·No text on this page.

·No text on this page.

·No text on this page.

·Sri Vani Vilas Sanskrit Series.
No. 4.
Yadavabhyudaya
BY
SRIMAN VEDANTA DESIKA.
WITH THE (OMMENTKY OH
APPAYYA DIKSHITA.
VOL. II
CANTOS 5-8.
Srirangam :
SRI VANI VILAS PRESS.
1909
Copyright Registered.

·No text on this page.

·॥ श्रीः॥
॥ यादवाभ्युदयम् ॥
अद्वैतविद्याचार्य श्रीमदप्पय्यदीक्षितः
विरचितया व्याख्यया
समुद्भासितम् ।
द्वितीयो भागः
सर्गाः ५-८.
श्रीरङ्गनगरे
श्रीवाणीविलास मुद्रायन्त्रालये
समुद्रितम् ।

·No text on this page.

·PREFACE.
WE E have great pleasure in publishing the
Second Volume of this grand Mahakavya
with the famous commentary of Sri Appayya
Dikshita. The succeeding volumes also will be
issued soon, at no distant date from each other.
The first volume was very well received by all
the scholars throughout the world and we are
sure that a study of this and the subsequent
volumes would greatly enhance the admiration
for the two great geniuses vis., Sri Vedanta
Desika and Sri Appayya Dikshita who, by their
combination, have conferred upon this work a
unique distinction.
T. K. Balasubrahmanyam.

·No text on this page.

·LIFE OF
SRI APPAYYA DIKSHITA
BY
A. V. GOPALACHARIAR M.A, BL.

·No text on this page.

·LIFE OF Sri Appayya Dikshita. I T is with feelings of the deepest reverence and the highest admiration that we approach the life of the illustrious Dikshita than whom the world has never seen a profounder scholar or a more devout Bhakta. There is a halo of sanctity around the name of our hero-- for certainly he was one of the greatest heroes of this country--and the very thought of him will not fail to inspire the holiest and warmest feelings in any rightthinking person who has had the fortune to read bis immortal works. The word 'Dikshita' means one who has performed a Sacrifice.' Sacrifices have been performed in this country, time without beginning, by countless persons, but from the Mountain to the Cape, the word Dikshita, without any further description, has come to attach itself exclusively to the great Soul from whose pen proceeded the commentary upon the Yadavabhyudaya. The country rounà Kanchi --the holy city which has from the earliest times been a great centre of learning-has given birth to many a great scholar. The author of the Yadavabbudaya was born in the city and the commentator belongs to Adayappalam, a village near it. Our Dikshita ·ii was not the first scholar of his family. The family boasts of a succession of distinguished Pandits both before and after him. The family traces its descent from the sage Bharadvaja who in his humble cottage gave princely entertainments to the heroes of tbe Ramayana with all their retinue. Acharya Dikshita was the paternal grandfather of our hero. He was popularly known as Vakshasthalacharya Dikshita. The story as to how he acquired that curious name is interesting. Krishna Deva Raya, the great king of Vijayanagar, who ruled from 1509 to 1530 A. D. paid a visit to Conjeeraram. While he was worshipping the God Varadaraja in company with his wife and retinue, Acharya Dikshita composed the following Sloka. कांचित् काञ्चनगौराङ्गी वीक्ष्य साक्षादिव श्रियम् । वरदः संशयापन्नो वक्षःस्थलमवैक्षत ॥ Beholding a woman of gold-like complexion looking like Lakshmi berself, Varada fell into a doubt and looked at his bosom (to see if Lakshmi was there)." The God mistook the woman for Lakshmi and suspected that His consort Lakshmi had quitted Her seat in His bosom and looked at His bosom to make sure whether she was there. The idea was extremely happy and Krishna Deva was so enamoured of it that he thenceforward called him Vakshasthalacharya Dikshita. The Sloka is quoted by Appayya Dikshita in his Chitramimamsa as an example of Sandehalankaradhwani and it is stated by our author to be taken from a work wbicb is known as ·ii Varadaraja Vasantotsava. Acharya Dikshita enjoyed the patronage of Krishna Deva Raya. Nilakanta Dikshita in bis drama called Nalacharita refers to him as Acchan Dikshita--Acchan being the Tamil word for Acharya-and states that he was worshipped by Krishna Dev&. Acharya Dikshita was renowned not only for his learning, but also for the deeply religious life he led. He performed all the sacrifices and dedicated his life to the service of God and His creatures. He married two wives. The first was of a family of Saiva persuasion like himself. The second was Totaramba, daughter of Srirangarajacharya who was of a distinguished orthodox Srivaishnava family known as Sri Vaikuntacharya Vamsa. What a commentary this upon the present-day probibition of intermarriages between the worshippers of Siva and Vishnu! Two of the most orthodox families of the two sects connected themselves freely so recently as within four centuries ago. Does not this afford conclusive proof that the distinctions of modern days are not only not sanctioned by the Sastras, but are opposed to ancient custom? Totarambawhose name, by the way, is the same as that of the mother of Vedanta Desika-gave birth to four sons of whom the eldest was Srirangarajadhvari or Srirangara- Jamakhi, The name of the maternal grandfather was by bis desire given to the eldest son. Rangarajadhavari followed in the footsteps of his father and led a thoroughly Vaidika life. He has made valuable contributions to the Vedanta literature. He was the author of Advaita Vidya Mukura, Vivarana Darpana and other works.

·iv Two sons were born to him. The elder was Appa- Dikshita, our commentator, and the younger was Acchan Dikshita whose grandson was Nilakanta Dikshita, the famous author of the Nilakanta Vijaya Champu. Although Appa Dikshita was the original name of our Dikshita, he was popularly called Appayya Dikshita adding the honorific suffix Ayya. To this day he is known only by the latter name. He calls himself Appa Dikshita in the Parimala. He is indifferently called Appaya (with a single =) or Appayya (with double =) according to the necessities of the rhythm by Nilakanta Dikshita, Samara Pungava Dikshita, Gangadbara Vajapeyayaji and Jagannatha Panditaraja in their verses about him. Appayya Dikshita was born in 1552 A.D. The dato of his birth is fixed with tolerable certainty. Sivananda Yatindra who was descended from him and who has written his life specifically gives the above date. The same date is inferrable from certain particulars given by Nilakanta Dikshita. He sat at the feet of his learned and holy father and learned all the Sastras including the Vedanta. In his religious works he refers to his grandfather and to his father who was also bis Guru, with the warmest admiration and with the deepest reverence. In the Sivarkamanidipika, which he shortly refers to as the Manidipika in the Pancharatradhikarana of bis Parimala, be offers bis respects to his grandfather in the following Sloka.

·V
आसेतुबन्धतटमा च तुषारशैला-
दाचार्यदीक्षित इति प्रथिताभिधानम् ।
आरतचित्सुखमहाम्बुधिमनभावं
अस्मपितामहमशेषगुरुं प्रपद्ये ॥
In the next Sloka of the same work he salutes his
fatber as follows.
यं ब्रह्म निश्चितधियः प्रवदन्ति साक्षात्
तद्दर्शनादखिलदर्शनपारभाजः ।
तं सर्ववेदसमशेषबुधाधिराज
श्रीरङ्गराजमखिनं पितरं नतोऽस्मि ||
The latter Sloka occurs in the Nyayarakshamani
also. In the Sivatattvaviveka he refers to him as his
Guru though not by name or as his father.
सर्वविद्यालतोपनपारिजातमहीरुहान् ।
महागुरून्नमस्यामि सादरं सर्ववेदसः॥
He winds up the first Pada of his Parimala by de
glowing description of his father's literary and spiritual
greatness in the following beautiful verses.
कणभक्षपदाक्षकपक्षपरिष्करणक्षणतक्षणदक्षगिरम् ।
अतिकर्कशतर्कशतक्षुभितक्षपितक्षपणक्षणभङ्गपदम् ॥
कपिलोक्तिनिराकरणप्रवणं कृतपन्नगसूक्तिपरिष्करणम् ।
नयमौक्तिकभूषितभट्टमतं विमलाद्वयचित्सुखमनधियम् ॥
महतामपि मान्यतमं विदुषां विनिवेश्य गुरुं हृदि वैश्वजितम् ।
नयसंहतिशालिनि कल्पतरौ विवृत्तश्चरणः प्रथमः प्रथितः ॥

·स In the opening of the Siddhantalesasaugraba, he refers to his father's exposition of the Vedanta to himself as follows: तन्मूलानिह संग्रहेण कतिचित्सिद्धान्तभेदान्धियः शुद्ध संकलयामि तातचरणव्याख्यावचःख्यापितान् । At the end of the third Pada of the first chapter of, the Parimala he refers to his father and to his paternal grandmother's family in the following manner. श्रीवैकुण्ठार्यवंशाम्बुधिहिमकिरणश्रीमदद्वैतविद्या- चार्यश्रीरङ्गराजाह्वयविसृतयशोविश्वजिद्याजिसूनोः । ग्रन्थे वेदान्तकल्पद्रुवरपरिमले सर्वजिद्याजिनोऽस्मिन् पूर्णः पादोऽजनिष्ट भ्रमरहितहिते निर्विशेषप्रधानः ॥ He was proud of his own family as well as his father's connection with the family of Sri Vaikuntacharya. From his childhood he was of the most studious habits and he applied himself hard to master all the Tantras. His father, who was a thorough scholar, taught, him all the Sastras and instructed bim in the Vedanta, of course on the Advaitic basis. We know it from our author as well as from the works of his father that the latter was an out and out Advaiti by conviction and that be impressed his Advaitic knowledge upon the mind of his son and pupil. Appayya Dikshita's grandfather also was a firm Advaiti. Our author from 'bim abildhood had an ardent passion for the worship of Siva.

·vii Although his father had instructed him completely in the Nirguna Vidya of Advaitism, his love of Siva got the better of the impressions made by his father's teachings and he began to labour hard for the cause of the Saiva cult and wrote many powerful books to make it unassailable. Tradition has it that Sri Nrisimbasrama Swami, a great Advaita Acharya, the author of the Bhedadbikkara and the Advaita Dipika, hearing of the greatness of Dikshita and his inaction in the cause of Advaitism, went to him from his hermitage on the banks of the Narmada and made him recall to his mind the Advaitic instruction given him by bis great father and resolve to work in that field. He then wrote his great Advaitic works--the Parimala, Nyayarakshamani, Siddhantalesasangraba and others. The tradition receives considerable corroboration from the author's own statement in the opening Sloka of the Parimala that be bad forgotten for a time the truths he had been taught by his Guru and that he was awakened by a great personage. The sloka is as follows:-- गुरुभिरुपदिष्टमर्थ विस्मृतमपि तत्र बोधितं प्राशैः । अवलम्ब्य शिवमधीयन् यथामति व्याकरोमि कल्पतरुम् ॥ The literary and spiritual greatness of Dikshita spread bis name far and wide throughout the country. His grandfather had been enjoying the patronage of Krishna Deva, one of the greatest kings of Vijayanagar. Although the kingdom had received a crushing blow at the battle of Talikota in 1565 A.D. in the 15th year of Dikshita ·viii or a dynasty known as the Third Dynasty sprang up and the kings of that dynasty ruled for nearly a century over a part of the original Empire. The three famous brothers Ramaraya, Tirumalai Raya, and Venkatadri had gained considerable influence and power in the Vijayanagar State during the reigns of Achyuta Raya and Sadasiva, the last kings of the Second Dynasty. They were de facto kings and Achyuta and Sadasiva were more less at their mercy. Ramaraya and Tirumalai married respectively Tirumalamma and Vengala, daughters of Krishna Deva Raya. Achyuta reigned from 1530 to 1541-42 A.D. Sadasiva was king in name from 1542 to 1567 A.D. Rama Raya and Venkatadri were both killed in the battle of Talikota, and Tirumalai alone of the three brothers survived the battle. From 1565 till 1567 he recognised Sadasiva as his sovereign though only nominally. In 1568 he is said to have murdered Sadasiva and seized the throne for bimself. Tirumalai had four sons. On his death in 1574, his second son Ranga II succeeded to the throne and ruled till 1585 A.D. The youngest brother Venkata I, also known as Venkatapati, succeeded him and occupied the throne till 1614 A.D. The above history is taken from Mr. Robert Sewell's 'Forgotten Empire.' In his Antiquities, Mr. Sewell gave a different genealogy. There he states that Tirumalai or Timma was the son of Rama Rajah. The opening verses of Dikshita's commentary on the Yadavabhyudaya refer to Rama Raja, Timma Raja, and Chinna Timma as kings in succession.

·ix Timma is only another name in Telugu for Tirumalai. The reference to Timna in the verses appears to be as the son of Rama Raja, although it is not impossible to interpret them consistently with the genealogy given in the Forgotten Empire i.e., making Timma the brother of Rama Raya. Chipna Timma evidently is the same as Ranga II, the son and successor of Tirumalai. Very likely the son of Timma was popalary called Chinna Timma. The commentary on the Yadavabhyudaya was written by the desire of Chinua Timmy as stated by the author himself. The family of our Dikshita had been connected with the kings of Vijayanagar for a long time When Timma succeeded to the throne in 1567 A.D., Dikshita was 17 years old and had evidently become a full blown scholar. When Chinna Timma succeed Timma, Dikshita was twenty-five, and when Venkatapati ascended the throne, he was thirty-six. He was 64 when Venkatapati died in 1614. Dikshita appears to have been the Chief Pandit of the Courts of these three successive Kings. At the end of Kuvalayananda, the author says अमुं कुवलयानन्दमकरोदप्पदीक्षितः । नियोगाद्वेङ्कटपतेः निरुपाधिकृपानिधेः ॥ 'Appa Dikshita wrote this work Kuvalayananda by the command of Venkatapati full of spontaneous generosity'. This shows that Kuvalayananda was written during his reign and that Dikshita was connected with him. In the Sivarkamanidipika, Dikshita refers to his then patron as ·X Chinna Bomma. He states that he wrote the work at the instance of King Chinna Bomma. He says. भाग्यमेतदनघं विवृण्विति स्वप्नजागरणयोः समं प्रभुः । चिन्नबोम्मनृपरूपभृत्स्वयं मां न्ययुङ्क महिलार्धविग्रहः ।। The next Sloka which recounts the good qualities of Chinna Bomma is not to be found in some manuscripts, but the sloka succeeding it which refers to his greatness as a King is found in all the canuscripts. Samarapun. gava Dikshita, who was the grandfather of Gangadhara Vajapeyayaji, the author of the Rasikaranjini, a commentary on the Kuvalayananda, and whose brother is stated in the Rasikaranjini to have been a pupil of our Dikshita in the Vedanta, states in his Yatraprabandha that Chinna Bomma on the occasion of his Golden Abhishekam covered Dikshita with Gold. He says: हेमाभिषेकसमये परितो निषण्ण- सौवर्णसंहतिमिषाच्चिनबोम्मभूपः । अप्पय्यदीक्षितमणेरनवद्यविद्या- कल्पडमस्य कुरुते कनकालवालम् ॥ We would humbly suggest that Chinna Bowma may be identical with Chinna Timna. Of course there is no absolute certainty in these matters, and we only make the suggestion as a probable one. During the reign of ·xi Achyuta Deva Raya of Vijayanagar, there was an inscription made near Guntur by Sriman Mallayya Chinna Bomma Nripati who was probably one of the Chieftains of the Kingdom. Although there is an identity of names, the date of the inscription which was before Dikshita's time is against the identity of the Chinna Bomma of the inscription with the patron of our author. About Venkatapati there is no doubt whatever. Whatever doubts there may be about names, it is certain that Dikshita enjoyed the munificent and worshipful patronage of his contemporary kings of Vijayanagaram. His connection with the kings placed him in possession of ample funds to perform all sacrifices on a grand scale. He was extremely kind-hearted by nature and the story is told that when the goats wbich were to be the victims were crying he was lost in pity and he finally made up his mind to perform the sacrifice exclaiming 'Veda, I trust you' (CaCu 2.50 2. Flori). Whether the story is true or not there is no doubt of his extreme sympathetic nature which pervades his writings. It is said in the South that Bhattoji Dikshita, the great grammarian who wrote the Siddhantakaumudi, Praudhamanorama, Sabdakaustubba and other great works, paid a visit to Dikshita on his way to Ramesvaram from the north. But the porthern people would have it that Bhattoji made his first acqaintanoe with Dikshita at Benares. It is not important to inquire which version is correct. There is no doubt that both of them lived at Benares for some time. A Pandit of Bhattoji's scholar·xii ship and culture could not fail to be struck by the holiness, scholarship and genius of Dikshita, and he had no hesitation in making up his mind to seek him as his Guru. He sat at Dikshita's feet and learned the Bhashya of the Brahma Sutras and several other works written by Dikshita. In his work known as the Tatvakaustubha, Bhattoji quotes from the Madhvatantramukhamardana of Dikshita. Bhattoji was a devout Vishnu-Bhakta. In tbe opening of the Sabdakaustubha, he says: समर्प्य लक्ष्मीरमणे भक्त्या श्रीशब्दकौस्तुभम् । भट्टोजिभट्टो जनुषः साफल्यं लब्धुमीहते ॥ The various illustrations he gives in the Siddhanta Kaumudi also point to the same conclusion. For illustrating the use of all and at he composes the following Sloka. श्रीशस्त्वावतु मापीह दत्तात्ते मेऽपि शर्म सः । स्वामी ते मेऽपि स हरिः पातु वामपि नौ विभुः ॥ Dikshita's breadth of mind and freedom from prejudice, which we sball amply demonstrate later, must have made it quite easy to Bhattoji to accept a Sivabbakta for his Guru. If the acceptance by Bhattoji of Dikshita as his preceptor enhanced the latter's reputation, it was also fruitful of evil. Dikshita's connection with Bhattoji as his master brought him into unpleasant relations with Panditaraja Jagannatha. Bhattoji read Vyakaranam under Krishna Dikshita the ·xiii author of Prakriya Prakasa. Jagannatha's Vyakaranam teacher was Viresvara Dikshita, the son of Krishna Dikshita. Bbattoji in his Praudhamanorama disapproved of some of his master's views. This enraged Jagannatha and determined him to take a vow of lifelong enmity with Bhattoji and persons connected with him. Jagannatha was a great favourite of the Mogul Emperor Shah Jahan, In his Bhamini Vilasa be says that his youtb was spent upon the palm of the Emperor of Delhi. 'दिल्लीवल्लभपाणिपल्लवतले नीतं नवीनं वयः He wrote a work named Asaf Khan Vilasa, the story of Nawab Asafkhan. He states in the opening of that work that he was dubbed with the title of Panditaraja by the Emperor Shah Jahan. In one of his public disputations with Bhattoji, our Dikshita is said to have favoured the side of his pupil Bhattoji. That was enough to rouse the implacable hatred of the poet of the Moghul Court. Jagannatha hated Dikshita as bitterly as he hated Bhattoji. Bhattoji is said to have insulted Jagannatha by calling him Mlechcha (FS) in a public assembly. Jagannatha swore that he would prove himself to be a Mlechcha by ravishing Bhattoji's Manorama. The Manorama was a work of Bhattoji and the word also means 'a beautiful woman'. He, or his disciples under bis supervision, wrote Manorama Kuchamardana in refutation of the views of Bhattoji expressed in the Manorama. Nagesa Bhatta in his commentary on the Kavya Prakasa ·xiv refers to the insult offered by Bhattoji and the retaliation of Jagannatha in the presence of Appayya Dikishita in the following Sloka. दृप्यद्राविडदुष्टदुहवशान्म्लिष्टं गुरुद्रोहिणा यम्लेच्छेति वचोऽविचिन्त्य सदसि प्रौढेऽपि भोजिना। तत्सत्यापितमेव धैर्यनिधिना यत्स व्यमृगात्कुचं निर्बध्यास्य मनोरमामवशयन्नप्यप्पयाद्यान् स्थितान् ॥ Jagannatha himself in his work known as Sabda- Kaustubha Sanottejana refers to the encouragement given by Dikshita to Bhattoji as follows:- अप्पय्यदुर्ग्रहविचेतितचेतनानां आर्यद्रहामयमहं शमयेऽवलेपान् । - The hatred Jagannatha conceived for Bhattoji was freely extended by him to his Guru also. Jagannatha took the cudgel against the views of Dikshita expressed in his works of rehtoric. Great genius and scholar as be was, Jagannatba was certainly not justified in speaking contemptuously of a scholar of Dikshita's eminence whose colossal contributions to the religious literature have placed the Hindu world under the deepest obligation and whose pure, unsullied and spiritual life will inspire to the end of time the noblest sentiments. In his Sasisena, Jagannatha says अप्पय्यदीक्षितदवानलदग्धशेष साहित्यमवरयते सरसैर्निबन्धैः ।

·He wrote an attack on Dikshita's Chitramimamsa, * work of rebtoric. The condemnatory work opens with the following proud challenge. सूक्ष्म विभाव्य मयका समुदीरिताना- मप्पय्यदीक्षितकृताविह दूषणानाम् । निर्मत्सरो यदि समुद्धरणं विदध्यात् तस्याहमुज्ज्वलमतेश्चरणौ वहामि ॥ In his Rasagangadbariya he refers to Dikshita in contemptuous terms and combats his views. In rehtoric Panditaraja may be a greater authority than Dikshita, but rehtoric was the least part of the latter. His great: ness was as a religious controversialist and as such no one can deny that he is unsurpassed and unsurpassable The Kuvalayananda be wrote by the command of his king. A great part of his time was taken up by the practice of the daily ritual and by meditation. What leisure he had, he had to utilise for the writing of his religious works. One work like the Sivarkamanidipika or the Parimala would be enough to immortalise a writer's But how many works have come from Dikshita's pen? He is generally described as the writer of 104 works. Small wonder therefore that Panditaraja should be able to combat some of Dikshita's views expressed in the Kuvalayananda and the Chitramimamsa. It is interesting to turn from the bitter censure of Jagannatha to the appreciative references made to Dikshita by Khandadeva the great Mimamsaka who was Jagannatha's father's Mimamsa teacher. He is one of the name.

·xvi greatest authorities on the Purvamimamsa. He refers to Dikshita as a great Mimanısaka (HAJA 9-a) although he dissents from some of his views. After spending a year or so in Benares, Dikshita re. turned to the South. He felt that bis end was approx. shing and he wanted to expire at the holy city of Chid. ambaram. All his life he had worshipped Lord Siva with rapturous devotion. What could be more pleasing to him than to end his eartbly existence before the boly feet of his beloved Lord ? A man's real religious and moral worth is often said to be tested by the manner of his death. Remembrance of the Lord in the last moments is insisted on in the Gita as a necessary condition of sal vation. What thought fills the dying inan in his last moments, that he becomes after death. Even if the dying man should be in a perfectly unconscious state, if he was a good devotee, the Lord whom he served all his life, will awaken in him a clear remembrance of Himself and lead him to the goal. The Lord says ततस्तं म्रियमाणं तं काष्ठपाषाणसन्निभम । अहं स्मरामि मद्भक्तं नयामि परमां गतिम् ।। The verb ma is interpreted as having the causal signification of making him remember'. Dikshita retained full consciousness till bis death. Tlie Gitacharya promises 'As is the contemplation during life, so is the realisation at and after death, यादृशी भावना यस्य सिद्धिर्भवति ताशी । 6 ·xvii Dikshita was absorbed all his life in rapturous love for his तरुणेन्दुशेखर. Surely the God whom be worshipped would not be God if He did not stand by a life-long devotee of Himself at the hour of death and make Him. self visible to him and lead him into the Ligbt-Eternal. Let us bear Dikshita's own description of his last thoughts had vision. His last words were चिदम्बरमिदं पुरं प्रथितमेव पुण्यस्थलं सुताश्च विनयोज्ज्वलाः सुकृतयश्च काश्चित्कृताः । वयांसि मम सप्तरुपरि नैव भोगे स्पृहा न किंचिदहमर्थय शिवपदं दिदृशे परम् ॥ आभाति हाटकसभानटपादपद्म ज्योतिर्मयो मनसि मे तरुणारुणोऽयम् । *This city of Chidambara is well known for its sacred. ness. Splendidly modest sons (have been born to me). Bome good works have also been written. My years are more than seventy, Longing for pleasure, I have done. I want nothing. Oply I am anxious to see my Lord's place. There flashes in my heart the rising Sun of the light of the Lotus-Feet of the Dancer of the Golden Hall.' So saying he expired and joined the Lotus-Feet of bis Lord. Dikshita was about severity-two when he died. He left eleven sons. His brother's grandson Nilakanta Dikshita was with him at Chidambaram in his last days. Dikshita is said to have blessed him more than any of bis sons. When Diksbita expired with the uafiuished Sluka in his mouth, his sons are said to ·xviii have finished it by composing the second half as follows नूनं जरामरणघोरपिशाचकीर्णा संसारमोहरजनी विरतिं प्रयाता ॥ 4 Certainly the bewildering night of Samsala filled with tbe fierce demons of births and deaths has come to an end.' Before entering upon a review of the important works of Dikshita, we must lay special stress on the breadth of mind and magnanimity which were characteristic of him. As we have said before, Advaitism was accepted by him as the true philosophy. His father and grandfather firmly believed in Advaitism, and although the former died when Dikshita was quite young, he had taught him impressively the religion of Sankara. It is an important tenet of Advaita that intense Bhakti to Saguna Brahma (Isvara) leads to the realisation of Nirguna Brahma. At the very opening of the Sivatattvaviveka, Dikshita states that the unconditioned Brahma propounded by the Upanishads is beyond description by way of praise and that he therefore composed the Sikharinimale in praise of Siva the conditioned Brabma. In the opening of the Sivarkamanidipika he says यद्यप्यद्वैत एव श्रुतिशिखरगिरामागमानां च निष्ठा साकं सर्वैः पुराणस्मृतिनिकरमहाभारतादिप्रबन्धैः । तत्रैव ब्रह्मसूत्राण्यपि च विमृशतां भान्ति विश्रान्तिमन्ति प्रत्नैराचार्यरत्नैरपि परिजगृहे शङ्करायैस्तदेव ।।

·xix तथाप्यनुग्रहादेव तरुणेन्दुशिखामणेः । अद्वैतवासना पुंसामाविर्भवति नान्यथा ॥ Although the Upanishads and the Agamas together with all the Puranas, Smritis and Itihasas like the Mahabharata are centred in Advaita alone, although the Brabmasutras also convey to mature thinkers the same idea, although Advaitism was tbe religion embraced by the great teachers of old like Sankara, still an inclination for the Advaita is produced by the Grace of Lord Siva and by that alone.' The above is an apology for his writing a commentury on the Sutra Bhashya of Nilakanta which inculcates the worship of Siva as the means of salvation. Dikshita's faith in Advaitism did not prevent bis enterzog sympathetically into the heart of the Saiva cultwhich is diametrically opposed to the Unity of the Advaita and expounding it more powerfully than any Saiva Acharya has ever been able to do. This is oply a small part of the liberalism of Dikshita. Unfortunately in modern times devotion to one of the two Murtis, Siva or Vishnu, has come to imply necessarily hatred for the other Murti. It must be said to the everlasting credit of Dikshita that he was entirely free from any the slightest prejudice against Vishnu although be yielded to none in devotion for Isvara. His Varadaraja Stava and Sri Krishna Dhyanapaddhati breathe genuine and intense love of Vishnu. His great Advaitic works, the Parimala and the Nyayarakshamani, open with the following extremely fine

·sloka in praise of Vishnu,
उद्धाट्य योगकलया हृदयाजकोश
धन्यैश्विरादपि यथारुचि गृह्यमाणः ।
यः प्रस्फुरत्यविरतं परिपूर्णरूपः
श्रेयः स मे दिशतु शाश्वतिकं मुकुन्दः ॥
The same sloka is placed at the commencement of
the Kuvalayananda. This Sloka breathes as intense
devotion for Vishnu as that breathed for Siva by the
author's following favourite Sloka which is placed at the
commencement of his great Saiva works.
यस्याहुरागमविदः परिपूर्णशक्ते-
रंशे कियत्यपि निविष्टममुं प्रपञ्चम् ।
तस्मै तमालरुचिभासुरकन्धराय
नारायणीसहचराय नमःशिवाय ॥
The following is the opening Sloka of Dikshita's
commentary on the Yada vabhyudaya.
अव्यादापूरयदशमन्याजमधुरस्मितम् ।
गोकुलानुचरं धाम गोपिकानेत्रमोहनम् ।।
The Sloka is as full of rapturous devotion for
Krishna as any Sloka of Suka in the Sri Bhagavata. In
the first Sloka of the Madhvatantra Mukhamardana he
clearly says that it matters not whether Siva or Vishnu
is worshipped as the Saguna Brahma and that he would
not at all quarrel with the worshipper of Vishnu. He
wrote commentaries on the Brahmasutras from the

·xxi was an standpoints of the four principal schools, viz., those of Sankara, Ruraanud, Madhva and Nilakantba. The Nayamayukbumalika of Dikshita is an elaborate commentary on the Sutras in accordance with Ramanuja's interpretation. Dikshita gives the Madhva exposition of the Sutras in his Nyayamuktavali and his own commentary thereon. The Ratnatrayapariksha and the commentary thereon were written by Dikshita to give & clear idea of Srikanta's interpretation of the Sutras. The books written by Dikshita in accordance with the schools of Ramanuja, Madhva and Nilakanta might with advantage be read as text-books by the followers of those schools. By conviction Dikshita Advaiti. Advaitism was the religion his mind accepted as true, but worship of Siva was the religion of his heart. Ho bad not tbe slightest tinge of hatred for Vishnu; on tho contrary, be fully sympathised with the worship of Vishnu and was bimself a good lover of Him. He saw no difference between Siva and Vishnu who were different forms of the Saguna Brahman, but his heart leaned by nature towards Siva. A frank confession is made by him of his bias in the famous verse ending with the following line qytie Tugara Dikshita's magnanimity of heart is amply testified to by his writing a commentary a poem of Desika who was the leader of a rival religious school. We cannot within the short compass of an introduction give anything like a full idea of the invaluable contributions of Dikshita to the Sanskrit literature. WO on ·Exii must rest content with referring to some of his 'important works and touching upon their greatness. Dikshita was a thorough master of the Mimamsa. Every one of his religious works is full of extremely learned discussions of the canons of the Mimamsa as applied to the interpretation of the Vedanta. He delighted in Mimamsa discussions, and his Vedantic works give us as clear an insight into the canons of the Mimamsa as the best textbooks on the subject. The Sivarkamanidipika displays the most throughgoing knowledge of Mimamsa, Vyakarana, Nyaya, Rehtoric, and in fact, of the whole field of Sanskrit literature. What Vachaspati, Sudarsana and Jayatirtha have done for the Bhashyas of Sankara, Ramanuja and Madhva, Dikshita has done for the Bhashya of Srikanta. In many places the book is more an original discussion tban a commentary As an intellectual trent, there is not a more learned and well-reasoned and interesting work than the Sivarkamanidipika. The autbor has, against his own Advaitic conviction, to fight as best he could for establishing Dvaitism and demolish Advaitism. His genius evolves Purvapakhsas and Siddhantas for the different Adhikaranas to arrive at Dvaitic conclusions with a throughness which must astound for ever the greatest thinkers. To the Siva Bhakta, the book is a priceless treasure. The author pronounces Srikanta to have been a practiser of the Dabara Vidya. He detects that fact by a critical examination of Srikanta's references to the different Vidyas. In his commentary on the sloka ·xiii व्याससूत्रमिदं नेत्र विदुषां ब्रह्मदर्शने । पूर्वाचार्यैः कलुषितं श्रीकण्ठेन प्रसाद्यते ।। Dikshita appears to incline to the view that Srikanta came after Ramanuja and Madhva. That view would differ from the statement in the Sankara Vijaya of Madhava that Srikanta was a contemporary of Sankara. The Sikharinimala consists of sixty slokas in praise of Siva. The verses contain arguments for the supremacy of Siva and the Sıvatattva Viveka is a commentary upon them. The Sivatattva Viveka is an elaborate attempt to establish that Siva is the Lord of the Universe. For the Saiva cult no book has done more service than the Sivatattva Viveka. Even from a purely intellectual point of view, the book will not fail to elicit the admiration of all impartial scholars The Parimala is an extremely elaborate commentary on the Kalpataru which is a commentary on the Bbarnati wbich in its turn is a commentary upon the Bhashya of Sankara on the Sutras. Madhusudana Sarasvati refers to the Parimala as an eminent authority on the Advaita Brahmananda defines Vedanta Sastra as being comprised of the five books, viz. the Brahma Sutras, Saukara Bhasnya, Bhamati, Kalpataru and Parimala. The author of the Kalpataru was himself a great Mimainsaka and he discusses a large number of Mimamsa Nyayas in the Kalpataru. This gives great scope to Dikshita for discussing almost all the Nyayas of the Mimamsa elaborately in the Parimala. The value of the Parimala as a guide for ·xxiv understarding the Kalpataru is spoken of highly in the Nalacbarita in the following sloka. अप्पदीक्षित किमित्यतिस्तुति वर्णयामि भवतो वदान्यताम् । सोऽपि कल्पतरुरलिप्सया त्वदिरामवसरं प्रतीक्षते ॥ 'Apps Dikshita, bow shall I describe your munibcence which is beyond praise? Even that Kalpaka tree (Kalpataru) which gives all that is asked for depends apon your words for their Artha (meaning, pecuniary yain). The Parimala is as powerful an advocacy of Advaita as the Sivarkamanidipika is of Visishtadvaita. We are reminded of the great Vachaspati who wrote commentaries on all the six Darsanas saying the very best that can be said for each of them In the Siddhantalesa Sangraha, Dikshita has extracted all the different views of the different writers on Advaita on all controversial points. The Advaita Acharyas differ such points as 96317717 or latigata, farmara Hi or 3101egnar. RIHF. Dikshita states clearly all the different views on each subject and discusses them. How can there be contradictory views among the Advaita Acharyas themselves on the same point? Dikshita gives a beautiful All the Acharyas agree in affirming the unity of the Soul and the unreality of the phenomenal world. For the world of fiction different explanations are given according to the ingenuity of each Acharya. What if different explanations are given for a mere fiction? The Nyayarukslaniani is a splendid exposition of the Advaitic on answer.

·interpretation of the first Adhyaya of the Brahmasutras. It is a clear anden olaborate exposition of the meaning of the Sutras. The book contains a great many original arguments both for the Purvapaksha and the Siddhanta under each Adhikarana In the Anandamayadhikarana, his arguments are simply brilliant. The language of the Sutras of that Adhikarana is distinctly in favour of the interpretation of the Vrittikara. Though Sankara in his Bhashya after setting forth in full tbe interpretation of the Vrittikara refutes it on the strength of the Upanishads, ho does not convince us that the language of the Sutras is in favour of his view. He himself sees that the language must be forced a good deal to be interpreted in consonance with his views. He says that the Sutras must somehow or other be interpreted suitably to his views. Dikshita. goes a great way to show how appropriate the language is to suit the meaning of Sankara. The Upakrams Parakrama is an elabrate discussion of the Upakrama Nyaya of the Mimamsa as applied to the Vedanta. The Vidbirasa yana is a clear and full treatise on the natura of the different kinds of Vidhis. The author himself bas written a commentary upon it. The Kuvalayananda, Chitrimim ims and Vritti Vartikam are his works on rebtoric. The Nakshatra Vadavali is a work on Vyakarana. The Ramayanatatparya Sangraha and Mahabharatatat parya Sangraha establish that the two Itihasas propound Siva as the Lord of the Universe. Dikshita bas written numerous other works. Some of them are extant, and some others are known only by their names.

·He was a versatile genius and his scholarship was the widest and the deepest. He was really a Sarvatantra Swatantra which epithet he himself interprets in his commentary on the Yadavabhyudaya as meaning-one who can, according to bis pleasure, prove or disprove any system of religion or philosophy' We will now discuss the authorship of the commentary on the Yadavabhyudaya as it might appear strange that Diksbita should have written a comucentary on a poem of Vedanta Desika. Diksbita himself is said to have enumerated his works in the following verses श्रीवीरवेङ्कटपतिक्षोणिपालस्य साह्यतः । कृतः कुवलयानन्दश्चित्रमीमांसया सह ॥ अभिधालक्षणावृत्तिर्विवृतिवृत्तिवार्तिकम् । यादवाभ्युदयाख्याया व्याख्यानं च कृतं कृतेः ॥ नामसंग्रहमाला च व्याख्या तस्याश्च विस्तृता । काञ्चीवरदराजस्य दिव्यविग्रहवर्णनम् ।। ब्याख्या तस्य च संक्लप्सा नातिसंक्षेपविस्तरा । सर्वपापप्रशमनी श्रीकृष्णध्यानपद्धतिः ॥ सर्वदुर्गातितरणी दुर्गाचन्द्रकलास्तुतिः । आदित्यस्तोत्ररत्नं च तद्याख्यानं च विस्तृतम् ।। नानापद्यात्मकचतुर्मतसारार्थसंग्रहः । न्यायमुक्तावली तद्वन्मध्वाचार्यमतानुगा ॥

·xxvii : मयूखमालिका हृद्या लक्ष्मणाचार्यवर्त्मना। श्रीकण्ठाचार्यपद्धत्या निर्मिता मणिमालिका ।। शङ्कराचार्यदृष्टया च प्रक्लप्ता नयम जरी। न्यायमुक्तावलीव्याख्या नातिविस्तरसंग्रहा ॥ अद्वैतशास्त्रसिद्धान्तलेशसंग्रहनामकः । न्यायरक्षामणिः सर्वसूत्रतात्पर्यवर्णकः ।। तथा परिमल: कल्पतरुगूढार्थवर्णकः । श्रीकण्ठभाष्यव्याख्या च शिवार्कमणिदीपिका ॥ श्रीशिवानन्दलहरी शिवाद्वैतविनिर्णयः । रत्नत्रयपरीक्षा च पञ्चरत्नस्तवस्तथा ॥ तथा शिखरिणीमाला ब्रह्मतर्कस्तवादयः। शिवतत्त्वविवेकश्च शिवकर्णामृतं तथा ॥ शिवार्चनप्रकाशार्थचन्द्रिका बालचन्द्रिका । मीमांसायाश्चित्रपुटस्तथा विधिरसायनम् ।। मीमांसान्यायनिर्गुढ उपक्रमपराक्रमः । एते चान्ये च बहवः प्रबन्धाः प्राग्विनिर्मिताः ॥ The commentary on the Yadavabbyudaya is included in the above list Every scholar who has written about the life of Dikshita has included it as one of his works All the available manuscripts of the mentary give the full description of Dikshita in the colophon. The description cannot apply to any other. . com·xxviii The commentator could not have been a follower of Ramanuja, because, if it were so, there should have been Slokas in the opening in praise of Vedanta Desika. The absence of any Mangala Slokas in praise of the poet, is conclusive proof that the commentary was not written by 2 Visishtadvaiti. The commentary does not contain many quotations from Visishtadvaitic works which we should certainly expect to find if one of that school had written it. At the same time the commentary brings out accurately the secret doctrines of the Vaishnava sect, where. ever the text suggests them. It would be dithcult to find an author outside the Sri Vaishnava community, barring our Dikshita, who could have correctly learned the secret doctrines of the school of Ramanuja. Vyasaraya, the great Dvaita Acharya who in scholarship and genius will yield to none and who by his famous works known as the Vvasatrayam has immortalised his name, commits a mistake, excusable though, in representing the secret doctrines of Ramanuja's school in the Anandataratamyavada at the end of his Nyayamrita. The Vaishnavas keep some of their doctrines secret and would not teach them except to the uninitiated. No wonder therefore if a writer of a rival school is not informed of them accurately. But even there Dikshita would not commit i mistake. His representations of the doctrine of Prapatti in the commentary are quite accurate. Evidently bis Vaishnava connection throngh his grandmother afforded him facilities for learning the Secret Vaisbnava doctrines. For every Sloka in the

·XXix
poem, the commentary explains the Alankara. The
exposition of the Alankar's throughout is in agreement
with the views expressed in the Kuvalayananda. It is
not possible to say anything decidedly about the
identity of style is the work is only a commentary
and there is no occasion for any succession of original
sentences; but looking at what little of original composi.
tion there is in the commentary, we may say tbat the
hand of Diksbita is visible in it. Dikshita was a great
devotee of Sri Krishna. His Sri Krishnadhyanapaddhati
gives conclusive proof of his Krishna Bbakti. Love of
Krishna appears
to have been the characteristio
of Dikshita's family. Dikshita's love of Krishna
would bave made it agreeable to him to write a
commentary on a poem relating the story of Krishna.
His King desired him to undertake the work, and he
says he began it by his King's desire. It is stated in the
Tyagaraja Vijaya that Dikshita wrote a commentary
also on the Padukasahasia, another work of Vedanta
Desika, although the commentary is not forthcoming.
In the Kuvalayananda, Dikshita quotes the following
Sloka which is the 4th Stanza in the 6th canto of the
Yadavabhyndaya as an illustration of Parikaralankara.
अतियजेत निजां यदि देवता-
मुभयतश्च्यवंत जुपतेऽप्यघम् ।
क्षितिभृतैव सदैवतका वयं
वनवतानवता किहिदुहा ॥

·Dikshita explains the context of the Sloka fully This fixes Dikshita with a study of the poem. There appears to be no doubt whaterer about the authorship When we had almost finished our sketch of Dikshita, we were favoured by an esteemed friend of ours who is a descendant of Dikshita, with a manuscript of the life of Dikshita by Sivananda Yogindra. Chinna Bomma and Narasimha appear to have been two brothers who after the death of Krishna Deva Raya were ruling in Vellore and Tanjore respectively. Adayappalam, the birth-place of Dikshita, is a village five miles from Arni and about 25 miles from Conjeevaram. Chinna Bomma and Narasimha were botb great admirers of Dikshita, and patronised him very liberally. They treated him as their Guru. The date of Dikshita's birth was 1550 A. D. corresponding to 4654 Kali. The following Sloka gives the date. वीणातत्त्वज्ञसंख्या(४६५४)लसितकलिसमाभाक्प्रमाती च वर्षे कन्यामासेऽथ कृष्णप्रथमतिथियुतेऽप्युत्तरप्रोष्ठपादे । कन्यालग्नेऽद्रिकन्यापतिरमितदयाशेवधिर्वैदिकेषु श्रीदेव्यै प्राग्यथोक्तं समजनि हि समीपेऽत्र काञ्चीनगर्याः ।। His horoscope is set out in the following Sloka: लग्ने रवीन्दुसुतयोर्मकरे च मान्दौ मीने शशिन्यथ वृषे रविजे च राहौ। चापे गुरौ क्षितिसुते मिथुने तुलायां शुक्रे शिखिन्यलिगते शुभलग्न एवम् ।।

·xxxi Dikshita is believed to have been an Amsavatara (partial incarnation) of Siva. His birth is said to have been foretold in the following verses of the Sivarahasya. दीक्षितोऽपि भवेत्कश्चिच्छवश्छन्दोगवंशजः । भासुराचारनिरतः शिवभक्ताग्रणीः सुधीः ।। शैवशास्त्रं तदा भूमौ लुप्तं विस्तारयिष्यति । In the following Sloka of the same work it was prophesied by Siva that Dikshita would be born as a Sâmaka in the Kaliyuga and after writing a number of works establishing His greatness would in the end become one of His Ganas. कलौ च्छन्दोगोऽपि श्रुतिशिखरतात्पर्यवचनै- मम ग्रन्थोद्वन्धैर्जयति मदवादिद्विपहरिः । भिनत्त्येवं दीक्षाक्षपितसुखवृत्तिः शिवपदे शिवे दभ्रस्थाने भवति च ततोऽन्ते मम गणः ॥ When it is remembered that in the field of religious and other literature, Dikshita holds a rank which is second to none, it will be quite easy to admit his having been born of the Divine Essence, for, in the words of Sri Krishna, यद्यद्विभूतिमत्सत्त्वं श्रीमदूर्जितमेव वा । तत्तदेवावगच्छ त्वं मम तेजोंशसंभवम् ।।

·Xxxii
"Whatsoever is glorious, good, beautiful, and mighty,
understand thou that to go forth from a fragment of My
splendour.”
A. V. Gopalachari.
99

·Yadanabhyudaya CANTOS 5-8.

·No text on this page.

·॥ श्रीः॥ श्रीमनिगमान्तमहादेशिकविरचितं ॥ यादवाभ्युदयम् ॥ पञ्चमः सर्गः॥ ततः समानीतरसालपाकः संवीजयन्पाटलगन्धवाहैः। निरूढमल्लीविभवो निदाघः सीरायुधं शौरिसखं सिषेवे ॥ १॥ तत इति । ततः कालियमर्दनानन्तरम् । समानीतः समाहृतो रसालानां चूतफलानां वसन्तोत्पन्नानां पाकः परिणामो येन सः। तथा, पाटलानां पाटलीपुष्पाणां गन्धवाहैः तत्सङ्गिभिरनिलैः । संवीजयन् समन्ताद्वीजनं कुर्वन् । निरूढः स्थितो मल्लीनां मल्लिकापुष्पाणां विभवः समृद्धिः यस्मिन्सः । निदाघः ग्रीष्मः । शौरिसखं कृष्णस्य सुहृदम् , ·२ यादवाभ्युदये तत्सहितमिति यावत् । ‘राजाहःमखिभ्यष्टच्' इति समासान्तष्टच् । सीरायुधं बलदेवम् । सिषेवे परिणतरसालफलोपहारागुपचारेण सेवते स्म । रसालशब्दादृक्षवाचिनः फलार्थस्य विकारावयवप्रत्ययस्य ‘फले लुक्' इति लुकि रसालशब्दस्तत्फलवाची। एवं पाटलीशब्दाद्विकारा- वयवार्थे ऽण्प्रत्यये सति पाटलशब्दस्तत्पुष्पवाची । मल्लिकाशब्दात् 'पुष्प- मूलेषु बहुलम्' इति विकारावयवप्रत्ययस्य लुपि मीशब्दस्तत्पुष्पवाची ॥ अबिभ्रतीनां कुचकुम्भकक्ष्या- मालिप्तकर्पूरहिमोदकानाम् । स सुध्रुवां देहगुणेन यूना- मासीद्वसन्तादपि माननीयः ॥ २॥ अबिभ्रतीनामिति । सः निदाघः । कुचकुम्भयोः कक्ष्यां कनुकम् । अबिभ्रतीनाम् , ऊष्मणा खेदभयादिति भावः । आलिप्तकर्पूरहिमो- दकानां तापशान्तये समन्तालिप्तघनसारहिमजलानाम् । सुश्रुवां अ- जनानाम् । देहगुणेन कञ्चकराहित्यादिरूपेण । यूनाम । वसन्तादपि । माननीयः श्लाघनीयः । आसीत् ॥२॥ विहारयूना भजता स्वयं त- द्रजाङ्गनाविभ्रमकिंकरत्वम् । नितान्तधन्याः स्वगुणैरभूव- निर्विश्यमाना ऋतवः क्रमेण ॥३॥ विहारेति। तत् तदा, कृष्णस्य बृन्दावननिवासकाले। ऋतवः ग्रीष्मा- द्याः । व्रजाजनानां ये विभ्रमाः शृङ्गारचेष्टाविशेषाः, तेषां किंकरत्वं तद्वशवर्ति-

·पञ्चमः सर्गः।
३
त्वम् । भजता । विहारयूना लीलायुववेषेण कृष्णेन । क्रमेण । निर्विश्य-
माना: उपभुज्यमानाः सन्तः । स्वगुणैः कृष्णोपभोगोपयुक्तः पुष्पसमृ-
यादिभिः । नितान्तधन्याः भृशं चरितार्थाः । अभूवन् ॥ ३ ॥
कृतावसेका इव कृष्णगीतै-
वनद्रुमा वर्धिततुङ्गशृङ्गाः।
अयनलब्धानि गवां बभूवुः
स्थायीनि वर्षातपवारणानि ॥४॥
कृतेति । कृष्णस्य गीतैः, करणैः । कृतावसेका इव कृतसेचना इव ।
वर्धिततुङ्गशृङ्गाः संवर्धितोन्नताग्राः । वनद्रुमाः बृन्दावनवृक्षाः । अयत्नल-
ब्धानि संपादनयत्नं विना लब्धानि । स्थायर्यानि । गवाम् । वर्षातपवार-
णानि वर्षासु ग्रीष्मेषु च वृष्टयातपयोर्निवारणानि छत्राणि । बभूवुः ।
छत्राणीति विशेष्य विशेषणबलाल्लभ्यत इति न प्रयुक्तम् ॥ ४ ॥
बभञ्ज वातः प्रबलो न वृक्षा-
न तिग्मरश्मिः सलिलं तताप ।
ददाह वन्यां न च तत्र दाव:
संरक्षिता यत्र गवां स देवः ॥ ५ ॥
बभजेति। यत्र बृन्दावने । स देवः कृष्णः । गवां सरक्षिता ।
नत्र। प्रबलो वातः ग्रीष्मभवश्वण्डवातः । वृक्षान् । न बभञ्ज । तिग्मरश्मिः
आदित्यः । सलिलं न तताप । दावः वनाग्निश्च । वन्यां वनराजिम् । न
ददाह । भगवता रक्ष्यमाणानां गवां समृद्धये वातादयो वृक्षाद्युपहतिमक-
र्वन्तो भगवन्तं प्रीणयामासुरित्यर्थः ॥ ५ ॥

·४ यादवाभ्युदये गावो महिव्यश्च गभीरनादाः संचारिताः शाभृिता यथाईम् । कलिन्दकन्यामवगाह्य काले धर्मापदा संपदमेव भेजुः ॥ ६ ॥ गाव इति । शाभृिता कृष्णेन । यथाहै यथोचितं तत्तदुचितदेशेषु । संचारिताः । गभीरनादाः परिपोषादृषभवन्मन्द्रनादाः। गावः । महिष्यश्च । काले उचितसमये । कलिन्दकन्याम् । अवगाह । धर्मापदा निदाघरूपया विपदा । संपदं समृद्धिमेव । भेजुः, धर्मेऽपि च्छायासलिलतृणादिवैकल्या- भावान कार्य प्रापुरित्यर्थः ॥ ६॥ गतेऽपि भूयिष्ठगुणे वसन्ते गोपाः सुखं चारितगोधनास्ते । कलिन्दजान्पसमीपभाजः कालं कठोरातपमत्यनैषुः ॥ ७ ॥ गतेऽपीति । भूयिष्ठगुणे स्वतस्तृणगणसलिलसमृद्धयादिगुणप्रचुरे । वसन्ते । गतेऽपि । सुखं चारितगोधनाः भगवदाज्ञया ग्रीष्मेऽपि वनस्य तृणादिपूर्णतया सुखं यथा तथा संचारितगोरूपधनाः। ते गोपाः। कलिन्द- जानूपसमीपभाजः शैत्यार्थ यमुनाकच्छोपकण्ठभाजः सन्तः । कठोरातर्फ उग्रातपम् । कालम् । अत्यनेषुः अतिवाहयांबभूवुः ॥ ७ ॥ वितेनिरे जङ्गमधामकल्पै- रनोभिरध्यासितचत्वराणि ।

·पञ्चमः सर्गः । निदाघवर्षानुगुणानि गोपाः स्थानानि गोवत्सगुणोचितानि ॥ ८ ॥ वितेनिर इति । गोपाः । जगमधामकल्पैः अतिविपुलतया संचारि- गृहतुल्यैः । अनोभिः शकटैः । अध्यासितचत्वराणि अधिष्ठिताङ्गणानि । निदाघवर्षानुगुणानि आतपवृष्टिवारणक्षमतया प्रीध्मवर्षासमययोरनुकूला- नि । गोवत्सगुणोचितानि गवां वत्सानां च गुणस्य प्रत्येकबन्धनादेयों- ग्यानि, तथा विशालानि । स्थानानि गृहाणि । वितेनिरे चक्रुः ॥ ८ ॥ अकालकाल्येन परेण पुंसा साम्यं गतानामिव वल्लवीनाम् । सुखाय सर्वे समया बभूवुः स्वैः स्वैरविच्छिन्नगुणविशेषैः ॥ ९ ॥ अकालेति । सर्वे समयाः ग्रीष्मवर्षादिकालाः । वल्लवीनां गोपस्त्री- णाम् । अकालकाल्येन कालेन कालयितु चोदयितुमशक्येन, कालवि- शेषप्रयुक्तशीतोष्णादिदोषैरभिभवितुमशक्येनेति यावत् । परेण पुंसा कृष्णेन । साम्यं गतानाम् । 'उभे विद्वान्पुण्यपापे विधूय निरञ्जनः परमं साम्यमुपैति' इति श्रुतिसिद्धं मुक्तिरूपं साम्यं प्राप्तानामिव । अविच्छि- नगुणैः निरन्तरसौरभ्यादिगुणैः । खैः खैः विशेषैः स्वखपुष्पफलादिभिः । सुखाय बभूवुः भगवत्परिग्रहेण तासामपि माननीयत्वाहतवस्तासामपि प्रीणनमकुर्वन्नित्यर्थः । ग्रीष्मदोषनिवृत्तिप्रसङ्गात्क्रमभाविऋत्वन्तरदोषाणा- मपि निवृत्तिरिहोक्ता ॥ ९ ॥ ।

·६ यादवाभ्युदये सुधाप्लवस्वैरसखीमभिख्यां वनाश्रिते वर्षति कृष्णमेघे । मध्यंदिनेऽप्याददिरे विहारा- गावः प्रकामं गतधर्मतापाः ॥१०॥ सुधेति । वनाश्रिते बृन्दावनमाश्रिते। जलेनाश्रिते इति च गम्यते । 'वनं कानननीरयो.' इति विश्वः । कृष्ण एव मेघे । कालमेघ इत्यपि प्रतीयते । सुधाग्लवस्वैरसखी अमृतम्नानस्वाच्छन्द्यस्य सखीम् , तत्सं- पादिनीमिति यावत् । अभिख्यां कान्तिम् । वर्षति सति । गावः नन्दबजस्थाः । गतधर्मतापाः सत्यः। मध्यंदिनेऽपि मध्याह्नेऽपि अति- कठोरातपसमयेऽपीति भावः । प्रकामं विहारान् आददिरे, पर्याप्त विजहुः ॥ १० ॥ तापापहन्तुः स्वपदाश्रितानां तत्तादृशा तस्य समीक्षणेन । न तस्य गोपाध्युषितस्य जज्ञे वनस्य वातातपवह्निपीडा॥ ११ ॥ तापेति । खपदाश्रितानां स्वचरणं प्रपन्नानाम् । तापस्य अपहन्तुः । तस्य कृष्णस्य । तत्तदिव दृश्यत इति तत्तादृशा, तत्तदिति चीप्सित- तत्पदेन वह्नयातपाद्युपद्रवहारित्वेन प्रसिद्धाः सुधाप्लवनादयः संगृह्यन्ते, तैः सदृशेनेत्यर्थः । यद्वा 'तादृशादयो रूढिशब्दा नैवात्र दर्शनक्रिया विद्यते' इति काशिकावचनात्ताहक्शब्दो रूढ्या तत्प्रकारत्वार्थः । तथा च तच्छब्दः स्वरूपप्रसिद्धिपरः । तादृक्शब्दो महामहिमत्वादिरूपतत्प्रकार- ·पञ्चमः सर्गः। विशेषप्रसिद्धिपरः । तयोः खञ्जकुब्जवद्विशेषणसमासे तत्तादृशेति रूपम् । समीक्षणेन अवलोकनेन । गोपैः अध्युषितस्य । तस्य वनस्य । वातातप- वह्निपीडा ग्रीष्मप्रयुक्ता । न जज्ञे नासीत् ॥ ११ ॥ प्रसाधिताः पाटलपुष्पजालैः प्रच्छायनिद्राशमितोपतापाः । दिनावसानस्नपनेन शीता गोप्यः प्रियैर्निर्विविशुर्निशीथान् ॥ १२ ॥ प्रसाधिता इति । प्रच्छायनिद्राशमितोपतापाः प्रकृष्टच्छायाप्रदेशे निद्रया परिहृतधर्मसतापाः। दिनावसानम्नपनेन शीताः सायंसमये स्नप- नेन शीतलाझ्यः । दास्यः स्नपयन्ति गोपीरिति णिजन्तप्रयोगः । सर्व- भ्यो धातुभ्यः स्वार्थे णिजिति केषांचिन्मतात्स्नानमात्रे वा स्नपनप्रयोगः। 'अर्तिह्रीं-' इत्यादिना पुगागमः । पाटलानीति पुष्पाणि पाटलपुष्पाणि, तेषां जालैः समूहः । प्रसाधिताः अलकृताः । गोग्यः । प्रियैः सह । निशीथान् रात्रीः । निर्विविशुः उपभुञ्जते स्म । 'निशीथस्त्वर्धराते स्यानिशीथो रात्रिमात्रक ' इति विश्वः । अत्यन्तसंयोगे द्वितीया ॥ १२ ॥ निदाघतैक्ष्ण्यादिह दुष्टसत्त्वाः क्षोभं गवां कुर्युरतिक्षुधार्ताः। इतीक्षमाणः सहजेन सार्ध व्यधत्त नाथो मृगयाविहारम् ॥ १३ ॥ निदाघेति। नाथः कृष्णः । निदाघतेक्ष्ण्यात् ग्रीष्मोग्र्यात् । अति- क्षुधार्ताः अत्यन्तं क्षुधया आताः । दुष्टसत्त्वाः व्याघ्रादयः । इह बृन्दावने ।

·८
यादवाभ्युदये
गवाम् । क्षोभं उपप्लवम् । कुर्युः । संभावनायां लिङ् । इति । ईक्षमाणः
चिन्तयमानः सन् । सहजेन बलदेवेन सार्धम् । मृगयाविहारं आखे-
टकक्रीडाम् । व्यधत्त अकरोत् ॥ १३ ॥
प्रसक्तगङ्गायमुनानुषक्त्या
भासा तयोराहितगाढमोहाः।
अयनलभ्योपगमास्तदास-
न्व्यालाः क्षणादर्भकवेधयोग्याः॥ १४ ॥
प्रसक्तेति । तदा देवस्य आखेटसमये । प्रसक्ता बुद्धिस्वीकृता गङ्गा-
यमुनयोः अनुषक्तिः संसक्ति: यया तया गङ्गायमुनासंगमस्मृतिहेतुभूतया,
धवलमेचकतया तत्सदृश्योति यावत्। तयोः रामकृष्णयोः । भासा प्रभया ।
आहितगाढमोहाः संपादितदृढमोहाः । अत्र मोहशब्देन वैचित्त्यवाचिना
मनसो दिदृक्षापारवश्यं लक्ष्यते। अयनलभ्योपगमाः अत एव तद्दिदृक्षया
निश्चलाङ्गत्वेन यन्न विना लभ्य उपगमः समीपोपसर्पणं येषां ते । व्यालाः
श्वापदव्याघ्रादयः। 'व्यालो दुष्टगजे सर्प श्वापदे च पुमानयम्' इति
वैजयन्ती । क्षणात् अल्पकालादेव । 'क्षणो व्यापारवैकल्ये कालभेदाल्प-
कालयोः' इति वैजयन्ती । अर्भकवेधयोग्याः शिशूनामपि वेधस्योचिताः।
आसन् । सुखेन वेद्धं शक्या बभूवुरित्यर्थः ॥ १४ ॥
अनुपयातैरिव देवमाया-
मच्छेदनीयैरपि दिग्गजानाम् ।
वनं तदन्तर्गतसत्त्वजातं
पाशैरवारुन्धत वत्सपालाः ॥ १५ ॥

·पश्चमः सर्गः।
अनुप्रयातैरिति। वत्सपालाः वत्सानां पालकाः कृष्णस्यानुचरभूताः।
अन्तर्गतसत्त्वजातं अन्तर्गतव्याघ्रादिदुष्टसत्त्वव्यूहम् । ‘जालं जातं तथा
व्यूहः' इति हलायुधः । तत् वनं बृन्दावनम् । देवमायां कृष्णस्य मा-
याम् । अनुप्रयातैः अनुगतैरिव स्थितैः, तद्वद्वन्धनसमर्थैरिति यावत् ।
दिग्गजानामपि । अच्छेदनीयैः छेत्तुमशक्यैः । पाशैः। अवारुन्धत । यथा
सत्त्वाः बहिर्गन्तुं न शक्नुयुः, तथा परितो निरोधं चकुरित्यर्थः ॥ १५ ॥
अनन्तलीलोचितभूमिकाप्त-
रावेदितान्वेदवनेचरेन्द्रैः।
पथः समास्थाय गृहीतचापा
गुप्तस्थितिं गोपसुता वितेनुः ॥ १६ ॥
अनन्तेति । गृहीतचापाः आत्तशरासनाः। गोपसुताः । अनन्त-
लीलोचितभूमिकाप्नैः कृष्णस्य लीलायां मृगयारूपायां उचितां भूमिका वेषं
प्राप्तः। 'तत्तद्वेषो भूमिका स्यात्' इति वैजयन्ती। वेदवनेचरेन्द्रः
वेदैरेव निषादाधिपतिभिः । 'तत्पुरुषे कृति बहुलम्' इत्यलुक् ।
भगवत्प्रीत्यर्थ स्थलज्ञाः किरातपतयो वयमिति तद्रूपेणागतैर्वेदैरिति
यावत् । आवेदितान् अयमय सत्त्वानां निर्गमनमार्ग इति निवेदितान् ।
पथः मार्गान् । समास्थाय आश्रित्य ! गुप्तास्थतिं गुप्त उपशयगर्तेषु
निलीनं यथा तथा स्थितिमवस्थानम् । वितेनुः ॥ १६ ॥
क्षणादनिर्धार्य निदानभेदं
दत्तापहासैर्वनदेवताभिः।
मृगायितं तत्र मृगेन्द्रमुख्यैः
सिंहायितं गोकुलसारमेयैः ॥ १७ ॥

·१०
यादवाभ्युदये
क्षणादिति । तत्र वने । निदानभेदं मूलकारणविशेषम् । अनिर्धाय
अविचिन्त्य । वनदेवताभिः । दत्तापहासैः कृतपरिहासैः। मृगेन्द्रमुख्यैः
सिंहप्रमुखैः । क्षणात् । मृगायितं मृगवदाचरितम् । गोकुलस्य सारमेयैः
शुनकैः । सिंहायितं सिंहवदाचरितम् । ' कर्तुः क्यइ सलोपश्च' इत्याचा-
रार्थक्यङन्ताद्भावे क्तः। पाशैः परितो निरुद्ध बने सारमेयेषु विसृष्टेषु
तेभ्यो भीताः सिहादयस्तत्र भीतौ कृष्णस्य महिमा मूलकारणमित्यवि-
चिन्त्य, अहो सारमेयेभ्योऽपि बिभ्यतीति वनदेवताभिरपहसिताः सिह-
संनिधौ मृगा इव सद्यः कातरा बभूवुः । सारमेयाश्च मृगान्सिहा इव
तानतिचक्रमुरित्यर्थः । सरमाशब्दाच्छुनीवाचिन. 'स्त्रीभ्यो ढक्' इत्यप-
त्यार्थे सति सारमेयशब्दः ॥ १७ ॥
परिस्फुरत्कृतिमसचजातेः
प्रसारितैः श्यामपटैर्वनान्ते ।
स्वयं तिरोधाय तदहशब्दा
गोपा मृगान्गूढचराश्चकर्षः ॥ १८ ॥
परिस्फुरदिति । परिस्फुरन्ति प्रकाशमानानि कृत्रिमसत्त्वजातानि
चित्रलिखितव्याघ्रादिप्राणिबृन्दानि येषु तैः। वनान्ते। प्रसारितैः ।
श्यामपटै: नीलवस्त्रैः । वत्रे शौक्ल्यादि दूरेऽपि प्रकाशेत । श्यामिका तु
वनरन्ध्रवदेव प्रतीयमाना विश्वास न व्याहन्तीति श्यामेत्युक्तम् । तैः,
तिरोधाय स्वयं तिरोहिता भूत्वा । गूढचराः गूढेषु गुल्मादिसंछन्नप्रदेशेषु
संचरन्तः । गोपाः। स्वयं तदहशब्दाः चित्रलिखितमृगानुकारिशब्दं
कुर्वन्तः सन्तः। मृगान् । चकर्षुः । चित्रलिखितेषु व्याघ्रादिषु सत्यव्या-
घ्रादिबुद्धिजननेन खशब्देषु तदीयशब्दबुद्धिजननेन च तेषां खयूथ्यधी-
दाढर्थमुत्पाद्य कर्षन्ति स्म ॥ १८ ॥

·पञ्चमः सर्गः । ११ शतावरीदामनिबद्धमूर्ध्नः शार्ङ्गध्वनित्रासितसिंहयूथान् । अनीकनाथप्रमुखानकार्षी- दग्रेसरान्व्याधतनूननन्तः ॥ १९ ॥ शतावरीति । अनन्तः। शतावरीदामनिबद्धमूर्ध्नः, शतावरी ओषधिविशेषः । 'ऋश्य प्रोक्ताभीरुपत्रीनारायण्यः शतावरी' इत्यमरः । तत्काण्डरूपैः तत्कन्दत्वनिर्मितैर्वा दामभिः सयतमौलीन् । शार्ङ्गध्वनित्रा- सितसिंहयूथान् धनुषो ध्वनिना त्रासिनसिंहकुलान् । ' शाङ्ग कार्मुकमा- त्रेऽपि विष्णोरपि शरासने' इति विश्वः । व्याधतनून व्याधरूपधारिणः। अनीकनाथप्रमुखान् सेनानीप्रमुखत्वेन कल्पितान्गोपान् पूर्वोक्तान्वेदान्वा । अग्रेसरान् पुरःसरान् । अकार्षीत् । राजानो हि युद्धमृगयादिष्वात्मर- क्षार्थ सेनानीप्रमुखान्पुरस्कृत्य स्वयं पश्चाच्चलन्तीति तथा कृतवानि- त्यर्थः ॥ १९ ॥ विमुक्तपाशा मधुवैरिभृत्यै- जिह्वालदुर्दर्शकरालवताः। निपेतुरन्योन्यविमुक्तरोषाः श्वानो वराहेषु निशातदंष्ट्राः ॥ २० ॥ विमुक्तेति । मधुवैरिभृत्यैः कृष्णानुचरैः । विमुक्तपाशाः श्वापदग्र- हणाय विसृष्टपाशाः । जिह्वालदुर्दर्शकरालवाः जिह्वालानि जिह्वावन्ति । लम्बमानजिह्वानीति यावत् । 'प्राणिस्थादातो लजन्यतरस्याम्' इति लच्प्रत्ययः । दुर्दर्शानि द्रष्टुमशक्यानि करालानि विशालानि विकृतानि ·यादवाभ्युदये बा वकाणि येषां ते । 'करालो दन्तुरे तुङ्गे विशाले विकृतेऽपि च' इति वैजयन्ती । निशातदंष्ट्रा: तीक्ष्णदंष्ट्राः । अन्योन्यविमुक्करोषाः अन्योन्य- स्मिन्विमुत्को रोषः शुनकजातिप्रयुक्तो यैस्ते । श्वानः । वराहेषु वन्येषु । निपेतुः निपतन्ति स्म ॥ २० ॥ संभूय गोपाः प्रसभं प्रयुक्तैः सत्त्वानि वन्यानि समग्रसत्त्वाः। गुहामुखानेडिततीव्रघोषैः कोलाहलैराकुलयांबभूवुः ॥ २१ ॥ संभूयेति । समग्रसत्त्वाः पुष्कलबलाः । गोपाः । संभूय मिलित्वा । प्रसभं बलात् । प्रयुक्तैः सर्वैरपि युगपदेव यावद्बलं कृतरित्यर्थः । गुहा- मुखेषु पर्वतगह्वरद्वारेषु आनेडितो द्विस्त्रिरुक्तः तीव्रः चण्डः घोषः प्रतिध्वनि- रूपो येषां तैः । कोलाहलैः सिंहनादरूपैः । वन्यानि सत्त्वानि पर्वतगुहाली- नानि सिंहादीनि । आकुलयांबभूवुः आकुलानि चक्रुः ॥२१॥ अमृष्यतो मानुषसिंहनादं गिरीन्द्ररोधैरपि दुर्निरोधान् । बभञ्ज दृप्तो बलभद्रसिंहः सिंहान्दिपेन्द्रानिव दुर्निवारः ॥ २२ ॥ अमृष्यत इति । दृप्तः गर्वितः । दुर्निवारः वारयितुमशक्यः । बल- भद्र एव सिंहः। मानुषसिंहनादं मनुष्याणां सिहनादाख्यं ध्वनिविशेषम् । 'श्वेला तु सिंहनादः स्यात्' इत्यमरः । अमृष्यतः असहमानान् । गिरी- न्द्ररोधैः पर्वतवरप्रतिबन्धैरपि। दुनिरोधान् , पर्वतानपि भित्त्वा गन्तुं शक्ता- ।

·पञ्चमः सर्गः । निति यावत् । सिंहान् । द्विोन्द्रानिव गजपतीनिव । बभज जघाने. त्यर्थः ॥ २२॥ गुञ्जाकलापमतिनकेशै- रागुल्फमालम्बितपिञ्छजालैः। निषङ्गिभिश्चारुपृषत्कचापै- गुप्तो बभौ गोपसुतैर्मुकुन्दः ॥ २३ ॥ गुजेति । मुकुन्दः । गुञ्जाकलापप्रतिनकेशैः गुञ्जादामरूपेण विभू षणेन संयतकेशैः। 'कलापो भूषणे बर्हे तूणीरे संहतावपि' इत्यमरः । आगुल्फ गुल्फपर्यन्तम् । आलम्बितपिञ्छजालैः आलम्बितबर्हस्तबकैः । निषङ्गिभिः तूणीरधरैः । चारुपृषत्कचापैः मञ्जुशस्चापैः । गोपसुतैः । गुप्तो बभौ परितः संवृतो भाति स्म ।। २३ ॥ आक्रान्त्यकम्पेषु नगेषु धैर्य शौर्यक्रम श्वापदविक्रमेषु । अशिक्षयत्क्षेमविदात्मभृत्या- विहारगोपो मृगयापदेशात् ।। २४ ॥ आक्रान्तीति । क्षेमवित् रक्षणीयानां रक्षणप्रकाराभिज्ञः । विहार- गोपः :: कृष्णः। मृगयापदेशात् मृगयाव्याजात् । आत्मभृत्यान् खानुचरान् । आक्रान्त्यकम्पेषु स्वसनाक्रमणेऽप्यकम्यमानेषु । नगेषु पर्वतेषु । धैर्यम् । श्वापदानां व्याघ्रवराहादिदुष्टसत्त्वानां विक्रमेषु । 'व्याघ्रादयो वनचराः पशवः श्वापदा मताः' इति हलायुधः । शौर्यक्रमं शौर्यपरिपाटी च। अशिक्षयत् । परैराक्रमणे कृतेऽपि पर्वतवद्धेर्येण स्थातव्यम् , व्याघ्रादिव-

·यादवाभ्युदये
।
च्छौर्यक्रमाऽवलम्बनीय इति शिक्षयामासेत्यर्थः । शिक्षाया विद्योपादान-
रूपाया बुद्धिविशेषत्वाद्गत्यादिसूत्रेण द्विकर्मकता ॥ २४ ॥
आदाय लूनानि मुकुन्दबाणः
शृङ्गाणि शीघ्रं वनकासराणाम् ।
शाङ्गप्रमाणानि शनैरकाषु-
स्तैरेव चारूणि धषि बालाः ॥ २५ ॥
आदायेति । वाला: गोपकुमाराः । मुकुन्दबाणैः । लूनानि । शार्टी-
प्रमाणानि शा िशृङ्गविकारभूतं धनुः ताप्रमाणं यषां तानि, शाङ्गं कर्तु
पर्याप्तानीति यावत् । वनकासराणां वनमहिषाणाम् । शृङ्गाणि । शीघ्रम् ।
भादाय अहमहमिकया त्वरितं गृहीत्वा । तैः शृङ्गैरेव । चारूणि धनूंषि ।
शनैः क्रमेण । अकाघुः कुर्वन्ति स्म । शृङ्गाणां स्त्रीयत्वापादनाय तद्रहण
एव तेषां त्वरा आसीत , न तु चापनिर्माणे इति भावः ॥ २५ ॥
मनुष्यमांसस्पृहया सरोषं
गुहान्तरादुत्पतितुं प्रवृत्तान्।
शिलीमुखैः कीलितशैलकण्ठा-
कृष्णस्तदा केसरिणश्चकार ।। २६ ॥
मनुष्येति । तदा । कृष्णः । मनुष्यमांसस्पृहया । सरोषं यथा तथा।
गुहान्तरात् गुहावकाशात् । उत्पतितु प्रवृत्तान् । केसरिणः सिहान् ।
शिलीमुखैः बाणैः । कीलितशैलकण्ठान् कीलिताः शैला येषु ते, तथाभूताः
कण्ठा येषां तथाभूतान् । चकार । गुहासु प्रारब्धोत्पतना अपि यथा मनुष्या-
मामुपरि नायान्ति, तथा तत्रैव शैलकीलितकंधरानकरोदित्यर्थः ॥ २६ ॥

·पञ्चमः सर्गः । १५ नवाहृतै थपरिष्क्रियाही गुञ्जास्त्रजं गोपकुमारवीराः। विभिन्नवन्यद्विपकुम्भमुक्तै- मुक्ताफलैरन्तरयांबभूवुः ॥ २७ ॥ नवाहृतैरिति । गोपकुमारेषु वीराः श्रेष्ठाः । नवाहृतैः नवैरेवाहृतः । विभिन्नवन्यद्विपकुम्भमुक्तः विदलितवन्यगजकुम्भमुक्तः । मुक्ताफलैः मौक्तिकैः । नाथपरिष्क्रियाही कृष्णस्य प्रसाधनोचिताम् । गुञ्जास्रज गुञ्जादामानम्। अन्तरयांबभूवुः तिरश्चक्रुः । गुञ्जादानामुपरि मौक्तिकमा- लाभिः कृष्णं भूषयांबभूवुः ॥२७॥ शराहतानां विपिने मृगाणा- माहितैश्चर्मभिरातहर्षाः। अकल्पयन्नास्तरणानि गोपाः संवेशयोग्यानि सहायिनीनाम् ॥ २८ ॥ शराहतानामिति । विपिन बने । शराहतानाम् । मृगाणां कृष्या - सारादीनाम् । आद्राहृतः आद्ररेवाहृतैः । चर्मभिः त्वग्भिः । आत्तहर्षाः । गोपाः । सहायिनीनां सहचारिणीनाम् । अयतेस्ताछीलिको णिनिः । संवेशयोग्यानि सहशयनयोग्यानि । आस्तरणानि कुथान् । अकल्पयन् कल्पयामासुः । 'प्रवण्यास्तरण वर्ण: परिस्तोमः कुथः कुथा' इति इलायुधः ॥ २८॥ अभिन्नपार्वेष्ववकाशभेदा- द्भिनस्थितीन्भीतिमपोह्य वत्सान् ।

·१६ यादवाभ्युदये निरस्तसिंहेषु गुहागृहेषु न्यवीविशन्नाथनियोगभाजः ॥ २९ ॥ अभिनेति । नाथस्य कृष्णस्य नियोगभाजो भृत्याः । अभिन्नपार्श्वषु अविदीर्णपार्वेषु, पार्श्वशैथिल्याभावाच्छिलादिपतनशङ्कारहितेषु । निर- स्तसिंहेषु । गुहागृहेषु दरीरूपगृहेषु । अवकाशानां भेदात् अतिविपुलतया भिन्नावकाशत्वात् । भिन्नस्थितीन् परस्परमसंसृष्टावस्थानान् संमददुःखरहि- तान् । वत्सान् । भीति अपोह्य सिंहादिभीतिमपनीय। न्यवीविशन् निवेशयामासुः ॥ २९॥ अयातयामैरचिरप्रतापा- सुमृष्टपाकैरधिशल्यशृङ्गम् । मांसैमंगाणां मधुनावसिक्तै- नन्दस्य भृत्या विपिने ननन्दुः ॥ ३० ॥ अयातयामैरिति । नन्दस्य । भृत्याः कर्मकराः। विपिने वने । अधिशल्यशृङ्गं शल्यशृङ्गे शराने। सुमृष्टपाकैः । अचिरप्रतापात् सद्यो निष्टपनात् । अयातयामैः अगतरसैः । 'यातयाम गतरसम्' इत्यमरः । मधुना अवसिक्तैः क्षौद्रसिक्तैः । मृगाणां मांसैः । ननन्दुः नन्दन्ति स्म । निवेद्यमानान्वनदेवताभिः संगृह्य वन्यानुपदाविशेषान् । समं सुहृद्भ्यः सहसा विभेजे रामानुरोधेन रमासहायः ॥ ३१ ॥ । । - । ।

·पञ्चमः सर्गः। १७ . निवेद्यमानानिति। रमासहायः कृष्णः । वनदेवताभिः । निवे- द्यमानान् अर्यमाणान् । वन्यान् वनभवान । उपदाविशेषान् उपहारभे- दान् । संगृह्य गृहीत्वा। रामानुरोधेन रामस्थानुवर्तनेन, तदनुमति लकवेति यावत् । 'अनुरोधोऽनुवर्तनम्' इत्यमरः । सहसा शीघ्रम् , उप- हाग्ग्रहणानन्तरमेव । सम यथा तथा । मुहृयः । विभेजे ॥ ३१॥ त्राणं सतां दुष्कृतिनां विनाशं तन्वनभीष्टं मृगयाच्छलेन । स्वच्छन्दचर्यानुगुणं गवां त- चक्रे वनं शान्तमृगावशेषम् ॥ ३२ ॥ त्राणमिति । मृगयाच्छलेन । अभीष्ट स्वाभिमतम । सतां साधूनाम् । त्राणम् । दुष्कृतिनां पापिनाम् । विनाश च । तन्वन् 'परित्राणाय साधूनां विनाशाय च दुष्कृताम्' इति स्वावतारप्रयोजनं संपादयन् । दवः । शान्त- मृगावशेषं हरिणादिसौम्यमृगमात्रावशेषम् , व्याघ्रादीनां हतत्वादिति भावः । तत् वनम् । गवाम् । स्वच्छन्दचर्यानुगुणं खैरचर्यानुकूलम् । चक्र ॥ ३२ ॥ निसर्गकारुण्यतरङ्गवृत्त्या निर्वैरतां नैगमगोपदृष्टया। संप्रापिताः प्रापुरिवैकजात्यं केचिद्गवां केसरिदन्तिमुख्याः ॥ ३३ ॥ निसर्गेति । करुणैव कारुण्यं । चतुर्वर्णादित्वात्खार्थे ध्यञ् । निसर्ग- कारुण्यख स्वभावसिद्धकरुणायाः तरङ्गवृत्त्या तरङ्गस्य वृत्तिरिव वृत्तिर्यस्या- VOL. II. , 2 ·यादवाभ्युदये .. स्तथाभूतया । नैगमगोपदृष्टया नैगमो निगमसंबन्धी ध्रुतिसिद्धो गोपः । यद्वा नैगमा उपनिषद्भागाः । 'नैगनः स्यादुपनिषद्वणिजो पितेऽपि च ।' इति विश्वः । तत्सिद्धो गोप इति मध्यमपदलोपी समासः । तस्य कृष्णस्य दृष्टया। निर्वैरतां संप्रापिताः । केचित् केरारिदन्तिमुख्याः सिंहगजप्रभृत- यो हिंसाः । गवाम् । ऐकजात्यं प्रापुरिप । कटाक्षपातेन निर्वैरतां प्रापय्य लीलार्थ विमुक्ताः केचन हिंसाः गोभिः सह तदविशेषेण चेकरित्यर्थः ।। विधून्वता धूलिकदम्बरेणू- न्धाराकदम्बाकुरकारणेन । निन्युः श्रमं निझरबिन्दुभाजा नभवता नन्दसुतानुयाताः ॥ ३४॥ विधुन्वतेति। नन्दसुतं कृष्णं अनुयाताः गोपसुताः । धूलिकदम्बः कदम्बविशेषो यो वसन्ते समुल्लसति, तस्य रेणून तत्पुष्पपरागान् ग्री- ध्मेऽप्यनुवर्तमानान् । विधून्वता कम्पयता । धाराकदम्बाङ्गुरकारणेन नेदी- यसि वर्षाकाले भाविनां वृष्टिधारानिकुरुम्बाणामुदयस्य कारणेन 'वायुर्वे वृष्टया ईशः' इति श्रुतेः । निर्झरबिन्दुभाजा गिरिनिर्झराणां बिन्दून् भज- ता। नभस्वता वायुना । श्रमं निन्युः अपनयन्ति स्म ॥ ३४ ॥ अमर्त्ययक्षेश्वरधामभाजो- रारामयोरेकमिवावतारम् । प्रशान्तधर्मातिशयं प्रभावा- दृन्दावनं नन्दसुतो वितेने ॥ ३५ ॥ अमत्येति । नन्दसुतः कृष्णः। अमर्त्ययक्षेश्वरधाममाजोः अमत्यांना ·पञ्चमः सर्गः। १९ यक्षाणां च क्रमादीश्वराविन्द्रकुबेरौ, तयोर्धामनी अमरावत्यलके ते भज. तोः। आरामयोः नन्दनचैत्ररथयोः । एकम् अवतारमिव स्थितम् । बृन्दावनम् । प्रभावात् खमहिना । प्रशान्तधर्मातिशयम् । वितेने ॥३५॥ दिशं समाक्रम्य करैरुदीची देवे रवौ दक्षिणतः प्रवृत्ते । निदाघक्लुप्त्या निगृहीतदेहां वृष्टिं पुनः स्रष्टुमियेष शौरिः॥ ३६ ॥ दिशमिति । देवे। रवौ सूर्ये । उदीची दिशम् । करैः किरणैः । समा- क्रम्य । दक्षिणतः दक्षिणस्यां दिशि । प्रवृत्ते, दक्षिणायनारम्भे सति । 'दक्षिणोत्तराभ्यामतसुच्' इति सप्तम्यर्थे अतसुच् । निदाघक्लुप्त्या धर्म- कालसृष्टया। निगृहीतदेहां उपसंहृतरूपाम् , धर्मकाले सर्वात्मना लुप्ताम्। वृष्टिम् । पुनः स्रष्टुम् । शौरिः। इयेष । यथा देवो राजा परसीमोपप्लवार्थ प्रस्थितः करग्रहणेन समन्तादाक्रम्य पीडयति, तथा प्रीष्मवशादत्यन्तं द्योतमानतया देवे सूर्य किरणप्रचारेण उदीची समाक्रम्य दिगन्तरे प्रस्थिते भगवान् तदुपप्लवनिवर्तनेन लोकरक्षार्थ तत्करमान्द्यापादकवृष्टिं सष्टुमियेषेति भावः प्रतीयते ॥ ३६ ॥ अथाविरासीदपसारयन्ती तापं गवां चण्डकरप्रसूतम् । विचित्रसस्योदयमेचकाङ्गी मेघाविला माधवयोगवेला ।। ३७ ॥ अथेति । अथ भगवत्संकल्पानन्तरम् । मेघाविला मेघकलुषा। चण्ड.

·२० यादवाभ्युदये । करप्रसूतं आदित्यसंभूतम् । गवां तापम् । अपसारयन्ती अपनयन्ती । विचित्राणां नानारूपाणां सस्यानां ओषधीनां उदयेन मेचकाङ्गी श्यामला- कारा। माधवस्य क्षीराब्धिशायिनो देवस्य योगवेला योगनिद्रासमयः । आविरासीत् ॥ ३७॥ महीभृतः संभृततीर्थतोयै- रम्भोधरैराचरिताभिषेकाः। प्रयुक्तविद्युद्वलयैः पुनस्तैः प्रायेण नीराजनमन्वभूवन् ॥ ३८ ॥ महीभृत इति । संभृततीर्थतोयैः आहृतसमुद्राम्बुरूपपावनसलिलैः । तीर्थ मन्त्रायुपाध्यायशास्त्रेध्वम्भसि पावने' इति यादवः । अम्भोधरैः मेधैः । राजाभिषेकाय गङ्गादितीर्थतोयं ये कुम्भैर्धारयन्ति तेऽप्यम्भोधरश- ब्देन योगतः प्रतीयन्ते । तैः, आचरिताभिषेकाः कृताभिषेकाः । महीभृतः पर्वताः । राजान इत्यपि शब्दशक्त्या प्रतीयते । पुनः प्रयुक्तविद्युद्वलयैः । 'पुनरप्रथमे भेदे' इति विद्युत्प्रयोगस्य द्वितीयक्रियाद्योतकः पुनः शब्दः । तैः अम्भोधरैः। प्रायेण । नीराजनं आरात्रिकम् । अन्वभूवन् । 'अन्तधौं येनादर्शनम्' इतिवद्गम्यमानार्थसद्भावात्तैरिति तृतीया, हेतुतृती- या वा। वृष्टयनन्तरं विधुदुदयः अभिषेकानन्तरमारात्रिकमङ्गलवजात इत्यर्थः । अत्र महीभृत इत्यादिश्लेषानुप्राणितस्तटितां नीराजनत्वोत्प्रे- क्षालङ्कारः ॥ ३८ ॥ धौतावदातैः क्रकचच्छदानां पत्रैरविश्रान्तषडज्रिनादैः।

·पञ्चमः सर्गः। २१ .. व्यदारयत्पुष्पशरः प्रतूर्ण मानग्रहं मानवतीजनानाम् ॥ ३९ ॥ धौतेति । पुष्पशरः कामः । धौतैः वृष्टया क्षालितैः अवदातैः शुभैश्च । भविश्रान्तषडज्रिनादैः अविरतभृङ्गनादेः । क्रकचच्छदानां कचाकाराः करपत्राकाराः छदा येषां ते क्रकचच्छदाः केतकीवृक्षाः तेषाम् । पत्रैः। मानवतीजनानां मानः प्रियविषयरत्यवस्थाविशेषः । अङ्गुरपल्लवक- लिकाकोरकफलभोगभागियं क्रमशः। प्रेमा मानः प्रणयः स्नेहो रागोऽनु- राग इति ।' इति रति प्रस्तुत्य रसाणववचनात् । तद्वत्यः प्रणयिन्यः तासा- मेव जनानाम् । मानग्रहं 'स्त्रीणामीाकृतः कोपो मानोऽन्यासङ्गिनि प्रिये।' इत्युक्तलक्षणकोपविशेषग्रहणम्। प्रतूर्ण अतिशीघ्रम् । व्यदारयत् । यथा धौतावदातरुत्तेजिततया निर्मलैर्विदारणसमये शब्दायमानैः करप- रुखण्डं विदारयन्ति तद्वदिति भावः । 'धौते निशातं निशितं क्ष्णुतं तेजितमर्थवत्' अवदातः सिते पीते शुद्धेऽपि इति च वैजयन्ती॥ ३९ ॥ पयोमुचा सेकवतां स्थलानां वीरुत्परोहा विविधा बभूवुः। समीक्षितानां मधुसूदनेन श्रद्धादयाद्या इव सद्गुणोघाः॥ ४० ॥ पयोमुचेति। पयोमुचा मेघेन हेतुना, सेकवतां मेघसिक्तानाम्। स्थला- नाम् । विविधाः। वीरुत्प्ररोहाःप्रतानिनीनां लतानामङ्कुराः । 'लता प्रतानि- नी वीरुत्' इत्यमरः । मधुसूदनेन । समीक्षितानां कटाक्षितानां पुंसाम् ।

·२२ यादवाभ्युदये । । श्रद्धादयाद्याः आस्तिक्यबुद्धिकृपादान्तिभक्तिवैराग्यप्रमुखाः। सद्गुणौघाः उत्तमगुणनिवहा इव । बभूवुः जाता इत्यर्थः ॥ ४० ॥ शितेन पञ्चेषुशरेण भिन्ना- द्वियोगिनीमानसतो विकीर्णाः। तदेन्द्रकोपखमिवाधिजग्मुः शोणाः क्षितौ शोणितबिन्दुभेदाः ॥ ४१ ।। शितेनेति । तदा वर्षासमये। शितेन उत्तेजितेन । पञ्चेषुशरेण मन्मथबाणेन । भिन्नात् विदारितात् । वियोगिनीमानसत: विरहिणीनां मानसात् । ‘अपादाने चाहीयरुहोः' इति पञ्चम्यास्तसिः । क्षिती। विकीर्णाः विप्रमृताः। शोणाः रक्तवर्णाः । शोणितबिन्दुभेदाः असृक्कणविशे. षाः । इन्द्रकोपसमानाकृतिमत्त्वरूपाभिप्रायेण बिन्दुघु भेदशब्दः । इन्द्रको- पत्वं इन्द्रकोपाख्यवर्षाप्रभवजन्तुविशेषत्वम् । अधिजग्मु. प्रापुरिव । तदा भूमौ संचरन्तःशककोपकृमयः उक्तरूपाः शोणितबिन्दव इव रेजुरित्य- र्थः। अत्र शक्रकोपेषु उक्तरूपशोणितबिन्दुत्वरूपसंभावनारूपोत्प्रेक्षाल- ङ्कारः। यद्यप्यत्र शब्दगत्या शोणितबिन्दुष्विन्द्रकोपत्वोत्प्रेक्षैव प्रतीयते, तथापि यथा दना जुहोति' इत्यत्राप्राप्तपक्षपाती विधिः शब्दगत्या प्राप्तहोमानुरक्तत्वेन प्रतीयमानोऽप्यप्राप्ते दध्न्येव संचार्यते ; एवमुत्प्रेक्षायां सिद्धस्याधिष्ठानत्वमसिद्धस्याध्यवसेयत्वं च युक्तमित्यसिद्धपक्षपातिन्युत्प्रे- क्षा सिद्धानुरक्ततया प्रतीयमानाप्यसिद्धे संचारणीयेति सिद्धशक्रकोपाधि- छाना असिद्धशोणितबिन्दूत्प्रेक्षैव ग्राह्या। संमतश्चायमध्वरमीमांसकानां न्यायः साहित्यमीमांसकानामपि । 'ऐन्द्रं धनुः पाण्डुपयोधरेण शरद्दधाना- ईनखक्षताभम् । प्रसादयन्ती सकलङ्कमिन्दुं तापं रवेरभ्यधिकं ततान " ·पञ्चमः सर्गः । २३ इति समासोक्त्युदाहरणे आर्द्रनखक्षताभमैन्द्र धनुः पाण्डुपयोधरेण दधानेति विशेषणानामप्रकृतनायिकाविशेषपरत्वमुपपादयतालंकारसर्वस्व- कारेण “आईनखक्षताभमित्यत्र स्थितमपि श्रुत्योपमानत्वमैन्द्रधनुषि संचारणीयं ‘इन्द्रचापाभं नखक्षतं दधाना' इति , यथा 'दध्ना जुहो- ति' इत्यादौ दनि संचार्यने विधिः” इति समर्थनादिति ॥ ४१ ॥ मधुदुतेरुल्बणदन्तवीणा मेघानिले मेदुरबिन्दुजाले। प्रभूतकम्पाः प्रथयांबभूवुः शीतालुतां कण्टकिनः कदम्बाः ॥ ४२ ॥ मधुद्रुतेरिति । मेदुरं सान्द्रनिग्धं विन्दुजालं वृष्टिकणवृन्द यस्मिन् । सान्द्रनिग्धस्तु मेदुरः' इत्यमरः । तस्मिन् नेघानिले सति । मधुद्रुतेः मकरन्दद्वात् । उल्बणदन्तवीणा: शीतासहिष्णुतया कम्पमानदन्ताः दन्तवीणाशब्देनोच्यन्ते । उल्बणाः प्रव्यक्ताः दन्तवीणा येषां ते तथोक्ताः। स्फुटं प्रव्यक्तमुल्बणम्' इत्यमरः । इह वाताहतमकरन्दबिन्दुचलनमेव दन्तपडितकम्मस्थान जातमिनि भावः प्रभूतकम्पाः साङ्गकम्पाः। कण्टकि- नः तीक्ष्णात्रावय गन्तः रोमाञ्च बन्नश्च । 'सूच्यग्रे क्षुद्रशत्रौ च रोमहर्षे च कण्टकः' इत्यमरः । कदम्बाः नीपवृक्षाः । शीतालुतां शीतासहिष्णुत्वम् । 'शीतोष्णाभ्यां तदसहने' इत्यालुच्यत्ययः। प्रथयांबभूवुः प्रकाशयामासुः। अत्र कदम्बानां कण्टकित्वादिनिमित्तोत्थापिता तादृशशीतालुत्वोत्प्रेक्षणा- दुत्प्रेक्षा। सा च वाचकाप्रयोगागम्येति गम्योत्प्रेक्षालंकारः॥ ४२ ॥ शतहदाशस्त्रविलासदीप्ता धीरमणादा धृतचित्रचापा। है ·२४ यादवाभ्युदये - कनद्वलाकाध्वजपतिरासी- कादम्बिनी कामचमूरपूर्वा ॥ ४३ ॥ शतहदेति । शतदा विद्युत एव शस्त्राणि खड्गादीनि, तेषां विलासेन चाञ्चल्यरूपेण दीप्ता उज्ज्वला । धीरप्रणादा गम्भीरशब्दा । एकत्र गर्जि- तरूपः शब्दः अन्यत्र हेषाबंहितसिंहनादादिरूपः । धृतचित्रचापा धृतना- नारूपचापा। एकत्रेन्द्रचापोऽन्यत्र प्रसिद्धः । कनद्वलाकाध्वजपङ्क्तिः बलाकाः पक्षिविशेषा एव ध्वजाः। 'बलाका बिसकण्ठिका' इत्यमरः । कनन्ती दीप्यमाना बलाकाध्वजानां पक्तिर्यस्याम् । 'कन दीप्तौ' इति धातुः शत्रन्तः । सा कादम्बिनी मेघमाला । अपूर्वा कामचमूः आसीत् । उद्दीपनविभावत्वात् । सावयवरूपकालङ्कारः॥ ४३ ॥ मृदङ्गधीरस्तनितो विहायाः सौदामिनीसंभृतचारुलास्यः । बभौ नवानां प्रभवो रसानां रतिप्रियस्येव नटस्य रङ्गः ॥४४॥ मृदङ्गेति । मृदङ्गधीरस्तनितः मुरजवानगम्भीरगर्जितः । मृदङ्गश- ब्देन तद्धवानो लक्ष्यते। सौदामिनीसंभृतचारुलास्यः तडित्संपादितचारुन- तनः। नवानां नूतनानां रसानां जलानाम् । पक्षे नवसंख्याकानां शृङ्गाग- दिरसानाम् । प्रभवः उत्पत्तिभूः । विहायाः आकाशः । 'वियद्विष्णुपदं वा तु पुंस्याकाशविहायसी' इति पुल्लिङ्गता। रतिप्रियः कामः स एव नटः तस्य । रङ्ग इव नृत्तस्थानमिव । बभौ। ‘रङ्गो रणखले रागे नृत्तस्थान त्रपुण्यपि' इति विश्वः। अत्र मृदङ्गधीरस्तनित इत्युपमा। सौ- दामिनीसंभृतचारुलास्य इति तडिच्चलने लास्यत्वाध्यवसायरूपाति- ·पञ्चमः सर्गः। २५ शयोक्तिः। नवानां रसानां प्रभव इति श्लेषः । एतैरनुप्राणितो विहायसो रङ्गत्वोत्प्रेक्षणादुत्प्रेक्षालङ्कारः ॥ ४४ ॥ अचिन्तितोपस्थितजीवनाना- मासेदुषामभ्यधिकां समृद्धिम् । तोयाशयानां परिवाहजन्या स्वगुप्तिरन्योपचयपदाभूत् ॥ ४५ ॥ अचिन्तितेति । अचिन्तितोपस्थितजीवनानां झटिति महावर्षीदत- र्कितोपनतजलानाम् । 'जीवनं वर्तने नीरे पुत्रजीवे तु जीवनः' इति विश्वः। अत एव अभ्यधिकां अतिशयिनीम् । समृद्धिं पूर्णताम् । आसेदुषां प्रा- प्तवताम् । तोयाशयानां तटाकानाम् । परिवाहजन्या परिवाशब्देन तटाकानामत्यन्तपूर्ती कूलनिर्भेदेन सर्वजलक्षयभिया क्वचित्क्रियमाणा जलैकदेशनिर्गमनमार्गा विवक्षिताः। जलोच्छवासाः परीवाहाः' इत्य- मरः । तैर्जन्या। स्वगुप्तिः आत्मरक्षा । अन्योपचयप्रदा अभूत् तटाकान्त- राणामपि वृद्धिप्रदाभूत् , परिवाहजलानां तटाकान्तरेषु निपातादिति भावः । अत्रान्यदपि ध्वन्यते । जीव्यतेऽनेनेति जीवनं धनम् , तत् अचि. न्तितोपस्थितं येषां तेषां तेन धनेनाभ्यधिकां मनोरथातिशायिनी समृद्धि प्राप्तानाम् । तोयाशयानामित्यनेन सन्तः प्रतीयन्ते । तेषां परिवाहजन्या स्वगुप्तिः । परिवाहशब्देन त्यागो गम्यते । तज्जन्या खानामर्थानां गुप्ती रक्षा । 'खोऽस्त्री धने त्रिषु स्वीय आत्मनि स्वजने तु ना' इति वैज- यन्ती । 'स्वो ज्ञातावात्मनि स्वं त्रिष्चात्मीये स्वोऽस्त्रियां धने' इति चामरः । अर्थानां नाशापहारादिभिः सदा शङ्कितक्षयाणां त्यागादेव हि यशःपुण्यसंपादनेन रक्षा भवति । सा अन्येषां पात्रभूतानामुपचयप्रदेति । . - । ।

·२६ यादवाभ्युदये ततश्चास्याप्रकृतार्थस्य प्रकृतार्थोपमानतया प्रतीतेः शब्दशक्तिमूल उपमा- लङ्कारध्वनिः ॥ ४५ ॥ गुहासु गोवर्धनसंभवासु मकामविस्तीर्णसमस्थलीषु । गुणाधिको विश्वसृजा प्रवर्षे वासः समाधीयत बल्लवानाम् ॥ ४६ ॥ गुहास्विति । विश्वसृजा कृष्णेन । प्रवर्षे महावर्षे, महावृक्षा- धःप्रदेशादावप्यवस्थातुमयोग्ये इति भावः । बल्लवानां गोपानाम् । गोवर्धनसंभवासु गोवर्धनगिरौ विद्यमानायु । प्रकामविस्तीर्णसमस्थलीषु अतिविशालसमभूतलासु । गुहासु । गुणाधिकः कचोष्णत्वादिगुणोत्तरः । वासः । समाधीयत समातन्यतेत्यर्थः ॥ ४६ ॥ दरीषु गोप्यः प्रसमीक्ष्य कृष्णं दिशासु जीमूतगणं मयूर्यः । अग्रे पतीनामधिगीतिनादं वितेनिरे चारु विहारलास्यम् ॥ ४७ ।। दरीविति । गोप्यः गोपाङ्गनाः । दरीषु कन्दरासु । कृष्णम् । मयूर्यः मयूरवनिताः । दिशासु । जीमूतगणं मेघगण च । प्रसमीक्ष्य दृष्ट्वा । पतीनां स्वभर्तृणाम् । अग्रे पुरतः । अधिको गीतिनादो यस्मिंस्तत्तथो- तम् । मयूरीणां केकारव एव गीतिनादोऽभिसंहितः । चारु सुन्दरम् । विहारलास्यं विहारः शृङ्गारचेष्टैव लास्यं नृत्तम् । मयूरीपक्षे विहारेण लीलया लास्यम् । तत् , वितेनिरे चक्रुः । अत्र वर्षावर्णनान्तर्गततया ·पञ्चमः सर्गः। २७ मयूरीवृत्तान्तस्य भगवचरितवर्णनान्तर्गततया गोपीवृत्तान्तस्य च प्रकृ. तत्वात् प्रस्तुतयोरेकक्रियान्वयरूपस्तुल्ययोगितालङ्कारः। 'प्रस्तुतानां तथान्येषां केवलं तुल्यधर्मतः। औपम्यं गम्यते यत्र सा मता तुल्ययो- गिता।' औपम्यस्य गम्यत्वं तु प्रकृतत्वाविशेषेऽपि वैवक्षिकमुपमानोप- मेयभावं कल्पयित्वा मयूर्य इव गोपिका अपि स्वपतीनामग्रत एवाधि- गीतिनादं चारु लास्य वितेगिर इति वर्णनीयम् । तेन तासामत्यन्तम- दनपारवश्याभिव्यक्त्या भगवतो लोकोत्तरसौन्दर्यवित्रमादियज्यते ॥ पयोदलक्ष्यप्रहिताग्रहस्तां कृष्णः स्वनेत्रे इव चन्द्रसूर्यो । तिरोदवानां प्रतिरोडमैच्छ- खैरी स्वलीलामिव जानलीलाम् ।। ४८ ॥ पयोदेति । खैरी स्वतन्त्रः। कृष्णः । पयोदलक्ष्यप्रहिताग्रहस्तां मेघव्याजेन प्रेषितहस्ताग्राम् । वनत्रे इत्र चन्द्रसूयौँ तिरोदधानाम् । अत एव, जातलीला संजातनयनपिधानक्रीडाम् । स्वकीलां स्वख लीलाकरी देवीमिय स्थिताम् । प्रावृपमित्यौचित्याद्विशेध्यं लभ्यते । अन एव गम्यमानत्वादप्रयोगः । प्रतिरोतु निरोद्धम् । ऐच्छत् । नयनपिधान- क्रीडायामसाविति ज्ञातेऽपि तत्परितोषायाज्ञानमभिनीय तत्करमपवारयन्ति तद्वदिति भावः । अनः पयोदे नेत्रकल्पचन्द्रसूर्याच्छादकत्वेन हस्तान- त्वारोपरूपापहृतिरिति तदनुप्राणित उपमालङ्कारः । लीलाहेतुत्वाद्देव्यां लीलात्वाध्यवसायः । लीलाशब्दात्तत्करोतिण्यन्तात्पचायचि लीलाशन्द एव लीलाहेतुवाची वा। ईदूदेद्विवचनं प्रगृह्यम्' इति प्रगृह्यसंज्ञा । तेन ·२८ यादवाभ्युदये नेत्रे इवेति प्रकृतिभावः॥४८॥(स्वलीलामिव वर्षवेलाम्' इत्येकस्मिन् तालपत्रपुस्तके पाठो दृश्यते ।) अथाञ्जनस्निग्धनमम्प्रकाशाः क्षणत्विषां कल्पितलास्यभङ्गाः । दिशामुखोल्लासनदृष्टदाक्ष्या दीनाम्बुवाहा दिवसा बभूवुः ॥ ४९ ॥ अथेति । अथ भगवत्संकल्पानन्तरम् । अञ्जनस्निग्धनभःप्रकाशाः मेघकालुष्यापगमादञ्जनवत् स्निग्धो मसृणो नभसः प्रकाशः स्फुटीभावो येषु ते । क्षणत्विषां विद्युताम् । कल्पितलास्यभङ्गाः कृतस्फुरणभङ्गाः । दिशामुखानामुल्लासने निर्मलीकरणे दृष्टदाक्ष्याः दृष्टसामर्थ्याः । दीनाम्बु- वाहाः गर्जिताटोपवैकल्यन कातरमेघाः । दिवसाः शारदाः। बभूवुः ॥४९॥ अलक्ष्यतीव्रातपमन्तरिक्ष सितासितैरम्बुधरैश्चकाशे विवेकमासादयतामिवादौ चित्तं वितर्केरनिवर्तमानैः ॥ ५० ॥ अलक्ष्यति । अलक्ष्यतीव्रातपं अदृश्यमानस्फीतातपम्। अन्तरिक्षम् । सितासितैः प्रावृट्कालावसानतया अत्यन्तमनुच्छेदावलमेचकरूपैः । अम्बुधरैः । आदौ प्रथमम् । शास्त्रश्रवणेन विवेकं कोमलकण्टकायमा- नमात्मतत्त्वावबोधम् । आसादयतां प्राप्नुवताम् । चित्तं अन्तः- करणम् । अनिवर्तमानैः स्थिरतरसंस्कारवशात्सर्वथा निवृत्तिरहितैः । वितकै: संभावनारूपैः संदेहैरिव । चकाशे । मन्दतापः अप्रौढविव- ·पञ्चमः सर्गः । २९ । कवस्थितः, सितासिताश्च मघारतत्त्वातत्त्वकोटिद्वयावगाहिवितर्कवजाता इति भावः ॥ ५० ॥ विहाय सद्यः कुटजार्जुनादी- विप्लावितान्कालविपर्ययेण । पुनर्वबन्धुः प्रणयं द्विरेफाः कोशोपपनेषु कुशेशयेषु ॥ ५१ ॥ विहायति। द्विरेफाः । कालविपर्ययेण कालवैपरीत्येन, क्षयकाला- गमनेनेति यावत् । विप्लावितान् अन्यथाकृतान् क्षीणीकृतान् । कुटजा- र्जुनादीन् गिरिमल्लिकाककुभप्रभृतीन् । सद्यः । विहाय त्यत्वा । पुनः । कोशोपपन्नेषु मुकुलयुक्तेषु । कुशेशयेषु तामरसेषु । प्रणयं परिचयं सौहृदं वा । 'प्रणयः स्यात्परिचयो याच्यां सौहृदेऽपि च' इति वैजयन्ती। बबन्धुः चक्रुरित्यर्थः । यथा सेवाकुशलाः पुरुषाः कालवशात्क्षीणान्प्रभू- विहाय पुनरपि समृद्धकोशानन्यान्प्रभूनाश्रयन्ते, तद्वदिति गम्यते ॥५१॥ तरङ्गलोलाम्बुजतालवृन्ता बर्हातपत्रायितभृङ्गयूथाः। विधूतहंसावलिचामरौधा नद्यः समातन्वत नाथसेवाम् ॥ ५२ ॥ तरङ्गेति । तरङ्गैर्लोलानि चलानि अम्बुजानि तालवृन्तानि व्यजना नीव यासु। वहांतपत्रायितानि मयूरपिच्छातपत्रवदाचरितवन्ति भृङ्गयूथानि भ्रमरबृन्दानि यासु । विधूताः कम्पिताः हंसावलयो हंसपतयः चामरौधा इव याभिः । ताः नद्यः । नाथस्य कृष्णस्य सेवाम् । समातन्वत । यथा ·यादवाभ्युदये तालवृन्तादिभिः परिचारिकाः राज्ञः सेवां कुर्वन्ति, तथेति भावः ॥ ५२ ॥ तापानुबन्धमशमाय पुंसां शय्यार्थिना शाभृतोपहूता। पयोदमालाव्यपदेशदृश्या प्रायस्तिरोऽधीयत योगनिद्रा ॥ ५३ ॥ तापेति । पुंसाम् । तापानुबन्धप्रशमाय तापानुवृत्तिप्रशान्तये । शय्यार्थिना शयनमर्थयमानेन । शाभृिता कृष्णेन । उपहूता । पुंसाम- न्तरात्मनो भगवतः शय्यया तेषां श्रमरूपतापः शाम्यतीति भावः । पयोदमालाव्यपदेशदृश्या मेघपङ्क्तिव्याजेन दृग्गोचरीभूता । योगनिद्रा प्रायः नूनम् । तिरोऽधीयत तिरोहिताभूत् । कर्मणि लङ् । शाभृितेति कर्तुरत्राप्यन्वयः। यद्वा ‘धीङ् आधाने' इति धातोर्दैवादिकात्कर्तरि लङ् । मेघपङ्क्तितिरोधानमेव शरत्कालोचितं भगवद्योगनिद्रातिरोधानमु- त्प्रेक्ष्यते, पयोदमालाव्यपदेशदृश्येत्यपढूयते चेति सापह्नवोत्प्रेक्षा- लङ्कारः॥५३॥ इतस्ततः प्राप्तशरद्विहारं गोपीसखं द्रष्टुमतीव हर्षात् । अशोभि नेत्ररिव जृम्भमाणैः शीर्णैधरित्री शिखिनां कलापैः ।। ५४ ।। इतस्तत इति।धरित्री । इतस्ततः बृन्दावने तत्र तत्र प्रदेशे। प्राप्तशर- द्विहारं प्राप्तः शरत्कालयोग्यो विहारः क्रीडा येन तम् । गोपीसखं गोपीनां सखायम् , ताभिः सह क्रीडन्तम् । तं द्रष्टुम् । अतीव हर्षात् अत्यन्तकौ- ·पञ्चमः सर्गः। ३१ तुकादिव । जुम्भमाणैः । नेरिव स्थितैः । शीर्णैः । शिखिनां मयूराणाम् । कलापैः। अशोभि शोभ(भ्य)ते स्म । अत्र नत्रैरिवेति मयूरकलापेषु नेत्रता- दात्म्यसंभावनारूपा स्वरूपोत्प्रेक्षा एका। अतिहर्षादिवेति तद्विजम्भ- णहेतृत्प्रेक्षान्यति तद्वयव्यजकतया प्रत्येकमिव शब्दः, यथा अनेकेवो- पमायामवयवेषु प्रत्येकमुपमाव्यञ्जकतया; ततो नाधिक्यमाशङ्कनीयम् ॥ चराचरेष्वाहितजीवनाना- मनुज्झतां सत्पथमम्बुदानाम् । शुचित्वमन्तर्बहिरप्ययना- दभ्यागतैर्हसगणैः शशंसे ॥ ५५ ।। चराचरेति । चराचरेषु जगत्सु । 'चराचरं स्याज्जगति वाच्यवज्जङ्ग- मेभयोः' इति विश्वः । आहितजीवनानां अभिवृष्टजलानाम् । सत्पथं नक्षत्र- पथं । अनुज्झतां अत्यजतां । अम्बुदानां । अन्तर्वहिश्च शुचित्वं धवलत्वं । अभ्यागतैः मानसात् सरसः समागतैः । हंसगणैः । अयत्नात् । शशंस अनायासादूचे । कर्मणि लिट् । हंसागमनेन शरत्कालनिश्चयात् मेघदर्श- नयत्नं विनैव तेषां धावल्यमवमेयमासीदित्यर्थः । अत्र विशेषणसाम्यात् सत्पुरुषवृत्तान्तोऽपि प्रतीयते । जगत्सु । आहितजीवनानां दत्तवृत्त्युपयो- ग्यन्नपानादीनां सन्मार्गमत्यजताम् । अन्तर्बहिश्च शुचित्वं मनसि वाकाय - योश्च शुद्धत्वम् । अभ्यागतैः अतिथिभूतैः हंसगणैः योगिसङ्घः अयत्नात् शशंसे । विदितसकलवेद्या योगिनः शुद्धेष्वेवातिथ्यं अङ्गीकुर्वन्तीति तदा- तिथ्येन तेषां शुचित्वं स्पष्टीकृतमिति एवं चात्र समासोक्तिरलङ्कारः। 'शुचिः शुद्धेऽनुपहते शृङ्गाराषाढयोः सिते।' 'हंसो विहंगभेदे स्यादर्के विष्णौ हयान्तरे। योगिमन्त्रात्मभेदेषु परमात्मनि मत्सरे' इति च विश्वः॥

·यादवाभ्युदये । 4 संस्कारभेदैः कलमादिकानां क्रमेण लब्धोपचयस्थितीनाम् । समुन्नतिः सन्नतिहेतुरासी- द्धर्म निजं साधयितुं क्षमाणाम् ।। ५६ ॥ संस्कारेति । संस्कारभेदैः उत्खातप्रतिरोपणावकरक्षेपायुपस्कार- विशेषैः । क्रमेण । लब्धोपचयस्थितीनां लब्धाभिवृद्धिकावस्थानानाम् । अत एव निज धर्म, कणिशोत्पादनादिरूपं ओषधिखभावम् । साधयितुं सपादयितुम् । क्षमाणां शक्तानाम् । कलमादिकानां कलमाः ओषधिविशेषाः तत्प्रभृतीनां सस्यानाम् । समुन्नतिः समुच्छ्रायः। सन्नतिहेतुः आसीत् फल- भारेण भविष्यन्त्या अवनतेः कारणमासीत् । यथा जातकर्मादिपुरुष- संस्कारविशेपैः क्रमेण लब्धाभिवृद्धिकवैदिकमर्यादानाम् , अत एव स्वोचितसंस्कारलाभात् निजवर्णाश्रमधर्म अनुष्ठातुं क्षमाणां योग्यानां सत्पुरुषाणां, समुन्नतिर्विद्यावृत्तसंपन्नतारूपा महत्ता सनतिहेतुः प्रश्रयहेतुः; तद्वदिति भावः । अत्रापि विशेषणसाम्यात् अप्रस्तुतवृत्तान्तप्रतीतेः समासोक्तिरलङ्कारः । 'स्थानमर्यादयोः स्थितिः' इति ‘योग्यशक्त हिताःक्षमाः' इति च यादवः ॥ ५६ ॥ विहारगोपस्य गुणान्गृणद्भिः क्षीबाशया गीतपदैरुदारैः। चकासुरासादितभक्तिभेदाः सामोपशाखा इव शालिगोप्यः ॥ ५७ ।। विहारेति । क्षीबाशयाः मत्तचित्ताः । शालीन् शरत्पक्वान् गोपय- ·पञ्चमः सर्गः । ३३ ३ न्तीति शालिगोप्यः सम्यरक्षिकाः स्त्रियः। सामोपशाखा इव सामवेदस्य शा- खाप्रभेदा इव । आसादितभक्तिभेदाः प्राप्तभक्तिविशेषाः सत्यः । 'महनी- यविषयिणी प्रीतिभक्तिः' इति कृष्णे तासां रागरूपा प्रीतिरिह भक्तिविशेषः । सामशाखापक्षे प्रस्तावोद्गीथप्रतिहारोपद्रवनिधनानि पञ्च भक्तयः सानां प्रस्तोतृप्रतिहादिगेयांशविभागाः । विहारेण गोपस्य कृष्णस्य। गुणान् । गृणद्भिः स्तुवद्भिः । उदारैः । गीतपदैः गानक्रियायुक्तैः पदैः । चकासुः चकाशिरे । 'चकास दीप्तो' इति धातोर्लङ् ‘सिजभ्यस्तविदिभ्यश्च' इति झर्जुस् । अडागमाभावस्त्वागमविधेरनित्यत्वात्समाधेयः । यथा साम- शाखाः कृष्णगुणान् गृणद्भिः पुरुषव्रतादिगीतपदैः प्रकाशन्ते, एवमुक्तरूपै- लौकिकगीतपदैश्चकाशिर इत्यर्थः ॥ ५७ ॥ विकस्वरेन्द्रायुधबईदाम्नः श्यामीकृतं कृष्णघनस्य धाम्ना । शरत्मसङ्गेऽपि तदा तदासी- दृन्दावनं बद्धमयूरलास्यम् ॥ ५८ ॥ विकस्वरेति । विकस्वरं विकसनशीलं इन्द्रायुधं इन्द्रधनुरिव बह- दाम यस्य तस्य । कृष्णघनस्य धनसदृश कृष्णस्य । धाना त्विषा। श्यामी- कृतम् । तत् बृन्दावनम् । तदा तस्मिन् । शरत्प्रसङ्गे शरत्प्रादुर्भावेऽपि । बद्धमयूरलास्यं संजातमयूरनृत्तम् । आसीत् । पिञ्छमालालंकृते भगवति सेन्द्रचापमेधभ्रान्त्येति भावः । तेन व्यज्यमानो भ्रान्तिमदलङ्कारः। उपमालकारस्तु वाच्यः॥ ५८ ॥ समग्रबन्धूकरजःसमेत स्मेरातसीमेचकमन्तरिक्षम् । VOL. II.

·यादवाभ्युदये पीताम्बरेण प्रभुणा तदानी- मयनसंभूतमवाप साम्यम् ।। ५९ ॥ समग्रेति । तदानीम् । समग्रैर्बहुलैः बन्धूकरजोभिर्बन्धुजीवपुष्पपरागैः समेतं सहितम् । स्मेरातसीमेचक विकस्वरक्षुमाकुसुमनीलम् । अतसी स्यादुमा क्षुमा' इत्यमरः । अन्तरिक्षम् । पीतमम्बरं यस्य तेन । प्रभुणा कृष्णेन । अयत्नसंभूतं तत्सारूप्यार्थतपोयत्न विनैव संपन्नम् । साम्यम् । भवाप । उपमालङ्कारः॥ ५९ ।। समग्रसप्तच्छदरेणुकीणः स्रोतोभिरुनीतमदप्रवाहः । स्वकानने स्वैरजुषां गजानां गोवर्धनो यूथपतिर्बभूव ।। ६० ॥ समग्रेति। समग्रैः सप्तच्छदरेणुभिः सप्तच्छदाख्यतरुविशेषपुष्पधू- लिभिः कीर्णैः । स्रोतोभिः निझरैः । उन्नीतमदप्रवाहः । सप्तच्छदपरागा- णां मदजलसगन्धत्वात्तत्संपर्काहितसौरभैर्निरैर्मदप्रवाहैरिव शोभमान इत्यर्थः । इत्थंभूतो गोवर्धनगिरिः । स्वकानने । स्वेरजुषां स्वाच्छन्द्यं भज- ताम् । गजानाम् । यूथपतिः प्रधानगजो बभूव । अत्र उन्नीतमदप्रवाह इत्युत्प्रेक्षानुप्राणितो गोवर्धने यूथपतित्वारोपरूपो रूपकालङ्कारः ॥६॥ अधोमुखैश्च प्रतिबिम्बरूपै- रभ्युन्नतैरात्मभिरप्यशंसन् । त्रिविक्रमस्य स्थितमुन्नतं च पदद्वयं पाथसि रक्तपमाः ॥ ६१ ।।

·पञ्चमः सर्गः। ३५ । अधोमुखैरिति । पाथसि उदके । रक्तपद्माः कोकनदानि । 'वा पुसि पद्मं नलिनम्' इति विकल्पनात्पुंलिङ्गता। अधोमुखैः जले अवा- मुखतया दृश्यमानैः । प्रतिबिम्ब रूपैः प्रतिबिम्बाकारैः । अभ्युनतैः ऊर्ध्वमुखैः । आत्मभिरपि स्वाकारैश्च । त्रिविक्रमस्य विक्रमत्रयेण त्रैलोक्य- माक्रममाणस्य भगवतः । स्थितम् उन्नतं च पदद्वयम् , एकं स्थित- मन्यदुत्क्षिप्तमित्येव रूपं चरणद्वयम् । अशंसन् अनुकरणेनास्तुवन् । स्थितो- नतपदद्वयसमानाकारा जाता इत्यर्थः । अत एव उपमालङ्कारः ॥६॥ पक्षये प्राक्तनवर्तनीनां वक्रेतरा व्यक्तिरभूत्पृथिव्याम् । बहिर्मतप्रत्ययिनां व्यपोहे वेदोदितानामिव सत्क्रियाणाम् ॥ ६२ ॥ पङ्केति । पृथिव्याम् । पङ्कक्षये सति । प्राक्तनवर्तनीनां प्राचीनमार्गा- गाम् । वक्रेतरा ऋज्वी । व्यक्तिः प्रचारः । अभूत् । वर्षासमये पङ्कबाहु- ल्यादऋजुमार्गान्तरकल्पनेन लुप्तप्रचाराणामृजमार्गाणां शरदि पङ्कशोथे पुनः प्रचारः प्रवृत्त इत्यर्थः। कथमिव । बहिर्मतप्रत्यायनाम् 'अहिंसा परमो धर्मः' इत्यादिपाषण्डमतेषु विश्वासवताम् । व्यपोहे निरासे सति । वेदोदितानां सक्रियाणां ज्योतिष्टोमादिकानामिव । तासामृज्वी व्यक्ति- यथा भवति तथेत्यर्थः ॥ ६२॥ मदप्रभूतध्वनयो महोक्षा रोधोविभेदोल्बणतुङ्गशृङ्गाः। - । .

·३६ यादवाभ्युदये दर्पस्य देहा इव योगसिद्धा दन्तावलानन्तरयांबभूवुः ॥ ६३ ॥ मदेति । मदेन प्रभूतध्वनयः । रोधसां नद्यादिकूलानां विभेदने उल्ब- णानि तीव्राणि तुङ्गानि शृङ्गाणि येषां ते। दर्पस्य खतोऽमूर्तस्य । योग- सिद्धाः योगप्रभावप्राप्ताः । देहा इव स्थिताः। महोक्षाः महावृषभाः । दन्तावलान् दन्तिनः । अन्तरयांबभूवुः युद्धे तिरश्चक्रुरित्यर्थः ॥ ६३ ॥ सरोरुहां रक्तसितासितानां श्रिया बभौ शारदवासरश्रीः । विहारभाजा गुणभेदयोगा- व्यक्तीकृता विश्वसृजेव माया ॥ ६४ ॥ सरोरुहामिति । शारदस्य शरत्संबन्धिनो वासरस्य श्रीः शोभा। रक्तसितासितानां सरोरुहां कोकनदकुमुदेन्दीवराणाम् । श्रिया समृद्ध्या हेतुना। विहारभाजा जगत्सृष्टिलक्षणां क्रीडां भजता। विश्वसृजा भगवता। व्यक्तीकृता सर्गादावुन्मेषं प्रापिता। माया । गुणभेदयोगात् रजःसत्त्वत- मसां लोहितशुक्लकृष्णानां गुणविशेषाणां योगादिव । बभौ ॥ ६४ ॥ आरक्तकल्हारविलोचनश्री क्लान्ता भृशं खेलगतिः स्खलन्ती। उन्नालनालीकमधूपभोगा- न्मत्तेव मार्ताण्डसुता बभासे ॥ ६५ ॥ आरक्तति। आरक्का आसमन्ताद्रक्ता कल्हारविलोचनस्य विलोच- ·पञ्चमः सर्गः । नतुल्यकल्हारस्य श्रीर्यस्याः सा। क्लान्ता ग्लाना जलसंकोचात्कृशा। भृशम् । खेलगतिः खेला सविलासा गतिर्यस्यास्तथाभूता । स्खलन्ती पाषा- णादिप्रदेशेषु लुठन्ती । मातीण्डसुता यमुना । उन्नालानां जलह्रासादुद्गत- नालानामत एव भारातिशयादवनतानां नालीकानां पद्मानां मधुनो मक- रन्दस्यैव मद्यस्य उपभोगानिषेवणात् । मत्तेव । बभासे। मधुमदमत्तानां लोचनरागादयो भवन्तीति भाव. । 'मधे पुष्परसे मधु' इति विश्वः ।। वलग्नलग्नोर्मिवलीविभङ्गा काले यथास्थानगृहीतकार्याम् । अरस्त पश्यन्ननघोऽनुरूपां श्यामां सुदृष्टामपि सूर्यकन्याम् ।। ६६ ॥ वलग्नेति । अनघः अपहतपाप्मा कृष्णः । वलग्ने मध्ये लग्ना ऊर्मय एव वलीविभङ्गा उदररेखाविभागा यस्यास्ताम् । काले शरदि। यथा- स्थानगृहीतकार्यो वर्षासमयात्प्राचीनस्य स्वाभाविकनिजप्रवाहस्थानस्या- नतिक्रमणेनाङ्गीकृतकृशभावाम् । स्त्रीपक्षे यौवनकाले कार्योचितमध्यस्था- नानतिक्रमणेन गृहीतकााम् । अनुरूपां निजविहारोचिताम् । श्यामां नीलवर्णाम् । यौवनमध्यगतामित्यपि गम्यते । सूर्यकन्यां यमुनाम् । सुदृष्टां सम्यग्बहुशो दृष्टामपि । आदरातिशयात् पश्यन् सन् । अरंम्त रमते स्म ।। ६६ ॥ शोणाकृति कोकनदैरुदारै- रिन्दीवरैराकलितात्मकान्तिम् ।

·यादवाभ्युदये । सिताम्बुजैः सूचितजाह्नवीता- मेकामनेकामिव तामभुत ॥ ६७ ।। शोणेति । उदारैः महद्भिः । कोकनदैः अरुणाम्बुजैः। शोणाकृति अरुणाकाराम् । शोणाख्यनदाकारामित्यपि गम्यते। इन्दीवरैः । आक- लितात्मकान्ति प्राप्तखकान्तिम् । सिताम्बुजैः । सूचितजाह्नवीतां सूचित- गङ्गाभावाम् । तां यमुनाम् । एकामपि, अनेकामिव शोणायमुनाजाह्नवी- रूपेण बहीमिव । अभुक्त । एकस्यामपि यमुनायां सिताम्बुजादिसंछन्ना- प्रदेशान्पश्यन्गङ्गाधनेकपरिचयसौख्यं जगामेत्यर्थः ॥ ६ ॥ कुमुद्वतीं प्रेक्ष्य कलिन्दकन्या तारापरिष्कारवतीं त्रियामाम् । नभःस्थली च स्फुटहंसमालां नाथविधाभूतममन्यतैकम् ॥ ६८ ॥ कुमुद्रतीमिति । नाथः कृष्णः । कुमुद्वतीं कुमुदयुक्ताम् । 'कुमुदनड- वतसेभ्यो ड्मतुप्' इति मत्वर्थीयो ड्मतुष्प्रत्ययः । कलिन्दकन्यां यमुनाम्। ताराभिः परिष्कारवती अलंकारवतीम् । त्रियामां रात्रिम् । स्फुटहंसमालां प्रत्यक्तहंसपङ्क्तिम् । नभःस्थली च । प्रेक्ष्य । एक वस्तु । त्रिधाभूत त्रिप्रकारं जातम् । अमन्यत । स्वतः अतिनैल्येन धवलतरकुमुदादिचि- त्रितत्वेन च यमुनादीनामत्यन्तसादृश्यादिति भावः ॥ ६८ ॥ बन्धूकजालैः परिधानशोभा- मिन्दीवरैरपतिमामभिख्याम् ।

·पञ्चमः सर्गः। ३९ मुखश्रियं तामरसैर्मुरारेः संभृत्य लेभे शरदानुरूप्यम् ॥ ६९ ॥ बन्धूकजालैरिति । शरत् की। बन्धूकजालैः बन्धुजीवपुष्पस- मुहैः । मुरारेः भगवतः। परिधानशोभां पीताम्बरशोभाम् । इन्दीवरैः नीलोत्पलैः । अप्रतिमां निःसमाम् । अभिख्यां तन्मूर्तिशोभाम् । एकत्र श्लोके कथितपदस्य पुनःप्रयोगे दुष्टतया पर्यायान्तरप्रयोगः । तामरसैः पझैः । मुखश्रियं मुखशोभां च । संभृत्य संपाद्य । आनुरूप्यम् । लेभे लब्धवती ॥ ६९॥ पयोधराणां पलितंकरण्या दिवश्च तारुण्यमिवार्पयन्त्या। विचित्रभूम्ना शरदा स्वशक्तिं विख्यापयामास विहारगोपः ॥ ७० ॥ पयोधराणामिति। विहारगोपः कृष्णः । पयोधराणां मेघानां । कर्मणि षष्ठी। पलितंकरण्या अपलिताः पलिताः क्रियन्तेऽनयेति पलितं- करणी तया। 'आन्यसुभग' इत्यादिना ख्युन् । 'अरुर्द्विषत्' इत्यादिना मुम् । धवलतां कुर्वन्त्येति यावत् । दिवः आकाशस्य । तारुण्यामिव नैर्म- ल्यम् । अर्पयन्त्या च । अत एव विचित्रभूम्ना भावानां क्षणादन्यथा- भावनसामर्थ्यदर्शनेन आचन्त्यमहिम्ना। शरदा। स्वशक्तिं वकीयां जगति कर्तुमकर्तुमन्यथा च कर्तुं शक्तिम् । विख्यापयामास प्रथयति स्म ॥ कुमुद्वतीकल्पितभृङ्गगीतः संदर्शयन्दर्पणमिन्दुबिम्बम् । ।

·यादवाभ्युदये सचामरश्चन्द्रिकया सिषेवे तमीश्वरं तत्र शरत्नदोषः ॥ ७१ ।। कुमुद्वतीति । तत्र बृन्दावने । कुमुद्वतीषु कुमुदश्रेणिषु कल्पिता भृङ्गगीतिभ्रमरगीतिर्येन सः । तथा इन्दुबिम्बमेव दर्पणं आदर्शम् । संदर्श- यन् । चन्द्रिकया ज्योत्स्नया। सचामरः चामरसहितः। शरत्प्रदोषः । ईश्वरं स्वामिनम् । तम् । सिषेवे । यथा राजानं सेवाकुशला गानदर्पणा- ग्रुपहारेण प्रीणयन्तः सेवन्ते, एवं शरत्प्रदोषोऽपि भगवन्तं सिषेवे इत्यर्थः ॥ सरोरुहां रक्तसितासितानां स्थानेषु भृङ्गध्वनिभिः प्रतेने । जिगीषतः पञ्चशरस्य विश्वं तूर्ण प्रवृत्तैरिव तूर्यघोषैः ।। ७२ ॥ सरोरुहामिति । रक्तसितासितानां सरोरुहाम् अरविन्दकुमुदेन्दी- वराणाम् । स्थानेषु। भृङ्गध्वनिभिः कर्तृभिः। विश्वं । जिगीषतः जेतु- मिच्छतः । पञ्चशरस्य । तूर्ण प्रवृत्तैः झटिति युगपत्समुत्थितैः । तूर्यघोषैः वाद्यध्वनिभिरिव । प्रतेने प्रतायते स्म । प्रपञ्चेन प्रवृत्तमित्यर्थः । तनोतेः कर्मकर्तरि भावे लिट् । कर्मकर्तरि 'कर्मवत्कर्मणा तुल्यक्रियः' इति वत्करणादतिदेशतः कर्मकार्यभावेऽपि स्वाश्रयाकर्मकत्वनिबन्धनो भावे लकारोऽप्यस्तीत्याहुः ॥ ७२ ॥ निर्मुक्तभोगीन्द्रनिभैः पयोदै- नभःस्थली व्याप्ततनुर्बभासे ।

·पञ्चमः सर्गः। अनङ्गयोग्यैहरिनीलभूमि- धौंतप्रकीर्णैरिव चामरोघेः ॥ ७३ ।। निर्मुक्तेति । निर्मुक्तभोगीन्द्रनिभैः मुक्तकञ्चुकसर्पराजतुल्यैः, तथा धवलैः । पयोदैः। व्याप्ततनुः । नभःस्थली । अननयोग्यैः मन्मथोचि- तैः । धौतप्रकीर्णैः क्षालितैस्ततो विस्तारितैश्च । चामरौधैः । व्याप्ततनुः इत्यनुषङ्गेण संबध्यते । हरिनीलभूमिः इन्द्रनीलस्थलीव । चकाशे ॥ ७३ ॥ विभाव्य बन्धकविभातसंध्या कालोचितं कल्पयितुं विहारम् । द्विजैरुपाधावि निसर्गशुद्ध- रङ्गीकृतानाविलतीर्थतोयः॥ ७४ ॥ विभाव्येति । निसर्गशुद्धैः स्वतःमितः । द्विजैः हंसैः । स्वतः पवि- त्रैब्राह्मणैरित्यपि गम्यते । बन्धूकानि बन्धुजीवपुष्पाण्येव विभातसं- ध्याम् , आताम्रत्वादिति भावः । तां विभाव्य दृष्ट्वा । कालोचितं विहारं बन्धूकसमृद्ध्यवगतशरत्कालोचितां मरसीषु क्रीडाम् । विहरण - कालोचितमग्निविहरणं च । कल्पयितु कर्तुम् । अङ्गीकृतानाविलतीर्थतोयैः एकत्र क्रीडार्थमन्यत्र नानार्थ चिन्तितानेमलतीर्थतोयैः सद्भिः। उपाधावि उपधावितम् ॥ ७४ ॥ अनिन्दितां ग्लानिमिवोद्वहन्त्यो वितेनिरे मन्दतरान्प्रचारान् । वर्षानिशीथे दयितेन भुक्ताः श्रान्ति प्रयाता इव शैवलिन्यः।। ७५ ॥

·४२ यादवाभ्युदये अनिन्दितामिति । अनिन्दितां मनोहराम् । ग्लानिमिव उद्वहन्त्यः कार्य बिभ्रत्यः । इवशब्दो वाक्यालङ्कारे। शैवलिन्यः नद्यः । वर्षाखेव निशीथे रात्रौ । 'निशीथस्त्वर्धरात्रे स्यानिशीथो रात्रिमात्रके' इति विश्वः । दयितेन समुद्रेण । भुक्ताः सत्यः। श्रान्ति प्रयाता इव । मन्द- तरान् अतिशयेन मन्दान् । प्रचारान् । वितेनिरे चक्रुः । अत्र समुद्र- कर्तृकभोगरूपतया वर्षासु नदीसमुद्रसङ्गममध्यवसाय्य तद्धेतुश्रमभजनं मन्दप्रचारे हेतुत्वेनोत्प्रेक्ष्यते इति हेतूत्प्रेक्षा, समुद्रकर्तृकभोगासंबन्धेऽपि तत्संबन्धोक्त्या अतिशयोक्तिः, विशेषणस्य हेतुगर्भत्वात्काव्यलिङ्गं चेति संकरः ॥ ७५ ॥ श्रिया समं भावितपद्मभूम्ना धनागमादुल्लसितः पयोधेः। रराज नीले रविरन्तरिक्षे मणीश्वरो माधववक्षसीव ।। ७६ ॥ श्रियेति । भावित उत्पादिनः पद्मानां भूमा विकासरूपो यया तया। श्रिया समं शोभया सह । कौस्तुभपक्ष स्वयमुपदेशेन धारणेन च उत्पा- दितपद्मभूना श्रिया लोकमात्रा सह । घनागमा वर्षासमयात् पयोधेरिति व्यस्तरूपकम् । उल्लसितः उदितः । रविः आदित्यः । नीले। अन्तरिक्षे। माधवस्य वक्षसि उरसि। मणीश्वरः कौस्तुभ इव । रराज। अत्र भावित- पद्मभूनेत्यादि श्लेषमूलकातिशयोक्त्या रूपकेण चानुप्राणित उपमा- लङ्कारः॥ ७६ ॥ अवाप्य संकोचमतीव भूयः कालागमादुन्मिपतो नभस्तः । ।

·पञ्चमः सर्गः। । विभागमापुर्विदिशो दिशश्च प्रजाः प्रसन्नादिव विश्वधानः ।। ७७ ।। अवाप्येति । अतीब अत्यर्थम् । 'बलवत्सुष्टु किमुत खत्यतीव च निर्भरे' इत्यमरः । संकोचम् अवाप्य मेघान्धकारिततया संकुचिताकार- त्वमवाप्य । भूयः पुनरपि । कालागमात् । शरत्कालोपगमात् । उन्मिषतः मेघापायेन विमलीभवतः । नभस्तः आकाशात् । दिशः विदिशश्च महा- दिशश्च अवान्तरदिशश्च । विभागम् आयुः प्राच्यादिविभागं प्रापुः । मेघान्धकारिते गगने अविज्ञेयप्राच्यादिविभागा दिशस्तद्वैमल्ये सति विभा- गेनावगता इत्येतावता ततो विभागमापुरित्युक्तिः । प्रलयसमये योगनिद्रा- संकोचमवाप्य पुनः सर्गकालागमादुन्मिषतः प्रबुद्ध्यमानादत एव प्रसन्ना- द्विश्वधाम्रो जगनिवासात् परमपुरुषात् प्रजा इव । यथा प्रलयोपसंहृता देवमनुष्यादिविभागरहिताः प्रजाः पुनः सर्गादौ भगवता सृज्यमानास्ततो विभागमाप्नुवन्ति तद्वदिति भावः ॥ ७७ ॥ समुद्यतस्तिग्मरुचो घनाब्धे- रुन्निद्रतां पूर्वमुपाजगाम । रथाङ्गपाणेरिव सिन्धुजन्मा सरोजिनी चारुसरोजलक्ष्या ।। ७८ ।। समुद्यत इति । घनाब्धेः मेघसमुद्रात् । समुद्यतः आविर्भवतः। तिग्मरुचः उष्णकरात् । पूर्वमेव । चारुसरोजलक्ष्या चारुभिः सरोजैश्या । सरोजिनी । समुद्राद्योगशयनादुत्तिष्ठतः । रथाङ्गपाणेः भगवतः । पूर्वमेव । चारुसरोजलक्ष्या पद्महस्ता । सिन्धुजन्मा लक्ष्मीरिव । उनिद्रता उन्मे-

·४४
यादवाभ्युदये
षम् । उपाजगाम । यथा पत्युः पूर्वमेव पतिव्रता लक्ष्मीरुनिद्रा भवति,
एवं शरदारम्भेऽप्यनुवर्तमानान्मेघजलनिधेरुद्गच्छतो दिनकरात्पूर्वमेव शर-
कालवशात्पद्मिनी विकासमापेत्यर्थः ॥ ७८ ॥
उत्सारयञ्जीर्णसिलिन्ध्रजालं
प्रायो मदैः पेचकिनां प्रसिञ्चन् ।
चकार सप्तच्छदरेणुजालैः
कालो महीं कामविहारयोग्याम् ॥ ७९ ॥
उत्सारयन्निति । जीर्णसिलिन्ध्रजालं वर्षासमयोत्पन्नजरत्कदलि-
पुष्पजालम् । उत्सारयन् अपसारयन् । 'कदल्यां तु सिलिन्ध्रः स्यात्'
इति शब्दार्णवः । पेचकः करिपुच्छमूलोपान्तप्रदेशः । 'उलूके करिणः
पुच्छमूलोपान्ते च पेचकः' इत्यमरः । स एषामस्तीति पेचकिनो गजाः
तेषाम् । मदैः मदजलैः । प्रायः बाहुल्येन । 'प्रायो भूम्न्यद्रुते शनैः'
इत्यमरः । प्रसिञ्चन् प्रकर्षण सिञ्चन् । काल: शरत्कालः । सप्तच्छदरेणु-
जालेः सप्तपर्णकुसुमपरागनिवहैरितस्ततो विकीर्यमाणैः । महीम् । कामस्य
विहारे लीलासंचारे योग्यां चकार । यथा राज्ञां सचारभूमि तृणादिक-
मपसार्य जलैरासिच्य पुष्पादिविक्षेपेण विहारयोग्यां कुर्वन्ति तद्वदिति
.
भावः ॥ ७९ ॥
कृतोदयाः कृष्णवलाहकन
स्रोतोवहाः स्वैरविहारभाजः ।
त्रपामिव स्थानगतिप्रतीक्ष्याः
स्वाभाविकी स्वच्छदशामवापुः॥ ८० ॥

·पञ्चमः सर्गः । । कृतोदया इति । कृष्णवलाहकेन कालमेघेन । कृतोदयाः कृतजल- समृद्धयः । अत एव, स्वैरविहारभाजः उत्कूलप्रवाहादिखच्छन्दविहार- भाजः । स्रोतोवहाः नद्यः । स्थानगतिप्रतीक्ष्याः शरत्समये जलसंको- चाद्यथापूर्व स्वस्थानगल्या प्रतीक्ष्याः पूज्या रमणीयाः सत्यः । स्वाभाविकी स्वभावसिद्धाम् । स्वच्छदशां निर्मलावस्थाम् । त्रपां लज्जामिव । अवापुः । यथा केनचिद्वनितावशीकरणविदग्धेन परपुरुषेण कृतविक्रिया अतएवाभिसरणप्रवृत्ता अभिसारिका इव खच्छन्दविहारभाजः कुला- गानाः स्थान प्राप्तौ भ्रात्रादीनां पूज्याः सत्यः तत्पूजया स्वगौरव- मालोच्य गौरवभञ्जकमनुचितं कृतमिति त्रपामवाप्नुवन्ति तद्वदिति भावः।। ८०॥ मुखावगायः सुदृशामतुष्य- स्वादोत्तरैः शौरिरपेतपङ्कः । प्रसन्नशीतैरनधैः पयोभिः स्वभक्तचित्तैरिव यामुनीयैः ।। ८१ ॥ सुखावगाबैरिति । शौरिः कृष्णः । सुदृशां सुलोचनानां स्त्रीणाम् । सुखावगायैः वर्षासमयवदगाधत्वाभावात्सुखेनावगाढं शक्यैः । भक्तचित्त- पक्षे सुदृशां सुबुद्धीनामदुष्टचित्तानां सुखप्रवेशैः । भक्तचित्तानि सात्त्विकै- रेव परिचयं सहन्ते नान्यैरिति भावः । स्वादोत्तरैः माधुर्येणाधिकैः । पक्ष ब्रह्मानन्दाखादेनाधिकैः । अपेतपदैः अपगतकर्दमैः । पक्षे अपगतपापैः । 'पङ्कोऽस्त्री कर्दमैनसोः' इति वैजयन्ती। प्रसन्नशीतैः प्रसन्नानि अना- विलानि शीतानि चेति विशेषणद्वयसमासः । पक्षे प्रसादो रागद्वेषाचना- विलत्वं शैत्यं दयालुत्वम् । अनघैः रम्यैः । यामुनीयैः यमुनाया अयं - ।

·यादवाभ्युदये प्रवाहो यामुनः तत्र भवैः। पक्षे यामुनाचार्य विष्णुभक्तप्रवरे भवैः । तदासक्तैरिति यावत् । उभयत्रापि 'वृद्धाच्छः' पयोभिः जलैः । स्वभक्त- चित्तैरिव अतुध्यत् अहृष्यत् ॥ ८१ ॥ अनुल्बणैरन्वहमूर्मिभेदैः संपन्नरेखाः सरितामधोऽधः । श्रियो दधुः पद्मवनावतारे सोपानतां सैकतसंनिवेशाः ॥ ८२ ॥ अनुल्बणैरिति । अनुल्बणैः जलह्रासादनुद्धतैः । ऊर्मिभेदैः उत्त- रोत्तरं ह्रस्वैस्तरङ्गविशेषैः । अन्वहं प्रत्यहम्। अधोऽधः पूर्वपूर्वरेखाया अधस्तात्समीपे । 'उपर्यध्यधसः सामीप्ये' इति द्विर्भावः । सरिताम् । संपन्नरेखाःसञ्जातरेखाः । सैकतानां संनिवेशाः स्थानानि । श्रियः लक्ष्म्याः। पद्मवनावतारे सोपानताम् । दधुः धारयामासुः । अत्र सैकतेषु सोपानत्वा- रोपस्यावतरणरूपप्रस्तुतकार्योपयोगात्परिणामालंकारः ॥ ८२ ॥ प्रसादभाजा समयेन दत्ता- त्रैलोक्यलक्ष्म्यास्तरलस्वभावाः। पयोधरस्थानगता विरेजु- हाराः प्रभूता इव हंसमालाः ।। ८३ ॥ प्रसादेति । तरलखभावाः चञ्चलखभावाः भास्वररूपाश्च । 'तरलो भास्वरे हारे चञ्चलेऽपि' इति वैजयन्ती। पयोधरस्थानगता: मेघस्था- नगताः, स्तनस्थानगताश्च । हंसमालाः मरालपतयः । प्रसादभाजा सम- ·पञ्चमः सर्गः। येन नेमल्यभाजा शरत्कालेन, प्रसनेन कनचित्रायकेन, च । दत्ताः। प्रभूताः बहवः । त्रैलोक्यलक्ष्म्याः त्रैलोक्यश्रियः । हारा इव रेजुः । स्वरूपो- त्प्रेक्षालंकारः॥ ८३॥ जलातपत्यागसमागमाभ्यां प्राचीमवक्रां प्रकृति भजन्त्यः । तदन्वयत्यागवशादवाप्तः पङ्करमुच्यन्त शनैः पदव्यः ॥ ८४ ॥ जलातपेति । जलातपयोः त्यागसमागमाभ्यां जलत्यागेनातपसमा- गमेन च । प्राची प्राक्तनीम् । अवक्राम् ऋज्वीम् । प्रकृति स्वभावम् । भजन्त्यः । पदव्यः मार्गाः । तदन्वयत्यागवशात् तयोर्जलातपयोरन्वयत्या- गायत्ततया, वर्षासु जलान्वयेनातपत्यागेन च अवाप्तैःप्राप्तः। पङ्कः। अमु- च्यन्त । यथा ऋजुप्रकृतयां जडजनसङ्गेन सत्सङ्गत्यागेन च कृतैनसः पुनर्जडजनमगत्यागेन सत्सङ्गेन च प्राची प्रकृति प्राप्तास्तैरेनोभिर्मुच्यन्ते, तद्वदिति भावः ।। ८४ ॥ स्थाने विनिद्राः स्थलपनकोशाः प्रायो गतिं पान्थजनस्य रोद्धम् । अरुंतुदानामुमुचुः परागा- नाश्यानपङ्केषु महापथेषु ।। ८५ ॥ स्थान इति । स्थाने विनिद्राः विकसिताः । स्थलपद्मकांशाः स्थल- कमलमुकुलाः । प्रायः नूनम् । पान्धजनस्य विरहिणः पथिकस्य । गतिं गमनं रोदुम् । आश्यानपङ्कषु ईषच्छुककर्दमेषु । महापथेषु महामार्गेषु ।

·४८ यादवाभ्युदये ' अरंतुदान् मर्मवेधिनः । 'अस्तुदस्तु मर्मस्पृक्' इत्यमरः । परागान् पुष्परजांसि । आमुमुचुः चिक्षिपुरित्यर्थः ॥ ८५ ॥ पतत्रलीलाहतपुष्करान्तः पद्मालयानूपुरसौम्यनादैः। शुभैरभावि स्वपतस्त्रिधाम्नः प्रत्यूषतूर्यैरिव राजहंसैः ॥ ८६ ॥ पतत्रेति । पतत्रलीलया पक्षक्रीडया आहतपुष्करान्तः अभिहतप- अप्रान्तैः । 'लीला क्रीडा विहारश्च' इति वैजयन्ती । पद्मालयानूपुरसौ- म्यनादैः लक्ष्म्या मञ्जीरवन्मनोहरनिनदैः, पद्मवने संचरन्त्या लक्ष्म्या मजी- रनादैरिव स्थितरित्यर्थः । 'सौम्यो विप्रे सोमजेऽन्दे सुन्दरे सोमदैवते इति वैजयन्ती । राजहंसैः हंसविशेषैः। 'राजहंसास्तु ते चञ्चुचरणैर्लोहितैः सिताः' इत्यमरः । स्वपतः । त्रिधाम्नः विष्णोः, अब्धिशायिनः शरदि प्रबुद्ध्यमानस्येति भावः । 'विधामा केशवेऽनले' इति वैजयन्ती। शुभैः मङ्गलैः प्रत्यूषत्र्यैः प्रभातवाद्यैरिव । अभावि भूयते स्म। वाद्यपक्षे पतत्र- लीलाहतपुष्करान्तरित्यत्र वाद्यभाण्डमुखाहननप्रतीतिरनुसर्तव्या। 'पुष्कर करिहस्ताग्रे वाद्यभाण्डमुखे जले ' इत्यमरः ॥ ८६ ॥ कल्हारनिष्पादितकर्णपूरा वितीर्णवन्धकविशेषकश्रीः । आमुक्तपद्मोत्पलरेणुरासी- सैरन्धिका कापि शरत्रिधानः॥ ८७ ॥ कल्हारेति । कल्हारेण सौगन्धिकेन निष्पादितः कर्णपूरो यया ।

·पञ्चमः सर्गः। ४९ वितीर्णा दत्ता बन्धूकविशेषकस्य बन्धुजीवकुसुमदलरूपस्य तिलकस्य श्रीः शोभा यया। 'तमालपत्रतिलकचित्रकाणि विशेषकम्' इत्यमरः । आ- मुक्ताः पद्मोत्पलानां रेणवः परागा यया। सा शरत् । त्रिधाम्नः कृष्णस्य । कापि सैरन्ध्रिका काचित्प्रसाधिका । आसीत् ॥ ८७ ॥ सरोजकोशान्मिषतः प्रभुग्ना- शालीविपाकानतपिञ्जराग्रान् । शुकांश्च तेष्वापततोऽनुमेने शौरिः सयूथ्यानिव शोणतुण्डान् ॥ ८८ ।। सरोजेति। शौरिः कृष्णः । मिषतः विकसतः। प्रभुनान् उन्नाल- त्वादवनतान् । सरोजकोशान् कमलमुकुलान् । विपाकेन परिणामेन आनतं पिञ्जरं पीतरक्तं अग्रं येषाम् । 'पिञ्जरः पतिरक्तः स्यात्' इति हलायुधः । तान् शालीन् , कलमान् । तेषु शालिषु । भक्षणाय, आपततः। शोणतुण्डान् अरुणवक्त्रान् । शुकांश्च । सयूथ्यान् समानयूथे भवानिव एकजातीयानिव । अनुमेने अरुणावनतशिरस्कत्वेनातिसादृश्यादिति । भावः।। ८८ ॥ स्ववेगसंछन्नगभीरभावं स्रोतस्विनीनामपहाय तोयम् । कालुष्यमायोधनकालयोगा- द्वीराङ्गनानां हृदयं विवेश ।। ८९ ॥ स्ववेगेति । कालुष्यं आविलत्वं कर्तृ । खवेगसंछन्नगभीरभाव स्वस्य कालुष्यस्य वेगेन अतिशयेन संछनः तिरस्कृतः गभीरभावः निम्नता VOL. II.

·यादवाभ्युदये यस्य तथोक्तम् , सरिजलानां निम्नता स्वच्छदशायामेव भाव्यते न कालु- ध्यदशायामिति भावः । स्रोतस्विनीनां सरिताम् । तोयमपहाय। आयो- धनकालयोगात् शरद्रूपस्य युद्धकालस्य समागमात् । वीराङ्गनानां वीरप- मीनाम् हृदयम् । विवेश प्रविष्टम् । शरदि नदीजलं वर्षास्वाविलीभूत- मनाविलमभूत् । वीरपत्नीनां हृदयं तु पनीनां युद्धप्रस्थानशङ्कया आवि- लमभूदित्यर्थः । स्ववेगसंछन्नगभीरभावमिति हृदयेऽपि योज्यम् । मरण- शङ्काकालुष्यवेगेन गभीराणामपि हृदयानां स्फुटकातरत्वापादनात् ॥ ८९ ॥ नवप्ररूदैनलिनीपलाशैः शाराणि वेशन्तजलान्यवापुः। स्फुरत्कलकस्य तुषारधाम्न- श्छायाभिरन्याभिरिवाविशेषम् ॥ ९० ।। नवेति । नवं यथा तथा प्ररूढः अङ्कुरितैः । नलिनीपलाशैः पद्मिनीप- त्रैः । शाराणि चित्राणि । वेशन्तानां क्षुद्रसरसां जलानि । स्फुरत्कलङ्क- स्य । तुषारधाम्नः शीतरुचेः । अन्याभिः बिम्बग्राहिदर्पणाद्यपाधिनिरपेक्ष- तया प्रसिद्धविसदृशीभिः । 'अन्यौ विभिन्नसदृशौ' इति यादवः । छाया- भिः प्रतिबिम्बैः । अविशेषम् अभेदम् । अवापुरिव तादृशप्रतिबिम्बवद- वभासन्त इत्यर्थः । अत एवोत्प्रेक्षालङ्कारः ॥ ९० ॥ वर्षीयसीनामपि पद्मिनीनां सौम्येन वर्षान्तरसायनेन । सामोदमन्दस्मितहार्यभृङ्गं युक्तं श्रिया यौवनमाविरासीत् ॥ ९१ ॥ । ।

·पञ्चमः सर्गः
।
वर्षीयसीनामिति । वर्षीयसीनां अतिवृद्धानामपि । पद्मिनीनां
नलिनीनामेव स्त्रीजातिविशेषाणाम् । सौम्येन मनोज्ञेन । रसायनपक्षे
अनुग्रेण । प्रायो रसायनानि पारदगन्धकादियोगादुप्राणि भवन्ति,
अतथाभूतेन । 'सौम्यो बुधे मनोज्ञे स्यादनुग्रे सोमदैवते' इति
विश्वः । वर्षान्तः शरदेव रसायनं जराव्याधिहरमौषधं तेन । 'रसायने
विहङ्गेऽपि जराव्याधिहरौषधे' इति विश्वः । सामोदेन ससौरभेण मन्द-
स्मितेन दरविकासेन हायाः हर्तुं शक्याः भृङ्गाः अलिनो येन तत्तथोक्तम्।
पक्षे सानन्दमन्दहासेन हार्या भृङ्गाः षिद्गा येन । 'भृङ्गो मधुपषिद्गयोः' इति
रत्नमाला । श्रिया महालक्ष्म्या, पक्षे शोभया। युक्तम् । यौवनम् । आवि-
रासीत् । जीर्णानामपि कमलाकराणां शरत्कालवशात्पुनः पत्रपुष्पादिप्ररो-
हेण तारुण्यमभूदित्यर्थः । श्लिष्टाश्लिष्टशब्दनिबन्धनो रूपकालंकारः॥
शरद्विभूतिं कुमुदावदातां
संवीतनीलाम्बरदर्शनीयाम् ।
अमस्त निर्धतघनमलम्बा
मूर्ति बलस्येव शुभां मुकुन्दः ।। ९२ ।।
शरदिति । मुकुन्दः । कुमुदैः अवदातां सिताम् । पक्षे कुमुदमिवाव-
दाताम् । संवीतेन समन्तात् विभिः पक्षिभिः वर्षात्ययानीडनिर्गतैः इतन
प्राप्तेन नीलेन मेघापायात्प्रकाशस्वनैल्येन अम्बरेणाकाशेन दर्शनीयां रम्याम्
पक्षे संवीतेन वेष्टितेन असितांशुकेन दर्शनीयाम् । निधूतघनप्रलम्बां
निरस्तमेघलम्बनाम् । पक्षे निरस्तकठिनप्रलम्बासुराम् । ‘कठिनाधिकसा-
न्द्रेषु वाद्यमध्यमवृत्तयोः । मुस्तामुद्गरमेघेषु त्रिषु क्लीबे पुमान्धनः' इति
रत्नमाला । शुभां मनोज्ञाम् । शरद्विभूति शरत्सम्पदम् । बलस्य बल-
देवस्य । मूर्तिमिव । अमंस्त । उपमालंकारः ॥ ९२ ॥

·यादवाभ्युदये
निद्रायितेव प्रथमं पयोदैः
प्रशान्तनिद्रेव शरत्मसादात् ।
जगत्त्रयी तद्वतिनीव भेजे
जातोद्यमं जागरणे मुकुन्दम् ॥ ९३ ॥
निद्रायितेति । प्रथमं वर्षासमये। पयोदैः हेतुभिः । निद्रायितेव
निद्रावती जातेव स्थिता । ततः, शरदः प्रसादात् नैर्मल्यात् । प्रशान्तनि-
देव स्थिता । जगत्त्रयो । जागरणे जातोद्यम मुकुन्दम् । तद्वतिनीव तस्य
मुकुन्दस्य व्रतं नियमः तद्वतीव तदनुष्ठितानुष्टानेन पतिव्रताधर्मेण तदनुव.
तनपरेव । भेजे सेवते स्म । उत्प्रेक्षालंकारः॥ ९३ ॥
निद्रापदेशेन जगद्विभूति
विभावयन्नित्यविधूतनिद्रः।
मबुध्यमानः स विभुः प्रजानां
प्रादात्खधर्मानुगुणं प्रबोधम् ॥ ९४ ॥
निद्रेति । नित्यविधूतनिद्रः प्रकृत्या नित्यनिरस्तनिद्राजाज्यः । निद्राया
अपदेशेन व्याजेन । जगतां विभूतिं संपदम् । विभावयन् चिन्तयन् । स
विभुः क्षीरोदशायी। प्रबुध्यमानः सन् । प्रजानां प्राणिनाम् । संबन्धसा-
मान्यविवक्षया षष्ठी। स्वधर्मानुगुणं प्रबोधं प्रादात् , स्वयं प्रबोधेन प्राणि-
ध्वपि प्रबोधमासञ्जयंस्तत्तत्कर्मसापेक्षतया तदनुरूपमेव प्रबोधं ददावि-
त्यर्थः । 'खयि सुप्ते जगन्नाथ जगत्सुप्तं भवेदिदम् । उत्थिते चेष्टते सर्वमु-
त्तिष्ठोत्तिष्ठ माधव' इत्यादि वचनमत्र प्रमाणम् ॥ ९४ ॥

·पञ्चमः सर्गः। ५३ । अव्यास जलधिशयनादुत्थितस्यात्मधाम्नः पत्युः पुण्यं प्रथमनयनस्पन्दितं प्राप्तुकामा । नित्यापूर्वश्रुतिपरिमलं न्यस्तलीलारविन्दा पादाम्भोज सह वसुधया धारयामास पद्मा॥ अव्यासङ्गमिति । जलधिशयनात् । उत्थितस्य । आत्मधाम्नः आत्मैव धाम स्थानं यस्य तस्य, वस्तुतः स्वमहिमप्रतिष्ठितस्य । पत्युः नाराय- णस्य । अव्यासङ्गं प्रारिवषयान्तरस्पर्शाभावेन व्यासङ्गरहितम् । पुण्यं श्रेयस्करम् । प्रथमनयनस्पन्दितं आद्यदृष्टिपातम् । प्राप्तुकामा पद्मा लक्ष्मीः । न्यस्तलीलारविन्दा सती । वसुधया धरणीदेव्या सह । नित्यापूर्वश्रुतिपरिमलं नित्यः अपूर्वः कमलान्तरेषु सर्वथैव अप्रसिद्धः श्रुति- परिमल. भगवचरणं सेवमाना श्रुतिरेव परिमलः यस्य तत् । पादाम्भोज भगवचरणकमलम् । धारयामास कराभ्यां धारितवती । अङ्गं स्पृशत्सु प्रबु- ध्यमानानां प्रथमदृष्टिपातो भवतीति भावः । मन्दाक्रान्तावृत्तमेतत् ॥ अनुचरितविधिज्ञैराहतां पूर्वपूर्वै- महदिदमनपायं मङ्गलं मन्यमानाः। प्रचितविविधभोग्यां प्रारभन्त प्रतीतां वलमथनसपर्या वल्लवा नन्दमुख्याः ॥ ९६ ॥ अनुचरितेति । नन्दमुख्याः नन्दप्रभृतयः । वल्लवाः गोपाः । अनु- चरितविधिज्ञैः कुलक्रमानुष्ठितविधानविद्भिः । पूर्वपूर्वैः पितृपितामहा- दिभिः। आनुपू] द्विर्भावः । आहताम् आदरेणानुष्ठिताम् । प्रचितविवि- धभोग्यां स्फीतनानाविधभोग्यद्रव्याम् । प्रतीतां प्रख्याताम् । वलमथन- ·यादवाभ्युदये सपर्याम् इन्द्रपूजाम् । महत् । अनपायं ध्रुवम् । मङ्गलं श्रेयः । मन्यमानाः सन्तः। प्रारभन्त । इदंशब्दस्य सपर्यापरत्वेऽपि मङ्गलापेक्षया नपुस- कत्वम् ॥ ९६॥ वाहेषु गोषु द्विरदेषु चाग्र्यां तजन्यया जीविकयोपपन्नाः। तदर्हसंभारवतीं सपर्या क्षिप्तापदं क्षेमविदो वितेनुः ॥ ९७ ॥ वाहेविति । वाहेषु हयेषु । गोषु । द्विरदेषु गजेषु च खकीयेषु विषयेषु । तज्जन्यया इन्द्रजन्यया। जीविकया वृष्टिसापेक्षतृणादिलक्षणेन जीवनेन । उपपन्नाः युक्ताः । क्षेमविदः लब्धसंरक्षणाभिज्ञाः नन्दादयः । तदहंसंभारवर्ती इन्द्रोचितपूजाद्रव्यसमग्राम् । अग्र्यां भक्तिश्रद्धादियोगेन श्रेष्टाम् । क्षिप्तापदं पूर्वपूर्ववत्सरेषु निरस्तगोकुलविपदम् । सपर्याम् । वितेनुः चक्रुः ॥ ९७ ॥ आबालप्रेक्षणीयं प्रणतमनिमिषैरद्भुतानां प्रधान धूतत्रैलोक्यदोषं ध्वजममरपतेस्तूर्णमुत्थापयन्तः । घृष्टीनामर्चनाभिः स्तुतिगुणनिकया गीतनृत्तोपहारै- रुटेलमीतिलोला विदधुरबिकलरुत्सवं गोपवृद्धाः ।। इति कवितार्किकसिंहस्य सर्वतन्त्रस्वतन्त्रस्य श्रीमद्वेकटनाथस्य वेदान्ताचार्यस्य कृतिषु यादवाभ्युदये महाकाव्ये पञ्चमः सर्गः।

·पञ्चमः सर्गः। । आबालेति । आबालप्रेक्षणीयं सर्वजनप्रेक्षणाईम् । अनिमिषैः देवैः गगने संचरद्भिः । प्रणतम् । अद्भुतानां प्रधानम् आश्चर्याणां मुख्यमलाश्चर्य- भूतम् । धूतत्रैलोक्यदोषं विधूतत्रैलोक्यकिल्बिषम् । अमरपतेः ध्वज इन्द्रध्वजम् । तूर्णमुत्थापयन्तः । उद्वेलया कूलंकषया प्रीत्या लोला इत- स्ततः संभ्रमेण संचरन्तः । गोपवृद्धाः। घृष्टीनाम् , घृष्टयः सकृत्प्रसूता गावः । मोमात्रोपलक्षणमेतत् । तासाम् । अर्चनाभिः । तुतीनां गुणनि- कया आवृत्त्या। अविकलैः समप्रैः। गीतैः नृत्तैः उपहारैः उपायनैश्च। उत्सवं विदधुः । स्रग्धरावृत्तमिदम् ॥ ९८ ॥ इति श्रीमद्भारद्वाजकुलजलधिकौस्तुभश्रीविश्वजिद्याजिश्रीरङ्ग- राजाध्वरिवरसूनुना अप्पय्यदीक्षितेन विरचित यादवाभ्युदयव्याख्याने पञ्चमः सर्गः।

·षष्ठः सर्गः॥ शमयता पुरुहूतमहोत्सवं व्रजपतिः सह वल्लवयूथपैः। निभृतमजुगिरा निजमनुना निजगदे जगदेककुटुम्बिना ॥ १ ॥ शमयतेति। व्रजपतिः गोकुलप्रधानभूतो नन्दः । वल्लवयूथपैः अप- रैरपि गोपप्रमुखैः कर्मभिः सह । पुरुहूतमहोत्सवं प्रस्तुतम् । शमयता निवारयता। निभृतमञ्जुगिरा निभृता विनीता मञ्जुः निसर्गमधुरा च गीः यस्य तेन । 'निभृतविनीतप्रश्रिताः समाः' इत्यमरः । जगतामेकेन मुख्य- न कुटुम्बिना, सकलजगत्पालनधुरंधरेणेति यावत् । निजसूनुना स्वपु- लेण कृष्णेन । निजगदे गदितः । कर्मणि लिट् । एकपादभागावृत्तियमक- मत्र शब्दचित्रम् । द्रुतविलम्बितं वृत्तम् ॥ १ ॥ विदितवानिव विज्ञपयाम्यहं शृणुत मे शकुनेरिव भाषितम् । पृथुकबुद्धिरहं पृथुचेतसः प्रभवतो भवतो नहि शिक्षये ॥ २॥ विदितवानिति । अहम् । विदितवानिव प्रबुद्ध इव । बालोऽहं प्रबुद्ध इव, विज्ञपयामि कंचिदर्थं निवेदयामि । शकुनेः पक्षिणः शुकादे- । .

·षष्ठः सर्गः। ५७ रिव । मे भाषितम् । असारमपीति भावः। शृणुत आकर्णयत। पृथुकबुद्धिः बालबुद्धिः। अहम् । पृथुचेतसः महाशयान् । प्रभवतः समर्थान् । भवतः युष्मान् । नहि शिक्षये । बालोऽस्माशिक्षयतीति नावमन्तव्यम् । असा- रमपि मम विज्ञापनं शुकभाषितवत्कौतुकमात्रेणादरणीयमित्यर्थः। नही- त्यखण्डमव्ययं नअर्थे । 'ज्ञप मिच्च' इति चौरादिकात् ज्ञानज्ञापनोभय- ते पधातोपिनेऽर्थे विज्ञपयामीति प्रयोगः । मित्त्वाभस्वः ॥ २ ॥ निगमदृष्टमिदं निखिलेन कः कचन विश्वतनौ पुरुषे स्थिते । य इह यामुपजीवति तत्तनुं स हि तया हितया भुवि नाथवान् ॥ ३ ॥ निगमेति। इदं मया वक्ष्यमाणम् । वः युष्माकम् । निखिलेन कृत्स्नेन । प्रकारणेति शेषः । निगमेषु पुराणादिषु दृष्टम् । बुद्ध्यर्थत्वाद्वर्त- माने क्तप्रत्यय इति तद्योगात् व. इति षष्ठी। किं तत् तत्राह-कचन कस्मि. श्चित् अवाङ्मनसगोचरमहिमाकरे। विश्वतनौ सर्वप्रपञ्चशरीरके। पुरुषे स्थिते सति । इह भुवि । यः पुमान् । याम् । तस्य पुरुषस्य तनुम् । उपजीवति उपाश्रित्य जीवति । स हि पुमान् । हितया हितहेतुभूतया तत्संपादयित्र्या । तया तन्वा । भुवि नाथवान् सैव तस्योपासनीया देव- तेत्यर्थः । भगवत एव सर्वशेषित्वात्कथमन्यस्योपजीव्यस्यापि नाथत्वमुपपद्यत इत्याशय 'यो यो यां यां तनुं भक्तः श्रद्धयार्चितुमिच्छति । तस्य तस्याचलां श्रद्धां तामेव विदधाम्यहम् । स तया श्रद्धया युक्तस्तदाराधन- मीहते । लभते च ततः कामान्मयैव विहितान्हितान्' इति गीतोत्तरी- त्या तस्य तच्छरीरकस्य भगवत एव नाथत्वमुपासनाफलप्रदत्वं चेति तस्य शरीरेऽपि नाथत्वोक्तिरिति तदुपपत्ति सूचयितुं तत्तनुमित्युक्तम् । देव- ·यादवाभ्युदये तान्तरस्य तत्तनुत्वमेव कथमित्याशङ्कयान्तर्यामिब्राह्मणोक्तरीत्या भगवतः सर्वान्तर्यामितया सर्वशरीरत्वं दर्शितं विश्वतनाविति ॥ ३ ॥ अतियजेत निजां यदि देवता- मुभयतश्च्यवते जुषतेऽप्यघम् । क्षितिभृतैव सदैवतका वयं वनवतानवता किमहिगुहा ॥ ४ ॥ अतियजेतेति । यदि। निजां आत्मीयाम् । देवताम् । अतियजेत अतिक्रम्य देवतान्तरं यजेत । 'अतिरतिक्रमणे च' इति कर्मप्रवचनीय- संज्ञया तद्योगे द्वितीया । उभयतः । च्यवते । तदेति शेषः। आत्मीया देवता खातिकमात्त्यजति । इज्यमाना स्वामिद्रोहात्त्यजतीत्युभयभ्रष्टो भव- तीत्यर्थः। अघं पापमपि । जुषते भजति च। खदेवतातिकमादिति भावः । एतेन 'यो वै वां देवतामतियजते प्रस्खायै देवतायै च्यवते न परां प्राप्नोति पापीयान्भवति' इति श्रुत्यर्थोऽभिसंहितः। ततः किमित्यत आह-क्षितिभृतेति । वनवता काननवता निर्झरादिजलवता च । क्षिति- भृता पर्वतेनैव । वयं गोधनाः। सदैवतकाः, गोसमृद्ध्यर्थ वनवतस्तस्यो- पजीवनात् । अनवता अस्मानरक्षता। अद्विहा वृत्रारिणा। किम् , न किंचित्साध्यमित्यर्थः । अतः पर्वतातिक्रमोऽस्माकं प्रत्यवायाय स्यादिति भावः । गम्यमानसाधनक्रियापेक्षया कर्तृत्वादहिदुहेति तृतीया। 'अहि- वृत्रासुरे सर्प' इत्यमरः ॥ ४ ॥ वनवतेति संक्षिप्तमुपजीव्यत्वं प्रपञ्चयति- अनघशाद्वलकाननसंपदा नदनदीहदनिझरशालिना। ।

·षष्ठः सर्गः । ११५ मायाभासा साभायामा या सूताया याताया। भातायायायायाताभा सा यायागे गेयायासा ॥१९॥ मायेति । मायावदवभासत इति मायाभासा आश्चर्यरूपा । तत्र हेतुः, साभायामा आभायाः नवनवोन्मेषशालिन्याः प्रतिभायाः आयामेन वैपुल्येन सहिता । येति पृकृता बुद्धिः परामृश्यते । सूत उत्पादितः आयः धना- गमः अनयेति सूताया । यातासूया अपगतासूया। भात उन्मिषितः अयस्य शुभावहविधेः आयायः आगमनमस्या इति भातायायाया, स्वप्रेरकेण शुभावहविध्योन्मुख्येन युक्तेत्यर्थः । आड्पूर्वाद्यातेर्भावे घनि 'आतो युक्विण्कृतोः' इनि युगागमे च सति आयाय इति रूपम् । अया- नाभा अय देवम् अतति संतत गच्छतीत्ययाता आमा बुद्धिवृत्तिरस्या इति तथोक्ता। सेति यत्पदनिर्दिष्टा वुद्धिः प्रतिनिर्दिश्यते । अयाया अं विष्णु यान्तीत्ययाः तानयत इति तथोक्ता भागवतप्रवणा। अगे पर्वते विषये । गेयायासा गातव्यपरिश्रमा। या एवंभूता सा तव धीः अगे गेया- यासेत्यन्वयः । त्वय्युक्तरूपया धिया परामृश्य शङ्कां विहाय पर्वतं पूज- यितुं प्रवृत्ते त्वबुद्धेरुचितार्थालोचनपरिश्रमं लोका गायन्त्वित्यर्थः। सर्वतो- भद्र नाम बन्धचित्रमिदम् । अस्य विन्यासक्रमः । चतुरनं लिखित्वा तदन्तस्तिर्यगूध्वं च सप्त सप्त रेखाः लिखेत् । तत्र भष्टभिरष्टभिः कोष्ठैः युक्ता अष्टौ पङ्क्तयो भवन्ति । तत्र प्रथमादिपङ्क्तिचतुष्टये क्रमेण श्लोकस्य पादान् लिखित्वा पञ्चमादिपक्तिचतुष्टये व्युत्क्रमेण पादान् लिखेत् । तत्र चतसृष्वपि बाह्यपडिक्तषु प्रथमः पादो वाचयितुं शक्यते । तथा द्वितीयासु द्वितीयस्ततीयासु तृतीयश्चतुर्थीषु चतुर्थः ॥ ९९ ॥ वासिताहिहितासिवा। मा नहिताततता हि न ॥१०॥ सेवा मार माता शि ·११६ यादवाभ्युदये सेवेति । हे वासिताहिहित वासिताहिः छिन्नवृत्रासुर इन्द्रः । 'वस- च्छेदने' इति चौरादिको धातुः । तस्य हित इन्द्रपक्षपातिन्निति सोल्लुण्ठनं संबोधनम् । यद्वा वासिताहिः निवासीकृतभुजङ्गः शेषशायी तस्य हित विष्णुभक्तत्यर्थः । आवासे निवासत्वेन सोपजीव्ये विषये। सेवा । मानन माया लक्ष्म्या आननं मुखम् अननं प्राणनमिति वा, उभयथापि संपदभिवर्धनीत्यर्थः । आसिवा अवश्यमसन्ति दीप्यन्ते इत्यासिनो भूष्णवः । 'अस गतिदीप्त्यादानेषु' आवश्यकार्थे णिनिः। तान्वाति गच्छतीति तथोक्ता, भाग्यवल्लभ्येत्यर्थः । ‘वा गतिगन्धनयोः'। माता मातृवत्पोषयित्री। पिता पितृवद्धितप्रवर्तिनी । तापितामा संतापितरोगा, समस्तदुरितनाशिनीत्यर्थः । सेवा क्रियमाणैव तापितामा भवतीति कारणकार्ययोः पौर्वापर्यविपर्ययनिबन्धनः अतिशयोक्त्यलङ्कारः । नहिताततता नहित हितविरुद्धम् अतन्ति गच्छन्तीति नहिताताः तैस्तता व्याप्ता न हि भवति दुष्कृतिभिर्न लभ्यत इत्यर्थः । इदमपि सर्वतोभद्रम् ॥ १० ॥ गेहा देववदेहागे हासताननतासहा । देतानयायानतादेऽव नयात तयानव ॥ १०१॥ गेहेति । हे देववद देवभक्त भगवन्नामसकीर्तनपर । आनतादे आन- ताना प्रवणानाम् आदे मुख्य । नयात नीतिगामिन् । 'अत सातत्य- गमने' इति धातोः कर्मण्यण् । आनव बलशालिन् । ‘वा गतिगन्धनयोः' इति धातोः कप्रत्ययः । इमानि चत्वारि संबोधनानि । इह अगे अस्मिन् पर्वते विषये। गेहा गा गानम् । 'गै शब्दे' म् । तस्याम् ईहा इच्छा स्तोतुमिच्छेति यावत् । हासताननत 'ओहाड् गतौ' विप् । तस्या आसो दीप्ति तन्वन्तीति पतिः भजनम् ।

·षष्ठः सर्गः। - हासतानाः चिरसेव्याः । कर्मण्यण् । तेषां नतं नमस्कारः। तस्य असहा न सहत इत्यसहा । अस्मिन्पर्वते स्तोतुमिच्छैवाभिलषितं प्रयच्छन्ती चिरसेव्यानामिन्द्रादिदेवानां सेवासु प्रवृत्ति प्रतिबध्नातीत्यर्थः । किंच देता- नयाया दाः लवनम् । 'दाप् लवने' इति क्विप् । ताम् इताः प्राप्ताः । अनयानाम् अनीतीनाम् आयाः आगमनानि यया सा तथोक्ता, सर्वानि- ष्टनिवारिणीति यावत् । एवंभूतया तया एतत्पर्वतस्तवनेच्छया अव रक्ष । गोकुलमिति शेषः। चतुर्थपादादावकारप्रश्लेषेण अवति क्रियालाभः । इदपि सर्वतोभद्रम् ॥ १०१॥ नदीसारसमेतान दीप्ता भासा नरावृता । साभानासौ माभिरामे रसा सौम्या सुमानस ॥ नदीति । हे सुमानस शोभनचित्त। साभान आभानसहित तेज- स्विन्। मया लक्ष्म्या अभिरामे । अत्र पर्वते । नदीसारसमेता सरित्प्रवर- युक्ता । भासा मणिगणार्चिषा । दीप्ता । नरैरावृता। असौ रसा भूमिः । सौम्या मनोज्ञा। अर्धभ्रमकमिदम् । तस्य विन्यासक्रमः सर्वतोभद्रवत् । पादाङनामेव भ्रमणम् , न तु पादानामिति विशेषः ॥ १०२॥ वसुदा त्रसदानन्द धीसुदान्त मुदा नता। तानदा मुक्तिदा रम्या सनदात्र सदा रसा ॥१०३॥ वसुदेति। हे त्रसदानन्द भीतानामभयप्रदानेनानन्दकारिन् । त्रसतः आनन्दयतीति कर्मण्यण् । धीसुदान्त धिया सुष्ठ निगृहीतेन्द्रिय । अत्र पर्वते । वसुदा धनरक्षिणी । 'देड् रक्षणे' इति धातुः । मुदा नता मुदा सतोषभारेणैव । अस्तव्यजनहनिर्भरेति यावत् । तानदा तानयन्ति शंत्रविश्वासयुक्ताः। 'तनु श्रद्धोपकरणयोः' इति श्रद्दधत इति ·११८ यादवाभ्युदये धातुः । तान् दयते रक्षतीति तानदा। मुक्तिदा अपवर्गप्रदा । सनदा नदसहिता । रसा भूमिः । सदा रम्या। मुरजबन्धोऽयम् । अस्योद्धारस्तु । 'तिर्यग्रेखा लिखत्पश्च नवोस्तित्र पड्क्तयः । भष्ट कोष्ठाश्चतस्रः स्युस्तासु श्लोकं लिखेत्क्रमात् । आद्याङ्ग्री आद्ययोः पक्तयोर्वाच्यो गोमूत्रिकाक्रमात् । किं त्वेक द्वितय येक द्वयमेकमिति क्रमात् । यद्वा द्वितयमेक च द्वयमेकं द्वय पुनः । स्वपक्तिप्रक्रमादेवं विन्यासद्वितयं भवेत् । एव तृतीयतुर्याशी खपत्तयोस्तदुपक्रमात् । अथान्योऽयं वच. नप्रकारः। तत्राद्यद्वित्रितुर्यासु तुर्यत्रियाद्यपङ्क्तिषु । आदिद्वित्रिचतुः- पञ्चषट्सप्ताष्टमकोष्ठगः। दृश्यते प्रथमः पादश्चतुर्थश्चैवमेव हि । चतुर्थ- पतिप्राथम्यात्प्रथमावधिवीक्षणात् । द्वितीयादावाद्यद्वियोर्द्वितुर्ये त्रितु- रीयके । तुर्यत्रियोस्तृतीयाये द्रष्टव्योऽध्रिर्द्वितीयकः । तृतीयाधि- द्वितीयान्त्ये आद्यसप्तमषष्ठयोः । द्वित्रिपञ्चमयोस्तुर्यषष्ठसप्तमयोः क्रमात् । तृतीयान्त्ये च लक्ष्योऽय बन्धे मुरजसंज्ञके ॥ १०३ ॥ सदैवेऽङ्करयातवैभवलताशोभ्युचनानागमे भव्यं कर्म सदार्चितोद्भव नदीयादःसनाथीकृते । चित्राटव्यनुवाहिवातवलनश्रेयःमचेयोत्सवे वेदोक्त्या समये भजेः शुचि गिरौ मेरून्नतेऽस्मिन्ध्रुवे ॥ सदैव इति । हे अर्चितोद्भव अर्चितः उद्भवः यस्येति तथोक्तः जगत्पूज्यात्पितुरुत्पन्नेत्यर्थः। सईवे सतां भागधेये । श्रेयस्करत्वात्तथारोपः। अङ्कुरयातवैभवलताशोभ्युच्चनानागमे अङ्कुरैः पुष्पफलादिकन्दलैः यातवैभ- वाभिः प्राप्तैश्वर्यादिभिः लताभिः शोभिनः शोभमाना उच्चा उन्नता: नाना- विधाः अगमाः वृक्षा यस्मिन् तस्मिन् । नदीनां पतः ः जलजन्तुभिः सनार्थीकृते सहितीकृते । पूर्व तैरसहितो वर्षासमय तं तनंतीक्रियत इति .

·षष्ठः सर्गः। । च्चिप्रत्ययः। चित्रास्वटवीषु अनुवाहिनाम् भानुलोम्येन वहनशीलानां वातानां वलन चलनमेव श्रेयः शुभनिमित्तत्वात् तेन प्रचेयाः संवर्धनीयाः उत्सवा यस्मिन् तस्मिन् । इदानीमनुकूलवायुबलादिहास्माकमुत्सवप्रचय उन्नीयत इति भावः । मेरुवदुन्नते । ध्रुवे शाश्वते । अस्मिन् गिरौ। वेदो- त्या 'यो वै स्वाम्' इत्यादिश्रुतिवचनेन। भव्यम् योग्यम् । शुचि शुद्धं उत् कर्म बल्युपहाररूपम् । समये अस्मिन्प्राप्तकाले। भजेः प्राप्नुयाः । चक्रबन्धोऽयम् । अस्योद्धारस्तु, दशमण्डलरेखात्मके नवमण्डलान्तरालबर्ति- नाभिस्थानेन सहेकोनविंशतिकोष्ठं वीथित्रयं विलिख्य तकस्यां वीथ्यामाद्य- पाद लिखित्वा प्रादक्षिण्येन द्वितीयवीथ्यां द्वितीय तृतीयवीथ्यां तृतीय च लिखित्वा नेमिस्थाने वीथीनामाद्यन्तकोष्ठैः कोष्ठषट्कवति कोष्ठद्यमध्येषु प्रत्येकं कोष्ठयुगललेखनेनाष्टादशकोष्ठानि संपाद्य तृतीयपादान्तवर्णकोष्ठ - मारभ्य प्रादक्षिण्येन नेमिकोष्ठेषु चतुर्थपादं लिखित्वा तत्रैव समापयेत् । तत्र नाभिस्थाने आद्यपादत्रयस्य दशमाक्षर संश्लिष्टं भवति । पादत्रय- स्याप्याद्यवर्णैः सह नेमिकोष्ठेषु चतुर्थपादोद्धारः । तृतीयपादान्तवर्णेन सह चतुर्थपादाद्यन्तवर्णी श्लिष्टौ भवतः। तृतीयषष्ठवलययोः वेड्ङ्कटनाथीयो यादवाभ्युदय इति कविकाव्यनामोद्धारः ॥ १.४ ॥ वासे नास्मिन्पूजादेवा वादे जातातोधारावा। वाराद्याविभूताजीवा वाजीतानादीना सेवा ॥१०५।। वास इति । हे वादे वदस्य वक्तुरपत्य विद्वत्सुत । 'भत इम्' इत्यपत्यार्थे इञ्प्रत्ययः । वासे निवासभूते । अस्मिन् पर्वते । जातातोबा- रावा संजाततूर्यघोषा । पूजा । अदेवा देवरहिता । न भवति । अयमेव पर्वतः पूजायाः: हीता अनुग्रहशतश्च देव इति केवलशिलाकूटपूजेयं निष्फला भी ते न शङ्कनीयमिति भावः । तस्मात् अल पर्वते ·१२० यादवाभ्युदये वाजीता वाजवद्भिरिता घृतप्रचुरैरुपहारैः प्राप्ता । 'चाजो घृते च यज्ञाङ्गे' इति विश्वः । अदीना उदारा । सेवा इय पूजा । वाराद्याविभू- ताजीवा वाः जलम् आदिशब्देन तृणादिः समुच्चीयते । वारादय आवि- भूताः आजीवा जीविका यया तथाभूता भविष्यतीति शेषः । इन्द्रपूजया प्रार्थ्यमानां तृणजलादिसमृद्धि गिरिपूजैव शीघ्र दास्यतीत्यर्थः । अष्टदल पद्मबन्धः। कर्णिकायां न्यसेदेकं द्वे द्वे दिक्षु विदिक्षु च । प्रवेशनिर्गम दिक्षु पद्मबन्धो भवेदयम् ॥ १०५ ॥ सानुमानयमतीततारकः सानुमानयमतीततारकः। सानुमानयमतीततारकः सानुमानयमतीततारकः ।। सानुमानिति । अयं सानुमान् शिखरी । अतीततारकः अतिक्रा- न्तनक्षत्रपथः । सानुमानयमतीततारकः सानूनां शैलमार्गाणां मायाः शोभायाः आनयाः आनेतारः मत्या इच्छया इताः प्राप्ताः तत्तत्पुरुषा- भीष्टाकाराः ताराः श्लाघ्यमौक्तिकानि यस्मिन् स तथोक्तः। शैषिकः कप्र- त्ययः । 'सानुः शृङ्गे शैलमार्गे' इति विश्वः । सानुमानयमतीततारकः अनुमानं प्रागाश्रितानां संरक्षणादस्मानप्याश्रयणेन रक्षिष्यतीति लैगिको निश्चयः । तत् यातीति अनुमानया मतिः बुद्धिः। 'मतिः काङ्क्षा शेमुषी च' इति यादवः । तया सहिताः सानुमानयमतयः। तथाभूताः सन्तो ये इताः प्रपन्नाः तेषां तारकः विपन्निवारकः । सानुमानयम् सा भक्तिः 'वन षण सभक्तौ' भावे क्विप् । 'अनुनासिकस्य विझलोः क्ङिति' इति दीर्घः । नलोपः प्रातिपदिकान्तस्य' इति नलोपः । तया अनुमा आनु- पूर्येण शास्त्रीयक्रमेण पूजा । 'मान पूजायाम् ' को णिलोपः । शेष पूर्ववत् । तस्याः नयं नीतिं मर्यादाम् अति अतिकततारकः ईतताः श्रिया व्याप्ताः आरकाः प्राप्तारः यस्य तथोचः वातौ' ण्वुलि ·षष्ठः सर्गः । १२१ वृद्धिः । यस्याः पूजायाः यावत्फलमुचितं तया पूजया तावदधिकं फल पूजकेभ्यः प्रयच्छतीत्यर्थः ॥ १०६॥ विराजमानादसमान भूमाविराजमानादसमानभूमा । विराजमानादसमानभूमा विराजमानादस मानभूमा ।। विराजमानादिति । विराजमानात् भ्राजमानात् । भूमा विराजमा- नात् भूश्च मा च ताभ्यां विराजत इति भूमाविराजः श्रीभूमिसहितो हरिः, तस्य मानात् ज्ञानाद्धेतोः । असमानेति नन्दसंबोधनम् । दीप्यमानेत्यर्थः ब्रह्मविद इव ते मुख भातीति ब्रह्मविदः शोभाविशेषश्रवणात् । यद्वा असमः अनः जीवनमस्येति व्युत्पत्त्या निरुपमजीवनेत्यर्थः । असमानभूमा निःसममहिमवान् । यद्वा अनस्य बलस्य भूमा प्रचयः । सः असमः यस्ये- त्यर्थः । असमानभूमा अविकलजीवनबाहुल्यवानित्यर्थो वा। ‘षम वैक- ल्ये' इति धातुः । विराजमानात् विना गरुडेन राजमानो यः हरिः तम् अत्ति अनुभवतीति तथोक्तः, भगवद्धथानपर इत्यर्थः । असमानभूमा मानः आग्रहः । 'मानश्चित्तोन्नती अहे' इति विश्वः। तस्य भूः उत्पत्तिः तया सहिता न भवतीति असमानभूः मान् बुद्धिः यस्य स तथोक्तः। 'मन अवबोधने' इति धातोः भावे क्विबन्तो मान् शब्दो नकारान्तः । एवं भूतस्त्वमिति शेषः । विराजमानात् विः पक्षी तस्य राः शब्दः । 'रै शब्द' विप् । तस्यां जातो मानः बहुमानः । तमवलम्ब्येति ल्यब्लोपे पञ्च- मी। मम वचने असारेऽपि शुकभाषित इव बहुमानमवलम्ब्येत्यर्थः । शृणुत मे शकुनेरिव भाषितम्' इत्यादावुपक्रान्तमन्तेऽपि स्मार्यते। मां लक्ष्मी- मानयति उज्जीवयतीति मानः संपदुन्मेषको भूमा महिमा यस्य तथाभूतः सन् । अस दीप्यस्व । ‘अस दीप्तौ' । श्लोकद्वयेऽपि पादचतुरावृत्तिरूपं महायमकम् ॥ ..

·१२२ यादवाभ्युदये अक्लिष्टचित्रमिदमत्र मनागिवोक्तं चित्रायुतानि सुवचनानि पुनस्तथापि । कृत्यं विभोनिगमनीयमनन्यभक्तै- राराध्यतां हरिरसौ पृथिवीधरात्मा ॥ १०८ ॥ अक्लिष्टेति । अत्र अस्मिन्गिरौ। मनाक् अल्पम् । इवेति वाक्या- लङ्कारे । इदम् अक्लिष्टचित्रम् अनुन्मृदितपरमाश्चर्यम् । उक्तम् । चित्राणाम् एवंविधानाम् अयुतानि । सुवचानि । तथापि । विभोः भगवतः । कृत्यं पूजा- लक्षणम् । निगमनीयं संपादनीयम् । अन्नकूटाद्यानयनमेव पूजोपक्रम कृत्वा निगमनीयमित्युक्तम् । अतो गिरिवर्णनेनैव कालयापन न कर्तव्यमिति भावः। अतः पृथिवीधरात्मा पर्वतरूपः । असौ अयम् । हरिराराध्यताम्। अनेन कवेः शब्दचित्रनिगमनमपि गम्यते, अत्र काव्ये मनागिव दुर्योजत्वादि- क्लेशरहितं शब्दचित्रमुक्तम् । एवंविधान्यन्यानि खड्गबन्धनागबन्धादीनि चित्राणि सुवचानि । तथापि विभोः कृष्णस्य कृत्यं चरित काव्यप्रतिपाद्य निगमनीय समापनीयमिति तत्सम :ौकर्याय चित्रग्रथनमुपसह्रियते । ललितश्लोकैरिव चित्रश्लोकैः श्रोतॄणां सुखबोधासंभवादिति ॥ १०८ ॥ इति कथयति कृष्णे गोपटद्धा निदध्युः शरणमशरणानां शादलश्यामलाङ्गम् । पुलकितवनमालं पुष्पकिञ्जल्कजालैः पुरुषमचलशृङ्गे पुण्डरीकायताक्षम् ॥ १०९ ।। इति कथयतीति । कृष्णे इति कथयति सति । गोपवृद्धाः नन्दा- दयः। अचलशृङ्गे गोवर्धनशिखरे । अशरणानाम् अनन्यशरणानाम् । शरणं रक्षितारम् । शादुलश्यामलाङ्गं शाद्वलं मणैर्हरिततलमिव न ·षष्ठः सर्गः। १२३ -- ' श्यामलमङ्गं यस्य तम् । पुष्पकिञ्जल्कजालैः कुसुमकेसरसमूहैः । पुलकिता संजातपुलका दन्तुरा वनमाला वैजयन्ती यस्य तम् । पुण्डरीकायताक्ष पुण्डरीकदललोचनम् । पुरुष भगवन्तम् । निदध्युः ददृशुः । निपूर्वो ध्यायो दर्शनार्थः । एभिर्विशेषणैः पुरुषस्याचलरूपत्वमपि गम्यते। अश- रणानामावासकंदमूलफलप्रदानादिना शरणम् शादवत्तया श्यामलाङ्गम् , पुष्पकिञ्जल्कजालैः पुलकितकाननपङ्किम् , पुण्डरीकैरेव शोभमानं पुरुष निदध्युरिति ॥ १०९॥ शतमखमणिशैलः स्यादसौ देवतात्मा शरदि समुदितं वा तोयकालस्य तोकम् । चिरपरिचितपूर्व चेतसां किं न भाग्य न किमिदमिति चिन्तां न व्यतीयाय नन्दः ।। शतमखेति । नन्दः । असौ परिदृश्यमानः पुरुषः । देवतात्मा देव- तारूपः । शतमखमणिशैलः स्यात् इन्द्रनीलरत्नाचलो भवेत् । अथवा शरदि समुदितं तोयकालस्य तोकम् अपत्यं स्यादित्यनुषङ्गः। वर्षावि- र्भावानन्तरं तदपत्योदयौचित्यादिति भावः । 'अपत्य तोक तयोः समे' इत्यमरः । चिरपरिचितपूर्वं पूर्व बहुकालेन परिचितम् । महता कालेन परिणतमिति यावत् । 'सुप्सुपा' इति समासः । एवंभूतं चेतसां भाग्यम् । किं न इदं परिदृश्यमानं वस्तु किं न भवति । श्यामत्वकान्तिमत्त्वान- न्दकरत्वादिगुणेन बहुभिः प्रकारैरुत्प्रेक्षितुं शक्यते । तेषां मध्ये वस्तुतः किमिद स्यादिति चिन्तां न व्यतीयाय नातिलचितवान् ॥ ११० ॥ आद्यं किमेतदधिदैवतमद्भुताना- मात्र इकं फलमुतैकमिदं शुभानाम् ।

·१२४ यादवाभ्युदये एकीभवन्निधिरसौ किमभीप्सिताना- मित्यन्वभावि सविधोपगतैः स देवः ॥ १११ ॥ आद्यमिति। स देवः । सविधोपगतैः समीप प्राप्तैः कर्तृभिः । एतत् अद्भुतानाम् आश्चर्याणाम् । आद्यं मुख्यम् । अधिदैवतं किम् । उत अथ वा । इदं शुभानां सुकृतानाम् । एकम् अद्वितीयम् । आकालिक समान- कालावन्त क्षणिकं फलं किम् , सर्वेषां सुकृतानां ययेकमेव फलं स्यात दपि क्षणमात्रस्थायि तदा तत्सर्वोत्तरं भवतीति भावः । · आकालिकहा- द्यन्तवचने' इति सूत्रेण आद्यन्तविशेषणस्य समानकालशब्दस्य आकाल आदेशः इकच्प्रत्ययश्च निपातितः। अतश्च समानकालावाद्यन्तावस्यति विग्रहे आकालिकशब्दः साधुः । ईप्सितानाम् एकीभवन् निधिः सर्वाभिल- षितसमुदायः किम् । इति अभावि अनुभूतः, इत्थ वितर्कपूर्व दृष्ट इत्यर्थः । एतदिदशब्दयोः तत्तद्विधेयापेक्षया नपुसकत्वम् ॥ १११ ॥ पीतांशुके पृथुलबाहुभुजान्तराले मेघाभिजन्मनि मिथः प्रतिबिम्बबुद्ध्या । धन्यानि गोपनयनानि तदान्वभूव- कृष्णे च तत्र च कियन्ति गतागतानि ॥११२॥ इति कवितार्किकसिंहस्य सर्वतन्त्रस्वतन्त्रस्य श्रीमद्वेङ्कटनाथस्य वेदान्ताचार्यस्य कृतिषु यादवाभ्युदये महाकाव्ये षष्ठः सर्गः।

·षष्ठः सर्गः। १२५ पीतांशुक इति। तदा । धन्यानि सुकृतीनि । गोपानां नयनानि । पीतांशुके पीतवर्णपरिधाने । बाहू च भुजान्तरालं च बाहुभुजान्तरालम् । पृथुलं बाहुभुजान्तराल यस्य तस्मिन् । मेघाभिजन्मनि मेघ इवाभिजाते । कृष्णे तत्र देवे च। मिथः प्रतिबिम्बबुद्धया तस्यायं प्रतिबिम्बः एतस्य स प्रतिबिम्ब इति परस्परप्रतिबिम्बत्वसदेहवत्या बुद्धया। कियन्ति गतागतानि कतिचन गमनागमनानि अन्वभूवन् । अतिसारूप्येण विस्मयात्किंचित्काल. विपर्ययेण तौ दृष्ट्वा हृष्टानि स्थितानीत्यर्थः ॥ ११२ ॥ इति श्रीमद्भारद्वाजकुलजलधिकौस्तुभश्रीविश्वजिद्याजिश्रीरङ्ग- राजाध्वरिवरसूनुना अप्पय्यदीक्षितेन विरचिते यादवाभ्युदयव्याख्याने षष्ठः सर्गः।

·सप्तमः सर्गः॥ ब्रजौकसो विस्मयमन्थराक्षा बालार्कवर्ण वसनं वसानम् । श्यामं युवानं शतपत्रनेत्रं शैलोदितं देवमथोपसेदुः ॥ १ ॥ व्रजौकस इति । अथ शैलशृङ्गे देवस्व दर्शनानन्तरम् । विस्मय- मन्थराक्षाः अद्भुताकारदर्शनजनितविस्मयस्तब्धलोचनाः । ब्रजौकसः गो- पाः । बालार्कवणे वसन वसानं बालार्कमिवारुणवर्णमंशुकं परिदधानम् । श्यामं युवानम् । शतपत्रनेत्रं नलिनोपमलोचनम् । शैलोदित शैलावि- भूतम् । तं देवम् । उपसेदुः आराधनाय तत्समीपं जग्मुरित्यर्थः ॥ १॥ यमाहुरन्तर्बहिरप्यलक्ष्य योगेश्वरं योगिभिरेव दृश्यम् । तमद्रिशृङ्गे समुदीक्षमाणा गोपं सतां गोपगणाः प्रणेमुः ॥ २ ॥ यमिति । अन्तर्बहिरप्यलक्ष्यं सर्वत्र व्याप्य स्थितत्वेऽप्यन्तहृदयादौ ततो बहिश्च लक्षयितुमशक्यम् । योगेश्वरं योगानामष्टाङ्गतया योगशास्त्रो- पवर्णितानामाराध्यतया ईश्वरम् , स्वयं योगैरणिममहिमादिशालितया नेषामधिपतिमिति वा । य कृष्णम् । योगिभिरेव सोश भावात् दृश्यं द्रष्टुं ·षष्ठः सर्गः । बहुपशुः पशुपालकसंतति- महिभृता हि भृता न मरुखता ॥ ५ ॥ अनघेति । बहवः पशवो यस्याः सा। पशुपालकानां संततिः। अनघा रम्या शाला शादैस्तृणैर्युक्ता काननसंपत् वनसमृद्धिर्यस्य तेन । 'नडशा. दाड्डुलच्' इति शादशब्दान्मत्वर्थीयो ड्वलच्प्रत्ययः। नदनदीह्रदनिर्झर - शालिना नदः सरस्वान् , नदसहिता नद्यो नदनद्य इति शाकपार्थिवादि- वत्समासः । अन्यथा सरूपत्वादेकशेषः स्यात् । हृदा: अगाधजलाशयाः निर्झरा गिरिजलप्रस्रवाः । तान् शलति गच्छति प्राप्नोतीति तथोक्तस्तेन । 'शल गतौ' इति धातोणिनिः। महिभृता पर्वतेन । हि। भृता पोषिता। न मरुत्वता नेन्द्रण । पशुसमृद्धथुपयोगिन्या तृणवनजलसमृद्ध्या गिरिरेव गोपान्बिभर्ति, नेन्द्र इत्यर्थः ॥ ५ ॥ यत एवमुपजीव्यतयास्माकं गिरिरेव देवतेति तदतिक्रमे प्रत्यवायः, ततस्तमेव शक्रमखाय संभृतेर्द्रव्यः पूजयतेत्याह-- अचलमर्चत किं विवुधैश्चलेः शुभवनं भवनं च दिवौकसाम् । क्षममनेन वने परिरक्षिते न हरिणा हरिणानपि बाधितुम् ॥ ६ ॥ अचलमिति । शुभवनं मनोज्ञकाननम् । 'शुभो म प्रशस्तयोः इति यादवः । दिवौकसां देवानाम् । भवनं विहारस्थानभूतं च । अचलम् । अर्चत । चलैः जङ्गमैः । विबुधैः । किम् , न किंचित्साध्यमित्यर्थः । स्थिर एवोपासनीयो नास्थिर इति अचलचलपदाभ्यां स्तुतिनिन्दे व्य. 7 ·६० यादवाभ्युदये ज्यते । शकमखाय संभृतैव्यैश्च गिरिरिज्यते चेत्स प्रकुप्य किंचिदकुशल कुर्यात्तत्राह-क्षममिति । अनेन गिरिणा । परिरक्षिते । वने अस्मदावा- सकानने । हरिणा शक्रेण । हरिणान् एणानपि, अतिफल्गूनपीति भावः । बाधितुम् । न क्षमं न शक्यम् । द्वितीयचतुर्थपादयोस्तत्तत्पादभा- गवृत्तियमकमिति यमकद्वयसंसृष्टिः ॥६॥ गिरिषु विष्णुविभूतिषु युज्यते निखिलदेवमयीषु च गोषु नः । तदुभयाश्रितवृत्त्युपजीविनां गुरु चिरं रुचिरं च समर्चनम् ॥ ७ ॥ भिरिष्विति । विष्णुविभूतिषु महीधरणक्षमतया 'यद्यद्विभूति- मत्सत्त्वम इत्यादिश्लोकोक्तरीत्या भगवत्कलारूपेषु गिरिषु । निखिलदेव- मयीषु 'शृङ्गयोहरिधातारौ शृङ्गमध्ये स्थितः शिवः' इत्यादिस्मरणात् सकलदेवताव्याप्तशरीरासु । गोषु च। तदुभयाश्रितवृत्त्युपजीविनाम् , गावो गिरयश्च ते । तेषामुभयं तदुभयम् । तदाश्रिता तदधीना वृत्तिः घृतक्षीर- कन्दमूलादिरूपा तदुपजीविनाम्। नः। चिरम् । गुरु महत्। रुचिरं मनोहरं च । समर्चनम् । युज्यते ॥ ७ ॥ अभिमतं गिरयः कृतसत्क्रिया ददति दर्शितदैवतभूमिकाः। हरितरक्षुमुखैरपि विग्रहै- रहितमाहितमानविपर्ययाः ॥ ८॥ अभिमतमिति । कृतसक्रियाः कृताराधनाः । गिरयः । दर्शितदै-

·षष्ठः सर्गः ।
६१
वतभूमिकाः दर्शितदेवतामूर्तयः सन्तः। 'भूमिका रचनायां स्यान्मूर्त्यन्त.
रपरिग्रहे' इति विश्वः । अभिमतम् इष्टम् । ददति आराधकाय प्रयच्छ-
न्ति । आहितमानविपर्ययाः कृतावमानाः। त एव गिरयः । हरितरक्षुमुखैः
सिंहव्याघ्रप्रमुखैः । विग्रहैः शरीरैः। अहितं विपदमपि । ददति। अतः कृते
फलावश्यंभावात् , अकृते च दण्डापादनाच्च गिरिपूजनमवश्यं कर्तव्यमिति
भावः॥ ८॥
पशुभिरद्रिचरैरुपकालियो
व्रजनये जनयेम न विप्लवम् ।
क्षितिभृदेष समीहितसिद्धये
जनमितं न मितंपचतां नयेत् ॥ ९ ॥
पशुभिरिति। अद्रिचरैः अद्रौ चरद्भिः। पशुभिः गोमहिध्यादि-
भिः । उपकल्पिते संपादिते । ब्रजनये वजस्य नीतौ क्षेमे इति यावत् ।
विप्लवं बाधम् । न जनयेम न संपादयेम । गोधनानां क्षेमं पश्वधीनम्,
पशवश्चाद्रिमुपजीवन्ति, अतोऽदरवमाने पशूनां जीवनहान्या गोधनानामेव
बाधः स्यात् ; स मा भूदित्यर्थः । एषः क्षितिभृत् । समीहितसिद्धये इष्ट-
लाभाय । इतं प्राप्तम् । जनम् । मितंपचतां क्षुद्रताम् । न नयेत् । उत्कर्ष-
मेव प्रापयेदित्यर्थः ॥ ९॥
अपि च साधु गवामभिवर्धना-
दनृतहानिजया निजयाख्यया।
भजति गोपगणैरभिराध्यता
वनमयं नमयन्फलसंपदा ॥ १० ॥

·६२ यादवाभ्युदये अपि चेति । किं च, फलसंपदा फलसमृद्ध्या । वनम् , नमयन् अव- नतं कुर्वन् । अय गोवर्धनो गिरिः । साधु सम्यक् । गवाम् । अभिवर्धना- खेतोः । अनृतहानिजया असत्यापायप्रभवया, अन्वर्थयेति यावत् । निज- या आख्यया स्वेन नाम्ना। गोपगणैः । अभिराध्यतां आराध्यताम् । भजति । गवां पोषक एव गोपानामाराध्यः । तत्पोषकत्वं च तस्य नामैव प्रथयतीत्यर्थः ॥१०॥ हरति तापममावुपसेदुषां महिमवान्हिमवानिव दक्षिणः। वितनुते मणिरश्मिभिरप्यसौ सुरपतेरपतंज इवास्पदम् ॥ ११ ॥ हरतीति। महिमवान् औन्नत्यायामदेवतात्मकत्वादिरूपमहिमवान् । अत एव, दक्षिणो हिमवानिव स्थितः । असौ गिरिः। उपसेदुषां स्वात्मान- मुपागतानाम् । तापं हरति । अपि चेत्यर्थः । असौ गिरिः। मणिरश्मिभिः रत्नकिरणैः । सुरपतेः । आस्पदं दिवम् । अपतेज: निरस्ततेजस्कमिव । वित- नुते करोति । उद्गतेस्तैः मणिकिरणैः द्यौनिस्तेजस्केव भवतीत्यर्थः ॥ ११॥ प्रदिशता मधुमूलफलानि नः सतरुणा तरुणाद्भुतवीरुधा। उपकृतं गिरिणा तदिहार्यता रसततं सततं हविराहृतम् ।। १२ ।। प्रदिशतेति । नः अस्माकम् । मधु क्षौद्रमासवं वा मूलानि फलानि च। प्रदिशता। तत्र निमित्तम् , सतरुणा तरुभिः सहितेन । तरुण्यः अजर- ठाः अद्भुताः अन्यत्र अलभ्यत्वात् आश्चर्यभूताः वीरुधः प्रतानिन्यो लता ·षष्ठः सर्गः। यस्मिस्तेन । गिरिणा । उपकृतम् । तत् तस्मात् । रसैः मधुराम्लादिभिः ततं रसबहुलम् । आहृतं संपादितम् । हविः। इह अस्मिन्नेव गिरौ। मततम् । अर्घ्यताम् । अस्मदाहृतानां हविषामुपकारकेऽस्मिन्नेव सदा समर्पणं युक्तमित्यर्थः ॥ १२ ॥ समरुता मरुतापजितामुना नदवता दवतान्तिदवीयसा । श्रमहता महता कृतविश्रमा वयमितो यमितोल्बणशाकराः॥ १३ ॥ समरुतेति । समरुता मरुत्सहितेन । मरुतापजिता निर्जलप्रदेशकृतं तापं जयता। तत्र निमित्तम् , नदवता नदवहुलेन । भूम्नि मतुप् । दवो वनाग्निस्तेन तान्तिः ग्लानिः तस्या दवीयया दूरस्थितेन, तद्रहितेनेति या- वत् । महता। अमुना गिरिणा। श्रमहनाः श्रान्त्यभिभूताः । वयम् । कृत. विश्रमाः कृतश्रमापनयनाः । इतः इहैव गिरौ। यमिताः दमिताः उल्ब- णाः उद्धताः शाक्कराः पुंगवा यैस्तथाभूताश्च । 'शाक्वरो वृषभे च्छन्दोवि- शेषे शाक्करं मतम्' इति विश्वः। पुंगवदमनादिकमप्यस्माभिरिममेव गिरिमुपजीव्य स्थितैः क्रियत इत्यर्थः। अतः सर्वप्रकारेणाप्ययमुपजीव्य इति भावः। एतदाश्रयणात्सुखेनास्माकं सकलफलसिद्धिरित्येतद्यजनमेव युक्तमिति फलितोऽर्थः । अत्र चतुर्चपि पादेषु तत्तत्पादभागावृत्तियमक- मिति यमकचतुष्टयसंसृष्टिः ॥ १३ ॥ बहुमतो मनुजा दधते धृति बहुमतोऽयमनन्यधृतिः सताम् ।

·६४
यादवाभ्युदये
गिरिशतोनतिमानधिको ह्यसौ
गिरिशतोषकृतोऽपि महीभृतः ॥ १४ ॥
बहुमिति। मनुजाः मनुष्याः । अतः अस्मात्पर्वताद्धेतोः। बहु
अधिकाम् । 'वोतो गुणवचनात्' इति विकल्पनान्डीषभावः । धृति सौ-
ख्यम् । दधते । 'धृतिः सौख्येऽपि धारणे' इति यादवः । एतदाश्रयात्सु-
खेन वसन्तीत्यर्थः । अनन्यधृतिः न विद्यतेऽन्य आश्रयत्वेन यस्याः सा
अनन्या अनितरसाधारणी धृतिर्थैर्य यस्य स तथोक्तः । अयं गिरिः। सताम् ।
बहुमतः पूजितः । पूजार्थत्वाद्वर्तमाने क्त इति तद्योगात्षष्टी । हि यस्मात् ।
गिरीणां शतस्य या उन्नतिस्तद्वान् । असौ। गिरिशतोषकृतः पार्वतीप्रदानेन
शंभोः संतोषकृतः । महीभृतः हिमालयादपि । अधिकः । अतः सतां पूज्य
इति । अतोऽपि हेतोरयमस्माभिः पूजनीय इति भावः । अत्र पूर्वोत्तरा-
र्धयोः पादद्वयादियमकमिति यमकद्वयसंसृष्टिः ॥ १४ ॥
सनगरा नगराजिमतामुना
कुहरिणा हरिणा समसंपदा ।
सततमाततमानमहीयसी
वसुमती सुमतीश्वर धार्यते ॥ १५ ।।
सनगरेति । हे सुमतीश्वर धीमतां श्रेष्ठेति स्वपितुः सबोधनम् ।
तस्यैव प्राधान्येन श्रावणीयतयोपक्रमात् । आततेन विस्तृतेन मानेन परि.
माणेन महीयसी महत्तरा । सनगरा नगरैरुज्जयिन्यादिभिः सहिता। वसुमती
भूमिः। नगराजिमता वृक्षपङ्क्तिमता। कुहरिणा गह्वरवता। हरिणा इन्द्रेण।
समसंपदा तुल्यरत्नाद्यैश्वर्येण । अथवा विष्णुना तुल्यभूधरणक्षमबलसंपदा ।
अमुना गिरिणा। सततं धार्यते । यमकचतुष्टयसंसृष्टिः ॥ १५ ॥

·षष्ठः सर्गः। सुरसगन्धविभूतिनिधे हित परिगृहाण निजे पशुपालने । सुरसगन्धविभूति निधेहि तं हरिमवेत्य गिरिं हविरुत्तमम् ॥ १६ ॥ सुरेति । हे सुरसगन्धविभूतिनिधे समानो गन्धो बान्धवो यस्याः सा सगन्धा । 'गन्धो गन्धक आमोदे लेशे संबन्धिगर्वयोः' इति विश्वः । 'पिण्डगन्धलोहित' इत्यादिवक्तव्यात्समानस्य सभावः । सुराणां सगन्धाया विभूतेरैश्वर्यस्य निधे । सुराणामेतद्विभूतेश्च समानबन्धुत्वेन सुराणां विभू- तिरेवाध्यवसिता। सुराणां तदीयत्वसंबन्धात् एतद्विभूतेः सादृश्यसंबन्धात्। तथा च सुरविभूतिनिधानभूतेत्यर्थः । निजे आत्मीये । पशुपालने। हितं परिगृहाण । किं हितं तत्राह-सुरसगन्धविभूति शोभनानां रसानां गन्धानां च समृद्धिर्यस्य तत् । उत्तम हविः कर्म । गिरिम् । तं प्रसिद्धम् । हरिम् । अवेत्य विचिन्त्य । निधेहि तस्मै समर्पयेत्यर्थः। इदं प्रथमतृतीयपा- दयोरैकरूप्यात्संदंशनामकं पूर्णयमकम् । यत्पादेऽर्धके वा भवति तत्पूर्ण- यमकम् । ततोऽन्यत्खण्डयमकम् ॥ १६॥ विशुद्धतोयौघपरीतपार्षे शुद्धाशयाः श्वेत इवान्तरीपे । निराशिषो नित्यमिहाश्रयन्ते नैःश्रेयसं तात निवृत्तिधर्मम् ॥ १७ ॥ विशुद्धति । हे तात । विशुद्धतोयौघपरीतपार्श्वे निर्मलैजलप्रवाहैः परिवृतपार्थे । इह पर्वते । श्वेते अन्तरीपे इव । श्वेतद्वीपे इव । 'द्वीपोऽ. VOL. II. 5 ·यादवाभ्युदये नियामन्तरीपं यदन्तर्वारिणस्तटम्' इत्यमरः । श्वेतद्वीपो नाम क्षीरोद- मध्यवर्ती द्वीपविशेषः 'शाकद्वीपं समाश्रित्य क्षीरोदः सागरः स्थितः । श्वेतद्वीपश्च तन्मध्ये नारायणपरायणाः' इत्यादिना पुराणेषु प्रसिद्धः । तत्र विशुद्धतोयेति विशेषणम् , क्षीरोदस्य क्षीररूपोदकाभिप्रायेण व्याख्येयम् । अन्यत्समानम् । शुद्धाशयाः शुद्धान्तःकरणाः । निराशिषः वीतस्पृहाः । 'आशीरुरगदंष्ट्रायां शुभवाक्याभिलाषयोः' इति यादवः । नैःश्रेयसं मोक्षान्वयिनम्। निःश्रेयसशब्दात् 'तस्येदम्' इत्यण्प्रत्ययः । निवृत्तिधर्म संसारविरोधिनं निवृत्तिरूपं धर्मम् । आश्रयन्ते नित्यं सेवन्ते इत्यर्थः ।। इह वासमही समहीनगुणे स्थिरकुञ्जगृहे जगृहे विबुधैः। अयमानमतां न मतां न तनुं क्षितिभृद्भजते भज तेन धृतिम् ॥ १८ ॥ इहेति । विबुधैः देवैः। समहीनगुणे समन्तात् अहीनगुणे उत्कृष्टगुणे। स्थिरकुञ्जगृहे स्थिरा दृढाः कुञ्जगृहाः लतागृहाः यस्मिंस्तस्मिन् । इह पर्वते वासमही निवासभूमिः । जगृहे । अयं क्षितिभृत् । आनमतां नित्यं प्रही- भवताम्। मतां इष्टाम् । तनुम् । न न भजते भजत एव, नमतां तत्तदभि- मतरूपपरिग्रहेण प्रसीदत्येवेत्यर्थः । स्थावरत्वेन शैलस्य देवतारूपपरिप्रहा- संभावनानिषेधाय नद्धयम् । 'संभाव्यनिषेधनिवर्तनाय द्वौ प्रतिषेधौ' इति वामनः । तेन फलावश्यंभावेन हेतुना । धृति गिरिपूजने मनस्तुष्टिम् । भज । 'तृप्तिधृतितुष्टयः' इति यादवः । तोटकवृत्तमिदम् ॥ १८॥ तटभूमिरसौ जयति त्रिदिवं पवनागततापवनागतता।

·षष्ठः सर्गः।
६७
।
इह देवगणैरनिशाध्युषिता
युतकोकनदायुतकोकनदा ॥ १९ ॥.
तटभूमिरिति । इह पर्वते। पवनागततापवनागतता पवनेन वा-
युना अगततापस्य अप्राप्ततापस्य वायुसंचाराच्छीतलस्य वनस्य अगैः
वृक्षैः तता व्याप्ता। युतकोकनदा संयुक्तरक्तोत्पला। अयुतकोकनदा
अयुतकोकाः अनेकसहस्रचक्रवाकाः नदाः सरस्वन्तो यस्यां सा। देवगणैः ।
अनिशम् अध्युषिता । असौ । तटभूमिः। त्रिदिवम् । जयति । ततोऽप्य-
तिरिच्यत इत्यर्थः । पादार्धावृत्तिरूपयमकद्वयसंसृष्टिः ॥ १९ ॥
प्रकृष्टवंशोदयमाननीयः
प्रभूततोयमथितानुरूप्याः।
प्रवालमुक्तामणिचित्रिताङ्गी
पत्नीरयं प्रापयते पयोधिम् ॥ २० ॥
प्रकृष्टेति । प्रकृष्टानां महापरिमाणानां वंशानां वेणूनां उदयेन मान-
नीयः पूजनीयः सुन्दरः । अयं गिरिः। पयोधिं समुद्रम् । प्रभूततोयेन
प्रथितानुरूप्याः प्रसिद्धसमुद्रानुरूप्याः। प्रवालमुक्तामणिचित्रिताङ्गीः। पत्नीः
नदीः। प्रापयते गमयति । गत्यर्थत्वाद्विकर्मकता। यथा महाकुलीनः
पुरुषो योग्याय वराय तदनुरूपां कन्यामलंकृत्य दत्त्वा तद्गृहं प्रस्थापयति
तद्वदिति ध्वन्यमानोऽर्थः । नदीष्वपि विद्रुममौक्तिकोत्पत्तिः कविसमय-
सिद्धा । अत एव प्रतिप्रयाणसर्गेऽपि गङ्गावर्णने दृश्यते 'सरित्सहस्रैर-
भिगम्यमाना शिलोच्चयैरन्तरिता दधाति । प्रवालमुक्ताप्रभृतेः प्रसूतिः
पत्नी पयोधेरियमानुरूप्यम्' इति ॥ २० ॥

·६८ यादवाभ्युदये नन्द नीतिधन सर्वनन्दनी तत्त्वयातमतिभूष तत्त्वया । साधुना क्षितिभृतो रसाधुना सेव्यतामिह गतेन सेव्यताम् ॥ २१ ॥ नन्देति । नन्द, नीतिधन, तत्त्वयातमतिभूष, इति च संबोधनानि । नीतिः धनं यस्येति स तथोक्तः। तत्त्वं अबाधितमर्थ याता विषयीकृतवती मतिः भूषा अलंक्रिया यस्येति तथोक्तः । तत् तस्मात् प्राग्वर्णितागिरेगौर - वाद्धेतोः । साधुना सज्जनेन । अत एव, इह भुवि । सेव्यतां गतेन त्वया । सर्वनन्दनी सर्वेषामानन्दकरणी । करणार्थे ल्युट् । टित्त्वान्डीप् । क्षिति- भृतः पर्वतस्य । रसा भूमिः। अधुना इदानीम् । सेव्यताम्। कर्मणि लोट् । पादाद्यन्तभागावृत्तिरूपयमकानां संसृष्टिः । रथोद्धता वृत्तम् ।। नम्यतेह नियता विभूतये भूतयेश्वरतया विराजते । राजतेदृशतटीमहीयसे हीयसे न यदि नाम नम्यते ॥ २२ ॥ नम्यतेति । इह पर्वते । भूतया सत्यया यथार्थया। 'भूतं न्याय्ये समे प्राप्ते यथार्थातीतयोरपि' इति रत्नमाला । ईश्वरतया फलप्रदानसाम- चैंन । विभूतये संपदे। नम्यता नमस्कार्यता । नियता फलाव्यभिचा- रिणी । विराजते । अस्य गिरेरैश्वर्यं सत्यमिति तत्पूजायाः फलव्यभिचारः कदापि न भवतीत्यर्थः । अथ वा, राजतेदृशतटीमहीयसे राजतीभिः रज- तमयीभिः ईदृशीभिः परिदृश्यमानरूपाभिः तटीभिः महीयसे महत्तराय ।

·षष्ठः सर्गः। ६९ अस्मै गिरये इति शेषः । यदि नाम नम्यते यदि त्वया नमस्क्रियते । न हीयसे तावता तव हानिर्नास्तीत्यर्थः । नामेति क्रोधवचनत्वं सूच्यते । 'नाम प्रकाश्यसंभाव्यक्रोधोपगमकुत्सने' इत्यमरः । यदि तव फलसंदेह- स्तदापि 'यदि न स्यात्ततः किं स्यात्' इति न्यायेन तत्पूजनं युक्तमिति भावः । अत पादान्त्यभागानां पादान्तरादिषु यमकं शृङ्खलायमकं नाम॥ अयोगनिद्रस्य हरेरिदानी मान्ये पदे मानसतः प्रवृत्ताः। त्वदाशयस्वच्छसरित्प्रवाहे हंसैः समं वासमिहाश्रयेम ॥ २३ ॥ अयोगनिद्रस्येति । इदानी शरत्समये । अयोगनिद्रस्य हरेः। मान्ये पूज्ये । पदे चरणे । मानसतः प्रवृत्ताः मानसेन प्रवृत्ताः तद्भकाः वयम् । त्वदाशयस्वच्छसरित्प्रवाहे त्वदन्तःकरणवत्स्वच्छाः सरित्प्रवाहाः यस्मिंस्त- स्मिन् । इह पर्वते । हंसैः समं यथा तथा। वासम् । आश्रयेम। अङ्गीकुर्याम। यथा मानसात्सरसो हरेः पदे गगने प्रवृत्ता हंसाः स्वच्छसरिल्लोभादिहागत्य वसन्ति, तथा वयमपि वसेमेत्यर्थः । ततश्वायमस्माकं साक्षानिवासतया- प्युपजीव्यो भवतीत्यस्य पूजनमावश्यकमिति भावः ॥ २३ ॥ निशाकरस्य स्फटिकेविहाधिक सुजातरूपा श्रयतो विभा सिता। रविप्रभा च स्पृशतीव सांध्यता सुजातरूपाश्रयतो विभासिता ॥ २४ ॥ निशाकरस्येति । इह पर्वते। श्रयतः चन्द्रमण्डलपर्यन्तमुन्नतमिमं ·यादवाभ्युदये पर्वत सामीप्यादाश्रयतः निशाकरस्य । सुजातरूपा मनोज्ञरूपा । विभा। स्फटिकेषु अधिकं सिता स्फटिकतटसंपर्के तत्प्रभामिश्रणादत्यन्तं शुभ्रा- यते । किं च, रविप्रभा। सुजातरूपाश्रयतः उत्तमसुवर्णाश्रयणात् । 'चा- मीकरं जातरूपम्' इत्यमरः । विभासिता दीप्ता सती। सांध्यतां स्पृशतीव संध्यायामिवारज्यते इत्यर्थः । द्वितीयचतुर्थपादयोरैकरूप्यात् संदष्टकं नाम यमकम् । वंशस्थवृत्तम् ॥ २४ ॥ न दन्तिनोऽस्मिन्मुदिता नदन्ति नो वनस्थलीलास्त्विह देवनस्थली। व्रजाधिपाघोन्नतितीव्रजाधिपा प्रभातताम्राश्मगणप्रभातता॥ २५ ॥ नेति । अस्मिन् पर्वते । दन्तिनः गजाः । मुदिताः सन्तः । न नो नदन्ति नदन्त्येव । हे व्रजाधिप गोकुलप्रभो। इह पर्वते । अघोनतिती- व्रजाधिपा अघोनतिः पापोन्नतिरेव तीव्र भृशोष्णम् । 'तीव्रः कटुभृशोष्णेषु' इति रत्नमाला । ततो जातं आधि मानसतापं पिबति हरतीति तथोक्ता पिबतेः 'आतोऽनुपसर्गे कः। प्रभातताम्राइमगणप्रभातता प्रभातताम्राभिः उद्यदरुणकिरणाञ्चितवेलारुणाभिः अश्मगणप्रभाभिः मणिगणद्युतिभिः तता व्याप्ता । देवनस्थली प्रस्थादिरूपा विहारभूमिः । वनस्थलीला अस्तु वन- स्थानामस्माकं लीलाकी भवतु । वनस्था वयमत्रैव विहरेमेत्यर्थः । लीलाशब्दात्तत्करोतिण्यन्तात्पचाद्यचि णिलोपे च लीलाशब्दस्तत्कर्तृ- विषये साधुः । सर्वेषु पादेष्वाद्यन्तभागावृत्तियमकानां संसृष्टिः ॥ २५ ॥ महीयसी गोपगणाश्रिता मही वनैरुपेता फलपुष्पभावनैः।

·षष्ठः सर्गः। रसौघरम्यैरपि निर्झरैरसौ चकास्त्यमुष्मिन्यवसैश्च मेचका ।। २६ ॥ महीयसीति । अमुष्मिन् पर्वते । महीयसी महत्तरा। गोपगणैः आश्रिता उपजीविता । तत्र निमित्तम्-फलानां पुष्पाणां च भावनैः उत्पादकैः। वनैः। उपेता । रसौघेन जलवेगेन रम्यैः । 'ओघो बृन्देऽम्भसा रये' इत्यमरः । निरैः प्रस्रवणाम्भःप्रवाहैरपि, उपेतेल्यनुषङ्गः । यवसैः तृणैः । मेचका श्यामला च । असौ मही। चकास्ति शोभते। पूर्वश्लो- कवद्यमकसंसृष्टिः ।। २६ ।। सदोनताय प्रणमत्यमुष्मै सतां कनिष्ठा प्रथमाङ्कनिष्ठा । निशामयास्मिन्सरितश्च रत्न- प्रभासमानाः प्रतिभासमानाः॥ २७॥ सदेति । सताम् अभिज्ञानाम् । कनिष्ठा कनिष्ठिकाङ्गुलिः। प्रथमाक- निष्ठा उन्नतवस्तुपरिगणनप्रसङ्गे प्रथमसंख्याने स्थिता सती । उनताय । अमुष्मै पर्वताय । सदा प्रणमति, अभिज्ञाः उन्नतवस्तुपरिगणनप्रसको कनिष्ठिकाडल्यवनमनेन प्रथमममुमेव सर्वोत्कृष्टं सदा परिगणयन्तीत्यर्थः। 'अङ्को नाटकविच्छेदे संख्यायां युधि भूषणे । समीपे रूपके स्थाने मन्ता- बुत्सङ्गचिह्नयोः' इति रत्नमाला । किं च, अस्मिन् पर्वते । प्रतिभासमानाः भ्राजमानाः सरितः। रत्नप्रभासमानाः । नैर्मल्येन रत्नकिरणतुल्याः। निशा- मय इदं पश्य ॥ २७॥ ।

·७२ यादवाभ्युदये । इह वंशलताविलग्नवाला प्रियवाला नतकंधराश्चमर्यः । शबरीकबरीनिरीक्षणेन त्रपमाणा इव निश्चला भवन्ति ॥ २८ ॥ इहेति । इह गिरौ । वंशलतासु वंशशाखासु । 'शाखावल्लीप्रियङ्गुषु । लता कस्तूरिकायां च' इति विश्वः । विलग्नवालाः सक्तलालाः । प्रिय- बालाः प्रेमास्पदीभूतलाङ्गलाः। अत एव नतकंधराः वालमोचनाय तिर्य- ग्विवलितकन्धराः। चमर्यः । शबरीणां किरातीनां कबर्याः केशबन्धविशे- षस्य निरीक्षणेन । 'तद्वन्धविशेषाः स्युर्वेणीधम्मिल्लकुन्तलकबर्यः' इति हलायुधः । त्रपमाणा इव लज्जाकुला इव। निश्चलाः भवन्ति । औपच्छ- न्दसिकं वृत्तम् ॥ २८ ॥ हरिनीलरुचा लसत्तमिस्रो दिवसेऽपि स्फुरदोषधिप्रदीपः । निशि चैप तपोधनानदीप्त्या दिनमोहादविभक्तकोकयुग्मः ॥ २९ ॥ हरिनीलेति । एष गिरिः । हरिनीलरुचा इन्द्रनीलप्रभया। लसत्तमि- स; लसदन्धकारः सन् । दिवसेऽपि स्फुरदोषधिप्रदीपः, इन्द्रनीलप्रभान्ध- कारितप्रदेशेषु दिवापि रात्रिवदोषधिलता दीपवरस्फुरन्तीत्यर्थः । किं च, निशि रात्रावपि तपोधनाङ्गदीप्त्या तपस्विनां देहशोभया । दिनमोहात् दिवसभ्रान्त्या । अविभक्तकोकयुग्मः संगतचक्रवाकमिथुनः, अस्तीत्यर्थः ।

·षष्ठः सर्गः। एवं दिवा रात्रिधर्मप्रवर्तनात् , रात्रौ दिवसधर्मप्रवर्तनाचायमत्याश्चर्यम- हिमशालीति भावः ॥ २९ ॥ व्रजवैरवतीषु वल्लवानां वृष सेनासु सदानवासु देवः । अचलाकृतिराशु नैष गोसा वृषसेनासु सदा न वासुदेवः ॥ ३० ॥ ब्रजेति। वल्लवानां वृष गोपश्रेष्ठ । 'वृषो धर्मोक्षपुंभेदरेतःशकाखुवा- जिषु । राशौ शृङ्गयां बले ना स्यान्मूषकश्रेष्ठयोस्त्रिषु' इति रनमाला । वृषसेनासु वृष्णा इन्द्रेण सेनासु सनाथासु । 'इनः सूर्ये प्रभावपि' इत्यम- रः । सेनासु । सदानवासु असुरैः सहितासु । व्रजवैरवती गोकुलद्वेषव. तीषु सतीषु । अचलाकृतिः पर्वतमूर्तिः । एष देवः वासुदेवः । सदा आशु । न न गोप्ता गोप्तैव । इन्द्रो गिरिपूजया प्रकुपितो दानवैः संधाय तैरपि सह खसेनां वल्लवेषु प्रहिणोतु । यदा यदा प्रहिणोति, तदा सर्वदाप्यस्माकमयमेव पर्वतरूपधारी भगवान्रक्षक इति ततो न भेतव्य- मित्यर्थः ॥ ३० ॥ मधुना सविभव सन्तं मदनधनं यं वदन्ति शुभदिवसं तम् । नियतमिदेव वसन्तं निष्कामधियोऽपि निर्विशन्ति वसन्तम् ॥३१॥ मधुनेति । हे सविभव ऐश्वर्यशालिन् । मधुना सन्तं पुष्पसमयत्वा- त्पुष्परसेन प्रशस्तम् । यम् । मदनधनं अनङ्गसर्वस्वम् । वदन्ति । तम् ·यादवाभ्युदये । अनुष्णाशीतलात् शुभाः हृद्याः दिवसाः अस्येति शुभदिवसम् । नियतं सदा । इहैव वसन्तम् , सर्वकालवासोऽत्रैवेत्येवकारार्थः । वसन्तं वसन्तस- मयम् । निष्कामधियोऽपि । निर्विशन्ति उपभुञ्जते । ततश्च विभवशालि- ना खया अत्रैव स्थित्वोपभोक्तव्यमिति भावः । पादचतुष्टयान्तयमकम् । मात्रावृत्तेष्वार्यागीतिरियम् ॥ ३१ ॥ काननं दधदसौ सदोन्नम- स्काञ्चनारककुभं सदृक्षकः। मन्दरस्य महता स्ववर्मणा कां च नार ककुभं सदृक्षकः ॥ ३२ ॥ काननमिति । सदा उनमन्तः संवर्धमानाः काञ्चनाराः कोविदाराः ककुभाः अर्जुनाश्च वृक्षविशेषाः यस्मिंस्तत्। काननम् । दधत् । सन्ति विद्यमा- नानि ऋक्षाणि नक्षत्राणि यस्मिन्निति सदृक्षकः नक्षत्रपथपर्यन्तमुन्नतः । 'शेषाद्विभाषा' इति कप् । अत एव, मन्दरस्य सदृक्षकः । असौ गिरिः । महता । स्ववर्मणा स्वशरीरेण । 'शरीरं वर्म विग्रहः' इत्यमरः । कांच ककुभं का वा दिशम् । न आर न प्राप । 'ऋ गतौ' इत्यस्य लिटि रूपम् । खभोगेन सर्वामपि दिशं व्याप्तवानिति भावः ॥ ३२ ॥ अनेहसा हानिरुपैति नेह सा न कंदरस्थस्य दिशत्यकं दरः। अपास्य तां भीतिमसावुपास्यता सदा नवा भूमिरियं सदानवा ॥ ३३ ॥ अनेहसेति । अनेहसा कालेन। हानिः उपैति, यत्र कचन स्थितानां ।

·षष्ठः सर्गः। कालक्रमेणावश्यं हानिरायाति । इह सा न, इह स्थितानां कदापि हानिर्न भवति नित्यं संपदेव वर्तत इत्यर्थः। कंदरस्थस्य एतद्दरीस्थस्य । दरः भयम् । अकं दुःखम् । न दिशति न प्रयच्छति । 'अकं पापे च दुःखे च' इति विश्वः । भयाभावात्तत्कृतं दुःखमपि नास्तीत्यर्थः। तां भीतिम् । अपास्य । असौ गिरिः । उपास्यताम् । इन्द्रोपहारस्यान्यत्र दाने स यत्किं- चित्कुर्यात्तत्राह-सदा नवा सर्वदा रमणीया । इयं भूमिः पर्वतभूमिः । सदानवा असुरसहिता । तथा च यदीन्द्रः किंचित्कुर्यात्तदा अत्रत्या दानवा एव तद्विरोधिनस्तस्य शिक्षा करिष्यन्तीति भावः ॥ ३३ ॥ समिन्धतेऽस्मिन्नजहत्समाधिका: समाधिकातीतधियः स्थिराशया। स्थिराशयाश्च व्रतिनः सदारसाः सदारसाध्येषु तपःस्ववस्थिताः ॥ ३४॥ समिन्धत इति । अस्मिन् गिरौ। स्थिराशया स्थिरपुरुषार्थमोक्ष- लिप्सया। अजहत्समाधिकाः अजहत् अत्यजन् समाधिः ध्यानं येषां ते तथोक्ताः, सदा समाधिस्था इति यावत् । सममधिकं चातीता धीः येषा- मिति समाधिकातीतधियः, समाभ्यधिकरहितबुद्धय इत्यर्थः । ते समि- न्धते दीप्यन्ते । किंच, सदा रसो विषयाभिलाषो येषां ते सदारसाः । स्थिराशयाः दृढभावाः। व्रतिनः नियमवन्तश्च । सदारसाध्येषु दारसहितैः कर्तव्येषु अमिहोत्रादिषु । तपःसु चान्द्रायणादिषु । अवस्थिताः प्रवृद्धाः॥ वसत्यमुष्मिन्वनदेवताद्धता विभाति भास्वचिलकालिकानना। ।

·यादवाभ्युदये
विचित्ररत्ना महती च मेखला
विभाति भास्वत्तिलकालिकानना ॥ ३५ ॥
वसतीति । अमुष्मिन् गिरौ। अद्भुता आश्चर्यभूता। विभातिभास्वत्ति-
लकालिकानना विभया प्रभया अतिभावान भास्वन्तमतिकान्तः तिलको
रत्ननिर्मितो यस्मिंस्तादृशं अलिकं ललाटं यस्य तत् आननं यस्या इति बहु-
श्रीहिद्वयगर्भबहुव्रीहिः। तथाभूता, वनदेवता वसति। किंच, विचित्ररत्ना।
महती। भास्वत्तिलकालिकानना भास्वती भ्राजमाना तिलकानांपुरकवृक्षा-
णां आलिः पतिः यस्मिन् तत् काननं यस्याः सा । मेखला तटभूमिः
विभाति ॥ ३५॥
तपस्विनामात्मविदां निवासैः
समानभूमावसमानभूमा।
इहाटवी काचनकर्णिकार-
परागतानाप्यपरागताम्रा ॥ ३६ ॥
तपस्विनामिति । तप एषामस्तीति तपखिनः। 'तपःसहस्राभ्या
विनीनी:' इति विनिप्रत्ययः। तेषाम् , आत्मविदां ब्रह्मज्ञानां व्यासादीनाम् ।
निवासैः आश्रमैः । समानभूमौ तुल्यधरणितले तद्वत्पवित्रे । इह गिरौ ।
समानभूमा अनुपममहिमा । काञ्चनकर्णिकारपरागताम्रा काञ्चनाः चम्प-
काः । 'काञ्चनः कर्णिकारे स्याच्चम्पके नागकेसरे' इति विश्वः। कर्णिका-
रा वृक्षोत्पलाख्या वृक्षाः तेषां परागैः ताम्रापि । अपरागताम्रा अपराग-
ताः अनपगताः आम्राः चूतवृक्षाः यस्यां सा तथोक्ता । परागताम्रा
अपरागताम्रा इति श्लेषमूलविरोधाभासद्योतकोऽपिशब्दः । अटवी
वर्तते ॥ ३६॥

·षष्ठः सर्गः। ७७ - । . सरन्सु जातैर्नलिनैः सुजाते- रपां तरङ्गैश्च सुधान्तरङ्गैः। इहासमेऽतिव्रततो समेत मरुत्तुषारः श्रमरुत्तुषारः ॥ ३७॥ सर स्विति । सरःसु कासारेषु । जातैः। सुजातैः उत्तमैः । नलिनै: सुधायाः अमृतस्य अन्तरङ्गैः आप्तैः तत्तुल्यरसैः । अपां तरङ्गैः जलोमिभिश्च । असमे सर्वातिशायिनि । अतिव्रततौ अत्यन्तं व्रततयो वल्ल्यो यस्मि- न् । 'वल्ली तु व्रततिर्लता' इत्यमरः। तस्मिनिह पर्वते। श्रमरुत्तुषारः श्रमरुधः श्रान्तिरोधिनः तुषाराः शीकरा यस्मिन् । तुषारः शीतलः । मरु- त् । समेति आयाति । 'तुषारो हिमभेदेऽपि शीकरे शिशिरेऽपि च' इति विश्वः ॥३७॥ यमभिप्लुतमम्बुधरैरभितः सरसा सरसास रसा सरसा। स्थिरधर्म तया गिरिराद्रियते स मया समयासम या समया ॥ ३८ ॥ यमिति । हे स्थिरधर्म दृढव्रत। अम्बुधरैः मेघैः । अभिप्लुतं अभितः सितम्। यं गोवर्धनम् । अभितः सर्वतः । 'अभितः परितः' इत्यादिना द्वितीया । रसा भूमिः । सरसा सरसा सर्वैः सरोभिः । वीप्सायां द्विरुक्तिः । सरसा जलसहिता । आस बभूव । आसेति बभूवार्थे तिङन्तप्रतिरूपक- मव्ययमिति शाकटायनः । अस गतिदीप्त्यादानेषु' इति धातोर्दीप्त्य- र्थकं वा । सरसेति जातावेकवचनम् । अन्यत्सरसेति पदं रसेन वीर्येण ।

·यादवाभ्युदये नृणाधुत्पादनशक्त्या सहितेति भूमिविशेषणं वा द्रष्टव्यम् । स्वतः सारक्षेत्र- भूता यस्य पर्यन्तभूमिः मेघाभिवृष्टशिखरजलप्रवाहपतनात्तत्र तत्र निष्पन्नैः मरोभिर्जलभूयिष्ठा बभूवेत्यर्थः । स गिरिः । तया रसया हेतुना । मया आद्रियते, तृणजलसमृद्धा भूमिर्गोधनानामपेक्षितेति तदर्थ मयाद्रियत इत्यर्थः । हे समयासम समयेषु शास्त्रेष्वाचारेषु वा अनुपम । या रसा । समया अस्माकं निकटे स्थिता आद्रियत इति पूर्वेण संबन्धः। निकटे तादृशी भूमिरत्यन्तमुपयोगिनीति भावः। 'समयानिकषाशब्दौ समीपे त्वव्यये मतौ' 'रसो गन्धरसे स्वादे तिक्तादौ विषरागयोः । शृङ्गारादौ द्रवे वीर्ये देहधात्वम्बुपारदे' इति च विश्वः ॥ ३८ ॥ प्रणम तमिममचलममर- महितमहितमहितमहित । भजनमलघु विफलमिह न सदयसदय सदय सदय ॥ ३९ ॥ प्रणमेति । अमरमहितम् अमरैः पूजितम् । भूते क्त इति तृतीयासमासः । तमिमं पूर्वोक्तगुणविशिष्टं संनिहितम् । अचलम् । प्रणम प्रकर्षेण नमस्कुरु । अहितमहितमहितेति संबोधनम् । तमयति ग्लप- यतीति तमः । 'तमु ग्लानौ' इति धातोर्ण्यन्तात्पचाद्यच् । 'णेरनिटि' इति णिलोपः । अहेः वृत्रासुरस्य तमः इन्द्रः । स एव हितमः अतिहीनः, इत्युपदेशः । 'हि गतौ ' इति धातोर्विचि हिशब्दो हीनवाची । 'संज्ञापू- वको विधिः इति गुणाभावः । ततस्तमप्प्रत्ययः । तस्य हित हीनपक्षपाति- निति इन्द्रे नन्दस्यादरं त्याजयितुमित्थं संबोधनम् । इह पर्वते विषये। अलघु महत् । भजनं विफलं न सफलमेवेत्यर्थः । सदयसदय, सदय, सद- ·षष्ठः सर्गः । येति त्रीणि संबोधनानि द्वितीयवाक्यान्वयीनि । अयसतः अप्रयतमानस्य भयः यत्नं विना खत एव संपद्यमानः शुभावहो विधिः । सन् विद्यमा- नः अयसदयः यस्येति तथोक्तः, अयत्नलब्धभाग्यशालिनिति प्रथमसंबो- धनार्थः । सतां सत्पुरुषाणाम् अय अभिगन्तः । अयतेः पचाद्यच् । वृद्ध- सेवापरेति द्वितीयसंबोधनार्थः । दयासहितेति तृतीयसंबोधनार्थः । अत्र यमकस्य ह्रस्वत्रिस्वररूपचित्रालंकारस्य च संसृष्टिः । 'स्वरवर्णस्थानबन्ध- गतीनां नियमस्तथा । प्रहेलिका च्युतं गूढमेतच्चित्रं निगद्यते' इत्यष्टविघश्चि- त्रालंकार उक्तः ॥ ३९ ॥ रत्नोपसंघटितशृङ्गफणासहस्रः स्फारोदितस्फटिकरश्मिविशुद्धकायः। नित्यं वहनिजबलेन महीमहीनः पुष्यत्यसौ मधुरिपोरपि भोगयोगम् ॥ ४० ॥ रत्नेति । शृङ्गाणि फणा इव शृङ्गाण्येव फणा इति वा। रत्नैः उपसंघटि- तं संसृष्टं शृङ्गफणानां सहस्रं यस्य तथोक्तः । सहस्रशब्दोऽत्र बाहुल्यपरः। स्फारैःभूरिभिः उदितैः स्फटिकरश्मिभिः विशुद्धकायः शुभ्रदेहः । निजबलेन महीं नित्यं वहन् । हीनो न भवतीत्यहीनः । असौ गिरिः । मधुरिपोरपि भोगयोग स्वयं भूभारहरणेन तस्य नैश्चिन्त्यापादनादुपभोगान्वयम् । पुष्यति संपादयति । इतोऽर्थान्तरमपि प्रतीयते । रत्नोपसंघटितशृङ्गं रत्नोपनि- बद्धानं फणानां सहस्रं सहस्रसंख्या यस्य । स्फारोदितस्फटिकरश्मिरिव विशुद्धकायः। निजवलेन महीं वहन् । अहीनां इनः प्रभुः शेषः मधुरिपोरपि। भोगेन स्वकायेन शयनीयरूपेण योगं पुष्यतीति । ततश्च शब्दशक्त्या प्रतीयमानेनाप्रस्तुतार्थेन प्रस्तुतार्थस्य उपमानोपमेयभावकल्पनाच्छन्द- शक्तिमूलोऽलंकारध्वनिः ॥ ४० ॥ -- ·यादवाभ्युदये मरुद्गणसमाश्रितो मघवरत्ननीलघुति- विभाति वनमालया विततनित्यतुङ्गाकृतिः । कनत्यभिगतः श्रिया कनकरश्मिपीताम्बरः करोति विधृति भुवः कथमसौ न विश्वभरः॥ मरुद्गणेति । मरुद्गणैः देवगणैः । समाश्रितः, विहारभूमित्वात् । मघ- बरत्ननीलद्युतिः इन्द्रनीलरुचिभिः श्यामरुचिः । विततनित्यतुङ्गाकृतिः वि. तता विस्तृता नित्यतुङ्गा सदोन्नता आकृतिर्यस्येति तथोक्तः । तुङ्गानां हि तुगत्वं तदपेक्षया तुङ्गान्तरप्राप्त्यवधिकम् , इह तु एतदपेक्षया तुङ्गस्य कदाप्यभावानित्यतुङ्गेति भावः । असौ गिरिः । असावित्येतस्य प्रधानवा- क्यस्थितस्य सर्वेष्वङ्गवाक्येषु संबन्धः । वनमालया काननपक्क्या। विभा- ति। किंच, कनकरश्मिभिः स्वर्णरुचिभिः पीताम्बरः प्रस्ताकाशः। अत एव, श्रिया शोभया। अभिगतः। कनति दिप्यते । किंच, भुवः भूमेः । विधृति धारणं करोति । असौ इत्थंभूतो गिरिः । कथं न विश्वंभरः, विश्वंभरो वि- ष्णुरेवेत्यर्थः । विष्णुरपि देवगणैः समाश्रितः, इन्द्रनील इव श्यामलद्युतिः, विततशाश्वततुङ्गाकृतिः, वनमाला वैजयन्त्या विभाति । कनकरश्मिभि- रिव पीतवर्णेनांशुकेन युक्तः, श्रिया कमलया अभिगतः कनति । भुवश्च, नायिकाया विधृतिं सुखं करोति । 'धृतिः सौख्येऽपि धारणे' इति यादवः । अत्र मरुद्गणसमाश्रितत्वादिसाधनेन पर्वतस्य विष्णुरूपत्वं साधितमिति श्लेषसंकीर्णोऽनुमानालङ्कारः ॥ ४१ ॥ मुहुरवधीरितोऽपि भजतीह युवा गणय- न्हितमतिभूरितानवसुधे वनितां तरसा।

·षष्ठः सर्गः। ८१ सपदि विहाय मानमियमृच्छति तं प्रति सा हितमतिभूरिता नवसुधेव नितान्तरसा ॥ ४२ ।। मुहुरिति । अतिभूरितानवसुधे अतिभूरिः बहुसुवर्ण: तानो विस्तारो यस्याः सा वसुधा यस्य तस्मिन् । 'भूरि प्राज्यसुवर्णयोः' इति विश्वः । इह गिरौ । मुहुः अवधीरितोऽपि पुनःपुनर्निरस्तोऽपि । युवा। हितं गण- यन् तस्य संगमेन स्वस्य हितमाकलयन् । तरसा वेगेन शीघ्रम् । वनितां भजति अनुनयेन सेवते । प्रतिसंहितमतिभूरिता सद्य एव यूनः स्वयमनुनयेन उपगताया मतेस्तदिच्छाया भूरिता बाहुल्यं यया. प्रतिपिच्छा उपगतक aur ·८२ यादवाभ्युदये मदेन दन्तुरा उन्नतास्तत्प्रवाहवन्तः ये दन्तिघटानां करिसमूहानां करटक- टाहाः करटा गण्डाः कटाहा भाजनविशेषा इवेत्युपमितसमासः। 'काके- भगण्डौ करटौ' इत्यमरः । तेभ्यो वहन्तः निर्यन्तः ये घनाः सान्दाः शीकराः अम्बुकणाः तैः शीभरिताः स्फारीकृताः। मरुतः। वहन्ति वान्ति । 'शीभृ कत्थने' इति धातोरौणादिकेऽरण्प्रत्यये शीभरशब्दः पवर्ग- चतुर्थयुक्तः। 'शीभरः स्फाररम्ययोः' इति कोशकाराः । आद्यविशेषणेन मरुतां सौरभ्यं द्वितीयेन शैत्यं तेनैव गजघटाभिघातद्योतनेन मान्द्यं च प्रतिपादितम् । वृत्त्यनुप्रासः शब्दालंकारः॥४३ ॥ ..

·षष्ठः सर्गः । गिरिभजनोदितप्रियविकासमये समये जनितनभः प्रचारजलपत्रिदशैस्त्रिदशैः। सह यदि नः समेति हरिरप्रतिघनतिघः प्रतिहतिमेतु दुष्टवधदोहलिना हलिना ॥ ४५ ॥ एवं कृते यदीन्द्रः प्रकुपितो हन्तुमागच्छेत्तदा कस्तस्य नियन्ता तत्राह- गिरीति । गिरिभजनेन उदितस्य प्रियस्य प्रीतेर्विकासः समृद्धिः तन्मये तत्प्रचुरे समये, गिरिपूजानन्तरकाले । हरिः इन्द्रः। अप्रतिघ- प्रतिघः अप्रतिघातकोपः विषयविवेक बिना अस्मास्वपि सुलभकोपः सन्। 'प्रतिघौ रुट्प्रतीघातौ' इति यादवः । जनितनभःप्रचारजलपत्रिदशैः जनितनभःप्रचाराः इदंप्रथमतया संपन्नगगनप्रचाराः ये जलपत्रिणः शैश- वादज्ञाः पत्रिणः तेषां दशेव दशा येषां तैः, शकुन्तशिशुवद्गगनचारमा- त्रेण विलक्षणैः वस्तुतो बललेशहीनैरिति भावः । त्रिदशैः देवैः सह । नः अस्मान् । यदि समेति । तदा । दुष्टदधदोहलिना दुष्टवधेष्वभिलाषवता । 'दोहलं दौहृदं छन्दः' इतीच्छापर्यायेष्वमरशेषः । हलिना बलदेवेन । प्रतिहतिमेतु ॥ ४५ ॥ प्रत्यक्षं गोत्रमासन्नं किमनादृत्य गोधनैः । अदृश्यो गोत्रभिकश्चिद्गतः स्वर्ग गवेष्यते ॥४६॥ प्रत्यक्षमिति । गोधनैः गोपालैः कर्तृभिः। प्रत्यक्षं आसन्नं प्रत्यक्ष- त्वेऽप्यदूरस्थम् । गोत्रं पर्वतम् । अनादृत्य । अदृश्यः परोक्षः । वर्ग गतः खर्गरूपं दूरं देशं गतः। कश्चित् अप्रसिद्धः। गोत्रभित् इन्द्रः। किं ।

·८४ यादवाभ्युदये गवेष्यते किमिति पूजार्थमन्विध्यते । संनिकृष्टे परिदृश्यमाने च पूज्ये स्थिते तमतिक्रम्य अतादृशस्य कस्यचिदप्रसिद्धस्य पूजार्थे गवेषणमयुक्त- मिति भावः । गोत्र स्वकुले पूज्ये स्थिते तमनादृत्य गोत्रभित्तद्विरोधी गवेष्यते इत्ययुक्तमिति गोत्रगोत्रभित्पदाभ्यां गम्यते ॥ ४६ ॥ अहार्यो विविधैर्भोगैराकर्षन्विबुधानपि । अपरिच्छिन्नमूलोऽसौ ससारः सर्वदुःखकृत् ।। ४७॥ अहार्य इति । विविधैः भोगैः । विबुधानपि खर्गे महाभोगयुक्ता- न्देवानपि आकर्षन् । स्वर्गादप्यधिकभोगयुक्त इति भावः। अपरिच्छिन्न मूलं भूतलान्तःप्रविष्टो भागो यस्य सः । सारभूतैः रत्नादिभिः सहितः । अहार्यः पर्वतः । सर्वदुःखकृत् सर्वदुःखं कृन्तति च्छिनत्तीति तथोक्तः । कृती छेदन इति धातुः । एतदुपजीविनां किमपि दुःखं न भवतीत्यर्थः ससार इत्यत्र संसार इति बिन्दुयोगेनार्थान्तरं प्रतीयते । विविधै- भॊगैरहार्यः भोगनिषेवणेऽपि न जातु कामः कामानाम्-' इति न्यायेन रागस्यैवाभिवृद्धैः तैरप्यनुच्छेदनीयः। विबुधान्प्राज्ञानप्याकर्षन् । अनादित्वादपरिच्छिन्नमूलः संसारः सर्वदुःखं करोतीति एवं प्रकृतार्थानुप- युक्तबिन्दुयोगेन पाठादिह बिन्दुमती शब्दालंकारः । इदं बिन्दुच्युतकं केचिद्वयवहरन्ति ॥ ४७ ॥ नन्द गोपप्रभो धमैत्रज वृद्धार्य सद्गतिम् । भज तामेव बुद्धाद्रिं तनु नाणे रतिं गवाम् ॥ ४८ ।। नन्देति । हे गोपप्रभो । धर्मैः । नन्द संतुष्टो भव । वृद्ध ज्ञानादिभिर- धिक । आर्य महाकुलीन । 'आर्यः कौलेयको जात्यः कुलीनः कुलजो हि ·षष्ठः सर्गः । ८५ सः' इति यादवः । सद्गतिम् उत्तमं शरण्यं व्रज। का सद्गतिस्तत्राह- भजेति । अद्रिमेव तां सद्गतिं बुद्ध्वा भज । गवां त्राणे । रतिम् अभिरतिम्। तनु कुरु । गवां त्राणं च गिरिप्रसादलभ्यमिति भावः । अत्र नन्दगोपेति व्रजवृद्धति च एकसंबोधनपरतया भजतामिति शत्रन्ततया तनुनाणेति कवचपरतया च झटिति प्रतीतेः क्रियाचतुष्टयवञ्चिका प्रहेलिका। दुर्वि- ज्ञानार्थी प्रहेलिका नाम ॥ ४८ ॥ नानाफलवनालीके नालीकेद्धामितोदके । तोदके च क्षुधामत्र धाम त्रस्तहितं विदुः॥ ४९ ॥ नानेति । नानाफला द्राक्षाखजूराद्यनेकविधफला वनानां आली पङ्क्तिर्यस्मिन् । 'नवृतश्च' इति कप्प्रत्ययः । नालीकैः पद्मः इद्धं शोभमा- नम् अमितं बहु उदकं यस्मिन् । 'जिइन्धी दीप्तौ' इति धातोः ‘भीत: क्तः' इति वर्तमाने कः । अत एव, क्षुधां तोदके नाशके । अत्र गिरौ। धाम स्थानमावासम्। त्रस्तहितं त्रस्तानां भीतानां हितं पथ्यम्। विदुः अव- गच्छन्ति । वृद्धा इति शेषः । 'विदो लटो वा' इति लटो झेरुसादेशः ॥४९॥ सहसा सह साथैर्मा तरसेतरसेवनम् । तनु तात नुताद्वज्री न गतो न गतोऽर्च्यताम् ॥ ५० ॥ सहसेति । हे तात। साथैः संधैः बन्धुकुलै: सह । तरसा वेगेन बलेन चा। 'तरसी बलरहसौ' इति यादवः। सहसा अतर्कितम् । इतरसेवनं मा तनु । हठादविचार्य नगव्यतिरिक्तपूजां माकुर्वित्यर्थः । वज्री इन्द्रः । नुतात् मया स्तुतात् । नगतः “पर्वतात् तदपेक्षया । अर्च्यताम् । न गतः न प्राप्तः ॥ ५०॥ .

·८६ यादवाभ्युदये जुषतामिह धीः सूर्यसमा हि तव सुन्दरीम् । रक्षार्थमिह यक्षेण समाहितवसुं दरीम् ॥ ५१ ॥ जुषतामिति । इह जगति । सूर्यसमा सूर्यवदखिलार्थप्रकाशनस- मर्था । तव धीः । इह गिरौ। सुन्दरी मनोहराम् । गौरादित्वान्डाए । यक्षेण कुबेरेण । रक्षार्थ समाहितवसुम् इदमतिगुप्तस्थलमिति निक्षिप्तध- नाम् । दरी गुहाम् । जुषतां सेवताम् । अत्र वासाय तव चित्तं रज्यत्वि- त्यर्थः । सूर्यसमा होत्यत्र हिर्यमकनिर्वाहार्थं प्रयुक्तः प्रसिद्धिपरत्वेन योज- नीयः ॥५१॥ सभाजनं वदाम्येतद्गव्यैः सरसभाजनम् । सभाजनं गिरेरर्थ्य स्ववृत्त्युल्लासभाजनम् ॥ ५२ ॥ सभाजनमिति । सभायां स्थितं जनम् । एतत् वक्ष्यमाणम् । वदामि । गव्यैः दधिक्षीरादिभिः । सरसानि सद्रवाणि भाजनानि भाण्डा- नि यस्मिंस्तथोक्तम् । स्ववृत्तेर्योगक्षेमरूपाया उल्लासस्य अभिवृद्धेः भाज- नम् प्रापकम् । गिरेः सभाजनं प्रीणनम् । अयं नन्दं प्रति प्रार्थनी- यम् ॥ ५२ ॥ भवता भवतापघ्ने भाविते भावितेजसा । मुतरा सुतरामस्मिन्सुरभीः सुरभीश्वर ॥ ५३ ।। भवतेति । हे सुरभीणां गवामीश्वर । 'आर्या गौर्माहेयी सुरभिर्बहुला च सौरभेयी च ' इति हलायुधः । भवतापघ्ने पुण्यक्षेत्रत्वात्संसारतापहरे। 'अमनुष्यकर्तृके च' इति टक् । 'गमहनजन' इत्यादिना उपधालोपः। 'हो हन्तेः-' इति कुत्वम्। अस्मिन्गिरौ। भवता । सुतरां भाविते पूजिते ·षष्ठः सर्गः। सति । भाविना तत्प्रसादाद्भविष्यता तेजसा प्रभावेण पराक्रमेण वा। 'तेजो धाम्नि पराक्रम' इति विश्वः। सुरादिन्द्रात् भीः। सुतरा सुखेन तरितुं शक्या ॥५३॥ बहुविद्भयः समग्राहि समग्रा हि मतिस्त्वया । अतोऽन्यजनसंदिग्धे न संदिग्धे हिताहिते ॥ ५४ ॥ बहुविद्भय इति । त्वया । बहुविद्भयः बहुश्रुतेभ्यः। समग्रा । मतिः। समग्राहि । सम्पूर्वाद्रहः कर्मणि लुङ् । हिरुक्तार्थप्रसिद्धिद्योतकः । अतः कारणात् । अन्यजनेन मन्दबुद्धिना इतरजनेन संदिग्धे संशयिते । हिताहिते इष्टानिष्टे । द्वंद्वैकवद्भावे सप्तमी। न संदिग्धे तव मतिः संदेहं न. भजति । मत्यैव सम्यगमुमर्थमालोचयति भावः ॥ ५४ ॥ गोवर्धनप्रकाशिन्या गोवर्धनसमाख्यया। समक्षेऽपि गिरेरस्य समक्षेपि क्षमा स्तुतिः॥ ५५ ॥ गोवर्धनेति। गोवर्धनप्रकाशिन्या गवां संवर्धनं, तत्प्रकाशिन्या । ताच्छीलिको णिनिः । गोवर्धनसमाख्यया गोवर्धन इति संज्ञया। अस्य गिरेः। समक्षेऽपि क्षमा देवतारूपत्वात्प्रत्यक्षेऽपि कर्तुमुचिता । स्तुतिः अस्माकमयं रक्षक इति गुणकथा । समक्षेपि. संक्षेपेण दर्शिता। संपूर्वा- रिक्षपेः कर्मणि लुङ् ॥ ५५ ॥ वयं धेनुशतैः सार्धमत्रासंकटकान्वयाः। अन्वभूम निराबाधमत्रास कटकान्वयाः॥५६ ॥ वयमिति । वयम् । अत्र गिरौ। कटकान्वयाः कटके गिरिनितम्बे अन्वयः संबन्धो वासरूपो येषां तथाभूताः । असंकटकान्वयाः संकटर- ·यादवाभ्युदये हितवंशाः । बहूनां वंश्यानामेकत्र वासेऽपि आवासवैपुल्यात्संबाधरहिताः सन्तः । धेनूनां शतैः सार्धम् । निराबाधं वृष्टयातपादिबाधरहितं यथा तथा । अत्रासम् अभयम् । अन्वभूम । वर्षानिदाघयोरिति भावः । तथा चाभयदातृत्वेनाप्ययं पूज्य इत्याशयः ॥ ५६ ॥ अनन्तमहिमा सोऽयं समस्तवसुधाधरः । मौलिमण्डनमस्येन्दुः समस्तव सुधाधरः ॥ ५७ ॥ अनन्तेति । समस्तवसुधाधरः अखिलभूमण्डलधारकः । सोऽयं गि- रिः। अनन्तमहिमा। किं च सुधाधरः अमृतधारकः । अत एव आहा- प्दकत्वात् , तव समः । इन्दुः । अस्य गिरेः । मौलिमण्डनम् । तथा उन्न- तोऽयमित्यर्थः ॥ ५७ ॥ तपोधनैरयं शैलो महाभाग महीयते । गोधनैरपि न त्वत्र महाभागम हीयते ।। ५८ ।। तपोधनैरिति । हे महाभाग महान्भागो भाग्यमस्येति तथोक्तः । 'भागो भाग्ये रूपकार्थे चतुर्थाशैकदेशयोः' इति रत्नमाला । अयं शैलः। तपोधनैः महीयते पूज्यते । महिः कण्ड्यादिपठितः पूजार्थः । हे महाभागम महानामुत्सवानाम् आभायास्तेजसश्च आगम प्राप्य। आगम्यते आसा. द्यते इत्यागमः । 'अकर्तरि च कारके-' इति कर्मण्यण्प्रत्ययः । 'मह उद्धव उत्सवः' इत्यमरः । अत्र पर्वते। गोधनैरपि । न तु हीयते नैव हीयते ॥ ५८ ॥ रोधोरोधोज्झितैरेतैरुत्सैरुत्सैकतैरसौ। महीमहीनां तनुते ग्रावागावाप्ततारकः ।। ५९ ॥ ।

·षष्ठः सर्गः। ८९ । रोध इति।अग्रावाप्ततारकः शिखरस्पृष्टनक्षत्रः। असौ। ग्रावा पर्वतः । ग्रावाणौ भूधरोपलौ' इति यादवः । रोधोरोधोज्झितैः कूलप्रतिबन्धर- हितैः कूलंकषैः । उत्सैकतैः उद्गतसैकतैः । एतैः । उत्सैः प्रस्रवणजलैः । 'उत्सः प्रस्रवणं वारि' इत्यमरः। महीं भुवम् । अहीनां संपूर्णाम् । तनुते॥ धिषणातीत धिषणा लोकनीत्यास्तु लोकनी । सुधरेऽस्मिन्वसुधरे तात तेजस्वितातते ॥ ६० ॥ धिषणातीतेति। हे धिषणातीत बुद्ध्या बृहस्पतिमतिक्रान्त । तात जनक । वसुधरे धनानां धारके । तेजखितया प्रभावत्तया तते विस्तीर्णे। अस्मिन् सुधरे उत्तमपर्वते विषये। धिषणा तव बुद्धिः । लोकनीत्या लोकन्यायेन । लोकनी लोकनकरणी । अस्तु । इम लोकोत्तरबुद्धिवृत्त्या लोकयेत्यर्थः ।। ६.॥ पादपादभ्रपर्यन्ता दीनादीनामसौ गतिः। गोप गोपनयोग्यास्मिन्कान्ता कान्तारभूराप ॥६१॥ पादपति । हे गोप । अस्मिन्गिरौ । पादपादभ्रपर्यन्ता वृक्षबहुलपरि. सरा। दीनादीनाम् अनाथप्रभृतीनामनुकम्प्यानाम् । गतिः शरण्यभूता । फलमूलादिना तेषां पोषणात् । कान्ता मनोहरा । असौ । कान्तारभूरपि वनभूरपि । ‘कान्तारमुपसर्गादौ वने दुर्गमवर्त्मनि' इति विश्वः । गोपन- योग्या अस्माकं रक्षणे समर्थेत्यर्थः ॥ ६॥ इह पुष्पौघनिष्पन्नव्रजामोदे वने हिते। भृशमुत्सवसंतोषं व्रजामो देवनहिते ॥ ६२ ॥ इहेति । पुष्पौघनिष्पन्नव्रजामोदे स्वकीयपुष्पप्रकरसंपन्नगोकुलसौरभे।

·यादवाभ्युदये क देवनस्य क्रीडायाः ईहिते, क्रीडार्थमीप्सिते इत्यर्थः । हिते गोसंवर्धना- दिना अस्मदनुकूले। इह वने। भृशम् । उत्सवसंतोषं गिरिपूजोत्सवानन्दम् । व्रजामः प्राप्नुमः इति हेतोरिह स्थित्वा गिरिपूजां करिष्याम इत्यर्थः । वर्तमानसामीप्ये लट् ॥ ६२ ॥ प्रयतस्व गिरेरस्य व्रजदेव सभाजने । खपुष्पकल्पे मा भक्तिं व्रज देवसभाजने ॥ ६३ ॥ प्रयतस्वेति । हे व्रजदेव गोकुलराज । 'देवो राज्ञि सुरेऽम्बुदे' इति रत्नमाला । अस्य गिरेः । सभाजने प्रीणने । प्रयतख प्रवर्तख । खपुष्प- कल्पे गगनकुसुमतुल्ये अकिंचित्करतया तन्निर्विशेषे । देवसभाजने सुरस- भास्थिते इन्द्रादिजने । भक्ति मा व्रज मा गाः । निषेधार्थकः केवलमा- शब्दोऽयमिति तद्योगेन लोडपपत्तिः ॥ ६३ ॥ देवस्थानमिवेन्धानं परायणमवारितम् । गोवर्धनमवेह्येनं नारायणमिवागतम् ॥ ६४ ॥ देवस्थानमिति। देवस्थानं वर्गमिव । इन्धानं दीप्यमानम् । अवा- रितं परायणं शरणार्थिनामनिवारितमाश्रयम् । 'त्रिषु स्यात्तत्परेऽभीष्टेऽ. प्याश्रयेऽपि परायणम्' इति कोशकाराः। एनं गोवर्धनम् । आगतं पूजाग्रहणाय स्खयमुपस्थितम् । नारायणमिव । अवेहि जानीहि । अयं बन्धश्चित्रेषु गोमूत्रिकाबन्धः । 'वर्णानामेकरूपत्वं यद्येकान्तरमर्धयोः । गोमूत्रिकेति तां प्राहुर्दुष्करं तद्विदो यथा' इति दण्डी। अस्यायं रचना- क्रमः। श्लोकस्य द्वे अर्धे पक्किद्वये विलिख्य प्रथमार्धाद्यक्षरं द्वितीयार्धद्वि- तीयाक्षरमित्यादिक्रमेण प्रथमाधै अयुग्माक्षराणि द्वितीयाधं युग्माक्षराणि च गृहीत्वा प्रथमा) वाचयेत् । एव द्वितीयार्धायक्षरं प्रथमाद्वितीयाक्षर- ·षष्ठः सर्गः । मित्यादिक्रमेण द्वितीयार्धे अयुग्माक्षराणि प्रथमार्धे युग्माक्षराणि च गृहीत्वा द्वितीयाधं वाचयेत् । एवं सति प्रथमार्धरूपतया द्वितीयाधरूप- तया च वाच्यमानलिपिविन्यासो गोमूत्ररेखावदनृजुरूप एव भवति । अतोऽयं गोमूत्रिकाबन्धः । अत्र बन्धानुरोधादवेहीति गुणयुक्तः पाठः । न च ‘एत्येधत्यूठसु' इति वृद्धिप्रसक्तिः। अनेजादित्वात् । न चाडुपश्ले- षेण एजादित्वेऽपि वृद्धिः। तदा 'ओमाडोश्च' इति पररूपत्वस्यैव प्राप्तेः । अतो वृद्धियुक्तः पाठः प्रामादिकः । उक्तं च वामनेन 'अवेहीति बृद्धिर- वद्या' इति ॥ ६४ ॥ मोघाशो मघवान्देवः स्यादनत्यस्य सादने । मेघानाममि वा भावः सादमेत्यद्रिसादने ।। ६५ ॥ मोघाश इति । मघवान् देवः इन्द्रः । अत्रत्यस्य अत्र वसतो अव्ययात्त्यप्' इत्यत्रशब्दाच्छैषिकस्त्यप्प्रत्ययः । सादने हिं- सने मारणे । 'मारणे मृतसंस्कारे गतौ द्रव्येऽर्थदापने । निर्वर्तनोपकरणा- नुव्रज्यासु च सादनम्' इत्यमरः । मोघाशः स्यात् निष्फलाशो भवेत् । ननु मेघानां प्रेरणेन महावृष्ट्या गोकुलं बाधेतेत्यत आह-मेघाना- मिति। मेघानां भावः उदयोऽपि । अद्रिसादने अस्माकमद्रिप्राप्तौ सत्याम् । सादम् एति अवसादं प्राप्नोति । वाकारोऽत्र विकल्पे । यदीन्द्रो हन्तुमागच्छेद्यदि वा मेघा: प्रादुर्भवेयुः; उभयमपि व्यर्थीभवेदित्यर्थः । अयमपि गोमूत्रिकाबन्धः ॥ ६५ ॥ अचञ्चलाङ्गसत्ताकश्चलाचलघनाततः । अचलः कस्य नाकल्यः साध्यानन्दस्य सिद्धिकृत् ।। अचश्चलेति। अचञ्चला स्थिरा अङ्गानां सत्ता सद्भावो यस्येति जनस्य ।

·९२ यादवाभ्युदय १ तथोक्तः । ' शेषाद्विभाषा' इति कप । चलाचलैः चञ्चलैः घनैः मेघैः आततः। 'चलं लोलं चलाचलम्' इत्यमरः। साध्यानन्दस्य सिद्धि- कृत् देवगणविशेषाणामानन्दस्य संपादकः, विहारभूमित्वात् । यद्वा अन्यत्र यत्नेन साधनीयानन्दस्य यत्नं विना सिद्धिकृत्सर्वभोग्यद्रव्यसमृद्धः । अचलः। कस्य । न आकल्यः नाकलनीयः पूजनीयो न भवति । सर्वस्यापि पुजनीय इत्यर्थः । अयं स्थानचित्रेषु त्रिस्थानश्लोकः कण्ठतालुदन्तरूपस्थानत्रय- मात्रभववारब्धः ॥ ६६ ॥ अगः सनग आसन्नः सालताललताततः। सततं संहतघनः संगतानन्दसाधकः ॥ ६७ ।। अग इति । सनगः पर्यन्तपर्वतसहितः। आसन्नः अस्मनिवासस- निकृष्टः । सालास्तालाश्च वृक्षविशेषाः, लता वल्ल्यः, ताभिः आततः । सततं संहतघनः औन्नत्यात्संश्लिष्टमेघः । अगः । संगतानां आनन्दस्य साधकः । अयं द्विस्थानश्लोकः ॥ ६७ ॥ अहहाङ्ग खगङ्गाकगाहकाङ्गाङ्कगागकः । अघाकागाङ्गकागाङ्कगाङ्गकागखगाङ्गकः॥ ६८ ॥ अहहेति । अहहेत्याश्चर्ये । 'अहहाद्भुतखेदयोः' इति यादवः । अ- शैत्यामन्त्रणे। खगङ्गाकगाहकाङ्गाङ्कगागकः खगङ्गायाः आकाशगङ्गायाः आकः प्रवाहः तस्मिन् गाहकानाम् अवगाहनं कुर्वतां देवानाम् अङ्गानि तेषाम् अङ्कान् लाञ्छनानि वस्त्राभरणानि गताः प्राप्ताः अङ्कगाः । गमेर्डः। तथाभूताः अगा वृक्षा यस्मिन्स तथोक्तः । समासान्तः कप् । अघाका- गागकागागागकागखगाशकः अघं पापं तत्फलम् अकं दुःखं च तदु. भयमेव अगाङ्गं वृक्षावयवः तस्य, कागः कं शिर आगच्छतीति काग:

·षष्ठः सर्गः । अङ्कः चिह्नं यस्य स तथोक्तः । शिरसि विसर्पणशीलधूमवान् धूमध्वज इति यावत् । एतावता पापदुःखेन्धनानिरिति गाङ्गकस्य विशेषणं प्राप्तम्। तस्मिन् गाङ्गके गङ्गासंबन्धिनि जले अगन्ति विहरन्तीत्यगाः । 'अग क- ल्याणविहारयोः' इति धातोः पचाद्यच् । ते च ते खगाश्च तेषां अङ्गकः प्राप्ता 'अगि गतौ' इति धातोवल् । आकाशगङ्गायां विहरमाणान् पक्षिणः प्राप्त इत्यर्थः । एवं विशेषणद्वयेनापि पर्वतस्यात्यौनत्यमुक्तम् । एवं क्वचिन्मूल- कोश एव व्याख्यानं दृष्टम् । अस्य श्लोकस्य पाठशुद्धरत्यन्तदुर्निश्चयतया श्रोतॄणामनुग्रहाय प्रायः कविनैव व्याख्यातम् । तत्र 'अग कल्याणवि- हारयोः' इति धातुः प्रसिद्धधातुपाठतद्वृत्यादिषु न दृष्टः । तथापि शिष्ट- व्यवहारादादरणीयः। विधान्तरेणापि विशेषणद्वयं वयं व्याचक्ष्महे । खगङ्गाके आकाशगङ्गाजले गाहकानां देवानाम् अङ्गम् अन्तिकम् अङ्कते गच्छतीत्यङ्गाङ्कम् । ' अझं गात्रान्तिकोपायप्रतीकेष्वप्रधानके। देशभेदे तु पुंसि स्यादशैत्यामन्त्रणेऽव्ययम्' इति रत्नमाला । 'अकि गतौ' इति धातोः कर्मण्यण् । तथाभूतं गं गानं येषाम् । गायतेर्घअर्थे कः । तथाभूता: अगाः वृक्षाः यस्मिन्स तथोक्तः। समासान्तः कप् , स्वार्थे कनिति वा । अनेन कल्पवृक्षप्रचुरे मन्दाकिनीतटेऽपि एतद्भिरितरूणां सौभाग्यं गायन्तीति कल्पवृक्षेभ्योऽप्येषामतिशयो व्यज्यते । अघस्य आकः प्रवाह एव अगस्य पर्वतस्य अङ्गमेकदेश इति वा अगा वृक्षा अङ्ग- मस्येति वा अगाङ्गं वनम् , तस्य कागाङ्कः के वायौ अगति कुटिलं गच्छति इति कागः। 'मारुते वेधसि ब्रध्ने पुंसि कः कं शिरोऽम्बुनोः' इत्यमरः । 'अग कुटिलायां गतौ' इति धातोः पचाद्यच् । तथाभूतः अङ्कः चिहं अस्येति तथोक्तः वायुसाहित्यात्कुटिलविसर्पिधूमो धूमध्वज इत्यर्थः । एतावता पापसंचयवनस्य वायुसहितो वह्निरिति विशेषणं प्राप्तम् । तथा - भूता गा उक्तिः पासोऽन्वहं शक्त्या महायज्ञक्रियाक्रमे। नाश- १ ।

·यादवाभ्युदये यत्याशु पापानि महापातकजान्यपि ' इति स्मरणात् । गा इति गयातेः संपदादिक्विम् । यद्यपि तस्य गाने प्रसिद्धिः, तथापि 'गै शब्दे' इति सा- मान्येनानुशासनात् ‘संभवैतिह्ययुक्तानि तानि पौराणिका जगुः ‘गीत- श्चायमर्थोऽङ्गिरसा' इत्यादिप्रयोगदर्शनाच उक्तिमात्रमपि तदर्थः । ‘ग गीते गा च गाथायां गो गन्धर्वगणेशयोः' इति रत्नमाला। सा अङ्ग गात्रं यस्य सः त्रयीतनुः सूर्यः तस्य के शिरसि आगच्छतीति कागः खगः वायुः ज्योतिश्चक्रं भ्रमयन्सप्तमस्कन्धः प्रवहानिलः । 'पक्ष्यध्वनिलाः खगाः' इति यादवः । तस्य अङ्गकः प्राप्ता तावत्पर्यन्तमुन्नत इत्यर्थः । अथवा विधान्तरेण श्लोको व्याख्यायते । अहहाङ्गख अं विष्णुं जिहते प्रपद्यन्ते ये तान्नन्ति ये तेषामङ्गं शिरःप्रभृति खायति हिनस्तीति नन्दसंबोधनम् । 'ओहाङ् गतौ' 'आतोऽनुपसर्गे कः।' हन्तिधातोः क्किप् । 'खै कदने' इति धातोरपि कः । कदन हिंसा । गङ्गाया आकस्य प्रवाहस्य गां गतिम् । 'गाङ् गतौ' इति धातोः संपदादिक्किप् । जिहीते प्रपद्यत इति गङ्गाकगाहम् । तथाभूतं काझ शिरोरूपमङ्गं शिखरम् , तदे- बाङ्कः चिह्न गच्छति भजतीति अङ्कगः, ताक् अगो हिमवान् , त किरति क्षिपति माहात्म्येन तिरस्करोतीति तथोक्तः। किरतेर्विचि गुणे च रेफान्तम् । इदं पर्वतविशेषणम् । अघाकागागकेत्यषि संबोधनम् । अघस्य अकागः अकरणम् । 'कगे नोच्यते' इति धातोः घम् । नञ्स- मासः । नोच्यते अस्थायमर्थ इति न कथ्यते, क्रियासामान्यमर्थ इति व्याख्यातम् । तस्मिन् अङ्गमुपायं कायति वदतीति । 'कै शब्दे' इति धातोः कः । अगाङ्कगाङ्गकागेत्यपि संबोधनम् । अगाः गतिरहिताः पापिनः, तानप्यङ्कयति गति प्रापयतीत्यगाङ्का गाः गानमुक्तिर्वा यस्य तस्य भगवतः अङ्गमन्तिकमेवाङ्गकमागच्छतीति तथोकः, भगवत्सेवा- परेत्यर्थः । खगाङ्गकः खगमभ्रंलिहमङ्गमस्येति इदमपि पर्वत. + ·षष्ठः सर्गः । विशेषणम् । व्याख्यात्रयेण पर्वतविशेषणानामुत्तरश्लोकेन संबन्धः । अयमेकस्थानश्लोकः : कण्ठयमात्रारब्धः ॥ ६८ ॥ रजतगैरिकरनगणैरयं कनति कान्तलताञ्चितकाननः । त्रिजगदेकनिधानतयाधिक- स्त्रिदशराजधराधरतल्लजात् ॥ ६९ ॥ रजतेति । कान्ताभिः लताभिः अञ्चितं पूजितं काननं यस्य सः। त्रिजगदेकनिधानतया जगत्रयस्याप्ये कावासभूमितया । त्रिदशराजधरा- धरतल्लजात् इन्द्रावधिष्ठितात्पर्वतश्रेष्ठात्सुमेरोरपि । अधिकः । द्युलोकजन- मात्रनिवासाज्जगत्रयनिवासोऽतिरिच्यत इति भावः। 'मतल्लिका मच- र्चिका प्रकाण्डमुद्धतल्लजौ । प्रशस्तवाचकान्यमूनि' इत्यमरः । अय गिरिः रजतगैरिकरनगणैः रूप्यसुवर्णमणिनिकरैः । 'सुवर्णेऽपि च गैरिकम्' इत्यमरः । कनति दीप्यते । निरोष्ठयोऽयं श्लोकः ओष्ठयं विना स्थानचतु- टयप्रभववारब्धः ॥ ६९ ॥ सहेत पर्वतोऽयं वो गोप्तुं कचन कन्दरे । अदरिद्रा वसामोऽत्र सर्वहेतोरिवोदरे ।। ७० ॥ सहेतेति । अयं पर्वतः । वचन कन्दरे यत्र क्वाप्येकस्यामेव गुहायाम्। वः सर्वानपि युष्मान् । गोप्तुं रक्षितुम् । सहेत शको भवेदित्यर्थः । अत एव, सर्वहेतोः जगज्जनकस्य महापुरुषस्य । उदर इव अन पर्वते । अदरिद्राः अवकाशादिष नावियरहिताः । वसामः । अत्र चतुर्थपादाक्षराणां पादत्रयेऽपि तत्र गोढचतुर्थो नाम गूढचित्रेषु शब्दालङ्कारः ॥

·यादवाभ्युदये घनाघना घनाघनाद्भुतेह शाखिसंततिः । वनावनावनावनानुरूपसत्फलावृता ॥ ७१ ॥ घनेति । इह पर्वते। वनावनौ काननभूमौ। घना निरन्तरा। अघना काठिन्यरहिता कोमला। घनाघनाद्भुता वर्षकाम्बुदवदाश्चर्यभूता तद्वच्छ्यामला । शाखिसंततिः वृक्षपङ्क्तिः । अनावनानुरूपसत्फलावृता अनानां प्राणिनामवने रक्षणे अनुरूपैः सत्फलै: उत्तमफलैः आवृता सर्वत्र परीता। 'घनाः कठिनसंघातमेघकाठिन्यमुद्राः ' 'घनाघनो मत्तगजे वासवे वर्षकाम्बुदे' इति च यादवः । प्रमाणिकावृत्तमिदम् ॥ ७१ ॥ वृतेह भाति हेमभूर्नमेरुणा समन्ततः । प्रतीहि नैनमद्भुतं न मेरुणा समं ततः ॥ ७२ ।। वृतेति । इह पर्वते । समन्ततः परितः । नमेरुणा वृक्षविशेषेण । वृता । 'छायातर्नमेरुः स्यात् ' इति शब्दार्णवः। हेमभूः काञ्चनभूमिः । भाति । ततः काञ्चनमयत्वाद्धेतोः । अद्भुतम् । एनं पर्वतम् । मेरुणा सम- म् । न न प्रतीहि जानीह्येवेत्यर्थः ॥ ७२ ॥ इह प्रभूतवाहिनीवने वने वने वने। फलेन भूयते स्वयं नतेन तेन तेन ते ॥ ७३ ॥ इहेति । इह पर्वते । प्रभूतवाहिनीवने प्रचुरनदीजले । वने उज्ज्व- ले। 'वन याचने च ' इति धातुः, चकारात्प्रकृतदीप्त्यर्थोऽपि । ततः पचायच् । वने वने कानने कानने वीप्सायां द्विर्भावः । ते तव । तेन तेन अभीप्सितेन । फलेन । खयं नतेन स्वातुन । भूयते प्रतिवन त्वदभीप्सितानि सर्वाणि फलानि स्वयमेव जय इदम ·षष्ठः सर्गः । . .. अहार्यमेतिचेतनासितासितानराज ते । अहार्यमेति चेतना सितासिता न राजते ॥ ७४ ।। अहार्येति । अहार्या हर्तुमशक्या मा लक्ष्मीर्यस्येति नन्दसंबोधनम् । इतिचेतनासितासितानराजेत्यपि संबोधनम् । चेतनो धीमान् । चेतन- शब्दस्य प्रसिद्धिः इतिचेतनम् । 'अव्यय विभक्ति' इत्यादिना शब्दप्रादु- र्भावे अव्ययीभावः । तत्रासितु स्थातुं शीलमेषामिति तथोक्ताः चेतनश- व्दप्रसिद्धिशालिनः, तेषां भावः इतिचेतनासिता। तया असिताः विरा- जिताः । 'अस गतिदीप्त्यादानेषु' इति धातोर्दीप्त्यर्थे कर्तरि क्तः । अनाः प्राणिनः तेषां राजा श्रेष्ठः तस्य संबोधनम् , धीमत्त्वेन प्रसिद्धानां जनानां प्रवरेत्यर्थः । ते तव । चेतना बुद्धिः । सिता च असिता च सितासिता । 'वर्णों वर्णेन' इति समासः। अत्र सितासितेत्युपचारात्कोटिद्वयावलम्बन- तयोभयरूपा संदिहानोच्यते। तथाभूता सती। अहार्य पर्वतम् । एति प्रा- प्रोति । पर्वतः पूजनीयो न वेति संदेहन तं गोचरयति न तु पूजनीय एवेति निश्चयेनेत्यर्थः । अत एव न राजते तव बुद्धिमत्ताप्रसिद्ध्यनुगुणेन पूज्ये पूज्य. त्वनिश्चयेन रहिततया त्वद्बुद्धिर्न शोभत इत्यर्थः । अर्धयोरैकरूप्यादर्ध- यमकम् ।। ७४॥ समग्रगुणभूमासौ सानुमानागमानितः । समाहितधियां सेव्यः सानुमानागमानितः ॥ ७५ ॥ समग्रेति । समग्रगुणभूमा पुष्कलस्थैयौनत्यादिगुणप्रचयः । सानुमा- नागमानितः सानवः पर्वतानां समभागाः, 'सानुः समा गिरेः क्षितिः' इति कोशकाराः। सानप्रमाणाः सानुसमानविस्तारयुक्ताः अगा वृक्षाः तैर्हेतुभिः मानितः स्य । वो यद्वा सानवः शृङ्गाणि तत्प्रमाणैः तद्वदुन्नतैः अगैर्मानितः। पलाः । गोलमार्गे ' इति विश्वः। समाहितधियां सेव्यः VOL. 7 ·यादवाभ्युदये । योगाभ्यासायाश्रयणीयः । असौ सानुमान् गिरिः। आगमान् पुराणादीन्। इतः प्राप्तः, पुराणप्रसिद्धोऽयं महामहिमा गिरिरित्यर्थः । अत्र विशे- वणसाम्याद्रेिर्भगवद्रूपत्व प्रतीयते। समग्रगुणभूमा पूर्णपाडण्यशाली । अनुमानसहितेन आगमेन अनितः अप्राप्तः अनुमानागमाभ्यां परिच्छेत्तु- मशक्यः । समाहितधियां सेव्यः उपास्यः, आगमानितः आगाते प्रपद्य- न्त इत्यागाः प्रपन्नाः । आड्पूर्वात् ‘गाड् गतौ' इति धातोः 'आतश्चो- पसर्गे' इति कः । तैर्यथावन्मानितः ज्ञापितः उपदिष्टः । मान ज्ञाने' इति धातोर्निष्ठा । एवं विशेषणानामप्रस्तुतसाम्यात्समासोक्तिरलंकारः ॥ याचले जरसानेता ताने सारजले चया। कालिमानवसायामा माया सा वनमालिका ॥७६॥ येति । ताने उपकारके । 'तनु श्रद्धोपकरणयोः' इति चौरादिका- द्धातोः पचाद्यच् । सारजले उत्तमजलशालिनि । अचले। या। जरसा जरया । अनेता अप्राप्ता। चया उपायवती। चयशब्दादर्शआद्यच् । कालिन्ना तरुनीरन्ध्रताप्रयुक्ततमोनीलिम्ना अनवसायः अवसायरहितः अविज्ञेयः आमः मार्गः अस्यामिति तथोक्ता। अम्यते गम्यतेऽस्मिन्नि- त्यामो मार्गः । 'अम गत्यादिषु' इति धातोरधिकरणे घञ् । एवंभूता सा वनमालिका वनराजिः । माया मायावदाश्चर्यभूता। इतोऽर्थान्तरमपि प्रतीयते । अचले स्थिरे न तु प्रतिमन्वन्तरभिन्नन्द्रादिवदस्थिरे । तान- यति विस्तारयति प्रपञ्चमिति ताने जगत्कर्तरि । सारजले अरैर्नाभि- मध्यगतावयवैः सहितं सारं चक्रम् , सारं जलं तज्जं शङ्खम् । सारपदं तन्त्रेणोपात्त द्रष्टव्यम् । 'न्याय्ये च नीरे च धने च सारम्' इति विश्वः । तदुभयं लाल्यादत्त इति सारजले विष्णौ । 'लम्तेन । इति धातोः कः । या अचया अनपायिनी। चयतेर्गत्यर्थात्पच झोका वासः । जरसा । । ।

·षष्ठः सर्गः । ९९ - अनेता नित्या अम्लाना च । कालिमानवसायामा काः शब्दायमानाः, ‘कै गै शब्दे' कर्तरि विप् । अलयो भ्रमराः तेषां मानः स्तब्धता कालि- मानः । तस्य वसः स्तम्भकः आयामो वैपुल्यमस्या इति तथोक्तः । वसु स्तम्भे' पचाद्यच् । पुष्पभ्रंशं मधु पीत्वा तृप्त्या तेभ्य उत्पत्य झंकु- बतां भ्रमराणां पुष्पान्तरेष्वनादरलक्षणां स्तब्धता सौरभातिशयेन अपनीय स्वस्मिन्नावर्जयिता परिणाहोऽस्या इत्यर्थः। तथाभूता सा वनमालिका वैजयन्ती। माया भगवन्मायारूपा, ‘स्वां मायां वनमालाख्यां नाना- गुणमयीं दधत्' इति पुराणवचनादिति । एवं प्रतीयमानाप्रस्तुतार्थेन प्रस्तुतार्थस्यौपम्यकल्पनाच्छब्दशक्तिमूलोऽलंकारध्वनिः । इदं पादानुलो- मप्रतिलोमं गतिचित्राख्यचित्रालंकारभेदः। अर्धद्वयेऽपि प्रथमपाद- स्यानुलोमवर्णानां द्वितीयपादे प्रातिलोम्येन निवेशात् ॥ ७६ ।। अभ्रान्तमतिशय्येह विराजिततमागमे । निशामयालीनघनं सालौघमतिनन्दनम् ।। ७७॥ अभ्रान्तमति शय्येहविराजि ततमागमे । निशामयालीनघनं सारौघमतिनन्दनम् ॥ ७७ ।। अभ्रान्तमिति । अभ्रान्तम् अभ्रसमीपम् । 'अन्तोऽन्यवसिते मृत्यौ खरूपे निश्चयेऽन्तिके' इति यादवः । अतिशय्य अतिक्रम्य । विराजित- तमाः अतिशयेन विराजिताः अगमाः वृक्षाः यस्मिन् , अभ्रंकषवृक्षवृन्दे । इह पर्वते। आलीनघनं संलग्नमेघम् । अतिनन्दनं नन्दनातिशायिनम् । सालानां वृक्षविशेषाणोघं बृन्दम् । निशामय पश्य । किं च । हे ततम स्फीतलक्ष्मणस्य । वाहविराजि शय्यामीहन्ते निवाससौख्यान्निद्रा- मिच्छन्तीतिशलाः । गोधण् । तथाभूतैः विभिः पक्षिभिः राजत इति ·१०० यादवाभ्युदये तथोक्तः । राजतेः कर्तरि क्विय् । तस्मिन् , अगमे पर्वते । अलीनधनम् अलीनाः भ्रमरश्रेष्ठाः तैः कमलादिलुब्धैः सान्द्रम् । अतिनन्दनम् अत्यर्थ- तोषणम् । सालौघ रलयोरभेदात् साराणां जलानां प्रवाहम् । अभ्रान्तमति अचञ्चलमति एकाग्रचित्त यथा तथा। निशामय । इतीयमेकक्रियान्वित- श्लोकावृत्तिः । क्रियापदव्यतिरेकेण श्लोकस्यार्थान्तरसिद्ध्यर्थमावर्तनात् ॥ चारुचीरीरुचा रोची रुरुचारैरचर्चरुः । चिरोच्चरोचिरचरो रुचिरो रुचिराचरः ॥ ७८ ।। चार्विति । चारूणां मनोज्ञानां चीरीणां झल्लिकाख्यानां पक्षिविशे- षाणां रुचा कान्त्या । रोची रोचमानः । आवश्यकार्थे णिनिः। रुरुचारैः रुरवो मृगविशेषाः । 'रुरुर्महान्कृष्णसारः' इति यादवः । तेषां संचा- रैरुपलक्षितः । अचर्चरुः न विद्यते चर्चेभ्यो हिंस्रेभ्यो रुः भयं यस्मिन् स तथोक्तः । 'चर्च परिभाषणहिंसादानेषु' इति धातोः पचाद्यच् । शब्दे ना भये युद्धे' इति रत्नमाला । चिरोचरोचिः चिरं सदा उच्चानि रोचीषि रत्नत्विषो यस्मिन्स तथोक्तः । अचरः अचल इति विशेष्यनि- देशः । रलयोरभेदात् । रुचिरः सुन्दरः । रुचिराचरः रुचिं कान्ति रान्ति ददतीति रुचिराः आश्रयस्य शोभाकराः अचराः स्थावराः वृक्षादयो यस्मिन् । 'रा दाने' इति धातोः कः । एवंभूतोऽयमचल इत्यर्थः । द्वयक्षरोऽयं वर्णचित्रभेदः । अदन्त्यस्थानचित्रभेदश्च ॥ ७८ ॥ नीतिनेत्र नतानन्त नितान्तोन्नततानतः । तातोऽतनुतोऽनीतं न नुत्तैनोनुतान्ततः ।। ७९ ।। भारम् नीतीति । नीतिनेत्र, नतानन्त, तात, जानि । नीतिः नीतिशास्त्रं नेत्रमस्येति, नतो नमस्कृतोऽनन्स्वेन च तथोक्तः। गोलासः।। . । रुः इति धात.

·षष्ठः सर्गः। १०१ . , नितान्तोन्नततानतः नितान्तमत्यर्थमुन्नतः तानो विस्तारः सानुप्रदेशो यस्य नस्मात् । अतनुतः महतः । नुत्तैनोनुतान्ततः नुत्तैनोभिः निरस्तपापैः महद्भिः नुताः स्तुताः महर्षयः तैरान्ततः गतात् प्राप्तादित्यर्थः। 'अम गत्यादिषु' इति धातोः कर्मणि के 'रुध्यमत्वरसंघुषावनाम्' इति विकल्पा- दिडागमाभावे ' अनुनासिकस्य विझलोः' इति दीर्घ सति 'आन्त' इति रूपम्। इतः अस्मादचलात् । अनीतं न अप्राप्तं नास्ति । 'ई गतौ' इति धातुः । अस्माभिरित एव सर्वमपेक्षितं प्राप्तमित्यर्थः । अनीतमित्यत्र । अतीतमिति पाठे अत्यर्थम् ई कान्तिः । ‘ई गतिव्याप्तिप्रजनकान्त्यसन- खादनेषु' इति धातुः । संपदादिक्विप्। तया इतं प्राप्तं नास्ति । इतोऽ- धिकं शोभायुक्तं वस्तु नास्तीत्यर्थः । सर्वत्र व्यक्षरेऽस्मिन् 'नीतिनेत्र' इति रेफोऽपि दृश्यते । अतः 'नीतिनेतृनत' इति ऋकारयुक्तः पाठो युक्तः । तदा नीतिनेतृनतेत्येकं संबोधनम् । नीतेनेंतारः तत्प्रमेयनिश्चायकाः । 'ज्ञानभृतिविगणनव्ययेषु नियः' इत्यात्मनेपदविधानान्नयतेानार्थता । नैः नत नमस्कृतेत्यर्थः । अनन्तनितान्तोन्नततानतः इत्येकं पदम् । तत्र आनन्त्यमवसानराहित्यमतिविशालत्वं तानस्य विशेषणम् ॥ ७९ ॥ सराससारसासारैः सूरोस्रसरुसारसैः । रसमूः सरसत्रंसैः सरःसाररसैरसौ ॥ ८ ॥ सरासेति । असौ गिरिः। सराससारसासारैः सरासः रासेन शब्देन सहितः सारसानां पक्षिविशेषाणाम् आसारः प्रसरणं येषां तैः। सूरोस्रस- रुसारसैः सूरोपैः सूर्यकिरणैर्हेतुभिः सरुः दो विकासरूपः येषां तथाभू- तानि सारसानि परमप्यनेषु । 'सरुदन्ते हरे दर्प' इति विश्वः । अथवा सूरोझैहेतुभिः णस्य । वाशब्दानि विकसनात्सभृङ्गनादानि सारसानि येध्विति व्य प्ला: । गोससंसैः माधुर्यस्यन्दसहितैः। सरःसाररसैः ·१०२ यादवाभ्युदये सरःश्रेष्ठजलैः । रससूः रागजनकः, जनानां रुच्युत्पादक इत्यर्थः ॥ ८ ॥ धीर धीरधुराधारी धाराधरधरोऽधरे । रोधोधरारोधरोधिधाराधारो धराधरः॥ ८१ ॥ धीरेति । हे धीर विद्वज्जन । धीरधुराधारी धीराणां कुङ्कुमवृक्षाणां धुरं भारं धारयतीति तथोक्तः । धैर्यवत्वैरिविद्वत्सु धीरः क्लीबं तु कुङ्कुमे' इति रुद्रः। धूशब्दादप्रत्ययः समासान्तः। अधरे अधःप्रदेशे नितम्ब- भागे। धाराधरधरः मेघानां धारकः तथोन्नतः । रोधोधरारोधरोधिधारा- धारः रोधोधरायाः कूलभूमेः अरोधरोधिनी निर्निमित्तं कुलभूमिमाका- मन्ती या धारा निर्झरजलमंततिः तस्या आधारः । एवंभूतो धराधरः पर्वतः ॥ ८१॥ भूभृत्रिभेभमानेनानेन भूनाभिनेनभ । भानुभानुभभाभिन्नं नुन्नं नूनं न नो नभः ॥ ८२ ।। भूभृदिति । हे इनभ सूर्यप्रभासदृशप्रभ । भूभृन्निभेभभानेन भूभृ- निभानां पर्वतसदृशानाम् इभानां गजानां प्रकाशस्थानेन। भातेरधिकर- गार्थे ल्युट । भूनाभिना भुवि प्रधानभूतेन । 'नाभिः प्रधाने कस्तूरिमदे च क्वचिदीरितः' इति विश्वः । अनेन गिरिणा का। भानुभानुभभा- भिन्नं भानुभानुभिः आदित्यकिरणैः भभाभिः नक्षत्रभाभिश्च भिन्नं सपृक्तम् भिन्नमन्यार्थवचने संपृक्त दारिते स्फुटे' इति विश्वः । नभः आकाशम् । नूनम् असंशयम् । न नो नुन्नं नुन्नमेव । अभ्रंकषोऽयमित्यर्थः । ' तर्कनि- श्वययोनूनम् ' इति यादवः ॥ ८२ ॥ तत्र तत्रातितारेऽत्र तारातीततरू तरेत्तातारतीरेतातते त्रातरि ते ॥

·षष्ठः सर्गः । १०३ तत्र तत्रेति । हे तात नन्द । तत्र तत्र प्रदेशे। अतितारे अत्यर्थः नारः सिंहाद्युच्चस्वरः शुद्धमौक्तिकं वा यस्मिंस्तस्मिन् । 'तारोऽत्युच्चस्वरे मुक्ताशुद्धौ निर्मलमौक्तिके' इति रत्नमाला । तारातीततरूत्तरे नक्षत्रा- जीतास्तरुश्रेष्ठा यस्मिंस्तस्मिन् । 'उपर्युदीच्यश्रेष्ठेष्वप्युत्तरः स्यात्' इत्य- मरः । एतातते एतैः शरणार्थितया समागतैः आतते व्याप्ते। त्रातरि । अत्र गिरौ । ते तव । रतिः इच्छा । अरतीः अखरसान् । तरेत् अभि- भवेत् । 'तृ तारेऽभिभवेऽपि स्यात्' इति कविकल्पद्रुमकारः। एवंभू- तोऽयं पर्वत इति सर्वविधापि तव विचिकित्सा गच्छत्वित्यर्थः ॥ ८३ ॥ विततीतातिहते वीतातीताताहतौ। तातावातातिवृत्तेऽति वातोऽतीवाततेऽवति ॥ ८४ ॥ विततीति। हे तात । विततीतावृतिवृते, विततिः पक्षिपतिः तया इता प्राप्ता आवृतिः परितः स्थिता वृक्षवाटिका तया वृते परीते । वीता- तीती वीताः सगताः प्राप्ताः आतयः पाक्षविशेषाः याभिस्ताः वीतातयः । वीधतुरदादिषु गत्यर्थः। 'शरारिरातिराटिश्च' इत्यमरः। तथाभूताः ईतय. प्रवाहा: अस्मिन्निति तथोक्तः । 'ईतिः प्रवाहे सिंहे च' इति विश्वः। अवातातिवृत्ते, वातयन्तीति वाता विषयाः। 'वात सुखसेवनयोः' इति धतुः । तानतन्ति सततं गच्छन्तीति वातातिनो विषयपराः। 'अत सातत्यगमने' इति धातुः। ततोऽन्ये अवातातिनो वीतरागाः तैर्वृत्ते आवासत्वेन खीकृते । 'वृत शरणे' इति धातुः। अतीव अत्यर्थम् । आतते विस्तृते। एवंभूतेऽस्मिन्पर्वते इति शेषः। ऋतावृतौ सर्वेष्वपि ऋतुषु । वातः । अत्यर्थम् । अवति रक्षति । सर्वेष्वपि ऋतुषु प्राणिनां हितगस्य । वा असह्यवायुः कदापि नास्तीत्यर्थः । 'बलव- लाः । गोपनर्भरे' इत्यमरः ॥ ८४ ॥ - त्सुष्टु किमुत ·यादवाभ्युदये नुन्नैनसां निनसूनां सानूनासनसानुना। सानसां नः ससेनानां सानेनासन्ननः सनिः॥८५।। नुन्नैनसामिति । नुन्नैनसां निरस्तपापानाम् । निनसूनां नन्तु गिरिं प्रणन्तुमिच्छूनाम् । सानसाम् अनोभिः शकटैः सहितानाम् । ससेनानां सेनासहितानाम् । नः अस्माकम् । सा सनिः सा प्रार्थना, या इन्द्र पूजयित्वा तस्मिन्कर्तुं प्रसकेति भावः । सनिस्त्वध्येषणा याच्याभिश- स्तिर्याचनार्थना' इत्यमरः । केचित्सनिरध्येषणेत्युभयं देवतागुर्वादावारा- ध्ये सत्कारपूर्वमर्थनेति व्याचक्षते । तथा वा योज्यम् । सानूनासनसानुना अनूनैः समप्रैः असनैः वृक्षविशेषैः सहिताः सानवः प्रस्था यस्य तेन । अनेन गिरिणा हेतुना। आसन्नसूः आसन्नप्रसूः । इन्द्रं संपूज्य तस्मिन्या प्रार्थना कर्तुमिष्यते सा गिरिं संपूज्य तस्मिन्क्रियते चेत्ततोऽपि शीघ्र फलतीत्यर्थः । द्वयक्षरोऽयममूर्धन्यश्च ॥ ८५ ॥ कल्लोलोल्लोलकीलाले केकाकलकलाकुले । कालिकाकलिलालोके काले काले किलैककुः ॥८६॥ कल्लोलेति । कल्लोलैः महातरङ्गैः उल्लोलम् उच्चलितं कीलालं जलं यस्मिन् । केकाकलकलैः मयूरध्वनिकोलाहलैः आकुले । कालिका कालमेघः। 'कालिका तु नवाम्बुदः' इति वैजयन्ती। तया कलिलो गहनो मन्दीभूतः आलोको यस्मिन् तादृशि । काले काले प्रतिवर्षासमयम् । एककुः मुख्यभूमिः किल । वर्षपरित्राणार्थमयमुत्तमाश्रय इत्यर्थः । अयमपि पूर्व- वदमूर्धन्यश्च ॥ ८६॥ तता पततोपेतः पतितोत्पतिता पाता पीतोपतापोऽपि तपःपूतपमा ·षष्ठः सर्गः । १०५ पततेति । पतता इतस्ततो निष्पतता। पतता पक्षिणा। जातावे- कवचनम् । 'पतत्पातुकपक्षिणोः' इति विश्वः। उपेतः सहितः, विहर- त्पक्षिजात इत्यर्थः । पतितोत्पतितातपः उपत्यकासु पतितः सूर्यमण्ड- लादप्युन्नतासु अधित्यकासु उत्पतितश्च आतपो यस्मिन् । पर्वत इति शेषः । पाता फलमूलादिभिरस्माकं रक्षिता । पीतोपतापोऽपि छायाबाहु- ल्यादपहृतसतापश्च । तपःपूतपते तपसा परिपूतेषु श्रेष्ठ । पितः इति संबोधनम् । अयमप्यमूर्धन्यश्च ॥ ८७ ॥ भूतभूते भूतभृतो भीतताभीतिभूतिभूः । भातीतो भूभृतो भाभृद्भाता भाता तु भूतितः॥८८॥ भूतभूत इति । हे भूतभूते भूता संपन्ना भूतिः लक्ष्मीप्राप्तिः अस्येति तथोक्तः, समृद्धत्यर्थः। भीतताभीतिभूतिभूः भिया ततानाम् अभीतेः भूतिभूः उत्पत्तिस्थानम् , भीतानामभयदाता अवकाशप्रदानेनेत्यर्थः । भातीतः औंनत्येन नक्षत्राण्यतीतः । भूतितः ऐश्वर्येण । भूतभृतो भूभृतः शंकरस्य गिरेः कैलासस्य । भाभृत् शोभां बिभ्रत् । अयं पर्वत इति शेषः । भाता भाता अभीक्ष्णं भाता। भातेस्तृच् । आभीक्ष्ण्ये द्विर्भावः । तुकारोऽवधारणे । 'तुः पादपूरणे भेदे समुच्चयेऽवधारणे' इति विश्वः ॥ मरुमुर्मुरमारिं मारमारेऽमरामरे। रमारामे मुरारौ रुरामेममुरुमेरुमम् ।। ८९ ॥ मर्विति । मारमारे मन्मथमन्मथे मन्मथादपि सुन्दरे। अमरामरे दैवतानामपि दैवते मे लक्ष्म्या मनोहरे । 'रामः पशुविशेषे स्या- जामदग्न्ये हल उणस्य । वो चासिते श्वेते मनोज्ञेऽपि च वाच्यवत्' इति पलाः। गो शब्दः प्रसिद्धिरूपः । मरुमुर्मुरमारिम् मरुः । ॥ , विश्वः । मुर ·१०६ यादवाभ्युदये निर्जलप्रदेश एव मुर्मुरः तुषामिः तस्य मर्मारिं प्राणस्थानवेधिनं शत्रुम् , सर्वत्र जलसमृद्धतया मरुसंतापहारिणम् । उरुमेरुमम् उरुः महती मेरुमा मेरुलक्ष्मीः यस्य तम् । इमं गिरिम् । आम जगाम । 'अम गत्यादिषु' इति धातोलिट् । विष्णौ यादृशी प्रपन्नरक्षाव्रतिवादिप्रसिद्धिस्तादृशप्रसि- द्धिरिममपि गिरिं प्राप्तवतीत्यर्थः । अयमदन्त्यश्च ।। ८९ ॥ रवीरेरावरावारोऽवर वैरिविरावर । विवराराविविवरो वीर बत्रे वरैरुरुः ।। ९० ।। रवीति । द्वितीयपादादावकारप्रक्षेपेण अवरोति वैरिविरावरेति वीरेति च संबोधनानि । अस्य विष्णोः वर भक्त । 'बृङ् सभक्तौ' इति धातुः । वैरिणां विरावर शोकभीत्यादिप्रयुक्ताक्रन्दप्रद । ‘रा दाने' इति धातुः । रवीरेरा- वरावारः रविं सूर्यम् ईरयन्ति क्षिपन्ति या इरावराः उत्तमभूमयः तासाम् भवो द्युतिः। 'अव रक्षणगतिकान्ति' इत्यादिर्धातुः । तमृच्छति प्राप्नोतीति तथोक्तः । 'ऋगतौ' इति धातोः कर्मण्यण् । रविमण्डलस्पृगूलभूमिक इत्यर्थः । विवराराविविवरः विवरेषु कोटरेषु आराविणः शब्दायमानाः विवराः पक्षिश्रेष्ठाः यस्मिन्निति तथोक्तः । उरुः महान् अयं पर्वतः । वरैः कुङ्कुमवृक्षैः वने वृतः। सर्वत्र कुङ्कुमवृक्षव्याप्त इत्यर्थः । 'श्रेष्ठेऽन्यवत्परि- वृतौ वरः काश्मीरजे वरम्' इति विश्वः ॥ ९० ॥ मानयानन्यनियमो मान्यमेनमनामयः । यमिनां नाम नम्योऽयममेयो मौनमानिनाम् ॥११॥ मानयेति । मान्यं पूज्यम् । एनम् । अनन नियमान्तररहितः सन् । मानय पूजय । अनामयः नीरोगभूमि "रिः। यमिनां तापसानामपि । नम्यो नाम। नामेति प्रसिद्ध भावे मानि- ·षष्ठः सर्गः। १०७ । -- नामहंकारवताम् । अमेयः अपरिच्छेद्यः। किंतु महर्षीणामेव परिच्छेद्य इत्यर्थः ॥ ९१ ॥ निःसमानेन मानेन सुमनोमानसैः समः । सोमसीमासमासन्नसानुमान्सानुमानसौ ॥ ९२ ॥ निःसमानेनेति । निःसमानेन निरुपमेन सर्वपर्वताधिकेन । मानेन वैपुल्येन । सुमनोमानसः विदुषां मनोभिः अतिविशालत्वेन प्रसिद्धैः । समः। सोमसीमासमासन्नसानुमान् चन्द्रसीमासंनिकृष्टशृङ्गवान् । असौ। सानुमान् पर्वतः । इदं श्लोकद्वयं व्यक्षरममूर्धन्यं च ॥ ९२ ॥ तातेतातीतितातीतः केकाकाकुककेकिकः । पापोपपापपापापो नानानानाननाननीः ।। ९३ ।। तातेति । हे तात । इतातीतितातीतः ईतीनाम् अतिवृष्टयादीनाम- त्ययः अतीति । अत्ययेऽव्ययीभावः। इतं प्राप्तम् अतीति येन तस्य भावः इतातीतिता, तया अतीतः अत्यर्थ शोभितः । 'ई गतिप्रजनका- न्यसनखादनेषु' इति धातुः । केकाकाकुककेकिकः केकाका केकाशब्दः । 'कै गै शब्दे' संपदादिक्विप्। तस्याः कुकाः आदातारः । 'कुक बृक आदाने' इगुपधलक्षणः कः । तथाभूताः केकिनो मयूराः अस्मिन्निति तथोक्तः । शैषिकः कप्। पापोपपापपापापः पापानि महापातकानि ब्रह्महत्यादीनि, उप- पापानि गोहत्यादीनि तेभ्यः पापति अतिशयेन पान्तीति पापोपपापपापाः । पातेर्यङ्लुगन्तात् ‘आतोऽनुपसर्गे कः' इति कः। तथाभूता आपोऽस्मिन्निति इति समासान्तः । सर्वत्र पुण्यजलव्याप्त इत्यर्थः । नानानागस्य । व। अनशब्दो नाना अनाना इत्युभयेन प्रत्ये- कमभिसंबध्यते 1 लाः । गोपन्नाः सर्वाहारभोगिनः अनानान्नाः निय- तथोक्तः । 'ऋक्पूर ·यादवाभ्युदये नाहारास्तपखिनः नाना अनरहिताः उग्रे तपसि स्थिताः। नसमासत्वा- त्रकारलोपाभावः। तान्सर्वानपि तत्तदभिमतानप्रदानेन तपःसिद्धिप्रदा- नेन च नयति रक्षतीति तथोक्तः । एवंभूतोऽय गिरिः ॥ ९३ ॥ यये या याय यो योऽयः स सोऽसौ सास सासुसः। मम मामोऽममामाम गोगागोगागगोगगुः ॥ ९४ ॥ यये इति । ई अये या या अय यो यः अयः स सः असौ सास सासुसूः मम मामः अममामाम गोगागोगागगोगगुः इति पदविभागः । पये इत्यत्र 'इको यणचि' इति ईकारस्य यकारः । अये इत्यामन्त्रणम् । अं विष्णुं प्रपन्नतया यातीति विग्रहे 'आतोऽनुपसर्गे कः ।' सास स्यन्ति हिंसन्तीति साः रिपवः । 'षो अन्तकर्मणि' इति धातोः किम् । तान- म्यति क्षिपतीति तथोक्तः । अममामाम अमेषु लक्ष्मीरहितेषु मां लक्ष्मी मामोति आतिशयेन बनातीति तथोक्तः 'मव बन्धने' इति धातो- यङ्लुकि 'अन्येष्वपि दृश्यते' इति डः । टिलोपः । दरिद्रपोषणरतेति यावत् । इमानि त्रीणि संबोधनानि । गोगागोगागगोगगुः गावः किरणाः तासां गाः संचाराः । 'गाङ् गतौ' इति धातोर्भावे विप् । ताखागो निरोधलक्षणमपराधं गच्छन्ति ये अगाः वृक्षाः तेषां गाः अधोभूभागान् गताः प्राप्ता गावः सुरभयोऽस्येति तथोक्तः । सूर्यकिरणप्रवेशनिरोधित- रुपण्डविश्रान्तास्मद्गोकुल इत्यर्थः । गोत्रियोरुपसर्जनस्य' इति ह्रख उकारः । समासान्तविधेरनित्यत्वान्मध्यमगतमासान्ताभावः । सासुसूः असून् प्राणान् सूत इत्यसुसूः तया चोकमाणाद्रिरिव संजी- वनौषधिमान् । असौ गिरिः। या या ई ल६ । - । च्यस्य विष्णोः ·षष्ठः सर्गः। १०९ स्त्रीति विग्रहे 'पुंयोगादाख्यायाम्' इति ङीषि ‘यस्येति च' इत्यकार- लोपे च सति ईकारो लक्ष्मीवाचकः । यो यः अयः शुभावहो विधिः । स सः प्रत्येकं वीप्सितयत्पदद्वयपरामृष्टयोः लक्ष्मीशुभावहविध्योरेकेन वीप्सि- ततत्पदेन स्वावधिपर्वतलिङ्गसंख्याग्राहिणा परामर्शः । या यावत्यस्माकं संपडद्यावञ्च तन्मूलभूतमस्माकं भाग्य तत्सर्वमप्ययं गिरिरेवेत्यर्थः । मम मामः अयं गिरिः इत्थंभूतो मम बुद्धिविषयः। 'माङ् माने' इति धातोभीवे क्विपि । माशब्दो बुद्धिवाची । ताममति गच्छनीति विग्रहे कर्मण्यण् ।। रुरुरुरुरिरारोऽरं दूदादी दददादिदः । लालिलोलालिलीलालो हाहाहूहूहहेह हि ॥ ९५ ॥ रुरुरुरुरिति । रुरूणां मृगविशेषाणां रुभिः शब्दैः उरुः गुरुः प्रवृ. द्धरुरुशब्दः । इरां जलम् ऋच्छतीति इरारः जलसमृद्धः । 'इरा वारिसुरा- भूमिभारतीषु प्रयुज्यते' इति विश्वः । अरं शीघ्रम् । दूदादी दूः परितापः । 'दूङ् परितापे'। तां ये ददति तेषाम् आ समन्तात् दीः क्षयः । 'दीङ्क्षये' । तां दददिति नन्दसंबोधनम् । । अदन्तीत्यादिनो भोगिनः अत्तेरावश्यकार्थे णिनिः। तान् दयते रक्षतीत्यादिदः । 'देङ् रक्षणे' भोग्यवस्तुसमृद्धतया भोगिनां भोगसंपादक इत्यर्थः । लालयन्ते ईप्सन्ति पुष्पादिकमिति लालिनः । 'लल ईप्सायाम् ' णिनिः । अत एव लोलाच- चला ये अलयस्तेषां लीलां लाति ददातीति तथोक्तः । 'ला दाने'। 'ला आदाने' इति पाठे रलयोरैक्यात् ‘रा दाने' इति धातुष्टव्यः । हाहा हूहूश्च देवगायनौ । तयोः ऊहं हन्तीति हाहाहूहूहहा, तथाभूता ईहा चरित्रमस्येति एतदपि संबोधनम् । गुणवतां गुणान् प्रतिभोन्मेषेण स्तोतुं शक्कतया यस्य । विगायनौ। तयोरपि प्रतिभा त्वचरितस्तुतौ कुण्ठीभवतीनि प्लाः । गोरचरितेत्यर्थः । हिः प्रसिद्धौ । एवं भूतोऽयं गि- ·यादवाभ्युदये रिरिति शेषः । एतेषु त्रिषु श्लोकेषु पादेकाक्षररूपश्चतुरक्षरो वर्णचित्रप्र. भेदः । दूदादी दददित्यत्र 'मोऽनुखारः' इत्यनुवारे कृते 'वा पदान्तस्य' इति परसवर्णादेशविकल्पनादनुस्खारयुक्त एव पाठः । अतो नैकाक्षरत्वभङ्गः ।। नानानानानानानानाना नाना नाना ना नाना। ना नानानाना ना नानानानाना ना नानानाना। नानति। नाना अनेकम् अाद्भिनं यत् तत् नाना भिन्नमेव । अन- Vखेन यव्यवस्थितं तत्कदाप्यय न भवतीत्यर्थः। यत् अनाना नाय॑भिन्न नियमेनार्य तत् अनाना अनर्थ्य कदापि न भवति । यच्च नानानाना कै- श्चिदर्य कैश्चिदनयं च तदपि नानानाना तथैव व्यवस्थितमित्यर्थः । एषा वस्तुस्थितिः पूर्वार्धेन प्रदर्शिता, अभ्रान्तान्प्रतीति शेषः। यत् नाना अनेक- माद्भिन्न तत् अनाना अनय॑भिन्नं अनर्यमपि भ्रान्त्या अर्च्यवने गृह्ण- न्ति । एवं यत् अनाना अर्ध्याभिन्नं तत् नाना ततो भिन्नम् । यत् नाना- नाना पुरुषभेदेनार्ध्यानय॑म् तत् अनानानाना तद्विपरीतम् । इत्थंतत्त्वात- त्त्वरूपलोकस्थितिप्रदर्शनस्य उत्तरश्लोके उपयोगः । इत्थं क्वचिन्मूलश्लोक एवास्य श्लोकस्य व्याख्यानं दृष्टम् । विधान्तरेणापि वयं व्याचक्ष्महे । हे नानानानानानान नाना अनेकविधाः अनाः बलवन्तः पक्षाः । 'अन प्राणने इति धातोः पचाद्यच् । अनानाः ततोऽन्ये दुर्वला: पक्षाः । अनशब्देन बल- वद्वाचिना नबर्थस्य अनशब्दस्य समासः । अनशब्दोऽपि नअर्थोऽस्तीत्युक्त शृङ्गारप्रकाशिकायां भोजराजेन । उदाहृतं च तव 'अनोपमा ते बुद्धिः' इति । तानुभयान् आ समन्तात् नानयति भृशं गच्छति सम्यग्जानातीति तथोक्तः । 'नय गतौ' इति धातोनिवृत्तेर्यड्लुगन्नात विचि 'लोपो व्यो- लि' इति प्रथमं वेरपृक्तस्य लोपादलीयसि रुपसर्जनस्य ततो वेरपृक्तस्य लोपे च सति नानशब्दो ज्ञातृवाची । नानाविमामासानविवेचनकुश- ·षष्ठः सर्गः । लेत्यर्थः । यद्वा नानाविधप्रबलदुर्बलप्राणिसंरक्षकेत्यर्थः । अस्मिन्पक्षे 'नय गतौ' इति स्थाने 'नय रक्षणे' इति धातुः । र्सवमन्यत्पूर्ववत्। अन विष्णु- भक्त । इदमपि संबोधनम्। अं नमतीति विग्रहे अन्येष्वपि---' इति डप्रत्यये टिलोपः। अना अमर्यो देवः । नाना देवव्यतिरिक्तः । अनृशब्देन नसमासः। नाना उभयम् । 'नाना विनार्थेऽपि भवेन्नानानेकोभयार्थयोः' इति विश्वः । ना जगन्नेता नारायणः 'नयतेर्डिच' इति ऋच्प्रत्ययः डित्त्वविधानाहिलो- पश्च । ना पुरुष इति वा । नृशब्दस्य नारायणपरत्वं तस्यैव स्वातन्त्र्यादि- पुरुषगुणपौष्कल्येन मुख्यपुरुषत्वात् । यथोकं नारसिंहपुराणे-'स एव वासुदेवोऽय साक्षात्पुरुष उच्यते । प्रकृतिस्पर्शराहित्यात्स्वातन्त्र्याद्वैभवादपि' इति । न निषेधे अना अनारायणः । देवः अदेवो वा सर्वोऽपि सर्वान्तर्या- मिविष्ण्वात्मक एवेत्यर्थः । अत एव सर्वत्र देवे अदेवे च पूजनीयत्वादिन्द्रो देव इति तत्र विशेषपक्षपातो न कार्य इति भावः। अनेन पूर्वार्ध व्याख्या- तम् । तर्हि सर्वत्रापि पूजा विष्णुपूजेत्यविशेषे तव वा गिरौ कः पक्षपात इत्याशङ्कायामुत्तरार्धम् । न निषेधे । अः रक्षकः । 'अव रक्षणे' इति धातोः विचि वलि वलोपः । नानानान् नाना विनाभूता आनान् आनतिः पूजा यस्य तथोक्तः। रक्षकः कदापि पूजारहितो न भवति, नियमेन पूज्यत इत्यर्थः। तथा च गिरिरमाक रक्षक इति पूजनीय इति भावः। नानिति नमतेभीवे क्विप् । 'अनुनासिकस्य क्विझलोः क्डिति' इति दीर्घः। 'मोनो धातोः' इति नत्वम् । आः इति कोपे।नाः अरक्षकः । अकारेण रक्षकवाचिना नसमासः । नानान् आनतिरहितः। अरक्षको न पूजनीय इत्यर्थः। तथा चास्माकमिन्द्रो न रक्षक इति न स पूजनीय इति भावः । अनेन तृतीयपादश्चतुर्थे नकारमात्रं च गतम् । आनाना अस्य विष्णोः अनः श्वास पना अकौटिल्यकारिणी। णस कौटिल्ये' णस्य । वान मासे च अनसम् अकौटिल्यं करोतीति इति धातो व लाः । गोप है

·११२
यादवाभ्युदये
तत्करोतिण्यन्ताहिलोप पचायचि ‘णेरनिटि' इति णिलोपे च सति अन-
त्युक्तार्थे रूपम् । आनश्चासौ अना चेति विशेषणद्वयसमासः।भगवन्निश्वाः-
सरूपतया अपौरुषेयत्वाद्विप्रलम्भादिकौटिल्यरहितेत्यर्थः । नाः शब्दः, विशे-
षणबलात् श्रुतिरिति लभ्यते। ‘णास शब्दे' इति धातो वे क्वि। नाना
न अनेकरूपा न भवति । अना शूद्रविरोधिनी । 'अथ हास्य वेदमुपशृण्वतः'
इत्यादिस्मरणात् शुरैरनध्येतव्येत्येतदपि अतिविशेषणम् । 'अः शूद्रे ब्रह्म
विष्ण्वीशकमठेष्वङ्गणे रणे' इति नानार्थरत्नमालायां दर्शनात् । अकारेण
शूद्रवाचिना अधर्मवद्विरोधार्थनसमासे नुटि च सति अनेत्युक्तार्थ रूपम् ।
उपजीव्यः पूजनीयः अनुपजीव्यो वेति विषये वीक्षणीया श्रुतिरनेकरूपा
न भवति। किंतु 'यो वै खां देवतामतियजते' इत्यादिक्रमेण स्वदेवताति-
क्रमनियममेव बोधयतीत्यर्थः। तथा च विकल्पशङ्काया अपि नावकाश इति
भावः । अयमेकाज्झल् । अचामाकाराणां हलां नकाराणां चैकत्वात् ।
अत एव बहुचित्रसमुच्चयः । एकस्वरं स्वरचितम् एकाक्षरं वर्णचित्रम्
द्विस्थानं स्थानचित्रं गोमूत्रिकासर्वतोभद्रकङ्कणबन्धपद्मबन्धादिनिबन्धचि-
त्राणि श्लोकानुलोमप्रतिलोमरूप गतिचित्रम् अभ्यस्तमहायमकं चेति बहु-
शब्दालङ्कारसमुच्चयः । विद्युन्मालावृत्तम् ॥ ९६ ॥
इति तत्त्वमतत्त्वं च यथावदवगाढया।
अर्ध्यानच्यौँ धिया भिन्दन्गोधनान्यव गाढया ॥
इतीति । इति उक्तप्रकारेण । तत्त्वं पूर्व श्लोके पूर्वार्धोक्तमबाधितमर्थम्।
अतत्त्वम् उत्तरार्धोक्तं श्रमकल्पितमर्थ च । यथावत् सम्यक् । अवगाढया।
गाढया दृढया। धिया। अर्ध्यानच्यौं । भिन्दन् विविञ्चन् सन् । गो-
धनानि । अव रक्ष । पूर्वश्लोकस्य द्वितीयव्या,
सुमार
अानय॑विवेचन
रूपेण तत्त्वातत्त्वाभिज्ञानेन इत्यानच्यौं ।
हसोकणा
जना ॥ १७॥

·षष्ठः सर्गः । ११३ नयानयानयानयानयानयानयानया। नयानयानयानयानयानयानयानया ॥ ९८॥ यानयानयानयान यानयानयानयान । या नयानयानया न यानयानया न या न ।। ९८॥ नयानयानिति । नयाः नीतयः अनयाः अनीतयश्च नयानयाः तान् । अयाः शुभावहा विधयः अनयाः तद्विपरीताश्च अयानयाः तान् अयानयानया अयानम् अवाहनं यान गमनं यस्यास्तया परोपदेशम, स्वत एव प्रसृमरयेति यावत् । अनया पूर्वश्लोकोक्तया बुद्ध्या नय । आनय आहर । अनयान् नयरहितान् पुरुषान् ? अगच्छन् । यातेः शतृप्रत्ययः । अयानयानयानया शरणं येषां ते अयानाः तेषां यानं मार्गः। अ. यान गतिर्यस्यास्तया सत्त्वमार्गसंचारिण्येत्य तात त्वम् अनयान् अयान् सन् ] अनया नयानयान् अयानयांश्च नय' आनय, अनयान् अनयांश्च नये यानेत्यादिप्रतिलोमपाठेऽपि योज सबुद्धिः । यानैः स्यन्दनादिरि यान संचारोऽस्येति तथोक्त:- तात्पर्यार्थः । तथा द्वितीयप प्राप्तिसाधनम् । करणे ल्युट माचरणमस्येति तथोक्तः यपादे येति प्रस्तु अनया अगन्त्री VoL.

·११४ यादवाभ्युदय नयानयौ प्रविष्टैवेत्यर्थः । चतुर्थपादेऽपि येति पुनर्बुद्धेः परामर्शः । नेति निषेधे । यानयानया । इ: कामः तस्य आनयानामनयहेतूनाम् अनया अगन्त्री । पुनश्च नेति निषेधे । तथा च नद्धयेन रागादिदोष- हेतूनप्राप्तवेति उक्कार्थः स्थिरीक्रियते । तया बुद्ध्या भिन्दन्निति पूर्वश्लो- केनान्वयः । एवं क्वचिन्मूलकोशकारव्याख्यानं दृष्टम् । विधान्तरेणापि योजयामः । नयान् नीतिमार्गान् अयाः अध्यगच्छः। न निषेधे। यानयान् 'लक्ष्मीः तस्याः आनयान् आनेतॄन् सपत्करान् । अयानयान् अयः हो विधिः, सः आनयः प्रापको येषां तान् भाग्यलभ्यान् । अय ज्यर्थत्वाज्ज्ञानार्थता । अनया प्रकृतया धिया। न निषेधे । न नाशः । भावे क्विप् । तस्य अनयान् अगन्तॄन् अवि- यान् अस्य विष्णोः ई: गतिः । भावे विप् । ए: भग- 'स्या आनयान् परितो रक्षकान् । इन्द्रादिदेवता- पणा प्रपत्तिः सरक्ष्यत इति भावः । गिरिय. "मिति तात्पर्यम् । अयानयान् इ: कामः 'नय गतौ' इति धातुः । तद्विरुद्धान् । ग्या विष्णुशरणया । इत्थ पदयो- यानयान् अयानयान् यानयान् : अया एव । ततस्तवानया लोमपाठेऽप्येवमेव योजना । व पदविभाग:- यानयान् पान् अयानयान् अयानयान् दरूप उत्तरत्र समस्यत समुच्चयः । चित्र- - ·सप्तमः सर्गः। १२७ शक्यम् । आहुः वदन्ति । सतां गोप गोप्तारम् । तम् । अद्रिशृङ्गे पर्वत- शिखरे । समुदीक्षमाणाः । गोपगणाः । प्रणेमुः नमश्चक्रुः ॥ २ ॥ स तानशेषान्सुधयेव दृष्ट्या प्रहर्षयन्पत्ययितप्रसादः। सरामकृष्णान्सनकादिगम्यः स्वामी सतां स्वागतमन्वयुत ॥३॥ स इति । सरामकृष्णान् रामकृष्णसहितान् । अशेषान् अखिलान् । तान् गोपालान् । सुधया अमृतेनेव । दृष्ट्या अवलोकनेन । प्रहर्षर प्रहृष्टान्कुर्वन् । अत एव प्रत्ययितप्रसादः प्रत्ययो विश्वासः, सोऽस्य सजा इति प्रत्यायितः । तारकादित्वादितच । तथाभूतः प्रसादः अनुग्रहो यस. सः। 'प्रत्ययोऽधीनशपथज्ञानविश्वासहेतुषु' इत्यमरः। सतां खामी, सनकादिभिर्दिव्यपुरुषैरेव गम्यः उपस्पृहणीयः । सः वासुदेवः। खाग कुशलम् । अन्वयुक्त अपृच्छत् । 'स्वागतं कुशलम्' इति शब्दार्णवः अनुपूर्वो युजिः प्रश्वार्थः ॥ ३ ॥ शरत्पत्येव शशाङ्कभासो वाचा हरेर्गोपधियः प्रसन्नाः । मिथोविमझैः कुमुदैरिवास- मिषद्भिरासादितनिर्मलाशाः ।। ४ ।। परत्प्रवृत्त्येति । शरत्समयस्य प्रवृत्त्या । शशाङ्कमासः चन्द्रद्युतय श्रीकृष्णस्य । वाचा । प्रसन्नाः संतुष्टाः, चन्द्रातिपक्ष मेघ- प्लाः । गोपधियः गोपानां बुद्धयः । कुमुदैरिव । मिषद्भिः ·१२८ यादवाभ्युदये विकसद्भिः । मिथोविमर्शीः रहसि विचारैः अयमस्माकमाराधनीयो नेन्द्र इत्येवरूपैः स्वगतविचारैरुपलक्षिताः सत्यः । इत्थंभूतलक्षणे तृतीया । 'मिथोऽन्योन्य रहस्यपि यमरः। आसादितनिर्मलाशाः प्राप्तनिर्वि- चिकित्साभिलाषाः । आर्सन्मकृष्णवाक्यादुत्पन्नो गिरिपूजाभिलाषः किंचि. दिन्द्रादिलङ्घनानौचित्यशङ्कया कलुषः स्थितो भगवतोऽवलोकनाभाषणादि- प्रसाददर्शनेन तत्रैव ह्यतिरेकोदयानिर्विचिकित्स आसीदित्यर्थः । चन्द्रा- तिपक्षे आसादितनिर्मलाशाः प्राप्तावदातककुभ इति योज्यम् । उपमा- लंकारः॥४॥ विधानदक्षा विपिनाश्रयास्ते तदन्यसंराधनवीतसङ्गाः। तमर्चयामासुरदीनसत्त्वाः संप्रीण संक्रमखोपनीतैः ॥ ५ ॥ विधानदक्षा इति । विधानदक्षाः कृत्येषु चतुराः । अदीनसत्त्वाः रदारचेतसः । ते। विपिनाश्रयाः अरण्यौकसो गोपाः । तदन्यसंराधनवीत- सङ्गाः तदन्याराधनेऽप्यपेतस्पृहाः सन्तः । शक्रमखो प्रतैः इन्द्रपूजामु- द्दिश्य समाहृतैः। संप्रीणनैः सप्रीतिसाधनैः पूजादधन्धिपुष्पादिभिः । त पर्वताग्रस्थित श्रियः पतिम् । अर्चयामासुः पूजयन्ति स्म ॥ ५ ॥ अनन्ययोगादयजन्त चैन कृष्णेन तेनैव कृतानुचाराः। समेघकैलासनिभैरसंख्यैः सव्यञ्जनैः सादरमनकूटैः ॥ ६ ॥ अनन्ययोगादिति। अनन्यानामन्यनिरपेक्षाणां ·. गोपेषु । अय॑त्वनाथः सप्तमः सर्गः । १२९ भगवत्प्रीणनोपायः भन्यवैमुख्यरूपः । 'योगः सनहनोपायध्यानसंगति- युक्तिषु' इत्यमरः । तस्मात् तमवलम्ब्येत्या ल्यब्लोपे पञ्चमी। एन देव यष्टव्यम् । तेन रूपेण कृष्न कतार यकोटिनिविष्टेन सता कृतानुसरणास्ते । सव्यञ्जनैः -4 सनि. समेघकैलासनिभैः उ स्थितमेघेन कौलासेन सदृशैः। अन्नकूटैः । अन्नकूटैः निसमूहैः। सादरम् । अय- जन्त च । पूर्वश्लोकगतेन पुष्पाद्यर्चनेन समुच्चार्यश्चकारः ॥ ६ ॥ निर्धारितार्थेषु निजोपदेशा- न्यस्तोपहारेषु महीधरार्थम् । अर्च्यत्वमाचार्यकमप्ययासी- गोपेषु कृष्णो भुवनेषु गोता ॥ ७॥ निर्धारितार्थेविति । भुवनेषु लोके पा रक्षिता। कृष्ण. निजोपदेशात् खोपदेशात् । निर्धारितार्थेषु निश्चितकर्तव्यरूपविषयेषु 'अर्थः स्याद्विषये मोक्षे शब्दवाच्ये प्रयं ।' इति वैजयन्ती। महीध- राथै महीधराय देशमा भवति तथा । न्यस्तोपहारेषु निहितपूजाद्रव्येषु । दुञ्' इति वुप्रत्यः अयासीत् अगच्छत् । यातेर्लुङ् । स्वोपदेशात्त- दाराधने प्रवृत्ता इति तेषामाचार्य आसीत्। स्वयमेव शैलपुरुष इत्युक्तवा- गोदित्यर्थः । 'गोपेषु' 'भुवनेषु' इति च वैषयिकाधिकरणे सप्तमी, उपाहरन्यानि सलार्थ "वलद्विषो कलववंश T परिगृह्यमा कं पुष्पफलादिभिस्तैः ॥ ८॥ । - ·यादवाभ्युदये उपाहरनिति । वल्लवनंशवृद्धाः गोपकुलवृद्धाः । वलद्विषः शक्रस्य । सभाजनार्थ तोषणार्थम् । :पुष्पफलादीनि। उपाहरन् । तैः । पुष्पफ- लादिभिः। परेण पुर । परिग्रहमाणैः सद्भिः । फलं जन्मसा- ल्यम् । प्राप्त लब्धम् पदुई पफलादिकानां वृक्षादीनामपि सद्गत्यवश्यभावादिति भाव. मृत्यूपसिक्तैभुवनैरशेषै- रनन्यदत्तैरपि हव्यकव्यैः। अलब्धपूर्वामभजत्तदानीं गोपाहतैः प्रीतिमशेषगोप्ता ॥९॥ मृत्यूपसिक्तैरिति । अशेषगोप्ता सर्वेषां रक्षको देवः । तदानीम् । यूपसिक्तैः मृत्युः जीवनापहरणे अधिकृता देवता, तया बादुताधानाय दध्या५ वापसिके अलषैः । भुवनैः ओदनस्थानीयैः प्रलयेषु भुज्यमानैः। अनन्यद एकान्तिभिः खाराधनबुद्धया दत्तैः। हव्यकव्यैः दैवपित्र्यैरनैरपि । अल.. वपूर्वी पूर्वमर पाम प्रीतिम् । गोपा- हृतैः गोपानीतैरुपहारैः। अभजत् । समक्षभोज. तेन तेषां श्रद्धाति- शयेन खतस्तेषु कृपातिशयेन च तद्द्त्तर्महीयर पीतिरासीदित्यर्थः । यस्य ब्रह्म च क्षत्रं च उभे भवत ओदनः । मृत्युर्यस्योपसेचनं क इत्था वेद यत्र सः' इति कठवल्लीमन्त्रे ब्रह्मक्षत्रोपलक्षितं चराचरात्मक प्रपञ्च प्रलयेधूपसेचनमृत्युमपि गूदीना प्रसते देव इति प्रतिपा अयमर्थः 'मृत्यूपसिक्तंभुक्तैरशे ति निर्धारितः ॥ ९ ॥ विधिप्रयुक्ते हरि प्रभूते संभुज्यमाने हरिणा समक्षम

·No text on this page.