अथ दशमद्वारं द्विविधं शुक्रमार्गम् अमृतं कालमार्गश् चेति ब्रह्मदण्डमूले रविशशिमध्ये भगाकारम् अस्ति तस्माद् आगतब्रह्मदण्डाश्रितं पश्चिमलिङ्गम् अस्ति पश्चिमशब्देन स्थानम् अस्ति तस्य मध्ये लिङ्गाकारम् अस्ति ॥ (३२।१)

atha daśamadvāraṃ dvividhaṃ śukramārgam amṛtaṃ kālamārgaś ceti brahmadaṇḍamūle raviśaśimadhye bhagākāram asti tasmād āgatabrahmadaṇḍāśritaṃ paścimaliṅgam asti paścimaśabdena sthānam asti tasya madhye liṅgākāram asti ||

33.1३३.१

पुरुषाणां रेतोमार्गः स्त्रीणां रजोमार्गः सहैव तेन ब्रह्मदण्डरेखाश्रितपुष्पसमये सर्वव्यापकनाडीसमूहागतं कामिनीरजः स्रवति ॥ (३३।१)

puruṣāṇāṃ retomārgaḥ strīṇāṃ rajomārgaḥ sahaiva tena brahmadaṇḍarekhāśritapuṣpasamaye sarvavyāpakanāḍīsamūhāgataṃ kāminīrajaḥ sravati ||

34.1३४.१

तत्रैव कामविषहरनिरञ्जनानां संयोगं बीजपातात् आनन्दागमः प्रलयकालविषकालयोः कर्ता निरञ्जनश् च इति ॥ (३४।१)

tatraiva kāmaviṣaharanirañjanānāṃ saṃyogaṃ bījapātāt ānandāgamaḥ pralayakālaviṣakālayoḥ kartā nirañjanaś ca iti ||

35.1३५.१

शक्तित्रयविनिर्भिन्ने चित्ते बीजनिरञ्जनात् ॥ (३५।१)

śaktitrayavinirbhinne citte bījanirañjanāt ||

36.1३६.१

वज्रपूजापदानन्दं यः करोति स मन्मथः ॥ (३६।१)

vajrapūjāpadānandaṃ yaḥ karoti sa manmathaḥ ||

37.1३७.१

चित्ते तृप्ते मनोमुक्तिर् ऊर्ध्वमार्गाश्रिते ऽनले ॥ (३७।१)

citte tṛpte manomuktir ūrdhvamārgāśrite 'nale ||

38.1३८.१

उदानचलितं रेतो मृत्युरेखाविषं विदुः ॥ (३८।१)

udānacalitaṃ reto mṛtyurekhāviṣaṃ viduḥ ||

39.1३९.१

चित्तमध्ये भवेद् यस् तु बालाग्रशतधाश्रये ॥ (३९।१)

cittamadhye bhaved yas tu bālāgraśatadhāśraye ||

40.1४०.१

नानाभावविनिर्मुक्तः स च प्रोक्तो निरञ्जनः ॥ (४०।१)

nānābhāvavinirmuktaḥ sa ca prokto nirañjanaḥ ||

41.1४१.१

निरञ्जनाश्रिता शक्तिः सूक्ष्मशक्त्या तयाश्रितम् ॥ (४१।१)

nirañjanāśritā śaktiḥ sūkṣmaśaktyā tayāśritam ||

42.1४२.१

मनस्य् आश्रयतामेति ज्ञेयं शक्तित्रयं तु तत् ॥ (४२।१)

manasy āśrayatāmeti jñeyaṃ śaktitrayaṃ tu tat ||

43.1४३.१

शक्तित्रयोद्भवं बीजं बीजात् कामो विषं ततः ॥ (४३।१)

śaktitrayodbhavaṃ bījaṃ bījāt kāmo viṣaṃ tataḥ ||

44.1४४.१

कामः सृष्टितया प्रोक्तो विषं मृत्युपदं भवेत् ॥ (४४।१)

kāmaḥ sṛṣṭitayā prokto viṣaṃ mṛtyupadaṃ bhavet ||

45.1४५.१

किं बहुना कामविषहरनिरञ्जनानां ब्रह्मदण्डमूलाङ्कुरे निवासः एभिर् यद् अमुखो मोक्षः भस्मीभूतस्य देहस्य पुनरागमनकार्यं नास्ति ॥ (४५।१)

kiṃ bahunā kāmaviṣaharanirañjanānāṃ brahmadaṇḍamūlāṅkure nivāsaḥ ebhir yad amukho mokṣaḥ bhasmībhūtasya dehasya punarāgamanakāryaṃ nāsti ||

46.1४६.१

अहो मूर्खता लोकस्य केचिद् वदन्ति शुभाशुभकर्मविच्छेदनं मोक्षः ॥ (४६।१)

aho mūrkhatā lokasya kecid vadanti śubhāśubhakarmavicchedanaṃ mokṣaḥ ||

47.1४७.१

केचिद् वदन्ति वेदपाठाश्रितो मोक्षः ॥ (४७।१)

kecid vadanti vedapāṭhāśrito mokṣaḥ ||

48.1४८.१

केचिद् वदन्ति निरालम्बनलक्षणो मोक्षः ॥ (४८।१)

kecid vadanti nirālambanalakṣaṇo mokṣaḥ ||

49.1४९.१

केचिद् वदन्ति ध्यानकलाकरणसम्बद्धप्रयोगसम्भवेन रूपबिन्दुनादचैतन्यपिण्डाकाशलक्षणो मोक्षः ॥ (४९।१)

kecid vadanti dhyānakalākaraṇasambaddhaprayogasambhavena rūpabindunādacaitanyapiṇḍākāśalakṣaṇo mokṣaḥ ||

50.1५०.१

केचिद् वदन्ति पूजापूजकमद्यमांसादिसुरतप्रसङ्गसानन्दलक्षणो मोक्षः ॥ (५०।१)

kecid vadanti pūjāpūjakamadyamāṃsādisurataprasaṅgasānandalakṣaṇo mokṣaḥ ||

51.1५१.१

केचिद् वदन्ति ॥ (५१।१)

kecid vadanti ||

52.1५२.१

मूलकन्दोल्लासितकुण्डलिनीसंचारलक्षणो मोक्षः ॥ (५२।१)

mūlakandollāsitakuṇḍalinīsaṃcāralakṣaṇo mokṣaḥ ||

53.1५३.१

केचिद् वदन्ति सुसमदृष्टिनिपातलक्षणो मोक्षः इत्य् एवंविधभावनाश्रितलक्षणो मोक्षो न भवति ॥ (५३।१)

kecid vadanti susamadṛṣṭinipātalakṣaṇo mokṣaḥ ity evaṃvidhabhāvanāśritalakṣaṇo mokṣo na bhavati ||

54.1५४.१

अथ मोक्षपदं कथ्यते यत्र सहजसमाधिक्रमेण मनसा मनः समालोक्यते स एव मोक्षः ॥ (५४।१)

atha mokṣapadaṃ kathyate yatra sahajasamādhikrameṇa manasā manaḥ samālokyate sa eva mokṣaḥ ||

55.1५५.१

कामविषहरस्थानं मानसोद्भवः मनोमध्ये कारणं कारणात् उत्पत्तिस्थितिप्रलयाः प्रवर्तन्ते ॥ (५५।१)

kāmaviṣaharasthānaṃ mānasodbhavaḥ manomadhye kāraṇaṃ kāraṇāt utpattisthitipralayāḥ pravartante ||

56.1५६.१

उक्तं च भगवता महेश्वरेण ॥ (५६।१)

uktaṃ ca bhagavatā maheśvareṇa ||

57.1५७.१

जीवन्मुक्तिपदे देवि चित्तं बीजनिरञ्जनम् ॥ (५७।१)

jīvanmuktipade devi cittaṃ bījanirañjanam ||

58.1५८.१

मृत्युमार्गस्थितो योगी ज्ञात्वा कर्म समभ्यसेत् ॥ (५८।१)

mṛtyumārgasthito yogī jñātvā karma samabhyaset ||

59.1५९.१

इति जीवन्मुक्तिपदम् अनेन मार्गेण स्थिरत्वं भवति ॥ (५९।१)

iti jīvanmuktipadam anena mārgeṇa sthiratvaṃ bhavati ||

60.1६०.१

अथाधारणकर्मोदितशङ्खिनीभेदव्यवस्थाव्याख्या गुदमेढ्रान्तरे त्रिकोणत्रिधावर्तभगमण्डलम् उच्यते तत्र आधारग्रन्थय एकद्वित्रयश् चेति एकद्वित्रयाणां मध्ये ग्रन्थीनाम् उपान्तरे चतुष्पत्त्रं पद्मम् अधोमुखं तिष्ठति तत्र कर्णिकामध्ये मृणालसूत्रपरिमाणा शङ्खावर्ता तत्र प्रवालाङ्कुरसन्निभा द्वित्रिनाडीभूता कुण्डलिनी शक्तिः चैतन्यबीजमुखं गत्वा सुप्ता ॥ (६०।१)

athādhāraṇakarmoditaśaṅkhinībhedavyavasthāvyākhyā gudameḍhrāntare trikoṇatridhāvartabhagamaṇḍalam ucyate tatra ādhāragranthaya ekadvitrayaś ceti ekadvitrayāṇāṃ madhye granthīnām upāntare catuṣpattraṃ padmam adhomukhaṃ tiṣṭhati tatra karṇikāmadhye mṛṇālasūtraparimāṇā śaṅkhāvartā tatra pravālāṅkurasannibhā dvitrināḍībhūtā kuṇḍalinī śaktiḥ caitanyabījamukhaṃ gatvā suptā ||

61.1६१.१

तत्र त्रिपथमध्ये तु सूक्ष्मीभूता व्यवस्थिता ॥ (६१।१)

tatra tripathamadhye tu sūkṣmībhūtā vyavasthitā ||

62.1६२.१

ऊर्णातन्तुनिभाकारा गता सा नाभिमण्डलम् ॥ (६२।१)

ūrṇātantunibhākārā gatā sā nābhimaṇḍalam ||

63.1६३.१

चतुरङ्गुलमानेनाप्य् अष्टधा कुटिलाकृतिः ॥ (६३।१)

caturaṅgulamānenāpy aṣṭadhā kuṭilākṛtiḥ ||

64.1६४.१

स्फुरिता नाभिमध्ये तु शाखाशाखम् अनेकधा ॥ (६४।१)

sphuritā nābhimadhye tu śākhāśākham anekadhā ||

65.1६५.१

दशनाड्याश्रितं चक्रं नाभिमध्ये प्रकीर्तितम् । (६५।१)

daśanāḍyāśritaṃ cakraṃ nābhimadhye prakīrtitam |

65.2६५.२

इडा च पिङ्गला चैव सुषुम्ना च तृतीयका ॥ (६५।२)

iḍā ca piṅgalā caiva suṣumnā ca tṛtīyakā ||

66.1६६.१

ऊर्ध्वमार्गस्थिता ह्य् एता बृहच्छाखावलम्बिताः ॥ (६६।१)

ūrdhvamārgasthitā hy etā bṛhacchākhāvalambitāḥ ||

67.1६७.१

जयन्त्य् अलम्बुसा चैका बृहच्छाखावलम्बिनी ॥ (६७।१)

jayanty alambusā caikā bṛhacchākhāvalambinī ||

68.1६८.१

प्रणीता सा ह्य् अनेकैस् तु ब्रह्मावर्तेन संस्थिता ॥ (६८।१)

praṇītā sā hy anekais tu brahmāvartena saṃsthitā ||

69.1६९.१

ब्रह्मदण्डचक्रेणासौ कपालकर्परं यावत् तस्मिन् कपालकर्परे चन्द्रमण्डलान्तर्गतं कपाललिङ्गं लम्पिकास्थानोर्ध्वे ऽमृतधाराम् अभिस्रवति मस्तकमध्ये गर्भे तिष्ठति तद् एवामृतं राजदन्तमये शङ्खिनी ब्रह्मदण्डतले दमयित्वा स्रवति ॥ (६९।१)

brahmadaṇḍacakreṇāsau kapālakarparaṃ yāvat tasmin kapālakarpare candramaṇḍalāntargataṃ kapālaliṅgaṃ lampikāsthānordhve 'mṛtadhārām abhisravati mastakamadhye garbhe tiṣṭhati tad evāmṛtaṃ rājadantamaye śaṅkhinī brahmadaṇḍatale damayitvā sravati ||

70.1७०.१

एकं मुखरन्ध्रं राजदन्तान्तरे एतद् एव शङ्खिनीमुखं दशमद्वारम् इत्य् उच्यते ॥ (७०।१)

ekaṃ mukharandhraṃ rājadantāntare etad eva śaṅkhinīmukhaṃ daśamadvāram ity ucyate ||

71.1७१.१

यत्र च मूलभगमण्डलान्ते कुण्डलिनी शक्तिर् विनिर्गता तत्र वामभागोद्भवसोमनाडिका दक्षिणभागोद्भवसूर्यनाडिका चन्द्रो वामाङ्गव्यापकः सूर्यो दक्षिणाङ्गव्यापकः चन्द्रो वामाङ्गे वामनासापुटं सूर्यो दक्षिणाङ्गे दक्षिणनासापुटम् इत्य् एवं सूर्यचन्द्रौ व्यवस्थितौ ॥ (७१।१)

yatra ca mūlabhagamaṇḍalānte kuṇḍalinī śaktir vinirgatā tatra vāmabhāgodbhavasomanāḍikā dakṣiṇabhāgodbhavasūryanāḍikā candro vāmāṅgavyāpakaḥ sūryo dakṣiṇāṅgavyāpakaḥ candro vāmāṅge vāmanāsāpuṭaṃ sūryo dakṣiṇāṅge dakṣiṇanāsāpuṭam ity evaṃ sūryacandrau vyavasthitau ||

72.1७२.१

यत्र मूलकन्दे पवनोदयः मनस उदयः तपनोदयः जीवोदयः शब्दोदयः मातृकाक्षरोदयश् चेति ॥ (७२।१)

yatra mūlakande pavanodayaḥ manasa udayaḥ tapanodayaḥ jīvodayaḥ śabdodayaḥ mātṛkākṣarodayaś ceti ||

73.1७३.१

मनोमध्ये निद्राविषयम् इच्छाकार्यो निरञ्जनः परमात्मा ॥ (७३।१)

manomadhye nidrāviṣayam icchākāryo nirañjanaḥ paramātmā ||

74.1७४.१

मूलकन्दोद्यतो वायुः सोमसूर्यपथोद्भवः ॥ (७४।१)

mūlakandodyato vāyuḥ somasūryapathodbhavaḥ ||

75.1७५.१

शक्त्याधारस्थितो याति ब्रह्मदण्डकभेदकः ॥ (७५।१)

śaktyādhārasthito yāti brahmadaṇḍakabhedakaḥ ||

76.1७६.१

मूलकन्दे तु या शक्तिः कुण्डलाकाररूपिणी ॥ (७६।१)

mūlakande tu yā śaktiḥ kuṇḍalākārarūpiṇī ||

77.1७७.१

उद्गमावर्तवातो ऽयं प्राण इत्य् उच्यते बुधैः ॥ (७७।१)

udgamāvartavāto 'yaṃ prāṇa ity ucyate budhaiḥ ||

78.1७८.१

कन्ददण्डेन चोद्दण्डैर् भ्रामिता या भुजङ्गिनी ॥ (७८।१)

kandadaṇḍena coddaṇḍair bhrāmitā yā bhujaṅginī ||

79.1७९.१

मूर्छिता सा शिवं वेत्ति प्राणैर् एवं व्यवस्थिता ॥ (७९।१)

mūrchitā sā śivaṃ vetti prāṇair evaṃ vyavasthitā ||

80.1८०.१

जन्मावस्थानाद् अधो लिङ्गः स चाधारकन्दजातिमध्यस्थितो गुह्य ऊर्ध्वे भवति तस्योर्ध्वे लिङ्गस्थानं स्वाधिष्ठानं नाभिमण्डले मणिपूरकस्योर्ध्वभागे ऽनलकः तेनोद्दण्डकाद्यं समागच्छति अधःप्रदेशे मणिपूरकस्य दक्षिणपश्चिमवर्ति अमेध्यस्थानम् मध्ये नाभेः कन्दः तत्र पद्माकृतिः तत्र शरीरनाडीनाम् आधारः कथ्यते हृदये पृथिवीतत्त्वं पीतवर्णं मध्ये कदम्बगोलकाकृति तत्र चित्तविश्रान्तिस्थानं तद् एव अनलचक्रम् कण्ठे चोदकप्रवाहपूर्णम् आत्मतत्त्वं तद् विशुद्धिस्थानम् तालुमध्ये दीपशिखाकारः सदोद्द्योतः तत् तेजस्तत्त्वम् कपालकन्दराङ्कुरे वायुतत्त्वम् नासाग्रे आकाशतत्त्वम् तस्योर्ध्वे आज्ञास्थानम् आज्ञास्थानान्तरे ग्रन्थिषोडशान्तरे अमृता षोडशी कला तदन्तरे वालाग्रशतधाश्रया अन्ते तस्योर्ध्वे कलान्ते बिन्दुः बिन्दुभेदाद् अनन्तरं शृङ्गाटकाकृतिर् मस्तकस्योद्देशस् तस्मिन् चित्तलयस्थानम् चित्तस्य शरीरबन्धनाद्वयोपेतस् त्रैलोक्यविहारः तस्याश्रिता ज्ञानशक्तिः एवं शक्तित्रयालंकृतश् चिद्दर्पणप्रतिबिम्बः समो विविधभावकलाकलितः संसारचेष्टावलोकनकुशलः सुप्तावस्थायां रूपी जलचन्द्रवत् दृश्यते यः स परमात्मा सर्वव्यापी महेश्वरः चतुर्दशविधभूतग्रामकर्ता च इति सो ऽयं परमात्मा ॥ (८०।१)

janmāvasthānād adho liṅgaḥ sa cādhārakandajātimadhyasthito guhya ūrdhve bhavati tasyordhve liṅgasthānaṃ svādhiṣṭhānaṃ nābhimaṇḍale maṇipūrakasyordhvabhāge 'nalakaḥ tenoddaṇḍakādyaṃ samāgacchati adhaḥpradeśe maṇipūrakasya dakṣiṇapaścimavarti amedhyasthānam madhye nābheḥ kandaḥ tatra padmākṛtiḥ tatra śarīranāḍīnām ādhāraḥ kathyate hṛdaye pṛthivītattvaṃ pītavarṇaṃ madhye kadambagolakākṛti tatra cittaviśrāntisthānaṃ tad eva analacakram kaṇṭhe codakapravāhapūrṇam ātmatattvaṃ tad viśuddhisthānam tālumadhye dīpaśikhākāraḥ sadoddyotaḥ tat tejastattvam kapālakandarāṅkure vāyutattvam nāsāgre ākāśatattvam tasyordhve ājñāsthānam ājñāsthānāntare granthiṣoḍaśāntare amṛtā ṣoḍaśī kalā tadantare vālāgraśatadhāśrayā ante tasyordhve kalānte binduḥ bindubhedād anantaraṃ śṛṅgāṭakākṛtir mastakasyoddeśas tasmin cittalayasthānam cittasya śarīrabandhanādvayopetas trailokyavihāraḥ tasyāśritā jñānaśaktiḥ evaṃ śaktitrayālaṃkṛtaś ciddarpaṇapratibimbaḥ samo vividhabhāvakalākalitaḥ saṃsāraceṣṭāvalokanakuśalaḥ suptāvasthāyāṃ rūpī jalacandravat dṛśyate yaḥ sa paramātmā sarvavyāpī maheśvaraḥ caturdaśavidhabhūtagrāmakartā ca iti so 'yaṃ paramātmā ||

Data courtesy of The Digital Corpus of Sanskrit.