण्डघटो विलक्षण इति पूर्वपूर्वघटवैजात्यान्तरप्रसङ्गेनानन्तजाविकल्पनापते । एतेन पील. पाकवादिन प्रत्याख्याता । शरीरादावयवपूरण तु प्रत्यक्षासिद्धम् । यदिदमवस्थेति ब्यपदिशन्ति, तदपि न दव्यान्तरत्वापादकम् । नवाऽनया प्रतिवद्धा ययापस्थितपुष्पादायवयवपूरगकरपना । न वा द्रव्यान्तरत्वम् ।न चैव पृथिवीघटयोरम्यक्त्वे साप्याभिनिवेश श , घटत्वादे प्रत्यक्षसिद्धलात्तत्तदपच्छिन्नयोर्भेदात् , समनि यतावच्छेदनावच्छिनयोरेवामेदात् । यथा घटत्वकम्युप्रीवादिमत्यावच्छिन्नयो पृथिवीत्वघटत्वयो परस राभावसामानाधिकरण्याभावेन सार्याभावेऽप्युपधेयामेदलक्षणमुपधेयसायमस्येव । पृथिवीत्वावच्छिन्नामि प्रत्वाद्वरत्वावच्छिन्नस्येति चेत्, तथाप्ययममेदो न भेदसह इत्येव सायवेलक्षण्यम् । ते हि व्यष्टिसमथ्यो सामान्यविशेषभावक्षम भेद सामान्यात्मना वाऽभेद मन्यन्ते । सामान्य च नाम तादाम्येनानुगता पृथिवीव्यक्तिरेय, न तु समवायेनानुगत पृथिवीत्यम् । सिद्धान्ते तु तत्यायेन सरकार्यानुगतमूलन- कृतिस्थानाभिषिक्त विषयताविशेपलक्षणसत्तात्मना ब्रह्मवैकविज्ञानवाक्यात्प्रपञ्चितमिति प्रसना-मायावाद निराकरणे प्रभुचरणाना नवित्यारभ्य रकचरणोऽयमिति युकमुत्पश्याम । सत्प्रतिदिमुद्रावयन्ति समवा यस्यापीति । तथात्वं सम्वधिन विगापि सत्वम्, तदहीकारो नैयायिकानाम् । तथा सति नियामर त्वाभावादित्य वय । ततोऽतिरेकापत्ताविसनेनान्वय । अतिरेक सम्वधिन विहायावस्थानमिति यावत् । नियामकाभावस्य तुल्य वादित्याशय । तत्समाधानाय नियामकानुसारेण पुन समवायमादाय जालान निस्तार इत्याहु सूस्मेति । तथा च सायमतप्रवेश । अन तादात्म्येनानुगतोपादानव्यतिवेतनातिरिका, न तु चैतन्यमित्येक तन्मतम् । सूक्ष्मरूपेण परिणामिनि कारणे कार्यमियपरम् । तन प्राथमिकमते ब्रह्मवोपा- दानतयाऽनुगतमिति सिद्धान्तपरिष्काराद्वितीयमतरीत्या सूक्ष्मखमेवापादितमिति बोध्यम् । सम्बन्धसामान्यनाय नियम इत्याशष्टते ननुं जन्येति । तद्यमामिरपि गन्धातिरिक्तेति विशेषणमुपक्षेप्तव्यमित्याहु अनापी ति । ननु सभ्य धत्व नैक, गुणल बैंकर्मिति चेन, सम्ब भलस्याप्यखण्डस्सैकत्वात् , विषयतदात्मकखात, जन्यलस्य च भवत्रियमनिविष्टस्याननुगतत्वात् सयोगत्वादिनव नियम इति चेद, अस्माकमपि रूपत्वादिनैव भवदभिमतो नियम पर्यवस्यतीसाहु तुल्यमिति । गन्धातिरिक्तेति । साधारणयोग्यतानियामके गुणसस्ने द्रव्यसत्त्व नियामकमिति साधारणनियमे वैयर्थ्य वोध्यम् । रूपत्वादिना नियमे तु न वैयर्थ्यम्, तद्विशेषणानु पादानादेवेति योध्यम् । गन्धसत्त्वे द्रव्यसत्त्वस्थानुभवविरोध दर्शयन्ति मृगमदस्येति । तत्तद्गन्धाश्रयाणा मवयवाना गती वायुसयोगादेरन्वयभ्यतिरेकसिद्धहेतुत्वात्तत्सत्त्वे विनिगमकाभावेन सर्वावयवानामुहीनतात गा करादाविवेति भाव । फगनुरोधेन व्यवस्थाया गुण एव काझीकारोऽस्तु, द्रव्यलगातेरभावेनेवानति प्रसगाद् व्यङ्ग्यजातिपक्षस्योत्तोत्तरत्वात् । तेस कपायादि । योग्यमानगृत्तिगुणत्वेन योग्यत्वमाहु तेपी. मिति । असङ्कोच इति । चतुर्दाकल्पनागौरवापेक्षया गन्धातिरित्तेति विशेषणमात्रप्रक्षेपस्य लघुलात् । यदि च तत्तत्वेनैव योग्यत्वान रसोपलब्धिस्तदा ममापि रूपादितत्त्व द्रव्यतत्त्वमिति रूपत्वादिना विशिष्येव नियमान तद्विशेषणमिति तुल्य लाघवमित्यर्थ । एव मणिप्रभायरूपत्वेन तत्तदूपत्वेन वेत्सपि योध्यम् । पूर्व कर्पूरन्यायनावयवोद्गम सम्भाव्यते, न तु तरां द्रव्यविशेषे इत्याहु किञ्चति । उनगन्धस्य चम्पकशि रीपादे यमुमस । उप्रत साश्रयाधिकदेशत्तित्वेन एफुटतरसम् । रिच कतिपयापयवाखतो गच्छन्ति, कतिपये तिष्ठन्ति, पतिपये चागच्छन्ति, तत्र दोधूयमान उतापुप्पाणा सवावयवावच्छेदेन वायुसम्बधात्रा?- दूमो गीमोनीतगजानामिव स्यात् । समायद्भिद्यानेकावयवै पुप्पादिद्वैगुण्याधापत्ति । न हि तावतामेव सम्प न्य तापायानुभव कसयमपि प्रसत्वराण वायूपनीतानन्दापयपाना संयोग प्रत्यापभीत । नाप्यार पुष्पा देखापरवमापनियांहक, विभिनजातीयविउ रणसंयुत्तरद्वयारधफान्तरस्येव कस्यचिवदृष्टात्तद्विरक्षणस्थल. पुप्पा वरप्रयागवात् । इष्टमारणामाजे तपादृष्टस्यापि कल्पनीययात् । परमलकरप्यमामिल थे, -- ·सिद्धान्तशोभा। ६५ - तथापि साइष्टकारणसम्पत्तरदृष्टप्रतिवध्यत्वाभावात् । अथ सत्यप्यनन्तावयवसंयोगे पुष्पतावत्त्वानुरोधाददृष्टकल्पना. तत्संयोगे तावत्त्वाधिकत्वापादकं वैजात्यं न कल्प्यते इति चेत्, तत्र तावत्त्वाधिकत्वापादकवैजात्यसिया तत्कल्पनायोगात् । अन्यत्र सिद्धस्य तत्राभावकल्पनेऽपि तत्रैव तत्सिद्धिरन्वेष्टव्या। तत्रैव च बेजात्ये माना- भावात्, सामान्यतो विशेपतश्चापयवसंयोगानामेव कारणत्वात्, न तु वैजात्यावच्छिन्नानाम् । ताकित्याव- च्छिमेन च द्रव्यारम्भे द्रव्यं जायत एव, विलक्षणपुष्पादिकं न जायते चेत्कार्यतावच्छेदकतब्यक्तित्वावच्छिन्ना- प्रतियैव तदापादनासम्भवात्तन वैज्ञात्यासिद्धेः । अस्मागिस्तु सामान्यकारणबलात्तहक्तिरूपविशेषकारणयलाच द्रव्यत्वावच्छिन्ने आपादनीये अर्थतो विलक्षणपुष्परूपद्रव्यान्तरमापाद्यते । आतां वा तादृशारम्भखरूपयोग्या- वयवसम्बन्धात्पुष्पान्तरोपघायकाद्वाऽनैव देशे तत्पुप्पारम्भप्रसङ्गः, पूरकत्वेनाश्तत्वात् , अन्यथा कर्पूरपूरणा- पत्तेः । कदाचिदिह देशेऽपि ताशपुप्पान्तरोत्सत्याऽस्मिन्समये चान्यन तदुत्पत्त्या तद्देशकालयोरपि नियाम. कयोः सत्यात्तस्मादययवसंयोगः पूरणमिति कल्पना कल्पनयैव सम्भनीयेति । स्थितिसम्भव इति । इदं च दयणुकाभिप्रायेण । परमाणूनां स्थिती तु महत्यासामानाधिकरण्येन तदन्यस्यायोग्यलादेव प्रहो न सम्भवति, अन्यथा सर्वदाऽनन्तजातीयदोधूयमानपरमाणूनां गन्धादिग्रहप्रसङ्गादित्याशयः। बाटस्य नियामरत्वे एफका- रणपरिशेपापत्तिः। उपसंहरन्ति अंत इति । उत्कविचारप्रस्तावादित्यर्थः । तवैवान सम्मतिरित्याहुःयातवेति। आश्रयनाशजन्यगुणनाशे आश्रयनाशस्य हेतुत्वानुरोधेनाधयनाशदशायां क्षणमात्रं गुणसत्त्वं कचिद्देशशकालयो. र्वाच्यं न तु तदाश्रये, तस्य नाशात् । तदतिरिक्त तद्रव्यसत्त्वमिति नियमे तु गन्धातिरिक्तेलनेनापि विशेषणेन भाव्यमिति भावः । वृक्षस्य मालत्यादेः संपुष्पितस्य गहरवनस्थस्य वेणुनादात् संपुप्पितस्य तदनोद्देशो भगवत्साहित नामपि पूरतरः, किमुतान्यस्य । ततो दूरादगन्धो वृषभानुमरति । वातीत्यनेन गतिर्गन्धनं चोक्तम् । गन्धनं च सरसीरहेषु चिनगन्धोत्सादनम् । अत एव भगवतस्तन्मालाधारणम् । पुण्यस्य कर्मणो गोपारणस्य दोहनकुण्ई परितस्तस्माच दूरामिन्नाद्देशाद्गन्धो लेशः कर्मणोऽपूर्व कीर्तियां । वातीलपूर्वस्य फलपर्यन्तगामित्वम् । यदि भगवान् गोदोहनं न कुर्याद् ‘गोदोहनेन पशुकामात्यै'त्यनेन योधितमपूर्वद्वारकत्वं न सिध्यति, शात्रजन्यज्ञानस्य दृष्टफलत्वार्य हि भगवदवतारः । भगवदोहनेनैव पशवो वर्दन्ते, देवादिभिस्तु दीयमानाः पशवो गवादयोऽस्टा- न्तरप्रतिरोधादृद्धि ग प्राप्स्यन्ते । अष्टनिवारणाय च प्रायश्चित्तप्रसकावमिमतफलदाने परमुसानिरीक्षका देवाः । भगवता वृदि प्राप्तानां च नादृष्ट प्रतितटीभवितुमीटे, लीलापयिकरपदृष्ट्या सर्वसमाधानात् । एवं प्रियासम्बन्धित गवां पानार्थ वेणुनादादिनाउनुकूलेन चरन्तीना सीयगवा पयसा गुण्डं प्रवर्तयन् विराउत इति श्रीतः म्यामिनी- समामगामि चोक्तम् । शब्दरूपा कीतिवणो प्रतिष्मिता कीती श्रुत्या गन्धपदं प्रयुकं नानापं योतयति। लोकेऽपि पुष्यगन्धोऽस्सास्तोलपूर्वमेयोच्यते । कीर्तिर्वाऽस्य पुष्यगन्ध इलपि । न शब्दस्यापि गतिरच्यते, न तु वीची. तरमन्यायेन शब्दोत्पत्तिः । एवं लोकानुगतापि ध्रुतिर्मुख्यार्थपञ टोलापरत्वेनैव मावनीया। साधम्र्यणेति । गांणीलक्षणाप्रपरः परमतरीत्येति योध्यम् । हृदयदेशोऽयदलम्मलम् , स एव मनउद्देशोऽन्तयामिदेशो जीयदेशया तत्रान्तर्यामी युगपत्सर्वसधारी स्थिरय । व्यापरस्य तु सर्वत्र तौस्पानियतस्थिती मानाभावः । न च मयुर. मनःसंयोगावच्छेदसत्येन शक्तिरूपसंसर्गावच्छेदकन्वेन या तत्तदेशस स्थिलधिरपसमिति याच्यम् । अनन्त- संयोगल्पने गौरवात् , तेयो प्रलदाभापान, अनुमान धागारकांशगुगरणप्रयासान् , भगोरेय जीवस शातिरूपसरागेंग सरूपसंसर्गेश या सर्वदेशावच्छेदेन राम्ररवागर्यमूर्तसंयोगितलक्षणम्यापरवानिः । पटादा सम्मन्धाननुभगायादेः संसर्गचं न फस्यते, तदनुमये तु भगवरीपथ्यापरवरिमेदयादिनानि साहुः सर्वमनवंद्यमिति भएवं महरवं चोपपतमिति भार.चनुसन्धेयम्-निरसवसानःसंयोग सावधिसत्यमशील घटावययावनिया एप रा कारः । तथा च पटमपेक्ष्य संयुषः, सनपेक्ष्य पापुल साना प्रगरयेत, न गोमरकजसे योग एपोगनोसरदादरम्मतनियमः, मयं सन्यवरामंगतात. समासदलित वक्तुमासदम, परमना संयोगे समिररार । दोदरीटेरपनारेऽपि प्रावे एटोनिया पतानासमोग एर मानामारः,हारमाने दिग्दस्सिासिनोधारगार । पारा पिनि..

·विद्वन्मण्डनस्य टीका। सात, स्यात् । न च यावदाश्रये निखच्छित्तिलमेव व्याप्यत्तित्वं, न चायं तथेत्यव्याप्यत्तित्वोपपत्तिरिति वा- च्यम् , संयोगाभावस्स गुणादी व्याप्यत्तित्वानुपपत्तेः । न चायं संयोगजात्मनि व्याप्यत्तिरेवेति वाच्यम् । अपसिदान्तात् । सामान्यतो व्याप्यत्तित्वस भावाभावमेवेन द्विरांगोगत्वम् , फिश्चिदवच्छिन्नत्तिसंयोगत्ववात कायपुस्तकसंयोगत्ववदिति चेद्, नउभयावच्छिन्नसंयोगत्वस्योपाधित्वात् , कायपुस्तकसंयोगस्यापि यत्किधि- दुमयावच्छिनत्वात् , आत्मसनिहितदेशस्य च प्रत्युतत्वात् । किन भेदप्रमाणाभावाद यावश्वस गौरवेणानिवे- शनीयत्वाचोकरीलाऽऽत्मसनिहितदेशस्यापच्छेदकत्वे सनिधानस्य दुर्वचत्वाच । स संगोगः किश्चिदवच्छिन्नः, संयोगत्वात् , कायपुस्तकसंयोगवदिति चेद्, न, आश्रयव्यक्तयसि यत्संयोगावच्छेदकं तदेव संयोगायोऽस्तु, न तु तदारसम्बन्धेनाश्रयान्तरम् । अत एव संयोगजसंयोगोऽपि विवादप्रस्तः, परमाणुद्वयसंयोगो वा । न चैव द्वाणुकाद्यनारम्भापत्तिः, यतस्तावता नास्साकमपराधः खीकर्तव्यो वा, तत्र खरूपमेव सम्बन्ध इति । न चैवं संयोग एवमस्तु, संयुज्यत इति प्रत्यक्षात्, अन्यथेष्टापत्तः । यत्तु जीवाणु-वे देशान्तरीयो घट एतददृष्टजन्यो न संयोगेनान्मनि घटोत्पत्ती समवायेनादृष्टस्य कारणावादिति । तत्रोच्यते, संयोगस्पोकरीला विवादप्रस्तुतया खाधयखरूपसम्यन्यस्य शक्तिसम्वन्धस्य वा सम्भवात् । भोत्तृ वसम्बन्धेन वा घटोत्पत्ती समवायेनादृष्ट कारणम्, संयोगेनारमनि घटोत्पत्तीतु न किञ्चित्कारणम् , तत्सम्बन्धेनोत्पत्तावेव मानाभावात् , तद्देशसंयोगेन घटोत्पत्तौ तु खाश्रयसंयुक्तसंयोगादिघटितपरम्परायाः सम्बन्यत्वात् । न चैवं गौरवम्, भवतामनन्तसमिहितदेशानामात्मसंयो. गावच्छेदकत्वमुकन्यायेनासमवदपि कल्पनीयम्, तया तत्तद्रव्यात्मसंयोगानां च कल्पनमिति तदपेक्ष्य हप्तपर म्पराया एव सम्बन्धावे लाघवात् । एवं कायव्यूहस्थलेऽपि शक्तिः स्वरूपं योगजधर्मो वा संसर्ग इत्पलं नैयायिकैः सह प्रारातिकविचारसञ्चारेणेति। अथेदानींवरूपस्यैव संगर्गत्वमगृप्यमाणोऽघटितघटनायां मायाया एव सम्बन्धादिका. यनिर्वाहकत्वं मन्वानो मायावारी प्रस्तुत एव प्रत्यवतिष्ठते, तन्मतमाहुः 'यत्विति । एतन्मतेऽघटमानोऽपि संयोगा- दिर्मायिकत्वासुटत इत्येकं मतम् । अयास एप या यथायथं सम्बन्ध इति वा मतम् । तत्सर्व संकलप्य प्राहुः व्यापकत्वं वदन्तीति । देशादिपरिच्छेदशून्यत्वं व्यापकत्वं, न तु सर्वमूर्तसंयोगित्वम्, आत्मनो निर्गुणत्वात् । इदं च व्यापकत्वममेदोपपादकम् , परिच्छेदस भेदस्य प्रतियोगिनो मिध्यात्य एवाढतोपपत्तेः। यदन्तीति । तेषा मत एवेदमनुपपन्नमिति ध्वन्यते । तथाहि कोऽमो देशादिपरिच्छेदः, घटादीनामिवाल्पदेशवृत्तित्वं देशप्रतियोगि- कमेदवत्त्वं दा, यदभावोऽपरिच्छिन्नत्वमुच्यते, तनाये तदापादकमन्तःकरणं व्यापकाविद्या या, नान्स, असम्भः वात् , तत्प्रयुक्तव्यापकत्वस्यापि निषेध्यत्वात् । नायः, जीवतादशायामणुत्वस्येवापातात्, व्यापकत्वाबाधेऽपि य्यष्टयात्मना परिच्छेदप्रतीतेश्च, केवलव्यापकत्वासिद्धेः । अस्तूभयमिति चेत्, तर्हि जीवसेलहितस्य तथैव द्वैरप्यापत्तेः, केवलव्यापकत्वासिद्धितादवस्थ्यात् । अयोऽनुपहितत्वमेव व्यापस्त्वमधिकरणात्मकमिति चेत्प्रतियो. गिनव परिच्छेदप्रसक्तिः । न द्वितीय, देशादिप्रतियोगिकमेदामावनिरूपणे तादृशमेदेन तत्प्रतियोगिभित्र परि- रछेदात् । अयं परिच्छेदो न खतो विभुलविरोधीति चेत्सम्बन्धान्तावप्रतियोगित्वानुयोगित्वादेरपि निपैथ्य- वात् । नन्येवं ब्रह्मान्मना जीवस्य व्यापकत्वम्, तच्चोभयसमाधेयम्, अस्मत्पक्षनिराकरणे भवतामपि च दुर्घट. मिति चेत् , रास्यम् , अम्मपक्षम्य दत्तव्यत्वात् । तथा च मीहतं विमृत्वरत्वं धर्मरूपज्ञानस्य स्वयं दृपयन्ति नेतद्विद्धदादरणीयमिति । चैतन्यमानत्वेन व्यापकत्वादिना शरीरारोहणं यदि चैतन्यकर्तृकं वाच्यम्, तदा प्रमान्दिताया वृत्ते करणत्वं कृत्यवच्छेदकत्वं च वाच्यम् । इत्यमेवासिलारीरत्तिचतन्योपलम्भोऽपीति वृत्ता वेवसत्पर्यवम्यति । सादेतत्, 'अय कम्मादुच्यते ब्रोति पृहन्तो गम्मिन् गुणा' इति श्रुतेईह वृद्धाविति धातोर्मनिन्प्रलने गुणगतगृहत्त्वोपपतिरूपाया गुणानां वृदेवानन्त्यमानरूपाया गमपि सावकाशत्वमिव जीवेऽपि धमांगामधिक देशगृत्तिन्येनापि व्यापकचोपपादकत्वमेवास्त्विति, मैवम्, स्यादेवम् , यदीयं श्रुतिापक्त्यमा चीत, किन्तु प्रक्षत्वमेवेति तदिधमेवेति सन्तोष्टव्यम् । विश विभिन्मसंयोमित्वमपुत्वं गर्वमूर्नसंयोगित्यावा तरमविस्दमेप । परिमाणं नु नाशीमियत एपेति ध्येयम् । एवं चतन्यमानस सार्वत्रिकन्यादारोहणानपेक्षा प्रमादितनापन्मात्रनिरुपितत्व विशिष्ट विषयताविशेषारमना वामवरूपेण रामारोहणं पकव्यम् । तथा व ·६७ १९० सिद्धान्तशोभा। तादृशरूपमेवाणुत्वं जीवत्वं च । न च प्रज्ञायाः करणत्वेन क्र्तृत्वानुपपत्तिः, 'आत्मानमात्मना वेत्सी'यादाविव कर्तृकर्मकरणानामविरोधादुपधेयसरेऽपीति न्यायात् । यत्तु औपाधिकभेदमादायोपपादने उभयमेवोपाधिकम् , स चान्ततो दशाविशेष इति, तन, उक्केन 'आत्मान' मित्यादिवाश्येन खप्रकाशत्वस्यैव सिद्धस्तस्य च निरपाधिक. लात् । ततश्च लोकतो विरोधपरिहारेणालोकिकं प्रतिपाद्यत इति पनावलम्वनोक्तरीत्या सर्वज्ञताप्रविष्टकिश्चिज्ज्ञ- ताया खरूपसम्बन्धरूपविषयताविशेषात्मिकाया न कोऽपि विवाद इत्युभयाविरोधातैकत्तराप्रामाण्यमिति सिद्धमु. कम्-'अधिकोपदेशा'दिति सूत्रेण तापमानत्वनिराकरणपरेण, तमिष्टवयितुं वयं व्युत्पादयन्ति अपिचेति । प्रकृतेऽपि ज्ञानप्रकारेणैवात्मोपलम्भाज्ज्ञानतादात्म्यायनुपलम्भे तदनुपलम्भात् तत्तादात्म्यस्य सुषुप्तावप्यव्यमि- चारातादात्म्येन धर्मधर्मिभावमतिक्रम्य स्वरूपानुल्लेस इति फलितं सूनान्तरमवतारयन्ति किञ्चेति । एतैदेहेन्द्रि- यप्राणान्तःकरणविषयतामापनैः सह चन्द्रमसमेव मनःसरूपं रासलीलाचार्य गच्छन्ति । अन्तहगता अग्रिमा रासोरसव उपयोक्ष्यन्त इति चन्द्रेण खसिन् स्थाप्यन्त इत्यर्थः । लोक्यत इति लोकात्मकाय कर्मणे भग युक्ता भवन्तीति श्रुत्यर्थः । एवं च लीलैव लोक्यते, ताद्रूप्यप्रतिसन्धानाप्रतिसन्धानाभ्यां परमार्थव्यवहारदशामेदेन, अन्यथा दृष्टिवैयात् ,इन्द्रियाधिदेवताना लीलादर्शनार्थमेवोपयुक्ततादिति भावो लोकानुगतश्रुतीनामपि भगवी- यगवामिवेति मन्तव्यम्। स यथामहाराज इति । सप्तमावतारोऽत्रायोध्यानुप्राहको दृष्टान्तः । तथा भगवान् प्रज सहनेवाधिदैविकसन्दावनपर्यन्तं परिवर्तते परितो लीलया प्रविशतीति फलितोऽर्थः। प्राणान् पारसुगन्धिनो वातान् । स्वे शरीरे आर्यभ्रातरिशतनापि 'स्खय विल्य' । 'विहारशब्दार्थस्तावत् सुखोल्लासप्रयुक्तक्रियाविशेषः, न त्ववस्थादेः स्याप्तिकस्य वा ज्ञानमानं प्राधान्येन निरुप्यते, अनुभूयमानस्य तस्य पदार्थस्य प्रतिपादनेऽनुवादक- तापतेः । अतस्तात्पर्यविषयता ब्रह्मणो लीलायामेव, तस्याः समायेक्गम्यत्वात्, समाधेय शास्त्रकसम्प्रतिपक्ष खात्, एवमवस्थाज्ञानस्याप्यवान्तरतात्पर्य विपयावात् । तथा चाणुत्वं तब तन निलायनलीलायां भगवतोऽपि संभाव्यते, एवं जीवभावोऽपीयाहुः ऋत इति । अथवा परिवर्तनविझरावपीति श्रुतिस्थयातयापदाभ्यामन्दी- येते । परिवर्तनोत्सवोऽपि परिवर्तनम् । तदनन्तर सन्दर्भमेदेन योजनीयम् । अणुत्वमृते नेति उपपद्यते इति । यदा खयं प्रकटो भवति, तदाऽणुत्वमप्यस्य ज्ञातं भवतीति भावः । भगवदिन्द्रियाद्ययिष्टातृसरूपाः परस्परं विवदन्ते, ननु 'तत्त्वमसीति । एप लीगयामिन्द्रियसंवादः, आसन्यच मुरयप्राणः, येपुरदाता । मत्रावृत्तिः पुनोपान्तरोक्तो तत्त्वमसीति । तथा चेन्द्रियाणां भगवदात्मकत्वेनोगानसामध्ये किमर्थ येणोः मार्थनम् , यतस्तत्प्रार्थनेनापि प्रभुणुमुदीरयति, गोप्यस्नु तमुपालभन्ते, न तु प्रार्थयन्ति, सत एवोद्गानसाम- यात् । गोपाः पुनः स्यात्मन्येव भवान् भगवन्तं परामृशशीति यदन्तो निलायनलीलाया सदमिर परस्सरे करपडयेन मुद्रमन्तीति महावाक्यसन्दर्भहदयम् । मध्ये विष्णोः परे निमांगणगाव एष मय उत्गो मावानं दय इति मिलाजुभावीत्सुक्येन समाधातु नैयापिकानपि पाणिवाहिशः पूर्वन् मेदारीन या हि पदं भगवतो मदभ्युपगतं विशेषमहिन्ना मिनम् , नेदसम्बन्धोभयकार्यकारिलादिरोषस, तवायं जीयोऽपीति त. दिमाहुरधिकारिसूक्तमा अमात्य इति स्वधर्म इति पर्यन्तम् । समाहु. तेन पेवि । अतिसन्तुष्ट इति । मनोर्मम निलायनलीलायां प्रहमनेन कृतम्, तत्र मलामवानिमित्यति सन्तुष्टसस्न सप्रमादाशनानारेण अमरानिन फारिशरणारविन्दप्रदक्षिणापमानवनमालायो नियोनपनि, कोधिन्मरियमकरन्दं परितो गुफा रपापिदपातीति नितरां गर्यो मनपरीयानामिति तासहियः प्रमहन्ते पेपेक्षत्येनेति । पूर्वमेय निरस्तन्यादिति । भीरव पुषयोरिव मन्यम्पारस्यलोपि मरन्मते भापापिपालि रातमा रम्पेन समिति पर, ततादम्पस कमिटरपिठयायामुपदोपरि दे रादिति प्रीतिमिरासदाम्पेन प्रर सर्पमिलपि रोपाम, दामोऽपि सादास निषिटयान - ससमय सहदाम्पम्, सदा रकमेनोति सपनामामारमा गति वाम प्रय तादाम्मतिरेर जानुमनाम युपपरर । माताम्येन सम्मादमागमा गम्मन्यारी 10 ·विद्वन्मण्डनस्य टीका। स्यात् । न च यावदाश्रये निरवच्छिन्नवृत्तित्वमेव व्याप्यवृत्तित्व, न चायं तथेत्यव्याप्यत्तित्वोपपत्तिरिति वा- च्यम् , संयोगाभावस्य गुणादी व्याप्यत्तित्वानुपपत्तेः। न चायं संयोगजात्मनि व्याप्यवृत्तिरेवेति वाच्यम् । अपसिद्धान्तात् । सामान्यतो व्याप्यत्तित्वस्य भावाभावमेदेन द्विसंयोगत्वम् , किश्चिदवच्छिन्नत्तिसंयोगतत्वात फायपुरखकसंयोगत्ववदिति चेद्, न; उभयावच्छिन्न संयोगत्वस्योपामित्वात् , कायपुस्तकसयोगस्यापि यत्किश्चि- दुभयावच्छिन्नत्वात् , आत्मसनिहितदेशस्य च प्रत्युक्तत्वात् । किश्च भेदप्रमाणाभावाद् यावश्वस्य गौरवेगानिवे. दानीयत्वाचोकरीलाऽऽत्मसन्निहितदेशस्यावच्छेदकत्वे सविधानस्य दुर्वचत्वाच । स सयोगः किश्चिदवच्छिना, संयोगत्वात् , कायपुस्तकसयोगवदिति चेद्, न, आयव्यक्त्यसि यत्संयोगावच्छेदकं तदेव संयोगाथयोऽस्तु, न तु तद्वारसम्बन्धेनाध्यान्तरम् । अत एव संयोगजसंयोगोऽपि विवादग्रस्त, परमाणुद्वयसंयोगो वा । न चैवं ध्यणुकाद्यनारम्भापत्तिः, यतस्तावता नास्माकमपराधः स्वीकर्तव्यो वा, तत्र स्वरूपमेव सम्बन्ध इति । न नैवं संयोग एवमस्तु, सयुज्यत इति प्रत्यक्षात् , अन्यथेष्टापत्तेः । यत्तु जीवाणुत्वे देशान्तरीयो घट एतददृष्टजन्यो न स्यात् , संयोगेनात्मनि घटोत्पत्ती समवायेनादृष्टस्य कारणावादिति । तनोच्यते, संयोगस्योत्तरीत्या विवादप्रस्ततया खाश्रयस्वरूपसम्बन्धस्य शक्तिसम्बन्धस्य वा सम्भवात् । भोक्त वसम्बन्धेन वा घटोत्पत्ती समवायेनादृष्टं कारणम्, सयोगेनारमनि घटोत्पत्तीतु न किञ्चित्कारणम्, तत्सम्बन्धेनोत्पत्तावेव मानाभावात् , तद्देशसंयोगेन पटोत्पत्तौ तु खानयसयुक्तसयोगादिघटितपरम्पराया सम्बन्धत्वात् । न चैवं गौरवम्, भवतामनन्तसनिहितदेशानामात्मसंयो- गावच्छेदकत्वमुक्तन्यायेनासंभवदपि कल्पनीयम्, तथा तत्तद्रव्यात्मसंयोगानां च कल्पनमिति तदपेक्ष्य क्लप्तपर- पराया एव सम्यन्यत्वे लाघवात्। एवं कायव्यूहस्यलेऽपिशक्तिः स्वरूपं योगजधर्मो या सरार्ग इत्सलं नैयायिक सह प्रासहिक विचारसञ्चारेणेति। अथेदानीं स्वरूपस्यैव सतर्गत्वमप्यमाणोऽपरितपटनायां मायाया एव सम्बन्धादिका- र्यनिर्वाहक्लं मन्वानो मायावादी प्रस्तुत एव प्रत्यवतिष्ठते, तन्मतमाहुः 'यत्विति । एतन्मतेऽघटमानोऽपि सयोगा दिर्मायिकत्वादटत इत्येकं मतम् । अभ्यास एव वा यथायथं सम्पन्य इति वा मतम् । तत्सर्व संग्लय्य प्राहुः व्यापकत्वं वदन्तीति । देशादिपरिच्छेदशन्यत्वं व्यापकत्वं, न तु सर्वमूर्तसंयोगित्वम् , आत्मनो निर्गुगत्यात् । इदं च व्यापकत्वमभेदोपपादकम् , परिच्छेदस्य भेदस्य प्रतियोगिनो मिथ्यात्व एवातोपपत्तेः । यदन्तीति । तेपा मत एवेदमनुपपन्नमिति घ्यन्यते । तथाहि योऽसौ देशादिपरिच्छेदः, घटादीनामिवाल्पदेशत्तित्वं देशप्रतियोगि- कमेदवत्त्वं घा, यदभावोजरिच्छिन्नत्वमुच्यते, तनाये तदापादकमन्त करणं व्यापकाविद्या वा, नान्त्य, असम्भः पार, तत्प्रयुचव्यापकत्वस्यापि निषेध्यत्वात् । नाय, जीवतादशायामणुवस्यैवापातात्, व्यापकत्वाबाधेऽपि ध्यष्टात्मना परिच्छेदप्रतीतेश्च, केवलव्यापकन्वासिद्धे । अस्तूभयमिति चेत् , तहिं जीवस्यत्यहितस्य तथैव देहप्यापत्ते , केवलव्यापकत्वासिद्धितादवाथ्यात् । अथोऽनुपहितत्वमेव व्यापकत्वमधिकरणात्मकमिति चेत्प्रतियो. गिनेव परिच्छेदप्रसक्तिः । न द्वितीय , देशादिप्रतियोगिकमेदाभावनिरूपणे तादृशमेदेन तत्प्रतियोगिभिश्च परि- रछेदात् । अयं परिच्छेदो न खतो विभुखविरोधीति चेत्सम्बन्धान्तरवत्प्रतियोगित्वानुयोगित्वादेरपि निषेध्य. त्यात् । नन्येवं पद्मन्मना जीवस्य व्यापकत्वम्, तचोभयसमाधेयम्, अस्मत्पक्षनिराकरणे भवतामपि च दुर्घट- मिति चेत्, सत्यम् , अस्मत्पक्षम्य वक्तव्यत्वात् । तथा च स्वीकृत विसत्वरत्वं धर्मरूपज्ञानस्य सयं दृपयन्ति नेतद्विदोदरणीयमिति । चैतन्यमानत्वेन व्यापकत्वयादिना शरीरारोहणं यदि चैतन्यकर्तृकं वाच्यम्, तदा प्रशासन्दिताया वृत्ते करणत्वं कृत्यवच्छेदकत्वं च वाच्यम् । इत्यमेवासिलशरीरयत्तिचैतन्योपलम्भोऽपीति गृस्ता- वेवैतत्पर्यवम्यति । सादेतत्, 'अथ कस्मादुच्यते ब्रह्मेति वृहन्तो यस्मिन् गुणा' इति श्रुतेर्वृह युद्धाविति पातौमनिन्प्रत्यये गुणगतबहत्त्वोपपत्तिरूपाया गुणानां वृद्धेवानन्त्यमानरूपाया ब्रह्मगि सावकाशत्वमिव जीवेऽपि पर्माणामपिरदेशस्तित्वेनापि व्यापकत्वोपपादकत्वमेवास्त्पिति, मेयम्, स्यादेयम्, यदीयं शुतिापक्त्यमा शीत, किन्तु बावमेवेति तदिष्टमेवेति सन्तोष्टव्यम् । शिवमूर्तसयोगित्वमणुत्वं रायम्सयोगित्यापा: तरमविरमेय । परिमाणं तु नाहीकियत एवेति ध्येयम् । एवं चतन्यमात्रय पार्वत्रिकत्वादारोहणानपेक्षायो माग्दिननायन्माप्रनिरुपितत्वविशिष्ट विषयताविशेषामना यामावरूपेण समारोहणं पतम्यम् । तथा व । - ·, सिद्धान्तशोभा । ६९ विरोधांशपरित्यागः । अप्राकृतनिखिलधर्मरूपत्वं फलितोऽर्थः । तदविष्ट एव ते। अविकृतमेव समया. यीति । समवायोऽत्र तादात्म्यम् । तादात्म्येन कटकबुण्डलाविर्भावे तादात्म्येन मुवर्ण कारणम् । निमित्तभेदा- सायांसाड्र्यम् । समवायातिरेके च तत्सम्बन्धस्य खरूपस्य प्रागेवाभ्युपगमो वरम् । इदमप्राकृत समयायि- त्यम्, सांख्याभ्युपगतपरिणामाननीकारात्, मायावाद्यभ्युपगतमायापरिणामानपेक्षत्वेन वियतवैलक्षप्पाच । तत्किमारम्भवादापेक्षेति चेद् , न, आरम्भणाधिकरणविरोधात् । सत्ताश्रयैः संपतत्रैर्जगदारम्भवर्णने । सत्तका कारणीभूता लाधवात्तेऽनुयायिनः ॥ तथापि तत्तदाकारेण विषयतात्मना भासमानलमसन्मतेऽविकृतसमवायिशब्दितं, परमते विवर्तशब्दितम्, परन्तु परैनिविषयक विज्ञानाग्रहेण विषयता माविकी समाश्रिता, सिद्धान्ते स्वरूपसम्बन्ध इति विवेक इत्याहुः व्यवस्थेति । श्रुतेस्तु शब्दप्रमाणस्य तु खाश्रयाशशात्मकब्रौकज्ञप्तिसमवायिकत्वात्सुतरां प्रामाण्यम् । यद्य- पीदं फलतोऽपूर्वसाधकमधिकरणम्, यागीयम्भवनाया अपूर्वजनकत्वे तात्पर्यात्, तथापि सूत्राणां विश्वतोमुरा- लाच्छन्दप्रमाणस्य श्रेष्ठत्वायं साक्षाद्विपयतानिरूपमज्ञप्तिविषयतानिर्वाहवत्व कारणीभूतापाशात्मकराप्तिखाभाव्याद- म्यवहितम् । प्रलक्षस्यापि चैतन्यान्तरङ्गखाभाव्याच्छब्दसाम्येऽधिकरणाना चक्षुरादीनां साक्षाज्ञप्तिजन्यत्वामा- वात् संभावितदोपकरणस्वादनुमानादेलिंशज्ञानावात्मकस्यापीच्छापटितगुरुसामग्रीक्तया लाघवाच्छाब्दमामग्रीप्रा- यल्यात्स्यप्रामाण्ये चानुमानस्स शब्दोपजीवितायाः प्रामाणिकैलिसनात् । यदि च शक्तिप्रहार्थ शब्दस्याप्यनु. मानापेक्षा, तथापि प्रमेयत्वेन शत्तिग्रहस्यादृष्टदशरथादिपदे ज्ञातस्सव ब्रह्मवादिभिः सार्वत्रिकत्वाझीकारात्तेन रूपेण शक्तिप्रहस्यान्तत मात्मादी वालेनापि गृह्यमाणस्थाननुमानापेक्षत्वान्, अहंप्रलयस्य वाच्यत्वोपनीतभाना- (मनोऽपि प्रात्यक्षिक्त्वाद, जन्मान्तरीणस्य यस्यचिदुपनायश्त्वात् , अन्यबोधकाराम्भवस्य सर्वेषामेव रामान स्वात् । यानि पुनर्वेदमूलयानि 'यतो वे'लायनुमानमयानि, तर युगपद्विलक्षणविषयताशालिनी शन्दात्मवानु- मतिमामनन्त्योपनिषदाः । व्यजीभविष्यति चेदं श्रुतेः शब्दमूलत्ये खतन्त्रप्रामाप्यस्पे पर्यवगिते । तम संमा. मानान्तराणामप्रवृत्तिरिति न, साभिमतऽ विरोधाभावान् , बयासिस्नैपु हेतुवचनानामनुपपत्तेर, किन्तु बलवदुपनिषदेद्यलम् । न च बलवत्त्वं तत्समानार्थलौकियवाक्यसाधारणम् । समानार्थकत्यं हि समानतात्पर्य कत्वम् । न सौकिकप्रमाणाप्रती तत्समानार्थक्त्वप्रहः संभवति । सत एवानु लौकियानामपि घटोऽस्तीत्यादि. भास्यानामिव प्रामाण्यं, कि तत्तुल्यतापर्यप्रहेणेति चेत्, ईश्वरः क्लारिवाश्याना यदि सतन्त्रमामाय. माभिमतं, तर्हि चैत्र. वर्तेत्यादिवाक्यनुत्यतापतिः । अस्विति पेज, इश्वरवर्नुकत्यसन्देहस्पानिर्णित्वात् । सद येदानुसर प्रथमतो लापयज्ञानं तव पाणिग्राहि तामेलीकिकप्रमाणप्राथम्यम् । न च रंगकिक एवं लाधवमानं तथाऽस्विति वाच्यम्, भगवतोऽाण्डवपक्षपातापतेः ।। .

·६८ . विद्वन्मण्डनस्य टीका। ब्रह्माद्वैतविरोध इति हृदयम् । वुद्धिः प्राणोपलक्षणम् । अत्र यद्यपि तत्तदवच्छिन्नोकान्तिः सूत्रार्थः प्रतिविम्य- गमनन्यायादुपाधेः पर्यवस्यति, तथापि प्रतिबिम्बादिपक्षनिरासातनिरासः । किञ्चान्लामणमुच्यते पौर्वापर्येणे- त्याहु. श्रुतिश्चेति । उकान्तिस्तत्तदेहावच्छेदेन प्राणवियोगः । गत्यांगती तदनर्मिमानाभिमानी । तथा च यथावस्थितजीवसरूपस्य चिदंशस्य पूर्वापरलोकविपयतायाः सम्बन्धत्वकरपनालक्षणः सञ्चार इलाहुः न व सौरत्वमिति । विषयतायाः स्वरूपसम्बन्धात्मिकाया एव सारत्वमित्यर्थ । अत एवानूकमणे नोलान्ति । ननु 'अधिकं तत्रानुप्रविष्टमिति न्यायात्तनाप्युरकान्तिरन्वीयतामिति चेत् , स्वविषयतासञ्चारल्याप्यसञ्चारित्वं तेपा प्रा. णाना, न तु विषयताश्रयत्वनिरूपरत्वे साक्षात्, प्राणादेः सञ्चारस्य चेष्टाद्यात्मक्लादित्यभिप्रायात् । ननु 'ध्यायतीव लेलायतीवेति फलतो लीलासाधर्म्यकथनाद्वास्तवतद्धर्माभावे विहारस्योपाधिगुणवमेवेति चेत्, तत्राहुः न्यायेति ! 'लोकवत्तु लीलाकैवल्य मिति न्यायेत्यर्थः । न्यायपदात् पूर्वपक्षादिपञ्चाङ्गबत्तया सोपपत्तिकं सूत्रवाक्य सध्यते साधर्म्यमत्र । तथा च व्यापकस्य किया न संभवतीत्येव पूर्वपक्षः, तनोतरम् 'लीले'ति । यद्यप्यस्या श्रुती जीवविहारकयनादेतन्यायाविषयत्वं, तथापि लीलामात्राद्विषयत्वं तनिसलीलाया व्यक्तं भविष्यति, बिहारस्य च सधमुक्तः, पुरजनन्यायेऽपि साधय॑श्रुत्यपेक्षया प्रत्यक्षविहारश्रुतेर्बलवत्त्वात्साधम्र्यपरत्वे एतस्या उपचरितार्थत्वप्र- सौ , साक्षादुपचारयोधकश्रुतेरेव मेदामेदसाधारणसादृदयस्य विहारकर्तुरपि सम्भवादुपपत्ते । किमर्थं तर्हि वान्तः प्रयोगः । सादृदयस्यापि मगवद्धर्मत्वं व्याह मिति जानीहि । प्रत्यक्षाया तु विहारश्रुती ब्रह्मलीलावदाशिकी जीवलीलाऽपि । गगवति पुनलीलाकर्तृत्वे प्रसक्तमत्वं निराक्तुं लीलासादृश्यस्थनं, न तु लीलाकर्तृमेदघटि- तसादृश्यस्थनम् । ब्रह्मणस्त्वणुरवं जीवत्वमेव । न च विभुत्वविरोधः, अस्मदन्त करणप्रजापत्यन्तःकरणदेव- मायाद्यवछेदभेदेनाविरोधात् । न चैवं ब्रह्मधर्माणामव्याप्यत्तित्त्वापत्ति, इष्टापत्तैरित्येके । सर्यतादात्म्यमेव तत्ततादात्म्यमेव या ब्रह्मधर्म , तत्रापि सदादिद्वितीयतादात्म्यं फलदशायां सदादितादात्म्यापनानन्दतादात्म्य मेव षा ब्रह्मधर्मः, रास रिमवच्छेदनाप्यसण्डेकरसस्य सर्वात्मभावानुभवप्रमाणप्रतिपनस्य विद्वदनुभवेनाभावो निरूपयितुं शक्यत इत्येवं निष्कर्ष । एवं ब्रह्मवादरीत्या जीवाणुत्वमंशत्वं च व्यवस्थाप्य 'तदविमुव्य नियन्त भय' दिति नियन्तृत्वाविमोक्योरवच्छेदयोपाधिमार्य नरमुमापरिपूढं दर्शयन्त इत्याहुः उमापरिवृढेति । उकार प्रणवावयव सदवाकारराग्निहितोऽजययवच, स यदा व्यसनमकारेण परतः श्रूयमाणेनापि मध्ये सनिहितो भवति, तदोमा राजमी भगवतः शक्ति । तस्याः सृष्ट्यादिहेतुलाद् भगवदेकपरताया च तदनुपपत्ते , तसा सकलजगन्मृष्टिनियामकमंशं परिदं कुर्वन् सगुणशास्त्रानुसारिणी सृष्टिवर्द्धत इति गुणप्रधानमायाप्रधानं शास्त्र प्रगतुं प्रभुराज्ञापयामास । यद्यपि तनापि ब्रह्मवाद एद, मायाजगदाधारस प्रमवात् , तथाप्याधारत्वमपि मायिकमिति केनापि पेणानिरूपणादनुपाख्यलपरिहाराय खप्सवेदनसलममायिक्मेवास्थेयम् , तत्परिप्पा मसरिखनमेय परवानालङ्करण भगवज्ञानिना च मण्डनमियाहु अलमिति । यद्यपि सर्व एव परमतमिति व्यवहरन्ति, कपिलमुनिनाऽप्यनिर्वचनीयस्याति सण्टिता, तत्कथमुमापरिघटप्रवतितमिदं शामिति अंदयम् । तथापि प्यासोऽपि महान् शरोऽपीति नियन्धानुसारास्वयं प्रभवः मुरेश्वरोक्तं शहरः शहरः सादा दित्सा- दियचनं मानयन्तम्बच्यानम्योमापरिद्धप्रवर्तितत्वं प्रतिपादितवन्त इति शयते । इदानी देवताया. पूर्व रावे. इध्यमे तिरोधानाद्राह्मणामागत्वं यथा तया ससम्बद्धस्खासे जीये सतामे पूर्णानन्दादिधर्माणाममिध्यानाराशि- रोधानानाभासरत्वे जीवस्य संपने अत्र प्रकटो भविष्यामीति पुनदर्शनाय सूर्येणेव जलप्रहणादमाराराण्डले निजानन्दसामराम्बन्धमुधो वर्षति तं पूर्ती स्वप्रतिविम्बयोग्यास्वार्थनिय लीरेति फलानुरोधात् प्रतीम इत्या धूपमेपेति । न वलीक इति । न तु पेनाप्यशेन च्युत इति, अर्थात् 'पूर्णमदः पूर्णमिदमिति निसली. शायो पयमेवोतवन्त इति भावः । नयायिकः प्रसवतिष्ठते सदितदिति । नाक्षनरणशिशितो भवानिरवार भवनितिन पारा पदोपादानवे पियारोऽसि, पन्ययातिरिचारिकारानझीमराय, सदासम्पेन रादा- सादाम्पन समाप्रियोजन मस्त पुरषान्याला. यदि स्वयुज । सपुरिनाविभूतकारमा गगना, तो पिणेधो निराष्टधा, अधिराधर्माभयं प्रसाद यरनुतस्त्यिति । मुरादेन .

·सिद्धान्तशोभा। , ६९ विरोधांशपरित्याग । अप्राकृतनिसिलधर्मरूपत्वं फलितोऽर्थः । तदविष्ट एव ते । अविकृतमेव समवा- यीति । समवायोऽत्र तादात्म्यम् । तादात्म्येन कटककुण्डलाविर्भावे तादात्म्येन सुवर्ण कारणम् । निमित्तभेदा- कार्यासाडूयम् । समवायातिरेके च तत्सम्बन्धस्य खरूपस्य प्रागेवाभ्युपगमो वरम् । इदमप्राकृतं समवायि- त्वम्, सारयाभ्युपगतपरिणामानझीकारात्, मायावाद्यभ्युपगतमायापरिणामानपेक्षत्वेन विवर्तवलक्षण्याच । तरिकमारम्भवादापेक्षेति चेद् , न, आरम्भणाधिकरणविरोधात् । सत्ताश्रयैः संपतर्जगदारम्भवर्णने । सत्तैका कारणीभूता लाघवात्तेऽनुयायिनः ॥ तथापि तत्तदाकारण विषयतात्मना भासमानत्वमस्मन्मतेऽविकृतसमवायिशब्दितं, परमते विवर्तशब्दितम् , परन्तु पौनिविषयकविज्ञानाप्रहेण विषयता मायिकी समाश्रिता, सिद्धान्ते खरूपसम्बन्ध इति विवेक इत्याहुः व्यवस्थेति । श्रुतेस्तु शब्दप्रमाणस्य तु खानयाशशात्मकन्नौकज्ञप्तिसमवायिकत्वात्सुतरां प्रामाण्यम् । यद्य- पीदं फलतोऽपूर्वसाधकमधिकरणम्, यागीयमाबनाया अपूर्वजनकत्वे तात्पर्यात्, तथापि सूत्राणां विश्वतोमुरा- खाच्छन्दप्रमाणस्य श्रेष्ठत्वार्थ साक्षाद्विषयतानिरूपवज्ञप्तिविषयतानिर्वाहत्त्व कारणीभूताकाशात्मकज्ञप्तिखाभाव्याद- ध्यवहितम् । प्रत्यक्षस्यापि चैतन्यान्तरशस्खाभाव्याच्छन्दसाम्येऽधिकरणाना चक्षुरादीनां साक्षाज्ज्ञप्तिजन्यवाभा- यात् संभावितदोपकरणस्वादनुमानादेलिंशज्ञानाद्यात्मकस्यापीच्छाघटितगुरुसामग्रीकतया लाघवाच्छाब्दसामग्रीना- यल्यात्खनामाग्ये चानुमानस्य शब्दोपजीविताया- प्रामाणिकैलिखनात् । यदि च शक्तिग्रहार्थ शब्दस्याप्यमु. मानापेक्षा, तथापि प्रमेयत्वेन शक्तिग्रहस्यादृष्टदशरथादिपदे ज्ञातस्यैव ब्रह्मवादिभि सार्वत्रिकत्वाझीकारतेन रूपेण शक्तिप्रहस्यान्तत आत्मादौ वालेनापि गृह्यमाणस्याननुमानापेक्षत्वात् , अहंप्रलयस्य वाच्यत्वोपनीतभाना- मनोऽपि प्रात्यक्षिकत्वात् , जन्मान्तरीणस्य कस्यचिदुपनायकत्वात्, अन्यबोधकासम्भवस्य सर्वेषामेव समान- स्वात् । यानि पुनर्वेदमूलकानि 'यतो वे' याद्यनुमानमयानि, तत्र युगपद्विलक्षणविषयताशालिमी शब्दात्मकानु- मितिमामनन्त्यौपनिषदाः । व्यक्तीभविष्यति चेदं श्रुते. शब्दमूलत्वे खतन्त्रप्रामाण्यरूपे पर्यवसिते । तन सभव. न्मानान्तराणामप्रवृत्तिरिति न, स्वाभिमतेऽर्थे विरोधाभावात् , धैयासिकसूनेषु हेतुवचनानामनुपपत्तेश्य, किन्तु बलवदुपनिषदेवलम् । न च बलवत्त्वं तत्समानार्थलौकिकवाक्यसाधारणम् । समानार्थकत्वं हि समानतात्पर्य- कलम् । न लौकिकप्रमाणाप्रवृत्तौ तत्समानार्थकत्वग्रहः संभवति । स्वत एवास्तु लौकिकानामपि घटोऽस्तीस्यादि- तत्तुल्यतात्पर्यग्रहेणेति चेत्, ईश्वर. कर्तेयादिवाक्याना यदि स्वतन्त्रप्रामाण्य- मभिमतं, तर्हि चैत्र. कर्तेत्यादिवाक्यतुल्यतापत्तिः । अस्त्विति चेन्न, ईश्वरवर्नुकत्यसन्देहस्यानिस्तीर्णत्वात् । तदर्थे वेदानुसरणे प्रथमतो लाघवज्ञानं तव पाणिग्राहि वृत्तमित्यलौक्तिकप्रमाणनाथम्यम् । न च लौकिक एवं लाधवज्ञान तथाऽस्विति वाच्यम्, भगवतोऽपाण्डवपक्षपातापते ॥ वाक्यानामिव प्रामाण्यं, , ·विद्वन्मण्डनस्य टीका। तन्न मनोरमम् । यतो वृत्ते प्रतिफलितचैतन्यसाहित्वम् । शान्दारिमराया प्रमाणत्व प्रमेयत्व च विषयत्वम् । तनावरणभनार्थी त्तिरिति पक्षेऽनातचंतन्यरूपमेव विषयता, नलावरणभनमानम् , तस्याप्यधिररणात्म यत्वेनाधिकरणस्य च सदाकारस्पूात्मकविषयतानतिरेकात् , 'घनच्छन्नदृष्टि'रिति न्यायेन वस्तुत भावरकामा वादनातन्यस्य सादिक वे खस्स सम्बन्धत्वाशीवाररूपानुग्रहस्स सबरेवावदय शरणीकरणीयत्वात् । न चैव यथाकार्यानुरूपैवविधज्ञप्तिस्वाभाव्यकरपने वृतिस्वीकारवयर्थ्यम् , पियारानीकर्तृणा ब्रह्मपादिना माया विद्यान्त करणपरिणामरूपत्तेरनहीकारे क्षतिविरहात , जन्यज्ञानाजीवारस्य च नित्यविषयताया ससगत्वा रपनाधिष्ठानत्वेनावश्यक्त्वात् , अन्यथा स्वरूप एव रममाणस्य प्रपञ्चवैफल्यापत्ते । तत्र यावान् प्राष्टि प्रक्रियात्मतायास्तापनित्यविषयताया सरार्गत्यल्पनानिमित्त, न तु भ्रान्तखानमहा धकारमानोरधिकसृष्ट्यादे स्तथात्व साक्षात्, किन्तु वास्तवधिद्वारा । अथवा स्वरूपविषयतैव निरवलम्बना सण्डश पदार्थेषु वैशिष्टय खगत प्रत्याययति, तदिदमुक्तम्-सपुष्पादिकमपि ब्रह्मसत्तयैच भासत इति । वास्तवसृष्टौ तु साब सम्बनेति विवर । वृत्तेचैतन्योपरागाथत्वेऽध्यासस्येवोपरागत्वात्तदर्थ परिणामभेद आविद्यक आश्रयणीयो, भासमानत्वाशे इप्तिपयवसितश्च । सदसत्तादात्म्यावगाहित्वस्य इप्तिखाभाव्यपर्यवसितलात् । तदिद विषयत्वा प्रातिरिच्यत इत्यविपयत्ववादो बाहिर्मुस्यमेवेललम् । रियावत्त्वतदभावयत्त्वे मनुवयसम्बन्धे प्रकाररूपो, न च मतुवथा विद्यते । तत्र प्रतीत्यसाइयाय यदि विशिष्टाधिकरणतव मतुवथस्तथापि विशिष्टस्यानतिरके ताद श्यधिकरणतापि तया । न च विशिष्टस्याधिकरणताऽतिरिक्ता, न तु विशिष्टा चासावधिकरणता चेति वाच्यम्, कमधारयेऽपि निशिष्ट निरूपितत्वविशिष्टाधिकरणतात्वे तात्पयपर्यवसानात् । विश्व यदेव घटाधिकरण तदेव समयान्तरे तदभावाधिकरणमिति सम्बन्धितासामान्यमनुगत मतुवर्थ । विधिद्वशिष्टयस्य सावदिकत्वात् । तदेव तत्तद्वंशिष्ट्योपहितमनतिप्रसझायेत्यस्तु सामान्यत ससग विरुद्धधर्माश्रयत्वम् , एव प्राणादिप्रवर्तत्त्वे गति मुषुप्ती निष्किन्यत्व च । एतेन नि श्वासाधुपलब्धे पुरुपान्तरविभ्रममानत्वमिति प्रत्युतम्, सदीयप्रवर्तक्त्वनवास्य प्रवर्तक्लात् । एप एव करणलय । वाचश्च मुप्तत्व सर्वनामत्वाय । न चैव सोम राननित्यादिनाना सम्बोधितोऽप्यजातशत्रुणा केनचिद्राज्ञा प्रमुप्तपुरुषो न जापनास, रिन्तु स पाणिभ्या बोध नादेवेति क्थमुपपद्यताम् । अत एव परै सर्वनामात्तीर्णस्येव सौपुप्तस्य प्रमाभिवानमिति निर्णीतमिति वाच्यम् । राज्ञा सण्डातात्पर्येण सोमेत्यादिनामाभिधानात् , अखण्डाथातिरेण मुषुप्तस्य शाब्दबोधानङ्गीकारात् । किचैव सुपुप्तोत्यापकवाक्याना साक्षात्कारजनकत्व खोकृतममियुक्त , तत्तदैव सङ्गच्छते, यदि सर्यनामित मुपुप्तस्साहीक्रियेत । न वा दशमत्वादियच्छाब्दयोधमनुसाध्यय स साक्षात्कार । अस्तु वा तभा, तथापि वाक्याधीनविलक्षणविषयतासिद्धी ब्रह्मवादिना सरम्भ इति मुगुप्तस्य तसिद्धि । न च तादृशविषयतोन्मेष दशाया न सुपुतलम् , शुद्धात्मन मुघुप्तत्वात् , मुपुप्तस्य तद्विपयतानङ्गीकारे तदितरस्य जागरणप्रसदात् । नापि सत्तासम्पन्नस्य साक्षिता नास्तीति वक्तु युक्तम् । एव प्राणनीयानन्दकार्यार्थ स्वरूपसम्बन्धेन सत एवं तत्त कार्यनिर्वाहकवरूपस्य ससम्बन्धत्वकरगनानिष्कियस्य क्रियावत्व ततत्पदार्थस्त्यवच्छेदक इति रीति , ब्रह्मतादात्म्यशून्यदेवानीगरात् । एव पाणिपादकार्यानुविधायित्वम्, तदप्रत्यायने च कूर्मवत् । एव पूर्व कम्पनमुत्तम् , तद्भयरत मुसहत च। तद्यथायय भीतवत्कामुक्वच्च बोध्यम् । येगो गल्डारूढस्स गृहीता प्रसूनावचये । 'चक्षुपश्चधु' । इद्रियदेवतायाश्च चभुतकरणतावच्छेदवशक्तिखरूप , साक्षात्स्वविषयतानि यम्यगात् इन्द्रियदेवादिनष्टियपञ्चप्रवाहस्य । अन्त ससग तावन्माप्रससर्गताकल्पनस्यैव सर्वज्ञतोपपादकपरि- छेदपदाधत्वात् । यदि 'अणोरणीयान प्रद्धि , अनवस्थापते , तथाप्यनस्या, प्रतिद्वद्वितयैव धर्मिप्राइक मानाइसिद्धिरिति ध्येयम् । स्यूलाभावो नाणवम् , परस्पराश्रयापत्ते, किन्तु धर्मद्रयम् । बोडे स्थितोऽपि जगदाधार इलाधारन गूच्यप्रमागावच्छिन्नगगनस्यापि दृष्टम् , तत्रापि ब्रह्मसत्तदात्म्यमेव बमाविष्टामद इनि पमिण म्यसाक्षियमानगिरस्यैव सर्वतोमुखस्य निरोधविरोधितमिल्लाहु नकर्तरयाध इति । विरोधघटक: यावस्थवानादछिरोधामधीरणमिति माव । तादृशपदार्थविज्ञामु प्रत्यवतिष्ठते संदितदिति । तारा- आन्दैन कि सविशेषमेव निर्विशेषमु यते, निविशेष या सविशेषम्, उमयसाय चोगया, अविरुद्धनिर्विशेष राठीनत्वेऽपि - ·सिद्धान्तशोभा। मिलत्वे सति विशेषे विशेषान्तराभावादशेपविशेषात्मके निर्विशेषन्यसादृश्यासंभवात् , ससम् , तस्याव्याप्यत्ति- खात् । एवं सविशेषभिन्नत्वे सति सविशेषत्वस्य निर्विशेषत्वरूपं विशेषमादाय सादृश्यसम्भवाच । अधिकरण- खरूपत्वमिति विशेषो द्रष्टव्यः । तस्मासत्तादृशमेवेत्युपपत्रं निर्विशेषप्रतिवन्यैव । न चैवं ताशवं निर्वतमश- क्यत्वं चेद, ममैव मतमिति वाच्यम् । यनिरुच्यते ततादृशमेवेति सर्वविषयतायां तात्पर्यात् । अन्ययाऽपि ताशपदेनैव निर्वचनादिति सर्व रमणीयम् । तथाप्येतदेव नोदयितुं सिद्धान्त्येकदेशी शङ्कते तदिति । मन यद्यपि सविशेषवाक्यं तत्वेन न भूयते, तथापि निषेधशेप' इति वाक्यानिषेधः शेषोऽझ यस्याजिनः सर्वशेषस्येत्यों लभ्यते । 'योऽवशिष्येत सोऽस्म्यहमिति सविशेषीयश्रीवाक्ये परिसमाप्तसर्वविषयताश्रयस्वरूपाभिधानात् । इतीति । वीप्सया प्राप्तानुवाद्यसकलनिषेधेऽप्राप्तस्वरूपविषयताया एव विधेयत्वे तस्याः प्रकारतात्वादिनैव मुनि- रूपणीयत्वानिर्विकल्पकनिरासे सर्व विषयत्व सिद्धः । 'अधिकं तु मेदनिर्देशा'दित्युक्तत्वात् । निषेधस्य 'नेति नेती' सादेनिषेधाधारे यत्किचिद्विषयतासमर्पणं विना वाक्यापर्यवसानात् । न चायमेवादेशः शास्त्रसमाप्तरिति वाच्यम् । 'अस्ति ब्रह्मेति चेदेदे त्यत्रैव समाप्तः। तस्मादधिकरणसत्ता प्रतिपादयन्त्याः श्रुतेः सन्मानं विधिमुखप्रत्ययविषय- ब्रा सविशेषमेव तात्पर्यविषयः, निषेघस्य द्वारत्वे निर्विशेषप्रतिपत्तेः, सविशेषप्रतिपत्याखात, भेदेनाशेषविशेषप्र- तिपत्यदत्वात् , भेदेनाशेषविशेषराहित्येऽशेषविशेषात्मकस्यातिरिक्तशुद्धधर्मिणो वा सविशेषत्वात् । शुद्धप्रति- पसी हि शुद्धिपर्यालोचनेऽनातचैतन्यस्य स्खविषयत्वमेव शुद्धिपदार्थः, तदादायाशेषविशेषसाम्राज्यादिति मन्त- व्यम् । अस्थूलाऽस्थूलावच्छेदेन । एवमग्रेऽपि । एवं च सविशेपे सविशेष, निर्विशेषै निर्विशेपमित्यन सौपुमो दृष्टान्तः । स यदि नोपाविस्तदा निर्विशेषलमनोपाधिकं भवितुमर्हतीत्यभिप्रायेणाह प्रतिपत्तव्य- मिति । सविशेपस्य त्वीश्वरोऽवच्छेदकीभवन्नपि खोपाधीनां व्यष्टीनामप्यवच्छेदबलात्तदवच्छिन्नस्य परिच्छिन्न- त्वमादायैव पर्यवस्यति, व्यापकोपाधैरपि गट्यवच्छिन्नत्वात्, खरूपतः परिच्छेदकल्पने मेदप्रसङ्गात् , अद्वैत- श्रुतिविरोध इत्याह ऐकमेवेति । ननु व्यष्टीनां परस्परमाश्रयायिभावेन तदवच्छिन्नस्य सर्वपरिमाणवत्वमेक- स्यैव । एतन्मते स्वनिष्ठधर्मावच्छेदकत्वमुपाधीनाम् , तबाह अन्योन्येति । तथा सत्येयापच्छिन्ने महत्वप्रत्य- यापतिरिति विशिष्यवावच्छेदकत्वं । वाच्यम् । तथा च प्रत्रापच्छिन्नस्य सर्वत्याभावादनुगतनमारिद्धिरिति । स्यादेतदिति पूर्वपक्षाभिप्रायः । विश्वरूपतामजानन् कश्चित्परिच्छिन्नकरादिदर्शी शकते किञ्चेति । नार्जुनी- वास्य सुयोधनानुयायिनी दर्शनं, किन्त्वेषा माया जीवेष्वपि महासत्त्वेषु सुयोधनादिपु साधारणीत्याह लौकि- कवादिति । स्वरूपस्य निर्विषयचिन्मानस्य गौरवादिति सर्प ज्ञानं धर्मिण्यभ्रान्तमिति न्यायाधर्मिगि वियादा. भावाच तत्रैव चालौकिकत्वं, न प्रारेपु, अपश्यानीकरणीयधयेलौकिकत्वेनापनयैव चारिताभ्योरित्यर्थः । दाबल्यं परिच्छेदापादकत्पेगानुपदमेवोकम् । पूर्वमेव या धर्मिनिरूपयाणामुपगीव्यसादिगाऽर्यादुतमित्यर्थः । यापन्यापुरलगत् मेरमास पल्पत पहले, त्यति । शुतिनिरुपितं. पविशेषमास मेटा, मरीति- रमेव, मालारवेदवेद्यत्वाच । तदेव न, किन्तु धर्मिणि धर्माणामारोपपरा श्रुतिः, आरोपथ प्रसिद्धानामेव लौकिकानामित्याह लोकप्रसिद्ध विशेपवदिति । आरोपविषयत्वं मत्यर्थः । अधिारे बुद्धर्मिपरत्वे साक्षा- दसम्भविनि धर्मावलम्बनत्वेन सिद्ध इत्यर्थः । चित्तस्य शुद्धिरनेक्न विषयेषु चावत्यनिरायः । ततः साहीततधर्मशास्त्रामप्यतिक्रम्य निविशेषधर्मिपफलाभिलापे तायामेव बुद्धिविषयीकरोति । वा निर्विशेषधु- तिमध्यवर्तिनीसाहुः न होन्यत्प्रयोजनं घटत इति । तथा च शब्दासाक्षात्कार एव प्राह्मणः, मुप्तोत्यापस्या- श्यन्यायात्, 'दशमस्त्वमसी'तिवच, न तु निविशेषश्रुतिभ्यो ब्रह्मणः शब्दयोधः, ते. शजिलक्षणान्यतरः रूपामा ज्ञानाविषयबातोलाह तस्येति । ककरणकमा निषेधमाह तत्केनेलादि । पदहानुपस्थितानामपि भः शान्दबोधविश्यलाभ्युपगमाद्दशमलादियोधः पाश्विको मा मानगः । ततो झटिति दशमलादिसन्देहनिरासः । नैति नैतीति । तत्तद्रूपं नेत्ययः । सादेतन् , मारवाचिनैतिशब्देन वीक्षया सर्वप्रकाराने रामे सतोऽपि ना- रनिरासेनेतीलस निषेध एव प्रकार इति फलितोऽयः । तया च नेलानरकाभाषप्रत्यक्ष शाब्दयोधयोरमावेऽपि भवन्मते नागिरित्यारालाइ एवं सतीति । चित्स्यरूपत्वमिमी । भावोऽयमभाषः, ताप .

·७२ विद्वन्मण्डनस्य टीका। - - नोक्तदोप, भावत्वेनैव भानादिति भाव । सप्रतियोगिक एवायमभाव इत्यभिप्रायेणाह अन्यञ्चेति । इति सिद्धमिति । अभावरूपतया खस्यैव प्रतियोगिफत्वसम्बन्धन प्रतियोगिवैशिष्ट्या नेत्याकारक्त्ववारणमित्यर्थ । बन यथाश्रुत्यनुसारानेत्याकारकत्रीतशाब्दादिधीविषयत्व परेपामिष्टमेव । नचेतिशब्दस्य प्रतियोगियोधकलाने- खाकारत्व वारणीयम्, सामान्यत प्रतियोगिकवाधिकरणत्वादिसम्बन्धस्यापि निषेध्यत्वात् , तदापत्तेरवारणात् । न चैव प्रभावनिविकल्पकस्वीकारापत्ति , इष्टत्वात् , तमस प्रतियोग्यनुपहितरूपेणेदन्वादिना प्रत्यक्षाभ्युपग• माघ । तदभिप्रायिका वा श्रुतिरस्त्विति परमतपरियार , समाधानमपि सिद्धान्ते भविष्यति । ननु 'प्रक्षालना- दो'ति न्यायाति निपेभ्यनिरूपणेनेति प्रागेवोक्तमिति चेत्तताह उपासनेति.। तस्मादिति । न च सौम्प्रत मिति । धीरकर्तृकव्यापारस्य तत्रापर्याप्तलमिति तीयशानविषयलमपि तेनैव कल्पितमित्यभिमानेनाह तस- मानयोगक्षेमत्वस्येति । उपष्टम्भकान्तरमाह तेदेति । अन्यदायुपष्टम्भामाह तैदा नेति । तथा चास्य प्रत्यगात्मान सर्वान्तर बाहिर्मुख्येन विषयीतुं तदीय विषयत्व करिपतमेव, अन्यथा तु 'सति सपद्य न विदु सपयामह' इत्येवावस्था स्यात् । तथा च खतोऽविषयलमेवेति परेपामभिमान । न च 'आवृत्तचक्षु' रित्युक्ते क्थ तदीयविषयताया करिपतलमिति वाच्यम् । चक्षु पदोपलक्षितकारकभावापन्नवाह्याविद्याया शुद्धसत्त्यात्मकत्त्यास्तिरोधाने लौकिककारकभावापत्तौ तत्तदैन्द्रियककरिपतत्तिविषयलमित्यभिप्रायात् । तदाऽ- विद्यानिवृत्ताविन्द्रियाणा चासन्योपासनया प्राप्तदैवभावानामलौकिक विषयतासम्पत्तिरित्यस्मन्मतानुज्ञा , स्खावि- पयत्वाभावो वाऽमृतगित्सभिप्रायाच । यतो ने तत्रेति । त निविशेषे । तथा च कुन सूर्यादयो भान्ती- त्याकाहाया सविशेष एवेत्यर्थात्तत्रैव सूर्यादिप्रकाश्यत्व क्थनपदेनोक्तम् । अवतारेपु सप्ट च । देवैरिन्द्रियाधि छातृभि प्रकृत प्राकृतम् । प्रतिषेधे हि प्रतियोगिना प्रक्रम प्राकृतानामेव, अपारतस्यानिषेधात् । ततश्च खरूपस्यैव धमिणोऽप्राकृतत्वपर्यवसानमित्याह सिद्धेमिति । प्राप्त पूर्वपक्षे प्राप्ते । वयं सिद्धान्तिन । पूर्व साधारणप्रपञ्चसायकलमविद्याया निरसम् । इदानी ब्रह्मधर्मप्रत्यायकत्वमविद्याया निरस्यते चर्दैन यादीत्यादिना । न तत्त्वनिर्णीतेपु कि तर्हि यदनेवेति वादाङ्ग त्यप् उक्त । तथा चापूर्षोऽय धारी यदान्तर- दर्शनेऽपि धीरस्याविद्या सायन मनुत इत्याशयेन तथोक्तम् । न तावदाद्य इति । तथाहीति । जीवाश्रया ब्रह्मविपया मायेति वाचस्पतिमतम् । तत्रास्या आश्रयदोषत्व विषयदोपत्व वा आश्रयदोपत्यमप्याश्यावरक्त्ये सति तत्रैव विक्षेपकत्वम् । तहि जीवधर्मग्ल्पकत्वमेव स्थान ब्रह्मधर्मक्रपक्वमिलाहु तस्या इति । न चामुल्यादे सयोगद्याश्रयचक्षुरावरकत्वेऽपि चन्द्रविक्षेपक्त्व दृष्टमिति वाच्यम् । दृष्टान्ते विषयीभूतयन्द्रादि। दोपत्वस्यापि यक्तु शययत्वात्, दार्शन्तिके तथाऽङ्गीकारे ब्रह्मणो भ्रान्तस्पदुष्टचापात । विधाडल्यादेश्वभुराव- रकत्वे वास्तवचन्द्रभान न स्यात् । अन्यच, अगुल्याद्यवच्छिनाविद्ययाऽनिर्वचनीयचन्द्रान्तर जन्यते, चन्द्रगत द्वित्य या, उभयथाऽपि निविशेपान्तरमेव तुल्यचन्द्रद्वयवसिद्धमिति सविशेषश्रुतीनामाकागास्थितेल्याशये. नाहु ग्रहांगतधर्मेति । न च द्विलादिवर्मकापनम्, चन्द्रधर्माणां सिद्धत्वात् । तथा च निर्विशेपद्वैतापति , व्यत्तिद्वयमानयोधे उपाभ्यनुविधानात् । अहल्यादिसम्पर्कप्रतियोगिवयानुभवे धर्मिणो यथाऽवस्थितस्यैव द्वतभानवदविधासम्पत्,ि तदध्यासविशेषप्रतियोगिनिविशेषस्यैव द्वैतभानचित्यात् । दूतमक्त्पयित्वा धर्मान्तर- कल्पने निर्विशेषामेद सविशेपे स्यात् । अन्तु, काल्पनिकरचे को दोप इति चेद् न, मेदस्यैव का पनिकला। एवच खप्रतियोगिकमैदोऽपि सम्मिन्न विद्ययेप्यताम् , विलक्षणत्वात्तस्या अथवाऽऽभयान्तरे उभयोर्युगपत्कल्पना। तपाये सविशेषनिविशेषयोरमेदो यातयो मेद वापत इयुभयान्तरत्व वस्तुत शास्त्रस्पायातम् । द्वितीये यल्पनीयव्यक्त्यन्तर समानविषयताश्रय इति कीदृशोऽय कपितरारिशेपवाद । अय भ्रान्तपुरपया सुति- रिपयिग्य विद्या रजतरपिका दृष्टति दृष्टान्तान्तरमिति चेत्, तदि तस्या यदयच्छेदेन रमतविक्षेपक्स तद पन्न विषयदोपत्रम् । न हि तया पुरुषो रिक्रियते, रितु अतिरेव । तदजतम्य साहिवतन्यनिष्टलालीय. साक्षी भ्रान्त प्रति घेनन रजतमिसाकारतानुपपत्ते, शुप्तिमाध्ययन्टिनचेतन्ययोरभेदोऽविशयत्या सपा- विनोदमा विषयदेखि , न, अहमराम्यापि मानापते । नमित्तमम्नीशी न्यायादगादिसरकार पि पोत चेत्, अन्त्येवम् , समाऽपि विगायुमगावच्छिमातगम्य जीयमधिशेषोग यम्यान ·सिद्धान्तशोभा। ७३ द्याविषयत्वाश्यत्वाभ्यामाभयत्वस्यैव दुष्टचन्यवहारनियामकरवेऽप्यविद्या-त्या तदुभयोरैक्यापादने उमयोर्दुष्ट- त्वापातः । न च शुक्त्यवच्छिन्नमिव सविशेष निर्दुष्टमिति वाच्यम् । ऐक्येऽप्यन्तावच्छेदकानामप्रयोजकत्वात् । यथा त्यहं देहीत्यादौ शुद्धस्येवं देह्याकारहत्या दोपराम्भवस्तथा राविशेषमीशखरूपमपि दोषदुष्टं स्यात् । एवं घान्यथा सन्तं परमात्मानमन्यथा प्रतिपद्यापि दुष्टत्वमप्याविद्यकत्वान्न दोषमावहतीस्यास्थायामविथैव ब्रह्मासम्ब. न्धान दोष इति वा, खाश्रयजीवदोपो वेति पालोचने विषयदोपत्वमैक्ये चैतन्ययोः प्रागेवापादितम् । ननु कल्पक जीवस विशेषचैतन्ययोर्नामेदः तादृशाविद्यारत्तेरभावादिति चेद्, जीवाश्रयाविद्यया धर्मविशिष्टन- मणः कल्पने वृतरित्वे तगा तदुभयचैतन्याभेदसंभवात् । तस्मादसम्बन्धात्सा न दोष इत्येव वक्त व्यम् । आध्यासिकसम्बन्धस्यापि वस्तुतोऽसत्त्वाद् ब्रह्मणः स्वप्रकाशस्याबरकाभावात् । नापि विक्षेपोष- स्थान्तरापत्तिरविकृतस्य ब्रह्मणो नाम । अत एव तधर्मा अपि न वैकारिकाः, किन्तु विद्यासिद्धाः । न च साप्यन्त करणत्तित्वादविद्याप्रभेदः, परिणामशीलवादिति वाच्यम् । तत्किमुपादानसमसत्ताक कार्यान्तर खरूपेण जन्यते, तसत्कार्यवादापतिः । अथ वियमानं प्रत्साम्प्रते, प्राकृतो न प्रतीयते । ईश्वरेच्छाभावादिति पेन, तादृशेच्छायां मानाभावात् , तस्या एव प्रलायकत्वपरिशेपाच । अविद्याया एवंविधमेव वैविध्यं यनाम सदपि कदाचित्प्रतीयते तथेति चेन, तादृशवैचिव्येऽपि मानाभावात् । धर्मिग्राहकमानं हि मायावदाणोरुभयन वर्तमान जगद्वैचिश्यात्कारणगतवैचित्र्यं प्रतिपादयन्मायागतवैचित्र्यस्य ब्रह्मेक्षणसिद्धलादीक्षणमिव वरूपप्रवेशा. प्रवेशाभ्यां भावाभावोभयात्मक कविषयताया पर्यवस्यति । तथा च सदीक्षणमभिननिमित्तोपादानं, सद्विषयत्व- स्वरूपसत्तानुगमात, घटप्रत्यक्षसामग्रीदशायां ज्ञानप्रत्यक्ष सामग्रीसत्वात् । च स्वरूपसम्बन्धविषयताविशिष्ट- ज्ञप्तिप्रत्यक्षमेवोभयसाधारणविषयतया विषयप्रत्यक्षम् । तथा च पुटद्वयीपक्ष एव ज्ञातव्यत्वाशे चालौकिकामपि पश्यामीति विषयता रजतादेरिव तन्नातिशेते, ज्ञानस्य विशेषणत्वे तज्ज्ञानस्याप्यन्ततो धर्मिरूपतया पूर्वपूर्वत्वात् । सेय विषयता व्यक्त्युपधाने घटत्वादिस्थानीया । अत एव भिन्नविषयकानुमिलिसामग्रीकाले यथा घटमार. प्रत्यक्ष जायतामितीच्छाबलान व्यक्तिमानभानं, तथा प्रकृतेऽपीति विभावनीयम् । एवमुपासनापि विद्यारूपा विषयताविशेषात्मकमीवखरूपावच्छेदेन ब्रह्मण एवं धर्मरूपा सती ब्रह्मणि धर्मप्रमापिका, लोके सनिकर्षादि- व्यापाराणामिव मन प्रणिधानादेस्ताहशविषयतायाः ससर्गस्वकल्पनानिमित्तत्वमिति । नहीयं वाग्धेन्वादिवदुपा- सना, निरीश्वरपक्षापते । भवन्मते जगत्कारणमार्गणापत्ते । अनधिष्ठितमायायाः कारणस्वानुपपत्तेच, सांख्य. मतोन्मजनापतेश्च । न च 'दं यदिदमुपारात' इत्यनेन विरोध इति वाच्यम् । बुद्धिपरिणामत्वपक्षस्योपासनायो निरासपरत्वादेतच्छुतेः । कथमेतदवगम्यते चेत् , तदवेहि-तदेव ब्रह्म सं विद्धि यदुपासते पूर्वोत्तगुणवतया नामवत्तया च यत्सत एव तत्तत्फलानुबन्धिविषयताभयो भवति । निदिध्यासन चैतत् । 'ते ध्यानयोगानुगता अपश्य'नित्यादिश्रुतेश्च । नित्यत्वेऽपि जप्तेविषयतानिरूपकत्वस्यापूर्वत्वात्तस्य फलबलकल्प्यस्वात् । नेदमप्रवीत. सर्वात्मभावं जगद, कि तर्हि नित्यमेतदृष्या जगदपि । श्रीः । - एतावस्येपोपलधा। कि.सि. शो..