अष्टाङ्गनिघण्टुAṣṭāṅganighaṇṭu
AṣṭNigh, 1
Select a line for its word-by-word analysis.
सर्वज्ञाय नमस्कृत्य द्रव्याणां गूढवाचिनाम् । (१।१)
sarvajñāya namaskṛtya dravyāṇāṃ gūḍhavācinām |
अष्टाङ्गसंग्रहोक्तानां निघण्टुर् अभिधीयते ॥ (१।२)
aṣṭāṅgasaṃgrahoktānāṃ nighaṇṭur abhidhīyate ||
विदारीपञ्चाङ्गुलवृश्चिकालीवृश्चीवदेवाह्वयशूर्पपर्ण्यः । (२।१)
vidārīpañcāṅgulavṛścikālīvṛścīvadevāhvayaśūrpaparṇyaḥ |
कण्डूकरी जीवनाह्वस्वसंज्ञे द्वे पञ्चके गोपसुता त्रिपादी ॥ (२।२)
kaṇḍūkarī jīvanāhvasvasaṃjñe dve pañcake gopasutā tripādī ||
क्षीरेक्षुवल्लीगन्धान्या क्षीरशुक्ला पयस्विनी । (५।१)
kṣīrekṣuvallīgandhānyā kṣīraśuklā payasvinī |
पञ्चाङ्गुलो वर्धमानश् चित्रो गन्धर्वहस्तकः । (६।१)
pañcāṅgulo vardhamānaś citro gandharvahastakaḥ |
रक्तैरण्डो द्वितीयस् तु व्याघ्रो व्याघ्रतलोपमः । (७।१)
raktairaṇḍo dvitīyas tu vyāghro vyāghratalopamaḥ |
नक्राहिदंष्ट्रिका कोली वृश्चिकाल्य् उष्ट्रधूमकः ॥ (७।२)
nakrāhidaṃṣṭrikā kolī vṛścikāly uṣṭradhūmakaḥ ||
कालेयी धूम्रपत्त्रोष्ट्रा विशल्या सर्पदंष्ट्रिका । (८।१)
kāleyī dhūmrapattroṣṭrā viśalyā sarpadaṃṣṭrikā |
वर्षाभूः दीर्घपत्त्रा च विकसस् तु कठिल्लकः । (९।१)
varṣābhūḥ dīrghapattrā ca vikasas tu kaṭhillakaḥ |
मुद्गपर्णी सहा सूप्यपर्णी मार्जारगन्धिका ॥ (११।२)
mudgaparṇī sahā sūpyaparṇī mārjāragandhikā ||
मर्कटी चात्मगुप्ता च कण्डूकृत् कपिकच्छुरा । (१३।१)
markaṭī cātmaguptā ca kaṇḍūkṛt kapikacchurā |
फणिजिह्वापर्ण्य् अभीरुः पीवरीन्दीवरी वरी । (१४।१)
phaṇijihvāparṇy abhīruḥ pīvarīndīvarī varī |
सूक्ष्मपत्त्रा द्वीपिशत्रुः शतमूली शतावरी ॥ (१४।२)
sūkṣmapattrā dvīpiśatruḥ śatamūlī śatāvarī ||
काकोली कवरी वीरा ध्वाङ्क्षोली क्षीरशुक्लिका । (१५।१)
kākolī kavarī vīrā dhvāṅkṣolī kṣīraśuklikā |
जीवन्ती जीवनी जीवा शाकश्रेष्ठा सुमङ्गला ॥ (१५।२)
jīvantī jīvanī jīvā śākaśreṣṭhā sumaṅgalā ||
जीवकः कूर्चनिभस् तु वृषाणी वृषभो वृषः ॥ (१६।२)
jīvakaḥ kūrcanibhas tu vṛṣāṇī vṛṣabho vṛṣaḥ ||
शृगालविन्ना लाङ्गूली स्थिरा क्रोष्टुकपुच्छिका ॥ (१७।२)
śṛgālavinnā lāṅgūlī sthirā kroṣṭukapucchikā ||
विदारिगन्धांशुमती शालपर्णी स्थिरा ध्रुवा । (१८।१)
vidārigandhāṃśumatī śālaparṇī sthirā dhruvā |
त्रिपर्ण्य् अतिगुहा सौम्या महाक्षी तन्विका मता ॥ (१८।२)
triparṇy atiguhā saumyā mahākṣī tanvikā matā ||
व्याघ्री निदिग्धिका क्षुद्रा द्रावणी कण्टकारिका । (१९।१)
vyāghrī nidigdhikā kṣudrā drāvaṇī kaṇṭakārikā |
सिंहा च क्षुद्रवार्त्ताकी बृहती बहुपुत्रिका ॥ (१९।२)
siṃhā ca kṣudravārttākī bṛhatī bahuputrikā ||
वार्त्ताकी हिङ्गुली सिंही भाण्टाकी दुष्प्रधर्षिणी । (२०।१)
vārttākī hiṅgulī siṃhī bhāṇṭākī duṣpradharṣiṇī |
गोकण्टको गोक्षुरकः श्वदंष्ट्रा च त्रिकण्टकः ॥ (२०।२)
gokaṇṭako gokṣurakaḥ śvadaṃṣṭrā ca trikaṇṭakaḥ ||
कन्या गोपी कृष्णवल्ली सारिवा फाणिजिह्विका । (२१।१)
kanyā gopī kṛṣṇavallī sārivā phāṇijihvikā |
सुगन्धिमूला भद्रा च सुगन्धा गोपवल्ल्य् अपि ॥ (२१।२)
sugandhimūlā bhadrā ca sugandhā gopavally api ||
यष्टी परुषकं हन्ति दाहपित्तास्रतृड्ज्वरान् ॥ (२३।२)
yaṣṭī paruṣakaṃ hanti dāhapittāsratṛḍjvarān ||
सारिवादिगणं वक्ष्ये पुरा प्रोक्ता तु सारिवा । (२४।१)
sārivādigaṇaṃ vakṣye purā proktā tu sārivā |
काश्मर्यभीरुः श्रीपर्णी काश्मर्यं कट्फलं तथा ॥ (२५।२)
kāśmaryabhīruḥ śrīparṇī kāśmaryaṃ kaṭphalaṃ tathā ||
मधुपुष्पो लोध्रपुष्पो वानप्रस्थो मधुद्रुमः ॥ (२६।२)
madhupuṣpo lodhrapuṣpo vānaprastho madhudrumaḥ ||
ज्ञेयो मधूलसंज्ञो ऽपि मधूको वारिसंस्थितः । (२७।१)
jñeyo madhūlasaṃjño 'pi madhūko vārisaṃsthitaḥ |
छदे ह्रस्वस् तैलपुष्पस् तुल्यस् तु रसवीर्यतः ॥ (२७।२)
chade hrasvas tailapuṣpas tulyas tu rasavīryataḥ ||
भद्रश्रियं मलयजं गोशीर्षं श्वेतचन्दनम् । (२८।१)
bhadraśriyaṃ malayajaṃ gośīrṣaṃ śvetacandanam |
कुचन्दनं ताम्रवर्णं लोहितं रक्तचन्दनम् ॥ (२८।२)
kucandanaṃ tāmravarṇaṃ lohitaṃ raktacandanam ||
यष्टी मधुकयष्ट्याह्वा मधुकं क्लीतकाह्वयम् । (२९।१)
yaṣṭī madhukayaṣṭyāhvā madhukaṃ klītakāhvayam |
कृष्णाग्रन्थिककाकमाचिचविकाविश्वौषधाजाजिभिः पाठारामठरेणुकागजकणासिद्धार्थचित्रोषणैः । (३०।१)
kṛṣṇāgranthikakākamācicavikāviśvauṣadhājājibhiḥ pāṭhārāmaṭhareṇukāgajakaṇāsiddhārthacitroṣaṇaiḥ |
स्पृक्का जात्यजमोदहिङ्गुत्रुटिभिः भार्ङ्गीविलङ्गान्वितैः एभिर् विंशतिभिः कफामयहरः कृष्णादिको ऽयं गणः ॥ (३०।२)
spṛkkā jātyajamodahiṅgutruṭibhiḥ bhārṅgīvilaṅgānvitaiḥ ebhir viṃśatibhiḥ kaphāmayaharaḥ kṛṣṇādiko 'yaṃ gaṇaḥ ||
उपकुल्या कौलनामा शौण्डी स्यात् तीक्ष्णतण्डुला ॥ (३१।२)
upakulyā kaulanāmā śauṇḍī syāt tīkṣṇataṇḍulā ||
काकोली चविका चव्यं ग्रन्थिला कोलवल्लिका ॥ (३२।२)
kākolī cavikā cavyaṃ granthilā kolavallikā ||
शुण्ठी महौषधं विश्वं नागरं विश्वभेषजम् । (३३।१)
śuṇṭhī mahauṣadhaṃ viśvaṃ nāgaraṃ viśvabheṣajam |
अजाजी जीरकं माता मेध्यं स्याद् औत्तरापथम् ॥ (३३।२)
ajājī jīrakaṃ mātā medhyaṃ syād auttarāpatham ||
मालवी त्रिशिरा पाठा प्राचीना वृत्तपर्णिका । (३५।१)
mālavī triśirā pāṭhā prācīnā vṛttaparṇikā |
अम्बष्ठा स्थापनी वीरा बोधकी च कुचेलिका ॥ (३५।२)
ambaṣṭhā sthāpanī vīrā bodhakī ca kucelikā ||
जन्तुघ्नं जरणं हिङ्गु भूतघ्नं वस्तिहिंसकः । (३६।१)
jantughnaṃ jaraṇaṃ hiṅgu bhūtaghnaṃ vastihiṃsakaḥ |
सिद्धार्थको भूतनाशो रक्षोघ्नः श्वेतसर्षपः । (३८।१)
siddhārthako bhūtanāśo rakṣoghnaḥ śvetasarṣapaḥ |
वल्लीजं यवनेष्टं स्यान् मरिचं तीक्ष्णम् ऊषणम् । (३९।१)
vallījaṃ yavaneṣṭaṃ syān maricaṃ tīkṣṇam ūṣaṇam |
स्पृक्का स्पृक् ब्राह्मणी देवी पिशुना च लता सती ॥ (३९।२)
spṛkkā spṛk brāhmaṇī devī piśunā ca latā satī ||
एला तु द्राविडी तुत्था सूक्ष्मैला बहुला त्रुटिः । (४१।१)
elā tu drāviḍī tutthā sūkṣmailā bahulā truṭiḥ |
भार्ङ्गी गर्दभशाकं च पद्मा ब्राह्मणयष्टिका ॥ (४१।२)
bhārṅgī gardabhaśākaṃ ca padmā brāhmaṇayaṣṭikā ||
पद्मकपुण्ड्रौ वृद्धितुगर्द्धयः शृङ्ग्य् अमृता दश जीवनसंज्ञाः । (४२।१)
padmakapuṇḍrau vṛddhitugarddhayaḥ śṛṅgy amṛtā daśa jīvanasaṃjñāḥ |
स्तन्यकरा घ्नन्तीरणपित्तं प्रीणनजीवनबृंहणवृष्याः ॥ (४२।२)
stanyakarā ghnantīraṇapittaṃ prīṇanajīvanabṛṃhaṇavṛṣyāḥ ||
पद्मकादिगणं वक्ष्ये हेमपद्मं तु पद्मकम् । (४३।१)
padmakādigaṇaṃ vakṣye hemapadmaṃ tu padmakam |
प्रपौण्डरीकं श्रीपुष्पं पुण्ड्राह्वं मूलसाधनम् ॥ (४३।२)
prapauṇḍarīkaṃ śrīpuṣpaṃ puṇḍrāhvaṃ mūlasādhanam ||
वृद्धिस् तु श्रावणी पुष्टिः महावृद्धिः परोच्यते । (४४।१)
vṛddhis tu śrāvaṇī puṣṭiḥ mahāvṛddhiḥ parocyate |
तवक्षीरी तुषा शुभ्रा वंशाख्या वंशरोचना ॥ (४४।२)
tavakṣīrī tuṣā śubhrā vaṃśākhyā vaṃśarocanā ||
शृङ्गी स्मृता महाघोषा ज्ञेया कर्कटशृङ्गिका । (४५।१)
śṛṅgī smṛtā mahāghoṣā jñeyā karkaṭaśṛṅgikā |
गुडूची कुण्डली छिन्नरुहा काण्डोद्भवामृता ॥ (४५।२)
guḍūcī kuṇḍalī chinnaruhā kāṇḍodbhavāmṛtā ||
मधुपर्णी वयःस्था च मण्डली तन्त्रिका स्मृता । (४६।१)
madhuparṇī vayaḥsthā ca maṇḍalī tantrikā smṛtā |
शल्यपर्णी मणिच्छिद्रा मेदा मेदःसमुद्भवा ॥ (४६।२)
śalyaparṇī maṇicchidrā medā medaḥsamudbhavā ||
दशानां जीवनीयानां संज्ञा तु परिकीर्तिता ॥ (४७।२)
daśānāṃ jīvanīyānāṃ saṃjñā tu parikīrtitā ||
परुषकं वरा द्राक्षा कट्फलं कतकात् फलात् । (४८।१)
paruṣakaṃ varā drākṣā kaṭphalaṃ katakāt phalāt |
राजाह्वं दाडिमं शाकं तृण्मूत्रामयवातजित् ॥ (४८।२)
rājāhvaṃ dāḍimaṃ śākaṃ tṛṇmūtrāmayavātajit ||
परुषादिगणं वक्ष्ये पुरा प्रोक्तं परुषकम् । (४९।१)
paruṣādigaṇaṃ vakṣye purā proktaṃ paruṣakam |
वरोत्तमा च त्रिफला श्रेष्ठा चापि फलत्रयम् ॥ (४९।२)
varottamā ca triphalā śreṣṭhā cāpi phalatrayam ||
पथ्यामृता हैमवती कायस्था रोहिणी स्मृता ॥ (५०।२)
pathyāmṛtā haimavatī kāyasthā rohiṇī smṛtā ||
अक्षः कलिः कर्षफलो विन्ध्यजातो विभीतकः । (५१।१)
akṣaḥ kaliḥ karṣaphalo vindhyajāto vibhītakaḥ |
रोहिणी खट्वला प्रोक्ता द्राक्षा मृदुफला तथा । (५२।१)
rohiṇī khaṭvalā proktā drākṣā mṛduphalā tathā |
हेमवल्को महावल्को भद्रवृक्षश् च कीर्तितः । (५३।१)
hemavalko mahāvalko bhadravṛkṣaś ca kīrtitaḥ |
कतकस्य फलं कात्यं ज्ञेयं वारिप्रसादनम् ॥ (५३।२)
katakasya phalaṃ kātyaṃ jñeyaṃ vāriprasādanam ||
राजादनं क्षीरशुक्लं राजाह्वं वानरप्रियम् । (५४।१)
rājādanaṃ kṣīraśuklaṃ rājāhvaṃ vānarapriyam |
स्वाद्वम्लं रोचनं चैव द्वितीयम् अम्लदाडिमम् । (५५।१)
svādvamlaṃ rocanaṃ caiva dvitīyam amladāḍimam |
स्रोतोञ्जनस्मृतं स्रोतोञ्जनं वीरम् अञ्जनं यामुनं तथा । (५७।१)
srotoñjanasmṛtaṃ srotoñjanaṃ vīram añjanaṃ yāmunaṃ tathā |
स्रोतोद्भवम् अथो नाद्यं सौवीरं नेत्रभूषणम् ॥ (५७।२)
srotodbhavam atho nādyaṃ sauvīraṃ netrabhūṣaṇam ||
फलिनी कोलगिरिका श्यामा कान्ता प्रियङ्गुका । (५८।१)
phalinī kolagirikā śyāmā kāntā priyaṅgukā |
नलिनं पुष्करं पद्मम् अरविन्दं कुशेशयम् । (५९।१)
nalinaṃ puṣkaraṃ padmam aravindaṃ kuśeśayam |
सौगन्धिकं तु कल्हारं रक्तोत्पलसुगन्धिके । (६१।१)
saugandhikaṃ tu kalhāraṃ raktotpalasugandhike |
द्रवाह्वम् अमृतासङ्गकृतं तार्क्ष्यो रसाञ्जनम् ॥ (६१।२)
dravāhvam amṛtāsaṅgakṛtaṃ tārkṣyo rasāñjanam ||
एला तु द्राविडी प्रोक्ता बहुला त्रुटिसंज्ञका । (६२।१)
elā tu drāviḍī proktā bahulā truṭisaṃjñakā |
पटोलकटुरोहिणीचन्दनं मधुस्रवगुडूचीपाठान्वितम् । (६३।१)
paṭolakaṭurohiṇīcandanaṃ madhusravaguḍūcīpāṭhānvitam |
निहन्ति कफपित्तकुष्ठज्वरान् विषं वमिम् अरोचकं कामलाम् ॥ (६३।२)
nihanti kaphapittakuṣṭhajvarān viṣaṃ vamim arocakaṃ kāmalām ||
खरच्छदः पाण्डुफलो राजमान्यो ऽमृताफलः ॥ (६४।२)
kharacchadaḥ pāṇḍuphalo rājamānyo 'mṛtāphalaḥ ||
पित्तश्लेष्मज्वरच्छर्दिदाहतृष्णाघ्नम् अग्निकृत् ॥ (६६।२)
pittaśleṣmajvaracchardidāhatṛṣṇāghnam agnikṛt ||
निम्बो ऽरिष्टो गुडूच्यादौ पिचुमान्दः शुकप्रियः । (६७।१)
nimbo 'riṣṭo guḍūcyādau picumāndaḥ śukapriyaḥ |
धान्या कुस्तुम्बुरुः धान्यं धनिका धान्यकं तथा ॥ (६७।२)
dhānyā kustumburuḥ dhānyaṃ dhanikā dhānyakaṃ tathā ||
आरग्वधेन्द्रयवपाटलिकाकतिक्तानिम्बामृतामधुरसास्रुववृक्षपाठाः । (६८।१)
āragvadhendrayavapāṭalikākatiktānimbāmṛtāmadhurasāsruvavṛkṣapāṭhāḥ |
भूनिम्बसैर्यकपटोलकरञ्जयुग्मसप्तच्छदाग्निसुषवीफलबाणघोण्टाः ॥ (६८।२)
bhūnimbasairyakapaṭolakarañjayugmasaptacchadāgnisuṣavīphalabāṇaghoṇṭāḥ ||
कफं कण्डूं प्रमेहं च दुष्टव्रणविशोधनः ॥ (६९।२)
kaphaṃ kaṇḍūṃ pramehaṃ ca duṣṭavraṇaviśodhanaḥ ||
कलिङ्गकस् त्व् इन्द्रयवो वत्सकः कौटजं फलम् । (७१।१)
kaliṅgakas tv indrayavo vatsakaḥ kauṭajaṃ phalam |
पाटली दीर्घवृत्ता च स्थल्यामोघाम्बुवासिनी ॥ (७१।२)
pāṭalī dīrghavṛttā ca sthalyāmoghāmbuvāsinī ||
वृत्ततुण्डा काकतिक्ता शार्ङ्गेष्टाङ्गारवल्लिका । (७२।१)
vṛttatuṇḍā kākatiktā śārṅgeṣṭāṅgāravallikā |
व्याघ्रपादः स्रुवतरुः स्वादुकण्टो विकङ्कतः ॥ (७२।२)
vyāghrapādaḥ sruvataruḥ svādukaṇṭo vikaṅkataḥ ||
किराततिक्तो भूनिम्बः कत्तृणः काण्डतिक्तकः । (७३।१)
kirātatikto bhūnimbaḥ kattṛṇaḥ kāṇḍatiktakaḥ |
बाणः स्मृतो नीलपुष्पः धीरशौर्यकघोश्वराः । (७४।१)
bāṇaḥ smṛto nīlapuṣpaḥ dhīraśauryakaghośvarāḥ |
पूतिकरञ्जः कैडर्यः प्रकीर्यश् चिरबिल्वकः ॥ (७४।२)
pūtikarañjaḥ kaiḍaryaḥ prakīryaś cirabilvakaḥ ||
सप्तच्छदो ऽयुग्मपत्त्रः सप्ताह्वो गुच्छपुष्पकः ॥ (७५।२)
saptacchado 'yugmapattraḥ saptāhvo gucchapuṣpakaḥ ||
चित्रको द्वीपिसंज्ञस् तु वह्निपर्यायवाचकः । (७६।१)
citrako dvīpisaṃjñas tu vahniparyāyavācakaḥ |
रक्तचित्रस् तथान्यस् तु महाङ्गः कालमूलकः ॥ (७६।२)
raktacitras tathānyas tu mahāṅgaḥ kālamūlakaḥ ||
पानीयवल्ली सुषवी बृहद्वल्ल्य् उत्पलच्छदा । (७७।१)
pānīyavallī suṣavī bṛhadvally utpalacchadā |
शल्यकैडर्यवृक्षः स्याच् छर्दनस् तगरः फलम् । (७८।१)
śalyakaiḍaryavṛkṣaḥ syāc chardanas tagaraḥ phalam |
घोण्टो मुण्ठगोपघोण्टौ पद्मकी मर्कटाह्वया ॥ (७८।२)
ghoṇṭo muṇṭhagopaghoṇṭau padmakī markaṭāhvayā ||
असनतिनिशभूर्जश्वेतवाहप्रकीर्या खदिरकदरभण्डीशिंशपामेषशृङ्ग्यः । (७९।१)
asanatiniśabhūrjaśvetavāhaprakīryā khadirakadarabhaṇḍīśiṃśapāmeṣaśṛṅgyaḥ |
त्रिहिमतलपलाशाः जोङ्गकः शाकशालौ क्रमुकधवकलिङ्गच्छागकर्णाश्वकर्णाः ॥ (७९।२)
trihimatalapalāśāḥ joṅgakaḥ śākaśālau kramukadhavakaliṅgacchāgakarṇāśvakarṇāḥ ||
स्यन्दनः स्तिमितो नेमिः रथद्रुः सर्वसाधकः ॥ (८१।२)
syandanaḥ stimito nemiḥ rathadruḥ sarvasādhakaḥ ||
भूर्जो भुर्जो बहुपुटो मृदुत्वक् चास्थिरच्छदः । (८२।१)
bhūrjo bhurjo bahupuṭo mṛdutvak cāsthiracchadaḥ |
पार्थो ऽर्जुनः श्वेतवाहः ककुभः फाल्गुनाह्वयः ॥ (८२।२)
pārtho 'rjunaḥ śvetavāhaḥ kakubhaḥ phālgunāhvayaḥ ||
गायत्री खदिरो गीता कुष्ठघ्नो बालपत्त्रकः । (८३।१)
gāyatrī khadiro gītā kuṣṭhaghno bālapattrakaḥ |
भण्डी शुकद्रुः प्लवंगः शिरीषो मृदुपुष्पकः । (८४।१)
bhaṇḍī śukadruḥ plavaṃgaḥ śirīṣo mṛdupuṣpakaḥ |
बस्तान्त्री मेषशृङ्गी च चक्षुष्या बहुलाङ्गिका । (८५।१)
bastāntrī meṣaśṛṅgī ca cakṣuṣyā bahulāṅgikā |
ताडस् तालो दीर्घतरुस् तृणराजस् त्रिबीजकः । (८६।१)
tāḍas tālo dīrghatarus tṛṇarājas tribījakaḥ |
पलाशः किंशुको वातरोधो ब्रह्मतरुः पटुः ॥ (८६।२)
palāśaḥ kiṃśuko vātarodho brahmataruḥ paṭuḥ ||
क्रमुकं कैवुकं पूगं कषायं मधुराह्वयम् ॥ (८८।२)
kramukaṃ kaivukaṃ pūgaṃ kaṣāyaṃ madhurāhvayam ||
श्वेतघ्नः शीतशमनः बस्तकर्णो ऽजकर्णकः । (८९।१)
śvetaghnaḥ śītaśamanaḥ bastakarṇo 'jakarṇakaḥ |
वरुणसैर्यकयुग्मशतावरीदहनमोरटबिल्वविषाणिकाः । (९०।१)
varuṇasairyakayugmaśatāvarīdahanamoraṭabilvaviṣāṇikāḥ |
द्विबृहतीद्विकरञ्जजयाद्वयं बहलपल्लवदर्भरुजाकराः ॥ (९०।२)
dvibṛhatīdvikarañjajayādvayaṃ bahalapallavadarbharujākarāḥ ||
वरुणादिः कफं मेदो मन्दाग्नित्वं नियच्छति । (९१।१)
varuṇādiḥ kaphaṃ medo mandāgnitvaṃ niyacchati |
आढ्यवातं शिरःशूलं गुल्मं चान्तः सविद्रधिम् ॥ (९१।२)
āḍhyavātaṃ śiraḥśūlaṃ gulmaṃ cāntaḥ savidradhim ||
शटालवृक्षो बिल्वो ऽस्त्री पूतिवातो महाफलः ॥ (९२।२)
śaṭālavṛkṣo bilvo 'strī pūtivāto mahāphalaḥ ||
मालूरः श्रीफलः शैवः शाण्डिल्यः श्रीनिवासकः । (९३।१)
mālūraḥ śrīphalaḥ śaivaḥ śāṇḍilyaḥ śrīnivāsakaḥ |
शिग्रुः शोभाञ्जनस् तीक्ष्णगन्धो बहलपल्लवः ॥ (९४।२)
śigruḥ śobhāñjanas tīkṣṇagandho bahalapallavaḥ ||
मुरङ्गी शिग्रुको रक्तपुष्पो मधुरशिग्रुकः । (९५।१)
muraṅgī śigruko raktapuṣpo madhuraśigrukaḥ |
सितं तीक्ष्णं शिग्रुबीजं श्वेताङ्गं मरिचाह्वयम् । (९६।१)
sitaṃ tīkṣṇaṃ śigrubījaṃ śvetāṅgaṃ maricāhvayam |
दर्भः कुशो लवः स्थूलः सूक्ष्मो वेदपवित्रकः ॥ (९६।२)
darbhaḥ kuśo lavaḥ sthūlaḥ sūkṣmo vedapavitrakaḥ ||
रुजाकरस् त्व् आर्तगलो हुंकारो भीषणाह्वयः । (९७।१)
rujākaras tv ārtagalo huṃkāro bhīṣaṇāhvayaḥ |
जालवृक्षो दुष्प्रधर्षः स्वादुतिक्तफलः स्मृतः ॥ (९७।२)
jālavṛkṣo duṣpradharṣaḥ svādutiktaphalaḥ smṛtaḥ ||
ऊषकस् तुत्थकं हिङ्गु कासीसद्वयसैन्धवम् । (९८।१)
ūṣakas tutthakaṃ hiṅgu kāsīsadvayasaindhavam |
ऊषो निःसारकः सिंहो मूत्रवृद्धिकरः स्मृतः ॥ (९९।२)
ūṣo niḥsārakaḥ siṃho mūtravṛddhikaraḥ smṛtaḥ ||
तुत्थकठिनं तुत्थकं द्वेधा कर्परं बर्हिकण्टकम् । (१००।१)
tutthakaṭhinaṃ tutthakaṃ dvedhā karparaṃ barhikaṇṭakam |
ड़ेरुल अस ड़ेतिदजन्तुघ्नं जरणं हिङ्गु रामठं भूतनाशनम् ॥ (१००।२)
Ferula asa fetidajantughnaṃ jaraṇaṃ hiṅgu rāmaṭhaṃ bhūtanāśanam ||
कासीस:: सुब्त्य्पेस्कासीसं पांशुधावाख्यं द्वितीयं पुष्पसंज्ञकम् । (१०१।१)
kāsīsa:: subtypeskāsīsaṃ pāṃśudhāvākhyaṃ dvitīyaṃ puṣpasaṃjñakam |
सैन्धव:: स्य्नोन्य्म्स्सैन्धवं माणिमन्थं च नादेयं लवणोत्तमम् ॥ (१०१।२)
saindhava:: synonymssaindhavaṃ māṇimanthaṃ ca nādeyaṃ lavaṇottamam ||
शिलाजतु:: स्य्नोन्य्म्स्शिलाजं धातुजं ज्ञेयं मन्दरोत्थं शिलाजतु । (१०२।१)
śilājatu:: synonymsśilājaṃ dhātujaṃ jñeyaṃ mandarotthaṃ śilājatu |
पार्वतं शैलनिर्यासः गिरिजं च शिलाह्वयम् ॥ (१०२।२)
pārvataṃ śailaniryāsaḥ girijaṃ ca śilāhvayam ||
वृक्षादनीनलकुशद्वयगुण्ठगुन्द्राभल्लूकमोरटकुरण्टकरम्भपार्थाः ॥ (१०३।२)
vṛkṣādanīnalakuśadvayaguṇṭhagundrābhallūkamoraṭakuraṇṭakarambhapārthāḥ ||
वर्गो वीरतराद्यो ऽयं हन्ति वातकृतान् गदान् । (१०४।१)
vargo vīratarādyo 'yaṃ hanti vātakṛtān gadān |
वसुकः स्थूलपुष्पश् च बुकश् चेश्वरमल्लिका ॥ (१०५।२)
vasukaḥ sthūlapuṣpaś ca bukaś ceśvaramallikā ||
सिंहास्यः कर्कटश् चैव वृषकश् चाटरूषकः । (१०६।१)
siṃhāsyaḥ karkaṭaś caiva vṛṣakaś cāṭarūṣakaḥ |
वेणुपत्त्री वृषा पार्वी पर्वणी वंशपत्त्रिका ॥ (१०६।२)
veṇupattrī vṛṣā pārvī parvaṇī vaṃśapattrikā ||
उत्कटा सूक्ष्मपत्त्रा च दीर्घलोहितयष्टिका ॥ (१०७।२)
utkaṭā sūkṣmapattrā ca dīrghalohitayaṣṭikā ||
शरेक्षुकुसुमौ बाणः स काण्डेक्षुनिभाङ्घ्रिकः । (१०८।१)
śarekṣukusumau bāṇaḥ sa kāṇḍekṣunibhāṅghrikaḥ |
श्वेतचामरकः काशो गुन्द्रा स्याद् गुच्छपुष्पिका ॥ (१०८।२)
śvetacāmarakaḥ kāśo gundrā syād gucchapuṣpikā ||
वृक्षादनी तु शिखरो वन्दाकः कामवृक्षकः । (१०९।१)
vṛkṣādanī tu śikharo vandākaḥ kāmavṛkṣakaḥ |
मृदुपुष्पो ऽथ सुषिरो नदीस्थो नलको नलः ॥ (१०९।२)
mṛdupuṣpo 'tha suṣiro nadīstho nalako nalaḥ ||
गुण्ठो वृत्ततृणः शुण्ठः शृङ्गवेराभमूलकः । (११०।१)
guṇṭho vṛttatṛṇaḥ śuṇṭhaḥ śṛṅgaverābhamūlakaḥ |
भल्लूको भूतवृक्षश् च श्योनाकश् चैव टुण्टुकः ॥ (११०।२)
bhallūko bhūtavṛkṣaś ca śyonākaś caiva ṭuṇṭukaḥ ||
कृष्णसूक्ष्मफला युक्तपुष्पा मस्तकमञ्जरी ॥ (१११।२)
kṛṣṇasūkṣmaphalā yuktapuṣpā mastakamañjarī ||
करम्भः कर्कशो युग्मफला चोत्तमकन्यका । (११२।१)
karambhaḥ karkaśo yugmaphalā cottamakanyakā |
रोध्रशाबरकरोध्रपलाशाः जिङ्गिणीसरलकट्फलयुक्ताः । (११३।१)
rodhraśābarakarodhrapalāśāḥ jiṅgiṇīsaralakaṭphalayuktāḥ |
कुत्सिताम्बकदलीगतशोकाः सैलवालुपरिपेलवमोचाः ॥ (११३।२)
kutsitāmbakadalīgataśokāḥ sailavāluparipelavamocāḥ ||
योनिदोषहरः स्तम्भी वर्ण्यो विषविनाशनः ॥ (११४।२)
yonidoṣaharaḥ stambhī varṇyo viṣavināśanaḥ ||
लोध्रादौ तिल्वको लोध्रस् तिरीटः पट्टिकाह्वयः । (११५।१)
lodhrādau tilvako lodhras tirīṭaḥ paṭṭikāhvayaḥ |
द्वितीयः शाबरः श्वेतो घनत्वक् चाक्षिभेषजः ॥ (११५।२)
dvitīyaḥ śābaraḥ śveto ghanatvak cākṣibheṣajaḥ ||
जिङ्गिणी झिङ्गिणी ज्ञेया मोचकी गुडमञ्जरी । (११६।१)
jiṅgiṇī jhiṅgiṇī jñeyā mocakī guḍamañjarī |
सुगन्धा सुवहा रास्ना युक्ताह्वा गन्धनाकुली ॥ (११७।२)
sugandhā suvahā rāsnā yuktāhvā gandhanākulī ||
सुरभिश् च कदम्बश् च कुञ्चिताङ्गो हरिप्रियः । (११८।१)
surabhiś ca kadambaś ca kuñcitāṅgo haripriyaḥ |
रम्भा तु कदली मोचा वृत्तपुष्पांशुमत्फला ॥ (११८।२)
rambhā tu kadalī mocā vṛttapuṣpāṃśumatphalā ||
कुटन्नटं प्लवंगं च वितुन्नं परिपेलवम् । (१२०।१)
kuṭannaṭaṃ plavaṃgaṃ ca vitunnaṃ paripelavam |
सुरभिः सल्लकी मोचा महारम्भा गजप्रिया ॥ (१२०।२)
surabhiḥ sallakī mocā mahārambhā gajapriyā ||
अर्कालर्कौ नागदन्ती विशल्या भार्ङ्गी रास्ना वृश्चिकाली प्रकीर्या । (१२१।१)
arkālarkau nāgadantī viśalyā bhārṅgī rāsnā vṛścikālī prakīryā |
प्रत्यक्पुष्पी पीततैलोदकीर्या श्वेतायुग्मं तापसानां च वृक्षः ॥ (१२१।२)
pratyakpuṣpī pītatailodakīryā śvetāyugmaṃ tāpasānāṃ ca vṛkṣaḥ ||
अर्कादौ तु सदापुष्पा सूर्याह्वार्कस् तु रूपिका । (१२३।१)
arkādau tu sadāpuṣpā sūryāhvārkas tu rūpikā |
मन्दारः श्वेतकुसुमो ऽलर्को विकरणः स्मृतः ॥ (१२३।२)
mandāraḥ śvetakusumo 'larko vikaraṇaḥ smṛtaḥ ||
नागदन्ती श्वेतघण्टा नागिनी पूर्वपुष्पिका । (१२४।१)
nāgadantī śvetaghaṇṭā nāginī pūrvapuṣpikā |
विशल्या हलिनी वह्मिजिह्वा लाङ्गलिका स्मृता ॥ (१२४।२)
viśalyā halinī vahmijihvā lāṅgalikā smṛtā ||
भार्ङ्गी फञ्जी च पालिन्दी द्विजयष्टिः सुगन्धिका । (१२५।१)
bhārṅgī phañjī ca pālindī dvijayaṣṭiḥ sugandhikā |
अपामार्गः शैखरिकः प्रत्यक्पुष्पी मयूरकः ॥ (१२५।२)
apāmārgaḥ śaikharikaḥ pratyakpuṣpī mayūrakaḥ ||
ज्योतिष्मती पीततैला वेगा कङ्गुणिका स्मृता ॥ (१२६।२)
jyotiṣmatī pītatailā vegā kaṅguṇikā smṛtā ||
कुमार्याख्या महाश्वेता वन्ध्या कर्कोटकी तथा । (१२८।१)
kumāryākhyā mahāśvetā vandhyā karkoṭakī tathā |
इङ्गुदस् तिक्तमञ्जा च पीलुकस् तापसद्रुमः ॥ (१२८।२)
iṅgudas tiktamañjā ca pīlukas tāpasadrumaḥ ||
सुरसयुगफणिज्जं कालमाला विडङ्गं खरबुसवृषकर्णी कट्फलं कासमर्दः । (१२९।१)
surasayugaphaṇijjaṃ kālamālā viḍaṅgaṃ kharabusavṛṣakarṇī kaṭphalaṃ kāsamardaḥ |
क्षवकसरसिभार्ङ्गीकार्मुकाः काकमाची कुलहलविषमुष्टी भूस्तृणो भूतवेशी ॥ (१२९।२)
kṣavakasarasibhārṅgīkārmukāḥ kākamācī kulahalaviṣamuṣṭī bhūstṛṇo bhūtaveśī ||
प्रतिश्यायारुचिश्वासकासघ्नो व्रणशोधनः ॥ (१३०।२)
pratiśyāyāruciśvāsakāsaghno vraṇaśodhanaḥ ||
स्वादुगन्धिच्छदा चैव कायस्था तुलसी तथा ॥ (१३१।२)
svādugandhicchadā caiva kāyasthā tulasī tathā ||
फणिज्जको मञ्जरीकस् तीक्ष्णगन्धः सुगन्धिकः । (१३२।१)
phaṇijjako mañjarīkas tīkṣṇagandhaḥ sugandhikaḥ |
कृष्णसर्जकः कालमालः वठिञ्जरकुठेरकौ ॥ (१३२।२)
kṛṣṇasarjakaḥ kālamālaḥ vaṭhiñjarakuṭherakau ||
विडङ्गं कृमिजिद् बल्यं किरीटं श्वेततण्डुलम् । (१३३।१)
viḍaṅgaṃ kṛmijid balyaṃ kirīṭaṃ śvetataṇḍulam |
शूकात्मकः खरबुसौ मरुवः खरपत्त्रकः ॥ (१३३।२)
śūkātmakaḥ kharabusau maruvaḥ kharapattrakaḥ ||
वृषकर्ण्याखुकर्णी च तथा भूमिपरिश्रया । (१३४।१)
vṛṣakarṇyākhukarṇī ca tathā bhūmipariśrayā |
राजक्षवः पीतपुष्पः कासघ्नं कासमर्दकः ॥ (१३४।२)
rājakṣavaḥ pītapuṣpaḥ kāsaghnaṃ kāsamardakaḥ ||
उद्वेगजननस् तीक्ष्णः क्षवकः क्षुद्विबोधकः । (१३५।१)
udvegajananas tīkṣṇaḥ kṣavakaḥ kṣudvibodhakaḥ |
कपित्थपत्त्री झरसी निर्झरा झरपत्त्रिका ॥ (१३५।२)
kapitthapattrī jharasī nirjharā jharapattrikā ||
प्राचीना बोधकी कान्ता कामुका रक्तमञ्जरी । (१३६।१)
prācīnā bodhakī kāntā kāmukā raktamañjarī |
माधवी स्याद् अमुक्तश् च सुवसन्तो ऽतिमुक्तकः ॥ (१३६।२)
mādhavī syād amuktaś ca suvasanto 'timuktakaḥ ||
वोलो वृद्धः कुलहलो जम्बूलो भूकदम्बकः ॥ (१३७।२)
volo vṛddhaḥ kulahalo jambūlo bhūkadambakaḥ ||
विषमुष्टिश् च कर्कोटी क्षयाह्वा केशमुष्टिका । (१३८।१)
viṣamuṣṭiś ca karkoṭī kṣayāhvā keśamuṣṭikā |
पुत्राञ्जलिः भूतकेशी भूस्तृणो गुह्यबीजकः ॥ (१३८।२)
putrāñjaliḥ bhūtakeśī bhūstṛṇo guhyabījakaḥ ||
भूतावेशी भूतकेशी निर्गुण्डी तिन्दुवारकः । (१३९।१)
bhūtāveśī bhūtakeśī nirguṇḍī tinduvārakaḥ |
शेफालिका श्वेतपुष्पा श्वेतनिर्गुण्डिका स्मृता ॥ (१३९।२)
śephālikā śvetapuṣpā śvetanirguṇḍikā smṛtā ||
गुल्ममेहाश्मरीपाण्डुमेदोऽर्शःकफशुक्रजित् ॥ (१४०।२)
gulmamehāśmarīpāṇḍumedo'rśaḥkaphaśukrajit ||
मुष्ककादौ तु शिखरी मुष्कको मोक्षकस् तथा । (१४१।१)
muṣkakādau tu śikharī muṣkako mokṣakas tathā |
कालमुष्कः क्षारवृक्षः क्षीणवारिफलः स्मृतः ॥ (१४१।२)
kālamuṣkaḥ kṣāravṛkṣaḥ kṣīṇavāriphalaḥ smṛtaḥ ||
स्नुहीसुधा वज्री महावृक्षो ग्रन्थिला स्नुग् गुडा स्नुही । (१४२।१)
snuhīsudhā vajrī mahāvṛkṣo granthilā snug guḍā snuhī |
समन्तदुग्धा श्वजिह्वपत्रश् च युग्मकण्टकः ॥ (१४२।२)
samantadugdhā śvajihvapatraś ca yugmakaṇṭakaḥ ||
वत्सकमूर्वाभार्ङ्गीकटुका मरीचं घुणप्रिया च गण्डीरम् । (१४३।१)
vatsakamūrvābhārṅgīkaṭukā marīcaṃ ghuṇapriyā ca gaṇḍīram |
एला पाठा जाजी कट्वङ्गफलाजमोदसिद्धार्थवचाः ॥ (१४३।२)
elā pāṭhā jājī kaṭvaṅgaphalājamodasiddhārthavacāḥ ||
जीरकहिङ्गुविडङ्गं पशुगन्धा पञ्चकोलकं हन्ति । (१४४।१)
jīrakahiṅguviḍaṅgaṃ paśugandhā pañcakolakaṃ hanti |
चलकफमेदःपीनसगुल्मज्वरशूलदुर्नाम्नः ॥ (१४४।२)
calakaphamedaḥpīnasagulmajvaraśūladurnāmnaḥ ||
वृक्षकः शक्रवृक्षश् च वत्सकः कुटजस् तथा ॥ (१४५।२)
vṛkṣakaḥ śakravṛkṣaś ca vatsakaḥ kuṭajas tathā ||
भङ्गुरातिविषा माद्री शुक्लकन्दा घुणप्रिया । (१४६।१)
bhaṅgurātiviṣā mādrī śuklakandā ghuṇapriyā |
द्वितीया तु प्रतिविषा श्वेतरक्तविषा मता ॥ (१४६।२)
dvitīyā tu prativiṣā śvetaraktaviṣā matā ||
दीर्घवृन्तो महानिम्बः कट्वङ्गो ऽरलुतिक्तकः । (१४७।१)
dīrghavṛnto mahānimbaḥ kaṭvaṅgo 'ralutiktakaḥ |
दीप्यकं त्व् अजमोदस् तु यवानी जरणाह्वया ॥ (१४७।२)
dīpyakaṃ tv ajamodas tu yavānī jaraṇāhvayā ||
वचोग्रगन्धा जटिला षड्ग्रन्था हैमवत्यपि । (१४८।१)
vacogragandhā jaṭilā ṣaḍgranthā haimavatyapi |
शुक्ला या सा स्वादुकन्दा सुवासा हिमसंभवा ॥ (१४८।२)
śuklā yā sā svādukandā suvāsā himasaṃbhavā ||
वचादौ प्राग् वचा प्रोक्ता मुस्ता तु जलदाह्वया । (१५१।१)
vacādau prāg vacā proktā mustā tu jaladāhvayā |
गाङ्गेयी कुरुविन्दा च देवाह्वा भद्रमुस्तकम् ॥ (१५१।२)
gāṅgeyī kuruvindā ca devāhvā bhadramustakam ||
हरिद्रादिगणं वक्ष्ये गौरी श्यामा च निर्विषा । (१५२।१)
haridrādigaṇaṃ vakṣye gaurī śyāmā ca nirviṣā |
निशा क्षपा च रात्रिश् च वरा लोमशमूलिका ॥ (१५२।२)
niśā kṣapā ca rātriś ca varā lomaśamūlikā ||
स्वर्णवर्णा हरिद्रा तु निशाह्वा रजनी तथा । (१५३।१)
svarṇavarṇā haridrā tu niśāhvā rajanī tathā |
दार्वी कटंकटेरी च पर्जन्या च पचम्पचा ॥ (१५३।२)
dārvī kaṭaṃkaṭerī ca parjanyā ca pacampacā ||
प्रियङ्गुपुष्पाञ्जनयुग्मपद्माः पद्माद्रजो योजनवल्ल्यनन्ता । (१५४।१)
priyaṅgupuṣpāñjanayugmapadmāḥ padmādrajo yojanavallyanantā |
मानद्रुमो मोचरसः समङ्गा पुन्नागशीतं मदनीयहेतुः ॥ (१५४।२)
mānadrumo mocarasaḥ samaṅgā punnāgaśītaṃ madanīyahetuḥ ||
अम्बष्ठा मधुकं नमस्करी नन्दीवृक्षपलाशकच्छुरा । (१५५।१)
ambaṣṭhā madhukaṃ namaskarī nandīvṛkṣapalāśakacchurā |
रोध्रं धातकिबिल्वपेशिके कट्वङ्गं कमलोद्भवं रजः ॥ (१५५।२)
rodhraṃ dhātakibilvapeśike kaṭvaṅgaṃ kamalodbhavaṃ rajaḥ ||
गणौ प्रियङ्ग्वम्बष्ठादी पक्वातीसारनाशनौ । (१५६।१)
gaṇau priyaṅgvambaṣṭhādī pakvātīsāranāśanau |
सन्धानीयौ हितौ पित्ते व्रणानाम् अपि रोपणौ ॥ (१५६।२)
sandhānīyau hitau pitte vraṇānām api ropaṇau ||
प्रियङ्ग्वादिगणे पूर्वं प्रियङ्गुः समुदाहृता । (१५७।१)
priyaṅgvādigaṇe pūrvaṃ priyaṅguḥ samudāhṛtā |
रजः परागं किञ्जल्कं केसरं पद्मसंभवम् । (१५८।१)
rajaḥ parāgaṃ kiñjalkaṃ kesaraṃ padmasaṃbhavam |
मञ्जिष्ठा विजया रक्ता समङ्गा विकसारुणा ॥ (१५८।२)
mañjiṣṭhā vijayā raktā samaṅgā vikasāruṇā ||
मञ्जुका रक्तयष्टी च ताम्रा योजनवल्ल्य् अपि । (१५९।१)
mañjukā raktayaṣṭī ca tāmrā yojanavally api |
अनन्ता दीर्घमूला च समुद्रान्तो यवासकः ॥ (१५९।२)
anantā dīrghamūlā ca samudrānto yavāsakaḥ ||
सारद्रुः शाल्मली मोचा पुराणी रक्तपुष्पिका । (१६०।१)
sāradruḥ śālmalī mocā purāṇī raktapuṣpikā |
निर्यासो यस् तु शाल्मल्याः स मोचरससंज्ञकः ॥ (१६०।२)
niryāso yas tu śālmalyāḥ sa mocarasasaṃjñakaḥ ||
पुंनागः पुरुषाह्वश् च तुङ्गाख्यो रक्तकेसरः । (१६२।१)
puṃnāgaḥ puruṣāhvaś ca tuṅgākhyo raktakesaraḥ |
नमेरुर् देवपुंनागः स्कन्धपुष्पः सुराह्वयः ॥ (१६२।२)
namerur devapuṃnāgaḥ skandhapuṣpaḥ surāhvayaḥ ||
अम्बष्ठादौ स्मृताम्बष्ठा सहस्री बहुमूलकः । (१६४।१)
ambaṣṭhādau smṛtāmbaṣṭhā sahasrī bahumūlakaḥ |
मधुपर्णी केकिशिखा मयूराह्वा शिखी तथा ॥ (१६४।२)
madhuparṇī kekiśikhā mayūrāhvā śikhī tathā ||
नन्दीवृक्षः प्ररोही च जयवृक्षेन्द्रवृक्षकौ । (१६५।१)
nandīvṛkṣaḥ prarohī ca jayavṛkṣendravṛkṣakau |
कच्छुरा पणिहारी च तीक्ष्णपत्त्रा मरुद्भवा ॥ (१६५।२)
kacchurā paṇihārī ca tīkṣṇapattrā marudbhavā ||
मुस्तावचाग्निद्विनिशाद्वितिक्ताभल्लातपाठात्रिफलीविषाख्याः । (१६६।१)
mustāvacāgnidviniśādvitiktābhallātapāṭhātriphalīviṣākhyāḥ |
कुष्ठं कुटी हैमवती च योनिस्तन्यामयघ्ना मलपाचनाश् च ॥ (१६६।२)
kuṣṭhaṃ kuṭī haimavatī ca yonistanyāmayaghnā malapācanāś ca ||
मुस्तादिके गणे मुस्ता पूर्वम् एव प्रकीर्तिता । (१६७।१)
mustādike gaṇe mustā pūrvam eva prakīrtitā |
तिक्ता च कटुका ज्ञेया रोहिणी कटुरोहिणी ॥ (१६७।२)
tiktā ca kaṭukā jñeyā rohiṇī kaṭurohiṇī ||
स्फोटशोफक्षतकरं भल्लातकम् अरुष्करम् । (१६८।१)
sphoṭaśophakṣatakaraṃ bhallātakam aruṣkaram |
पाकलं वारि भाव्यं च वाप्यं कुष्ठं गदाह्वयम् ॥ (१६८।२)
pākalaṃ vāri bhāvyaṃ ca vāpyaṃ kuṣṭhaṃ gadāhvayam ||
न्याग्रोधपप्पलसदाफलरोध्रयुग्मं जम्बुद्वयार्जुनकपीतनसोमवल्काः । (१६९।१)
nyāgrodhapappalasadāphalarodhrayugmaṃ jambudvayārjunakapītanasomavalkāḥ |
प्लक्षाम्रवञ्जुलपियालपलाशनन्दीकोलीकदम्बविरलामधुकं मधूकम् ॥ (१६९।२)
plakṣāmravañjulapiyālapalāśanandīkolīkadambaviralāmadhukaṃ madhūkam ||
न्यग्रोधादिर् गणो व्रण्यः संग्राही भग्नसाधनः । (१७०।१)
nyagrodhādir gaṇo vraṇyaḥ saṃgrāhī bhagnasādhanaḥ |
न्यग्रोधादौ यक्षवासो न्यग्रोधो बहुपाद् वटः । (१७१।१)
nyagrodhādau yakṣavāso nyagrodho bahupād vaṭaḥ |
अश्वत्थः पिप्पलो बोधिश् चैत्यद्रुश् चलपत्त्रकः ॥ (१७१।२)
aśvatthaḥ pippalo bodhiś caityadruś calapattrakaḥ ||
उदुम्बरः कृमिफलः सुप्रतिष्ठः सदाफलः । (१७२।१)
udumbaraḥ kṛmiphalaḥ supratiṣṭhaḥ sadāphalaḥ |
बृहत्फला राजजम्बूः काकजम्ब्वल्पसस्यका ॥ (१७२।२)
bṛhatphalā rājajambūḥ kākajambvalpasasyakā ||
फलश्रेणी वरः प्रोक्तः कपिचूतः कपीतनः । (१७३।१)
phalaśreṇī varaḥ proktaḥ kapicūtaḥ kapītanaḥ |
प्लक्षः कुपिप्पलः प्लावो गर्दभाण्डः कपीतनः ॥ (१७३।२)
plakṣaḥ kupippalaḥ plāvo gardabhāṇḍaḥ kapītanaḥ ||
आम्रश् चूतश् चावतलः कान्तः पिण्डफलस् तथा । (१७४।१)
āmraś cūtaś cāvatalaḥ kāntaḥ piṇḍaphalas tathā |
वसन्तदूती माकन्दा भृङ्गेष्टा कोकिलप्रिया ॥ (१७४।२)
vasantadūtī mākandā bhṛṅgeṣṭā kokilapriyā ||
नादेयो वञ्जुलः प्रोक्तो विदुलो वेतसो ऽपरः ॥ (१७५।२)
nādeyo vañjulaḥ prokto vidulo vetaso 'paraḥ ||
प्रियालस् तु खरस्कन्धश् चारो द्राक्षारसप्रियः । (१७६।१)
priyālas tu kharaskandhaś cāro drākṣārasapriyaḥ |
कर्कन्धूः काष्ठकृत् कोली बदरी युग्मकण्टकः ॥ (१७६।२)
karkandhūḥ kāṣṭhakṛt kolī badarī yugmakaṇṭakaḥ ||
विस्फूर्जनी विकरणी तिन्दुकी विरला स्मृता । (१७७।१)
visphūrjanī vikaraṇī tindukī viralā smṛtā |
कालस्कन्धो नीलसारो द्वितीयः काकतिन्दुकः ॥ (१७७।२)
kālaskandho nīlasāro dvitīyaḥ kākatindukaḥ ||
वक्रशल्या कृष्णफला विरला गृध्रनख्य् अपि । (१७८।१)
vakraśalyā kṛṣṇaphalā viralā gṛdhranakhy api |
गन्धयुक्ता सारवस्त्रा दुर्धर्षा कुण्डली स्मृता ॥ (१७८।२)
gandhayuktā sāravastrā durdharṣā kuṇḍalī smṛtā ||
एलायुग्मतुरुष्ककुष्ठफलिनीमांसीजलध्यामकं स्पृक्काचोरकचोचपत्त्रतगरस्थौणेयजातीरसाः । (१७९।१)
elāyugmaturuṣkakuṣṭhaphalinīmāṃsījaladhyāmakaṃ spṛkkācorakacocapattratagarasthauṇeyajātīrasāḥ |
शुक्तिव्याघ्रिनखो ऽमराह्वमगुरुः श्रीवासकः कुङ्कुमं चण्डागुग्गुलदेवधूपखपुराः पुंनागनागाह्वयम् ॥ (१७९।२)
śuktivyāghrinakho 'marāhvamaguruḥ śrīvāsakaḥ kuṅkumaṃ caṇḍāgugguladevadhūpakhapurāḥ puṃnāganāgāhvayam ||
एलादिके पूर्वम् उक्ता सूक्ष्मैलान्या तु कथ्यते । (१८१।१)
elādike pūrvam uktā sūkṣmailānyā tu kathyate |
भद्रैला बृहदेला तु स्थूलैला त्रिपुटोद्भवा ॥ (१८१।२)
bhadrailā bṛhadelā tu sthūlailā tripuṭodbhavā ||
पिण्डी तुरुष्कजं तैलं पिरायाकं कृत्रिमं कपिः ॥ (१८२।२)
piṇḍī turuṣkajaṃ tailaṃ pirāyākaṃ kṛtrimaṃ kapiḥ ||
ह्रीवेरं वारि केशाह्वम् उदीच्यं बालकं जलम् । (१८३।१)
hrīveraṃ vāri keśāhvam udīcyaṃ bālakaṃ jalam |
ध्यामकं शबलं गन्धं स्पृक्का देवी लता सती ॥ (१८३।२)
dhyāmakaṃ śabalaṃ gandhaṃ spṛkkā devī latā satī ||
चोरको ग्रन्थिपर्णी स्यात् शटी सोमसमुद्भवा । (१८४।१)
corako granthiparṇī syāt śaṭī somasamudbhavā |
वराङ्गं चर्मनामा च चोचं त्वक् च वराङ्गकम् ॥ (१८४।२)
varāṅgaṃ carmanāmā ca cocaṃ tvak ca varāṅgakam ||
रोमशं छदनं पत्त्रं तमालं रोमशीफलम् । (१८५।१)
romaśaṃ chadanaṃ pattraṃ tamālaṃ romaśīphalam |
बहिष्ठं तगरं वक्रं नतं कालानुसारि च ॥ (१८५।२)
bahiṣṭhaṃ tagaraṃ vakraṃ nataṃ kālānusāri ca ||
चारटी शुकबर्हाख्यं स्थौणेयं तैलपीतकम् । (१८६।१)
cāraṭī śukabarhākhyaṃ sthauṇeyaṃ tailapītakam |
जातीरसो रसो बोलं शुक्तिः कररुहो नखः ॥ (१८६।२)
jātīraso raso bolaṃ śuktiḥ kararuho nakhaḥ ||
बदरीपत्त्रकं चैव ज्ञेयो नागहनुस् तथा । (१८७।१)
badarīpattrakaṃ caiva jñeyo nāgahanus tathā |
समुद्रजो व्याघ्रनखो विज्ञेयो व्याघ्रनामकः ॥ (१८७।२)
samudrajo vyāghranakho vijñeyo vyāghranāmakaḥ ||
श्रीवेष्टको वायसको दधिनामा च कीर्तितः । (१८८।१)
śrīveṣṭako vāyasako dadhināmā ca kīrtitaḥ |
काश्मीरं कुङ्कुमं रक्तं वाह्लीकं घुसृणं वरम् ॥ (१८८।२)
kāśmīraṃ kuṅkumaṃ raktaṃ vāhlīkaṃ ghusṛṇaṃ varam ||
क्रोधना पिशुना चण्डा चौरी शङ्खिनिका मता । (१८९।१)
krodhanā piśunā caṇḍā caurī śaṅkhinikā matā |
महिषाक्षो निशाचारी कौशिको गुग्गुलुः पुरः ॥ (१८९।२)
mahiṣākṣo niśācārī kauśiko gugguluḥ puraḥ ||
रालस् तु देवधूपः स्यात् शालः सर्जरसाह्वयः । (१९०।१)
rālas tu devadhūpaḥ syāt śālaḥ sarjarasāhvayaḥ |
कुन्दुरुर् मेदकः कुन्द्रो विज्ञेयः खपुरस् तथा ॥ (१९०।२)
kundurur medakaḥ kundro vijñeyaḥ khapuras tathā ||
श्यामादन्तीद्रवन्तीक्रमुककुटरणाशंखिनी चर्मसाह्वा स्वर्णक्षीरीगवाक्षीशिखरिरजनकच्छिन्नरोहाकरञ्जाः । (१९१।१)
śyāmādantīdravantīkramukakuṭaraṇāśaṃkhinī carmasāhvā svarṇakṣīrīgavākṣīśikharirajanakacchinnarohākarañjāḥ |
बस्तान्त्री व्याधिघातो बहलबहुरसस् तीक्ष्णवृक्षात् फलानि श्यामाद्यो हन्ति गुल्मं विषमरुचिकफौ हृद्रुजं मूत्रकृच्छ्रम् ॥ (१९१।२)
bastāntrī vyādhighāto bahalabahurasas tīkṣṇavṛkṣāt phalāni śyāmādyo hanti gulmaṃ viṣamarucikaphau hṛdrujaṃ mūtrakṛcchram ||
सुषेणिका शशाह्वा च कालिन्दी कालिका स्मृता ॥ (१९२।२)
suṣeṇikā śaśāhvā ca kālindī kālikā smṛtā ||
चित्रा मुकूलको दन्ती निकुम्भः शम्बरस् तथा । (१९३।१)
citrā mukūlako dantī nikumbhaḥ śambaras tathā |
उदुम्बरच्छदा हस्तिदन्ती स्याद् उपचित्रका ॥ (१९३।२)
udumbaracchadā hastidantī syād upacitrakā ||
न्यग्रोधाह्वा सुतत्रेणी द्रवन्त्य् उन्दुरुकर्णिका । (१९४।१)
nyagrodhāhvā sutatreṇī dravanty undurukarṇikā |
कुम्भस्त्री भट्टिनी सूत्रा श्यामा कुटरणा त्रिवृत् ॥ (१९४।२)
kumbhastrī bhaṭṭinī sūtrā śyāmā kuṭaraṇā trivṛt ||
शङ्खिनी तिक्तला वक्री यवतिक्ता किशोरिका । (१९५।१)
śaṅkhinī tiktalā vakrī yavatiktā kiśorikā |
शङ्खावर्ता शङ्खपुष्पी विशिखा नाहिका स्मृता ॥ (१९५।२)
śaṅkhāvartā śaṅkhapuṣpī viśikhā nāhikā smṛtā ||
अन्येषां तु तथा ब्राह्मी ब्रह्मनामा तु कीर्तिता ॥ (१९६।२)
anyeṣāṃ tu tathā brāhmī brahmanāmā tu kīrtitā ||
स्वर्णक्षीरी हैमवती कङ्कुष्ठस् तीक्ष्णदुग्धिका । (१९७।१)
svarṇakṣīrī haimavatī kaṅkuṣṭhas tīkṣṇadugdhikā |
इन्द्रवारुणिका चैन्द्री गवाक्षी गजचिर्भिटी ॥ (१९७।२)
indravāruṇikā caindrī gavākṣī gajacirbhiṭī ||
विशाला च विशल्या च सैव प्रोक्ता गवादनी । (१९८।१)
viśālā ca viśalyā ca saiva proktā gavādanī |
गिरिकर्ण्य् अश्वक्षुरकः स्थाणुकर्णी गवादनी ॥ (१९८।२)
girikarṇy aśvakṣurakaḥ sthāṇukarṇī gavādanī ||
नीलस्यन्दा नीलपुष्पी नीलाख्या गिरिकर्णिका । (१९९।१)
nīlasyandā nīlapuṣpī nīlākhyā girikarṇikā |
तिल्वकः शिखरी श्वेतत्वक् तिरीटो बृहच्छदः ॥ (१९९।२)
tilvakaḥ śikharī śvetatvak tirīṭo bṛhacchadaḥ ||
बस्तान्त्री वृषगन्धाख्या मेषान्त्री वृषपत्त्रिका ॥ (२००।२)
bastāntrī vṛṣagandhākhyā meṣāntrī vṛṣapattrikā ||
घनभूरिरसस् त्व् इक्षुः गुडमूलो ऽसिपत्त्रकः । (२०१।१)
ghanabhūrirasas tv ikṣuḥ guḍamūlo 'sipattrakaḥ |
तीक्ष्णवृक्षः शणः पीलुः प्रोक्तो ऽन्यः स्थाणुकस् तथा ॥ (२०१।२)
tīkṣṇavṛkṣaḥ śaṇaḥ pīluḥ prokto 'nyaḥ sthāṇukas tathā ||
गणेषु यानि द्रव्याणि संग्रहे वाल्पसंग्रहे । (२०२।१)
gaṇeṣu yāni dravyāṇi saṃgrahe vālpasaṃgrahe |
तान्य् उक्तान्य् अभिधीयन्ते विप्रकीर्णान्य् अतः परम् ॥ (२०२।२)
tāny uktāny abhidhīyante viprakīrṇāny ataḥ param ||
पवित्रपत्त्रा मङ्गल्या शमी लक्ष्मी च केशनुत् । (२०३।१)
pavitrapattrā maṅgalyā śamī lakṣmī ca keśanut |
पानीयो बीजवृक्षस् तु जीववृक्षस् तु पाशिकः । (२०४।१)
pānīyo bījavṛkṣas tu jīvavṛkṣas tu pāśikaḥ |
शुक्लपुष्पा भूमिलग्ना ह्रस्वाङ्गा शङ्खपुष्पिका ॥ (२०४।२)
śuklapuṣpā bhūmilagnā hrasvāṅgā śaṅkhapuṣpikā ||
सूक्ष्मपत्त्रा सर्पगन्धा सर्पाक्षी रक्तपुष्पिका । (२०५।१)
sūkṣmapattrā sarpagandhā sarpākṣī raktapuṣpikā |
विष्णुक्रान्ता नीलपुष्पी सतीना छर्दिका तथा । (२०६।१)
viṣṇukrāntā nīlapuṣpī satīnā chardikā tathā |
वाट्यालकः पीतपुष्पो वाट्या भद्रौदनी बला ॥ (२०६।२)
vāṭyālakaḥ pītapuṣpo vāṭyā bhadraudanī balā ||
वाट्यायनी त्व् अतिबला भारद्वाजी सुपर्णिका ॥ (२०७।२)
vāṭyāyanī tv atibalā bhāradvājī suparṇikā ||
रामान्याच्छादनफला वाट्या कार्पाससंज्ञका । (२०८।१)
rāmānyācchādanaphalā vāṭyā kārpāsasaṃjñakā |
अजटा बहुपत्त्रा च भूधात्री तामलक्य् अपि ॥ (२०८।२)
ajaṭā bahupattrā ca bhūdhātrī tāmalaky api ||
शीतवीर्यः पर्पटकः तृष्णाघ्नः सूक्ष्मपत्त्रकः । (२०९।१)
śītavīryaḥ parpaṭakaḥ tṛṣṇāghnaḥ sūkṣmapattrakaḥ |
त्रायन्ती त्रायमाणा च पालिनी भयनाशिनी ॥ (२०९।२)
trāyantī trāyamāṇā ca pālinī bhayanāśinī ||
दुरालभा धन्वयासो यासो दुःस्पर्शकस् तथा । (२१०।१)
durālabhā dhanvayāso yāso duḥsparśakas tathā |
किङ्किरातः कर्णिकारो गौरः कनकपुष्पकः ॥ (२११।२)
kiṅkirātaḥ karṇikāro gauraḥ kanakapuṣpakaḥ ||
मन्दारः पारिभद्राह्वो ज्ञेयः कण्टकीकिंशुकः । (२१२।१)
mandāraḥ pāribhadrāhvo jñeyaḥ kaṇṭakīkiṃśukaḥ |
पारिजातश् च रोहीतः प्लीहघ्नो रक्तपुष्पकः ॥ (२१२।२)
pārijātaś ca rohītaḥ plīhaghno raktapuṣpakaḥ ||
अजाक्षी व्रणनाशिनी कुष्ठघ्नी फल्गुवाटिका । (२१४।१)
ajākṣī vraṇanāśinī kuṣṭhaghnī phalguvāṭikā |
सिंहास्यः कर्कटश् चैव वृषो वासाटरूषकः ॥ (२१४।२)
siṃhāsyaḥ karkaṭaś caiva vṛṣo vāsāṭarūṣakaḥ ||
अश्मन्तको ऽम्लयोनिश् च ज्ञेयो यमलपत्त्रकः । (२१५।१)
aśmantako 'mlayoniś ca jñeyo yamalapattrakaḥ |
वंशो वेणुर् यवफलः सुपर्वा च तृणध्वजः ॥ (२१५।२)
vaṃśo veṇur yavaphalaḥ suparvā ca tṛṇadhvajaḥ ||
करीरः कीचको मृत्युफलाङ्कुर इति स्मृतः । (२१६।१)
karīraḥ kīcako mṛtyuphalāṅkura iti smṛtaḥ |
वारणस् तरली कुम्भिकरञ्जस् तीरवृक्षकः ॥ (२१६।२)
vāraṇas taralī kumbhikarañjas tīravṛkṣakaḥ ||
सिन्धुरः सिन्धुवारश् च श्वेतपुष्पावरोहितः । (२१७।१)
sindhuraḥ sindhuvāraś ca śvetapuṣpāvarohitaḥ |
काकोदुम्बरिका फल्गुः भद्रोदुम्बरवायसी ॥ (२१७।२)
kākodumbarikā phalguḥ bhadrodumbaravāyasī ||
कालान्त्रदारी कन्थारी फणी खदिरवल्ल्य् अपि । (२१८।१)
kālāntradārī kanthārī phaṇī khadiravally api |
सिता कुमारिका मल्ली मोहिनी वटपत्त्रिका ॥ (२१८।२)
sitā kumārikā mallī mohinī vaṭapattrikā ||
फेनिलो हस्तिकर्कोटः काण्डो बाणः शणः स्मृतः । (२१९।१)
phenilo hastikarkoṭaḥ kāṇḍo bāṇaḥ śaṇaḥ smṛtaḥ |
श्लेष्मान्तको बहुफलः शैलूषः कान्तवृक्षकः ॥ (२१९।२)
śleṣmāntako bahuphalaḥ śailūṣaḥ kāntavṛkṣakaḥ ||
कुद्दालकः कोविदारस् ताम्रपुष्पो युगच्छदः । (२२०।१)
kuddālakaḥ kovidāras tāmrapuṣpo yugacchadaḥ |
कालकर्णी भूतवल्ली बल्या गन्धाश्वगन्धिका ॥ (२२०।२)
kālakarṇī bhūtavallī balyā gandhāśvagandhikā ||
तिन्तिडीकस् तु वृक्षाम्लो बदरी कोलसंज्ञकः । (२२१।१)
tintiḍīkas tu vṛkṣāmlo badarī kolasaṃjñakaḥ |
कर्कन्धूः ह्रस्वबदरी वसुवृक्षस् तु धन्वनः ॥ (२२१।२)
karkandhūḥ hrasvabadarī vasuvṛkṣas tu dhanvanaḥ ||
सहस्रवीर्यस् तीक्ष्णाम्लो वराम्लस् त्व् अम्लवेतसः । (२२२।१)
sahasravīryas tīkṣṇāmlo varāmlas tv amlavetasaḥ |
पत्त्रभङ्गो महाश्यामा खराश्वा वृद्धदारुकः । (२२३।१)
pattrabhaṅgo mahāśyāmā kharāśvā vṛddhadārukaḥ |
दावाग्निदमनी माता क्षुद्रकण्टरिका तथा ॥ (२२३।२)
dāvāgnidamanī mātā kṣudrakaṇṭarikā tathā ||
बर्हिशिखाह्वया गुञ्जा रक्तिका काकणन्तिका । (२२४।१)
barhiśikhāhvayā guñjā raktikā kākaṇantikā |
श्वेतकाम्भोजिका ध्वाङ्क्षी श्वेतपाकी शिखण्डिका ॥ (२२४।२)
śvetakāmbhojikā dhvāṅkṣī śvetapākī śikhaṇḍikā ||
अधोमुखा त्व् अवाक्पुष्पी वाराही वनमालिका ॥ (२२६।२)
adhomukhā tv avākpuṣpī vārāhī vanamālikā ||
नागजिह्वा श्वेतफला क्षीरिणी चार्कपुष्पिका ॥ (२२७।२)
nāgajihvā śvetaphalā kṣīriṇī cārkapuṣpikā ||
निम्बच्छदेन्द्रवल्ली च करभी रुचिरा स्मृता । (२२८।१)
nimbacchadendravallī ca karabhī rucirā smṛtā |
लिखिका भक्तिका भूरी नवनीता प्रकीर्तिता ॥ (२२८।२)
likhikā bhaktikā bhūrī navanītā prakīrtitā ||
मलयूः वाकुची चैव चन्द्ररेखा त्व् अवल्गुजः ॥ (२२९।२)
malayūḥ vākucī caiva candrarekhā tv avalgujaḥ ||
चक्षुष्या चारटी ज्ञेया तथारण्यकुलत्थिका । (२३०।१)
cakṣuṣyā cāraṭī jñeyā tathāraṇyakulatthikā |
अहिमारो ऽरिमेदस् तु पीतदारुर् हरिद्रुमः ॥ (२३०।२)
ahimāro 'rimedas tu pītadārur haridrumaḥ ||
श्वेतत्वक् तीक्ष्णसारश् च विबुधस् तीक्ष्णसारकः । (२३१।१)
śvetatvak tīkṣṇasāraś ca vibudhas tīkṣṇasārakaḥ |
वाप्याह्वं पौष्करं शूलहरं बीजाह्वयं मतम् ॥ (२३१।२)
vāpyāhvaṃ pauṣkaraṃ śūlaharaṃ bījāhvayaṃ matam ||
शरी तु सुव्रता ज्ञेया गन्धाह्वा सोमसम्भवा । (२३२।१)
śarī tu suvratā jñeyā gandhāhvā somasambhavā |
सहस्रवीर्या गोलोमी सिता दूर्वा च शाद्वलः ॥ (२३२।२)
sahasravīryā golomī sitā dūrvā ca śādvalaḥ ||
क्षुद्रवारी दुग्धयुता घटिका छत्रपत्त्रका । (२३३।१)
kṣudravārī dugdhayutā ghaṭikā chatrapattrakā |
आघोटको ब्रह्मफलो रक्तबिन्दुस् तिलच्छदः ॥ (२३३।२)
āghoṭako brahmaphalo raktabindus tilacchadaḥ ||
महावृक्षो महानीलो भृङ्गाह्वो मार्कवः स्मृतः ॥ (२३४।२)
mahāvṛkṣo mahānīlo bhṛṅgāhvo mārkavaḥ smṛtaḥ ||
केशरञ्जनको ज्ञेयो भृङ्गराड् भृङ्गरेणुकः । (२३५।१)
keśarañjanako jñeyo bhṛṅgarāḍ bhṛṅgareṇukaḥ |
रामाह्वार्कलतारामा तरुणी पुष्पवत्य् अपि ॥ (२३५।२)
rāmāhvārkalatārāmā taruṇī puṣpavaty api ||
सूर्यभक्ता सुखोद्भावा सूर्यावर्ता रविप्रिया । (२३६।१)
sūryabhaktā sukhodbhāvā sūryāvartā ravipriyā |
हिरण्यपुष्पी खर्जूरी ताडपत्त्री मुसल्य् अपि ॥ (२३६।२)
hiraṇyapuṣpī kharjūrī tāḍapattrī musaly api ||
इक्ष्वालिका तु काकेक्षुः काण्डेक्षुर् वायसेक्षुकः । (२३७।१)
ikṣvālikā tu kākekṣuḥ kāṇḍekṣur vāyasekṣukaḥ |
श्वेतचामरकः काशस् तथेक्षुकुसुमश् च सः ॥ (२३७।२)
śvetacāmarakaḥ kāśas tathekṣukusumaś ca saḥ ||
अध्यण्डेक्षुरकः स्थूलकण्टकः कोकिलाक्षकः । (२३८।१)
adhyaṇḍekṣurakaḥ sthūlakaṇṭakaḥ kokilākṣakaḥ |
उच्चटा चटका ज्ञेया शिखण्ड्य् आस्फोतकः स्मृतः ॥ (२३८।२)
uccaṭā caṭakā jñeyā śikhaṇḍy āsphotakaḥ smṛtaḥ ||
त्रिपुष्पः कृष्णधुत्तूरः कृष्णपुष्पी च मोहिनी ॥ (२३९।२)
tripuṣpaḥ kṛṣṇadhuttūraḥ kṛṣṇapuṣpī ca mohinī ||
देवदाली च कर्कोटी वेणी जीमूतकः स्मृतः । (२४०।१)
devadālī ca karkoṭī veṇī jīmūtakaḥ smṛtaḥ |
कटुकालाम्बुनी तुम्बालाम्बुर् इक्ष्वाकुसंज्ञिका ॥ (२४१।२)
kaṭukālāmbunī tumbālāmbur ikṣvākusaṃjñikā ||
सूक्ष्मपादस् ताम्रचूडो ज्ञेयः कुक्कुटपादिकः ॥ (२४२।२)
sūkṣmapādas tāmracūḍo jñeyaḥ kukkuṭapādikaḥ ||
गोधूलिका च गोजिह्वा गोजी क्रोष्टुकमूलकः । (२४३।१)
godhūlikā ca gojihvā gojī kroṣṭukamūlakaḥ |
स्वर्णवर्णाकरः पीतपुष्पको दोहकाह्वयः ॥ (२४४।२)
svarṇavarṇākaraḥ pītapuṣpako dohakāhvayaḥ ||
शणपुष्पी बृहत्पुष्पी शणः घण्टशणः स्मृतः । (२४५।१)
śaṇapuṣpī bṛhatpuṣpī śaṇaḥ ghaṇṭaśaṇaḥ smṛtaḥ |
उभातसी रुद्रपत्त्री गोपिका बाणकः स्मृतः ॥ (२४५।२)
ubhātasī rudrapattrī gopikā bāṇakaḥ smṛtaḥ ||
सौम्या सुवर्चला ब्राह्मी सोमा ब्रह्मसुवर्चला । (२४६।१)
saumyā suvarcalā brāhmī somā brahmasuvarcalā |
मण्डूकपर्णी विक्रान्ता चान्या ब्राह्मी वनौषधिः ॥ (२४६।२)
maṇḍūkaparṇī vikrāntā cānyā brāhmī vanauṣadhiḥ ||
सुतजीवः पुत्रजीवः पवित्रः पुत्रसिद्धिकृत् । (२४७।१)
sutajīvaḥ putrajīvaḥ pavitraḥ putrasiddhikṛt |
हिङ्गुपत्त्री तु पृथ्वीका बाष्पिका कवरी स्मृता ॥ (२४८।२)
hiṅgupattrī tu pṛthvīkā bāṣpikā kavarī smṛtā ||
तुम्बुरुस् तीक्ष्णवल्कश् च तीक्ष्णपत्त्रः कुतुम्बुरुः । (२४९।१)
tumburus tīkṣṇavalkaś ca tīkṣṇapattraḥ kutumburuḥ |
अक्षोडः पर्वतीयश् च फलस्नेहो गुडाश्रयः ॥ (२४९।२)
akṣoḍaḥ parvatīyaś ca phalasneho guḍāśrayaḥ ||
कीरेष्टः कर्परालश् च स्वादुमञ्जा पृथुच्छदः । (२५०।१)
kīreṣṭaḥ karparālaś ca svādumañjā pṛthucchadaḥ |
अगस्तिको मुनिनामा कुम्भयोनिश् च स स्मृतः ॥ (२५०।२)
agastiko munināmā kumbhayoniś ca sa smṛtaḥ ||
अधिच्छत्त्रा कुम्भयोनिः द्रोणपुष्पी कुतुम्बिका । (२५१।१)
adhicchattrā kumbhayoniḥ droṇapuṣpī kutumbikā |
कौण्डिन्यश् च महाद्रोणः स्मृतो देवकुतुम्बकः ॥ (२५१।२)
kauṇḍinyaś ca mahādroṇaḥ smṛto devakutumbakaḥ ||
अधिच्छत्त्रा गौतमस्था बालग्रन्थिः प्रकीर्तिता । (२५२।१)
adhicchattrā gautamasthā bālagranthiḥ prakīrtitā |
वत्सादनी सुदशाख्या चक्राङ्गी जलशोषकः ॥ (२५२।२)
vatsādanī sudaśākhyā cakrāṅgī jalaśoṣakaḥ ||
प्रपुन्नाटस् त्व् एडगजो दद्रुघ्नश् चक्रमर्दकः । (२५३।१)
prapunnāṭas tv eḍagajo dadrughnaś cakramardakaḥ |
लक्ष्मणा पुत्रजननी रक्तबिन्दुच्छदा तथा ॥ (२५३।२)
lakṣmaṇā putrajananī raktabinducchadā tathā ||
नागिनी शूलिनी नागवल्ली मत्स्यार्जकः स्मृतः । (२५४।१)
nāginī śūlinī nāgavallī matsyārjakaḥ smṛtaḥ |
शृगालघण्टा वज्राक्षी वज्रवल्ली तु शृङ्खला ॥ (२५४।२)
śṛgālaghaṇṭā vajrākṣī vajravallī tu śṛṅkhalā ||
दधिपुष्पी तु खट्वाङ्गी खट्वा पर्यङ्कपादिका ॥ (२५५।२)
dadhipuṣpī tu khaṭvāṅgī khaṭvā paryaṅkapādikā ||
बिम्बी गो हा तुण्डिकेरी तिलाख्या फलनाभिका । (२५६।१)
bimbī go hā tuṇḍikerī tilākhyā phalanābhikā |
उर्वारुः कर्कटी प्रोक्ता लोमशा च प्रकीर्तिता ॥ (२५६।२)
urvāruḥ karkaṭī proktā lomaśā ca prakīrtitā ||
खूर्जरिकस् तु कालिङ्गः मूत्रलं त्रपुसं स्मृतम् । (२५७।१)
khūrjarikas tu kāliṅgaḥ mūtralaṃ trapusaṃ smṛtam |
कूष्माण्डकी पुष्पलता ककुभाण्डा फलोत्तमा ॥ (२५७।२)
kūṣmāṇḍakī puṣpalatā kakubhāṇḍā phalottamā ||
गोरक्षतुम्बी गोरक्षी कुम्भालाम्बुर् घटाभिधा । (२५८।१)
gorakṣatumbī gorakṣī kumbhālāmbur ghaṭābhidhā |
चिर्भिटिका चित्रफला चीनारं चिर्भटं स्मृतम् ॥ (२५८।२)
cirbhiṭikā citraphalā cīnāraṃ cirbhaṭaṃ smṛtam ||
लम्बा पिण्डफलेक्ष्वाकुः कटुका क्षत्रियात्मजा । (२५९।१)
lambā piṇḍaphalekṣvākuḥ kaṭukā kṣatriyātmajā |
चुक्रिका चाम्लिका चिञ्चा जीवन्ती तिन्तिडी स्मृता । (२६०।१)
cukrikā cāmlikā ciñcā jīvantī tintiḍī smṛtā |
चुक्रिका त्व् अम्लचाङ्गेरी सुनिषण्णदला तथा ॥ (२६०।२)
cukrikā tv amlacāṅgerī suniṣaṇṇadalā tathā ||
जीवन्तिको रक्तशाकः कलम्बी वल्ल्युपोदकः ॥ (२६१।२)
jīvantiko raktaśākaḥ kalambī vallyupodakaḥ ||
तण्डुलीयो मेघनादः चिल्ली तु लोमशा स्मृता । (२६२।१)
taṇḍulīyo meghanādaḥ cillī tu lomaśā smṛtā |
शितिवारः सूचिपत्त्रः स्वस्तिकः सुनिषण्णकः ॥ (२६२।२)
śitivāraḥ sūcipattraḥ svastikaḥ suniṣaṇṇakaḥ ||
मत्स्याक्षिकस् तु मत्सीरः पत्तूरः प्रियसत्य् अपि । (२६३।१)
matsyākṣikas tu matsīraḥ pattūraḥ priyasaty api |
शीघ्रशाखा शाखिनी च महाशाकश् च वास्तुकी ॥ (२६३।२)
śīghraśākhā śākhinī ca mahāśākaś ca vāstukī ||
श्रावणी स्यात् मुण्डितिका भिक्षुः श्रवणशीर्षका । (२६४।१)
śrāvaṇī syāt muṇḍitikā bhikṣuḥ śravaṇaśīrṣakā |
सौम्यगन्धा बर्बरिका तिलपर्णी च सा स्मृता ॥ (२६४।२)
saumyagandhā barbarikā tilaparṇī ca sā smṛtā ||
सर्पश् चित्रस् तु नीलाभो भूशाको भूमिकन्दकः । (२६५।१)
sarpaś citras tu nīlābho bhūśāko bhūmikandakaḥ |
रसोनो लशुनो ज्ञेयः पलाण्डुर् मुखदूषणः ॥ (२६५।२)
rasono laśuno jñeyaḥ palāṇḍur mukhadūṣaṇaḥ ||
शतपुष्पा शतच्छत्त्रा मिशिः घोषा शताह्वया । (२६६।१)
śatapuṣpā śatacchattrā miśiḥ ghoṣā śatāhvayā |
मिश्रेया शालिनी शीतशिवारण्या मिशिः स्मृता ॥ (२६६।२)
miśreyā śālinī śītaśivāraṇyā miśiḥ smṛtā ||
पृथ्वीका वारिपत्त्रा तु बाष्पिका च स्थलोद्भवा । (२६७।१)
pṛthvīkā vāripattrā tu bāṣpikā ca sthalodbhavā |
कपित्थो ऽथ दधित्थश् च दुर्मदः सुरभिच्छदः ॥ (२६७।२)
kapittho 'tha dadhitthaś ca durmadaḥ surabhicchadaḥ ||
तोयक्षोभकरः कुम्भी वारुणो वृक्षधूमकः । (२६८।१)
toyakṣobhakaraḥ kumbhī vāruṇo vṛkṣadhūmakaḥ |
मूषिकारिश् चित्रफलः करण्डफलकश् च सः ॥ (२६८।२)
mūṣikāriś citraphalaḥ karaṇḍaphalakaś ca saḥ ||
चोचं चिषु नारिकेलः तुङ्गद्रुः कूर्चशेखरः । (२६९।१)
cocaṃ ciṣu nārikelaḥ tuṅgadruḥ kūrcaśekharaḥ |
नीरपूर्णफलः शृङ्गी मोचं तु कदलीफलम् ॥ (२६९।२)
nīrapūrṇaphalaḥ śṛṅgī mocaṃ tu kadalīphalam ||
रम्भा तु कदली मोचा वृत्तपुष्पांशुमत्फला । (२७०।१)
rambhā tu kadalī mocā vṛttapuṣpāṃśumatphalā |
मातुलुङ्गो बीजपूरो लुङ्गश् च फलपूरकः ॥ (२७१।२)
mātuluṅgo bījapūro luṅgaś ca phalapūrakaḥ ||
जम्बीरो जम्भलो जम्भः जम्बो दन्तशठः स्मृतः । (२७२।१)
jambīro jambhalo jambhaḥ jambo dantaśaṭhaḥ smṛtaḥ |
नारङ्गस् त्वक्सुगन्धाख्य ऐरावतमुखप्रियौ ॥ (२७२।२)
nāraṅgas tvaksugandhākhya airāvatamukhapriyau ||
भव्यं भविष्यं चाम्लं च भवं रोमफलं मतम् । (२७३।१)
bhavyaṃ bhaviṣyaṃ cāmlaṃ ca bhavaṃ romaphalaṃ matam |
पनसः कण्टकिफलः चोचो दीर्घफलः स्मृतः । (२७४।१)
panasaḥ kaṇṭakiphalaḥ coco dīrghaphalaḥ smṛtaḥ |
स्निग्धवृक्षस्तु सक्षीरः प्लक्षः स्याद् गुडबीजकः । (२७५।१)
snigdhavṛkṣastu sakṣīraḥ plakṣaḥ syād guḍabījakaḥ |
कालवृन्ता कुबेराक्षी कुलिङ्गाक्षी च यक्षदृक् ॥ (२७५।२)
kālavṛntā kuberākṣī kuliṅgākṣī ca yakṣadṛk ||
उग्रकाण्डः कारवल्ली तोयवल्ली सुकाण्डका । (२७६।१)
ugrakāṇḍaḥ kāravallī toyavallī sukāṇḍakā |
पञ्चाङ्गुली लिङ्गबीजा राजिका पिण्डवत्फला ॥ (२७६।२)
pañcāṅgulī liṅgabījā rājikā piṇḍavatphalā ||
तुर्यतुण्डी शिलाच्छेदी पूतिका नित्यपुष्पिका । (२७७।१)
turyatuṇḍī śilācchedī pūtikā nityapuṣpikā |
कुमारी व्याघ्रचरणा कन्या स्थूलदला च सा । (२७८।१)
kumārī vyāghracaraṇā kanyā sthūladalā ca sā |
बन्धूको बन्धुजीवश्च पार्वको वृकधूमकः ॥ (२७८।२)
bandhūko bandhujīvaśca pārvako vṛkadhūmakaḥ ||
कृष्णनीलः कालशाखः कैडर्यः सुरभिच्छदः । (२७९।१)
kṛṣṇanīlaḥ kālaśākhaḥ kaiḍaryaḥ surabhicchadaḥ |
विश्वरूपा रूप्यगण्डा रूप्यो हरिततुम्बिली ॥ (२७९।२)
viśvarūpā rūpyagaṇḍā rūpyo haritatumbilī ||
अर्शोघ्नश् चाखुकन्दश्च वन्यकन्दश् च शूरणः । (२८०।१)
arśoghnaś cākhukandaśca vanyakandaś ca śūraṇaḥ |
रक्तपादी शमीपत्त्रा लज्जा लोहितयष्टिका ॥ (२८०।२)
raktapādī śamīpattrā lajjā lohitayaṣṭikā ||
दुरारोहा खरस्कन्धा खर्जूरी स्वादुमस्तका । (२८१।१)
durārohā kharaskandhā kharjūrī svādumastakā |
बहुस्कन्धा मृत्युफला गूढपाकी शिलाफला । (२८२।१)
bahuskandhā mṛtyuphalā gūḍhapākī śilāphalā |
जतुवृक्षो घनस्कन्धः क्रिमिवृक्षः कुशाम्रकः ॥ (२८२।२)
jatuvṛkṣo ghanaskandhaḥ krimivṛkṣaḥ kuśāmrakaḥ ||
काकजङ्घा ध्वाङ्क्षजङ्घा दासी कान्ता प्रचीबला ॥ (२८३।२)
kākajaṅghā dhvāṅkṣajaṅghā dāsī kāntā pracībalā ||
शरपुङ्खा बाणपुङ्खा मणिका चेक्षुपुङ्खिका । (२८४।१)
śarapuṅkhā bāṇapuṅkhā maṇikā cekṣupuṅkhikā |
पुत्रदात्री वृत्तपत्त्रा वातारिः श्वेतपुष्पिका ॥ (२८४।२)
putradātrī vṛttapattrā vātāriḥ śvetapuṣpikā ||
श्वासद्रुमः काकतरुः रुग्योग्यो व्याघ्रपर्ण्यपि ॥ (२८५।२)
śvāsadrumaḥ kākataruḥ rugyogyo vyāghraparṇyapi ||
कुब्जपुष्पा कृष्णवल्ली महानीला प्रतानिका । (२८६।१)
kubjapuṣpā kṛṣṇavallī mahānīlā pratānikā |
कठिनी:: स्य्नोन्य्म्स्मृदुकान्तिः महाश्वेता श्वेता तु खटिका स्मृता ॥ (२८६।२)
kaṭhinī:: synonymsmṛdukāntiḥ mahāśvetā śvetā tu khaṭikā smṛtā ||
गैरिक:: स्य्नोन्य्म्स्रक्तपाषाणको धातुः गिरिमृद् गैरिकः स्मृतः । (२८७।१)
gairika:: synonymsraktapāṣāṇako dhātuḥ girimṛd gairikaḥ smṛtaḥ |
दुग्धपाषाण:: स्य्नोन्य्म्स्स्तन्याख्यो दुग्धपाषाणः सौधः पाषाणको लवः ॥ (२८७।२)
dugdhapāṣāṇa:: synonymsstanyākhyo dugdhapāṣāṇaḥ saudhaḥ pāṣāṇako lavaḥ ||
सुल्ड़ुर्:: स्य्नोन्य्म्स्सौगन्धिको गन्धकस्तु वैगन्धो गन्धको बलिः । (२८८।१)
sulfur:: synonymssaugandhiko gandhakastu vaigandho gandhako baliḥ |
मनःशिलामनःशिला मनोगुप्ता मनोह्वा कुनटी शिला ॥ (२८८।२)
manaḥśilāmanaḥśilā manoguptā manohvā kunaṭī śilā ||
हरिताल:: स्य्नोन्य्म्स्हरितालमालं तालं गोदन्तं नटभूषणम् । (२८९।१)
haritāla:: synonymsharitālamālaṃ tālaṃ godantaṃ naṭabhūṣaṇam |
मेर्चुर्य्:: स्य्नोन्य्म्स्पारदो रसधातुश्च रुद्ररेता महारसः ॥ (२८९।२)
mercury:: synonymspārado rasadhātuśca rudraretā mahārasaḥ ||
अभ्र:: स्य्नोन्य्म्सभ्रकं पार्वतीबीजं शैलोद्भूतं तथाम्बरम् ॥ (२९०।२)
abhra:: synonymsabhrakaṃ pārvatībījaṃ śailodbhūtaṃ tathāmbaram ||
तुत्थ:: स्य्नोन्य्म्स्मयूरग्रीविकं तु स्यात् शिखिकण्ठं च तुत्थकम् । (२९१।१)
tuttha:: synonymsmayūragrīvikaṃ tu syāt śikhikaṇṭhaṃ ca tutthakam |
तुत्थ:: खर्परिका:: स्य्नोन्य्म्सन्यत् कर्परिका तुत्थं वामनं तुत्थमेव तु ॥ (२९१।२)
tuttha:: kharparikā:: synonymsanyat karparikā tutthaṃ vāmanaṃ tutthameva tu ||
चिन्नबर्:: स्य्नोन्य्म्स्हिङ्गुलं दरदं म्लेच्छं रसभूः चर्मरञ्जनम् । (२९२।१)
cinnabar:: synonymshiṅgulaṃ daradaṃ mlecchaṃ rasabhūḥ carmarañjanam |
सिन्दूर:: स्य्नोन्य्म्स्सिन्दूरं रक्तरेणु श्रीभूषणं नागसम्भवम् ॥ (२९२।२)
sindūra:: synonymssindūraṃ raktareṇu śrībhūṣaṇaṃ nāgasambhavam ||
सौवर्चलसौवर्चलं तु रुचकम् अक्षाह्वं कृष्णसंज्ञकम् । (२९३।१)
sauvarcalasauvarcalaṃ tu rucakam akṣāhvaṃ kṛṣṇasaṃjñakam |
विड्लवण, औद्भिदविडं तु कृत्रिमं प्रोक्तं पृथ्वीसंभवम् औद्भिदम् ॥ (२९३।२)
viḍlavaṇa, audbhidaviḍaṃ tu kṛtrimaṃ proktaṃ pṛthvīsaṃbhavam audbhidam ||
सेअ सल्त्समुद्रजं च सामुद्रं लवणं पटुनामकम् । (२९४।१)
sea saltsamudrajaṃ ca sāmudraṃ lavaṇaṃ paṭunāmakam |
यावशूको यवक्षारः स्रोतोघ्नस्तु सुवर्चिकः ॥ (२९४।२)
yāvaśūko yavakṣāraḥ srotoghnastu suvarcikaḥ ||
टङ्कणसौभाग्यं टङ्कणं क्षारः मालतीरससम्भवः । (२९५।१)
ṭaṅkaṇasaubhāgyaṃ ṭaṅkaṇaṃ kṣāraḥ mālatīrasasambhavaḥ |
माक्षिकतापीसमुद्भवं ताप्यं माक्षिकं हैममाक्षिकम् ॥ (२९५।२)
mākṣikatāpīsamudbhavaṃ tāpyaṃ mākṣikaṃ haimamākṣikam ||
जत्वश्मजं धातुजं च शिलाकर्पूरसंज्ञकम् । (२९६।१)
jatvaśmajaṃ dhātujaṃ ca śilākarpūrasaṃjñakam |
लाक्षा दीप्तिर्द्रुमव्याधिः क्रिमिजा लोहिता जतु । (२९७।१)
lākṣā dīptirdrumavyādhiḥ krimijā lohitā jatu |
पदमौत्तरं तालकुम्भो यावकोऽलक्तकः स्मृतः ॥ (२९७।२)
padamauttaraṃ tālakumbho yāvako'laktakaḥ smṛtaḥ ||
मृगस्वेदो मृगजलं पूतिः पूत्यण्डजः स्मृतः ॥ (२९९।२)
mṛgasvedo mṛgajalaṃ pūtiḥ pūtyaṇḍajaḥ smṛtaḥ ||
जातीफलं मज्जसारं जातिका जातिपत्त्रकः । (३००।१)
jātīphalaṃ majjasāraṃ jātikā jātipattrakaḥ |
निष्पत्त्रं च महापुष्पं स्वर्गपुष्पं वरालकम् । (३०२।१)
niṣpattraṃ ca mahāpuṣpaṃ svargapuṣpaṃ varālakam |
शिलापुष्पं तु शैलेयं शिलाजं स्थविरं तथा ॥ (३०२।२)
śilāpuṣpaṃ tu śaileyaṃ śilājaṃ sthaviraṃ tathā ||
पुष्पाञ्जनपुष्पाञ्जनं रीतिपुष्पं पुष्पकेतुश्च रीतिजम् । (३०३।१)
puṣpāñjanapuṣpāñjanaṃ rītipuṣpaṃ puṣpaketuśca rītijam |
समुद्रफेनं शुष्कं च फेनं वारिधिजं मलम् ॥ (३०३।२)
samudraphenaṃ śuṣkaṃ ca phenaṃ vāridhijaṃ malam ||
चोन्छ्शङ्खो वारिभवः कम्बुः जलजो दीर्घनिःस्वनः । (३०४।१)
conchśaṅkho vāribhavaḥ kambuḥ jalajo dīrghaniḥsvanaḥ |
चोरल्प्रवालं वल्लिजं रक्तं विद्रुमं च प्रकीर्तितम् ॥ (३०४।२)
coralpravālaṃ vallijaṃ raktaṃ vidrumaṃ ca prakīrtitam ||
सिल्वेर्, गोल्द्रूप्यकं रजतं तारं सुवर्णं कनकं स्मृतम् । (३०५।१)
silver, goldrūpyakaṃ rajataṃ tāraṃ suvarṇaṃ kanakaṃ smṛtam |
जातरूपं तथा हेम शातकुम्भं च हाटकम् ॥ (३०५।२)
jātarūpaṃ tathā hema śātakumbhaṃ ca hāṭakam ||
जाम्बूनदं हिरण्यं च तपनीयं च काञ्चनम् । (३०६।१)
jāmbūnadaṃ hiraṇyaṃ ca tapanīyaṃ ca kāñcanam |
चोप्पेर्ताम्रमौदुम्बरं शुल्बं मिहिरं हरिनामकम् ॥ (३०६।२)
coppertāmramaudumbaraṃ śulbaṃ mihiraṃ harināmakam ||
ब्रस्स्रीतिका पित्तलं पूति पीतलोहं च सैंहलम् । (३०७।१)
brassrītikā pittalaṃ pūti pītalohaṃ ca saiṃhalam |
तिन्त्रपुसं त्रपुसंज्ञं च तगरं रूप्यशत्रुकः ॥ (३०७।२)
tintrapusaṃ trapusaṃjñaṃ ca tagaraṃ rūpyaśatrukaḥ ||
लेअद्, ब्रोन्ज़ेसीसकं नागमुरगं कांस्यं काशं च घोषकम् । (३०८।१)
lead, bronzesīsakaṃ nāgamuragaṃ kāṃsyaṃ kāśaṃ ca ghoṣakam |
वर्तलोहवार्त्तालोहं वर्तलोहं त्रिलोहं पञ्चलोहकम् ॥ (३०८।२)
vartalohavārttālohaṃ vartalohaṃ trilohaṃ pañcalohakam ||
इरोन्कृष्णलोहमयः सारमायसं च शिलोद्भवम् । (३०९।१)
ironkṛṣṇalohamayaḥ sāramāyasaṃ ca śilodbhavam |
इरोन् रुस्तयोरजो लोहरजस् तत् किट्टं स्याद् अयोमलम् ॥ (३०९।२)
iron rustayorajo loharajas tat kiṭṭaṃ syād ayomalam ||
चिपिटं चिप्पटं चिट्टं वालुका सिकता स्मृता । (३१०।१)
cipiṭaṃ cippaṭaṃ ciṭṭaṃ vālukā sikatā smṛtā |
कान्तलोहलोहकान्तमयस्कान्तं कान्तं भ्रामरचुम्बकम् ॥ (३१०।२)
kāntalohalohakāntamayaskāntaṃ kāntaṃ bhrāmaracumbakam ||
तीक्ष्णलोहमृदुलोहं तीक्ष्णलोहं तीक्ष्णाख्यं सूक्ष्मलोहकम् । (३११।१)
tīkṣṇalohamṛdulohaṃ tīkṣṇalohaṃ tīkṣṇākhyaṃ sūkṣmalohakam |
वत्सदन्ती महाशृङ्गी लेलिहस् तालपत्त्रकः । (३१२।१)
vatsadantī mahāśṛṅgī lelihas tālapattrakaḥ |
विषं च मूलकं शृङ्गी गरं कृत्रिमसंज्ञकम् ॥ (३१२।२)
viṣaṃ ca mūlakaṃ śṛṅgī garaṃ kṛtrimasaṃjñakam ||
तोयच्छदा वारिपर्णी कुम्भिका जलकुम्भिका । (३१३।१)
toyacchadā vāriparṇī kumbhikā jalakumbhikā |
दीर्घमूलं जलावासं शैवालं जलसम्भवम् ॥ (३१३।२)
dīrghamūlaṃ jalāvāsaṃ śaivālaṃ jalasambhavam ||
पङ्कजं पुण्डरीकं च शतपत्त्रं कुशेशयम् । (३१४।१)
paṅkajaṃ puṇḍarīkaṃ ca śatapattraṃ kuśeśayam |
शशिप्रियं च गन्धाढ्यं कुमुदं कोकनन्दनम् । (३१५।१)
śaśipriyaṃ ca gandhāḍhyaṃ kumudaṃ kokanandanam |
काकोत्पलं तु काकोत्थं काकाख्यं ह्रस्वमुत्पलम् ॥ (३१५।२)
kākotpalaṃ tu kākotthaṃ kākākhyaṃ hrasvamutpalam ||
तेषां फलं तु कुम्भीकं मूलं शालूककन्दकम् । (३१६।१)
teṣāṃ phalaṃ tu kumbhīkaṃ mūlaṃ śālūkakandakam |
कशेरुकः सुगन्धिश्च सुकन्दो मुस्तकन्दकः ॥ (३१६।२)
kaśerukaḥ sugandhiśca sukando mustakandakaḥ ||
अलक्ता माल्यशेफाली रूपिका ताम्रपुष्पिका । (३१८।१)
alaktā mālyaśephālī rūpikā tāmrapuṣpikā |
तिलकः पूर्णकः श्रीमान् सुद्युतिः शुक्लपुष्पकः ॥ (३१९।२)
tilakaḥ pūrṇakaḥ śrīmān sudyutiḥ śuklapuṣpakaḥ ||
मल्लिकोक्ता विचकिला द्विपुष्पी पुष्पटी तथा ॥ (३२०।२)
mallikoktā vicakilā dvipuṣpī puṣpaṭī tathā ||
कुञ्जरः शतपत्त्रश्च कण्टकाढ्यश्च कुब्जकः । (३२१।१)
kuñjaraḥ śatapattraśca kaṇṭakāḍhyaśca kubjakaḥ |
अट्टहासः शङ्खशुक्ला नाम्ना सा शङ्खयूथिका ॥ (३२१।२)
aṭṭahāsaḥ śaṅkhaśuklā nāmnā sā śaṅkhayūthikā ||
ऋषिर् दमनको दान्तो विनीतः कुलपत्त्रकः । (३२२।१)
ṛṣir damanako dānto vinītaḥ kulapattrakaḥ |
दमनः पाण्डुरागः स्यात्तथा गन्धोत्कटो मुनिः ॥ (३२२।२)
damanaḥ pāṇḍurāgaḥ syāttathā gandhotkaṭo muniḥ ||
क्षीरं स्वादु पयो दुग्धं स्तन्यं वारि स्तनोद्भवम् । (३२४।१)
kṣīraṃ svādu payo dugdhaṃ stanyaṃ vāri stanodbhavam |
दधि माङ्गल्यकं चैव संतानं स्तनिका स्मृता ॥ (३२४।२)
dadhi māṅgalyakaṃ caiva saṃtānaṃ stanikā smṛtā ||
घृतमाज्यं हविः सर्पिः नवनीतं घृतालयः ॥ (३२५।२)
ghṛtamājyaṃ haviḥ sarpiḥ navanītaṃ ghṛtālayaḥ ||
गुडस्त्विक्षुविकारः स्यात् खण्डं फुल्लमिति स्मृतम् । (३२६।१)
guḍastvikṣuvikāraḥ syāt khaṇḍaṃ phullamiti smṛtam |
सितोपला शर्करा च सिता मत्स्यण्डिका स्मृता ॥ (३२६।२)
sitopalā śarkarā ca sitā matsyaṇḍikā smṛtā ||
माक्षिकं सारघं क्षौद्रं मधु पुष्परसोद्भवम् । (३२७।१)
mākṣikaṃ sāraghaṃ kṣaudraṃ madhu puṣparasodbhavam |
मधूच्छिष्टं च मदनं सिक्थकं मक्षिकामलम् ॥ (३२७।२)
madhūcchiṣṭaṃ ca madanaṃ sikthakaṃ makṣikāmalam ||
तैलम् अभ्यञ्जनवरं तिलजं तिलसम्भवम् । (३२८।१)
tailam abhyañjanavaraṃ tilajaṃ tilasambhavam |
प्रसन्ना वारुणी ज्ञेया परिस्विन्ना च सा स्मृता ॥ (३२८।२)
prasannā vāruṇī jñeyā parisvinnā ca sā smṛtā ||
कादम्बरी घना सुरा मैरेयो ह्य् आसवो मदः । (३२९।१)
kādambarī ghanā surā maireyo hy āsavo madaḥ |
मार्द्वीकं मधु विज्ञेयं माध्वीकं मधुना कृतम् ॥ (३२९।२)
mārdvīkaṃ madhu vijñeyaṃ mādhvīkaṃ madhunā kṛtam ||
गुडेन गौडं सितया शार्करं सैन्धम् ऐक्षवम् । (३३०।१)
guḍena gauḍaṃ sitayā śārkaraṃ saindham aikṣavam |
खण्डेन खण्डवासः स्यात् पैष्टकं पिष्टसम्भवम् ॥ (३३०।२)
khaṇḍena khaṇḍavāsaḥ syāt paiṣṭakaṃ piṣṭasambhavam ||
अवन्तिसोमो धान्याम्लम् आरनालं च काञ्जिकम् । (३३१।१)
avantisomo dhānyāmlam āranālaṃ ca kāñjikam |
शुक्तं सौवीरकं चेति तुषोदं तु तुषोदकम् ॥ (३३१।२)
śuktaṃ sauvīrakaṃ ceti tuṣodaṃ tu tuṣodakam ||
यवोत्थं तण्डुलोदं च रसाम्लं शुक्तकाञ्जिकम् । (३३२।१)
yavotthaṃ taṇḍulodaṃ ca rasāmlaṃ śuktakāñjikam |
ब्रह्माम्बु गोम्बु गोमूत्रं गोमलं गोमयं स्मृतम् ॥ (३३२।२)
brahmāmbu gombu gomūtraṃ gomalaṃ gomayaṃ smṛtam ||
शालिर् व्रीहिर् वरश्चैव धान्यकं रक्तशूकरः । (३३३।१)
śālir vrīhir varaścaiva dhānyakaṃ raktaśūkaraḥ |
यवश्च स्थूलमध्यश्च वरुणो मुनिभिक्षितः ॥ (३३३।२)
yavaśca sthūlamadhyaśca varuṇo munibhikṣitaḥ ||
चणकस्तु कलायः स्याद् गोधूमो म्लेच्छभोजनः ॥ (३३४।२)
caṇakastu kalāyaḥ syād godhūmo mlecchabhojanaḥ ||
चमसी चातिबीजा स्यात् कोरदूषस्तु कोद्रवः । (३३५।१)
camasī cātibījā syāt koradūṣastu kodravaḥ |
कङ्गुः संध्यन्थिसंबन्धी प्रियङ्गुः पीततण्डुलः ॥ (३३५।२)
kaṅguḥ saṃdhyanthisaṃbandhī priyaṅguḥ pītataṇḍulaḥ ||
उद्दालकस्तु जूर्णाह्वो यावनालः शुकप्रियः ॥ (३३६।२)
uddālakastu jūrṇāhvo yāvanālaḥ śukapriyaḥ ||
वासन्तः कृष्णमुद्गस्तु माधवश्च सुराष्ट्रजः । (३३७।१)
vāsantaḥ kṛṣṇamudgastu mādhavaśca surāṣṭrajaḥ |
मकुष्ठो वनमुद्गश्च मसूरः पित्तभेषजम् ॥ (३३७।२)
makuṣṭho vanamudgaśca masūraḥ pittabheṣajam ||
हरिमन्थाः सुगन्धाश्च चणकाः कृष्णकञ्चुकाः । (३३८।१)
harimanthāḥ sugandhāśca caṇakāḥ kṛṣṇakañcukāḥ |
कुलत्थः कालवृत्तश्च ताम्रवर्णो ऽनिलापहा ॥ (३३८।२)
kulatthaḥ kālavṛttaśca tāmravarṇo 'nilāpahā ||
माषस्तु पिच्छिलरसः कुरुविन्दो वृषाकरः । (३३९।१)
māṣastu picchilarasaḥ kuruvindo vṛṣākaraḥ |
राजमाषो ऽलसान्द्रः स्यात् खञ्जकाख्यः कलायकः ॥ (३३९।२)
rājamāṣo 'lasāndraḥ syāt khañjakākhyaḥ kalāyakaḥ ||
सौराष्ट्रा:: स्य्नोन्य्म्साढकी तुवरी प्रोक्ता निष्पावा शिम्बिका स्मृता । (३४०।१)
saurāṣṭrā:: synonymsāḍhakī tuvarī proktā niṣpāvā śimbikā smṛtā |
तिलः स्नेहफलः स्नेहपूर्णश्च कृष्णतैलकः ॥ (३४०।२)
tilaḥ snehaphalaḥ snehapūrṇaśca kṛṣṇatailakaḥ ||
फलत्रयं तु त्रिफला वरा श्रेष्ठा तथोत्तमा । (३४१।१)
phalatrayaṃ tu triphalā varā śreṣṭhā tathottamā |
द्विपं च मूलं दशकं दशमूलं दशाङ्घ्रिकम् ॥ (३४१।२)
dvipaṃ ca mūlaṃ daśakaṃ daśamūlaṃ daśāṅghrikam ||
त्रिकटु:: स्य्नोन्य्म्स्त्रिकटु त्र्यूषणं व्योषं कटुत्रयम् इहोच्यते । (३४२।१)
trikaṭu:: synonymstrikaṭu tryūṣaṇaṃ vyoṣaṃ kaṭutrayam ihocyate |
पञ्चकोलं पञ्चकटु त्रिसुगन्धि त्रिजातकम् ॥ (३४२।२)
pañcakolaṃ pañcakaṭu trisugandhi trijātakam ||
औषधं भेषजं पथ्यम् अगदं च भिषग्जितम् । (३४३।१)
auṣadhaṃ bheṣajaṃ pathyam agadaṃ ca bhiṣagjitam |
कलभो वारणो दन्ती मातंगो द्विरदो द्विपः ॥ (३४३।२)
kalabho vāraṇo dantī mātaṃgo dvirado dvipaḥ ||
गजो हस्ती करीभश् च करेणुर् हस्तिनी स्मृता । (३४४।१)
gajo hastī karībhaś ca kareṇur hastinī smṛtā |
हयो ऽश्वस् तुरगो वाजी सप्तिर् वाहस् तु बाडवः ॥ (३४४।२)
hayo 'śvas turago vājī saptir vāhas tu bāḍavaḥ ||
बालेयो रासभो ज्ञेयो धूसरो गर्दभः खरः । (३४५।१)
bāleyo rāsabho jñeyo dhūsaro gardabhaḥ kharaḥ |
करभो दीर्घगश् चोष्ट्रः क्षमी वेसरको बली ॥ (३४५।२)
karabho dīrghagaś coṣṭraḥ kṣamī vesarako balī ||
शार्दूलश् चित्रकायस्तु व्याघ्रः स्यात् पुण्डरीकः । (३४६।१)
śārdūlaś citrakāyastu vyāghraḥ syāt puṇḍarīkaḥ |
पञ्चास्यो मृगराट् सिंहो हर्यक्षः केसरी हरिः ॥ (३४६।२)
pañcāsyo mṛgarāṭ siṃho haryakṣaḥ kesarī hariḥ ||
कण्ठीरवश्च विज्ञेयः पिङ्गदृष्टिर् मृगादनः । (३४७।१)
kaṇṭhīravaśca vijñeyaḥ piṅgadṛṣṭir mṛgādanaḥ |
ताम्राभो हरिणः कृष्णस् त्व् एणस् त्वक्कोमलः स्मृतः । (३४८।१)
tāmrābho hariṇaḥ kṛṣṇas tv eṇas tvakkomalaḥ smṛtaḥ |
कृष्णसारश्चित्रमृगः रोमशा चमरी स्मृता ॥ (३४८।२)
kṛṣṇasāraścitramṛgaḥ romaśā camarī smṛtā ||
वराहः शूकरः कीटी दंष्ट्री घोणी च रोमशः । (३४९।१)
varāhaḥ śūkaraḥ kīṭī daṃṣṭrī ghoṇī ca romaśaḥ |
स्तब्धरोमा पृथुस्कन्धः क्रोडः कोलस्तथा किरिः ॥ (३४९।२)
stabdharomā pṛthuskandhaḥ kroḍaḥ kolastathā kiriḥ ||
मर्कटो वानरः कीशः वनौकाः फलभक्षकः ॥ (३५०।२)
markaṭo vānaraḥ kīśaḥ vanaukāḥ phalabhakṣakaḥ ||
शृगालो जम्बुकः क्रोष्टा गोमायुर् मृगधूर्तकः । (३५१।१)
śṛgālo jambukaḥ kroṣṭā gomāyur mṛgadhūrtakaḥ |
कृकवाकुस् ताम्रचूडः कुक्कुटश्चरणायुधः । (३५२।१)
kṛkavākus tāmracūḍaḥ kukkuṭaścaraṇāyudhaḥ |
मयूरो बर्हिणो बर्ही नीलकण्ठो भुजंगभुक् ॥ (३५२।२)
mayūro barhiṇo barhī nīlakaṇṭho bhujaṃgabhuk ||
काकस्तु करटोऽरिष्टः बलिपुष्टः सकृत्प्रजः । (३५४।१)
kākastu karaṭo'riṣṭaḥ balipuṣṭaḥ sakṛtprajaḥ |
परभूर् बलिभुग् ध्वाङ्क्षश्चिरजीवी च वायसः ॥ (३५४।२)
parabhūr balibhug dhvāṅkṣaścirajīvī ca vāyasaḥ ||
एकदृष्टिश् चात्मघोषः द्रोणकाकस्तु कृष्टलः । (३५५।१)
ekadṛṣṭiś cātmaghoṣaḥ droṇakākastu kṛṣṭalaḥ |
विज्ञेयश् चर्मपथिकः जातुषश् चर्मसाह्वयः । (३५६।१)
vijñeyaś carmapathikaḥ jātuṣaś carmasāhvayaḥ |
भरद्वाजो द्विजो ब्राह्मो व्याघ्राटः खञ्जरीटकः ॥ (३५६।२)
bharadvājo dvijo brāhmo vyāghrāṭaḥ khañjarīṭakaḥ ||
सारङ्गः खञ्जनश्चैव मेघवृत्तिस्तु चातकः । (३५७।१)
sāraṅgaḥ khañjanaścaiva meghavṛttistu cātakaḥ |
वनप्रियः परभृतः कोकिलः सुस्वरः पिकः ॥ (३५७।२)
vanapriyaḥ parabhṛtaḥ kokilaḥ susvaraḥ pikaḥ ||
गूढपात् कच्छपः कूर्मः कुलीरः कर्कटः स्मृतः । (३५८।१)
gūḍhapāt kacchapaḥ kūrmaḥ kulīraḥ karkaṭaḥ smṛtaḥ |
शम्बूको वृत्तशङ्खश्च शङ्खको मातृगेहकः ॥ (३५८।२)
śambūko vṛttaśaṅkhaśca śaṅkhako mātṛgehakaḥ ||
मीनो मत्स्यो ऽण्डजश्चैव जलौका जलशायनः । (३५९।१)
mīno matsyo 'ṇḍajaścaiva jalaukā jalaśāyanaḥ |
मण्डूको दर्दुरो भेकः काकाहिस् तोयसर्पकः ॥ (३५९।२)
maṇḍūko darduro bhekaḥ kākāhis toyasarpakaḥ ||
सर्पः पृदाकुर्भुजगो भुजंगो ऽहिर् भुजंगमः । (३६०।१)
sarpaḥ pṛdākurbhujago bhujaṃgo 'hir bhujaṃgamaḥ |
कुण्डली गूडपाच् चक्षुःश्रवाः काकोदरः फणी । (३६१।१)
kuṇḍalī gūḍapāc cakṣuḥśravāḥ kākodaraḥ phaṇī |
दर्वीकरो दीर्घपृष्ठो जिह्मगः पवनाशनः ॥ (३६१।२)
darvīkaro dīrghapṛṣṭho jihmagaḥ pavanāśanaḥ ||
लेलिहानो दन्दशूको द्विजिह्वश्च बिलेशयः । (३६२।१)
lelihāno dandaśūko dvijihvaśca bileśayaḥ |
आखून्दुरुर् मूषकश्च वृकश्च दूषकः स्मृतः । (३६४।१)
ākhūndurur mūṣakaśca vṛkaśca dūṣakaḥ smṛtaḥ |
छुछुन्दरी राजपुत्री विज्ञेया गन्धमूषिका ॥ (३६४।२)
chuchundarī rājaputrī vijñeyā gandhamūṣikā ||
पुरोहिता कुड्यमत्स्या गौरी च गृहगोधिका । (३६५।१)
purohitā kuḍyamatsyā gaurī ca gṛhagodhikā |
गौधेरकाकृतिर्गोधा प्राग्बाहुर् युग्मजिह्वकः ॥ (३६५।२)
gaudherakākṛtirgodhā prāgbāhur yugmajihvakaḥ ||
उदङ्घा कपिजङ्घा तु लोहिताङ्गः पिपीलकः ॥ (३६६।२)
udaṅghā kapijaṅghā tu lohitāṅgaḥ pipīlakaḥ ||
द्विरेफः पुष्पलिड् भृङ्गः षट्पदभ्रमरावलिः । (३६८।१)
dvirephaḥ puṣpaliḍ bhṛṅgaḥ ṣaṭpadabhramarāvaliḥ |
इन्दिन्दिरश् चञ्चरीकः सरघा मधुमक्षिका ॥ (३६८।२)
indindiraś cañcarīkaḥ saraghā madhumakṣikā ||
पतंगिका पुत्तिका स्यात् दंशस्तु वनमक्षिका ॥ (३६९।२)
pataṃgikā puttikā syāt daṃśastu vanamakṣikā ||
भृङ्गारी चीरुका चीरी झिल्लिका घर्घरस्वना । (३७०।१)
bhṛṅgārī cīrukā cīrī jhillikā ghargharasvanā |
पतंगः शलभो ज्ञेयः स्वद्योतो ज्योतिरिङ्गणः ॥ (३७०।२)
pataṃgaḥ śalabho jñeyaḥ svadyoto jyotiriṅgaṇaḥ ||
वन्यस्तु गवयो ज्ञेयः ककुद्मान् गोपतिर्वृषः ॥ (३७१।२)
vanyastu gavayo jñeyaḥ kakudmān gopatirvṛṣaḥ ||
उक्षान् अड्वान् बलीवर्दः सुरभिर्गोपकः स्मृतः । (३७२।१)
ukṣān aḍvān balīvardaḥ surabhirgopakaḥ smṛtaḥ |
सकृत्प्रसूता गृष्टिः स्यात् बष्कयण्य् एकहायनी ॥ (३७२।२)
sakṛtprasūtā gṛṣṭiḥ syāt baṣkayaṇy ekahāyanī ||
अन्नसारो रसो रक्तयोनिः स्याद् दृढधातुकः । (३७३।१)
annasāro raso raktayoniḥ syād dṛḍhadhātukaḥ |
रक्तं शोणं मांसकरं शोणितं क्षतजम् असृक् ॥ (३७३।२)
raktaṃ śoṇaṃ māṃsakaraṃ śoṇitaṃ kṣatajam asṛk ||
पलं मांसं शोणितोत्थं पिशितं क्रव्यम् आमिषम् । (३७४।१)
palaṃ māṃsaṃ śoṇitotthaṃ piśitaṃ kravyam āmiṣam |
पिच्छा मांसोद्भवं मेदो वसा मेदःसमुद्भवा ॥ (३७४।२)
picchā māṃsodbhavaṃ medo vasā medaḥsamudbhavā ||
मेदःसम्भवम् अस्थि स्याद्देहसंधानधारणम् । (३७५।१)
medaḥsambhavam asthi syāddehasaṃdhānadhāraṇam |
अस्थिसारस्तथा मज्जा स्नेहसारो ऽस्थिसम्भवः ॥ (३७५।२)
asthisārastathā majjā snehasāro 'sthisambhavaḥ ||
शुक्लं तेजो बीजपुंस्त्वे रेतो वीर्यान्त्यधातुके । (३७६।१)
śuklaṃ tejo bījapuṃstve reto vīryāntyadhātuke |
ओजस्तु धातुसारः स्यात् सौम्यो हृदयदीपनः ॥ (३७६।२)
ojastu dhātusāraḥ syāt saumyo hṛdayadīpanaḥ ||
अनिलो मारुतो वायुः मरुत्प्राणः प्रभञ्जनः । (३७७।१)
anilo māruto vāyuḥ marutprāṇaḥ prabhañjanaḥ |
मायुः पित्तं वह्निकान्तं कफः श्लेष्मा च पिच्छिलः । (३७८।१)
māyuḥ pittaṃ vahnikāntaṃ kaphaḥ śleṣmā ca picchilaḥ |
कर्दमः पङ्कजम्बालौ मृत्सा मृत्स्ना च मृत्तिका ॥ (३७८।२)
kardamaḥ paṅkajambālau mṛtsā mṛtsnā ca mṛttikā ||
हसन्तिकाङ्गारधानी तैलपात्रं कुतूः स्मृता । (३७९।१)
hasantikāṅgāradhānī tailapātraṃ kutūḥ smṛtā |
पाषाणप्रस्तरग्रावोपलाश्मानः शिला दृषत् ॥ (३७९।२)
pāṣāṇaprastaragrāvopalāśmānaḥ śilā dṛṣat ||
पृथ्वी वसुंधराख्या च गौर् भूमिर् मेदिनी मही । (३८०।१)
pṛthvī vasuṃdharākhyā ca gaur bhūmir medinī mahī |
धरा धरित्री धरणी क्षोणी ज्या काश्यपी क्षितिः ॥ (३८०।२)
dharā dharitrī dharaṇī kṣoṇī jyā kāśyapī kṣitiḥ ||
विश्वम्भरा रसानन्ता गोत्रा कुः पृथिवी क्षमा ॥ (३८१।२)
viśvambharā rasānantā gotrā kuḥ pṛthivī kṣamā ||
सूरो हंसो रविर्भानुः पतंगोऽर्को दिवाकरः ॥ (३८२।२)
sūro haṃso ravirbhānuḥ pataṃgo'rko divākaraḥ ||
प्रद्योतनो दिनमणिः खद्योतो द्युमणिस्तथा ॥ (३८३।०)
pradyotano dinamaṇiḥ khadyoto dyumaṇistathā ||
ब्रध्नः प्रभाकरो भास्वान् द्वादशात्मा दिवाकरः । (३८४।१)
bradhnaḥ prabhākaro bhāsvān dvādaśātmā divākaraḥ |
सविता च सहस्रांशुर् मार्तण्डश्च विकर्तनः ॥ (३८४।२)
savitā ca sahasrāṃśur mārtaṇḍaśca vikartanaḥ ||
कर्मसाक्षी जगच्चक्षुरंशुमाली त्रयीतनुः । (३८५।१)
karmasākṣī jagaccakṣuraṃśumālī trayītanuḥ |
विभावसुर्ग्रहपतिस् त्विषांपतिर् अहर्पतिः ॥ (३८५।२)
vibhāvasurgrahapatis tviṣāṃpatir aharpatiḥ ||
शीतांशुरिन्दुश्चन्द्रमाः शशी चन्द्रो निशाकरः । (३८६।१)
śītāṃśurinduścandramāḥ śaśī candro niśākaraḥ |
विधुः सुधांशुः शुभ्रांशुर् ओषधीशो निशापतिः ॥ (३८६।२)
vidhuḥ sudhāṃśuḥ śubhrāṃśur oṣadhīśo niśāpatiḥ ||
अब्जो जैवातृकः सोमो ग्लौर् मृगाङ्कः कलानिधिः । (३८७।१)
abjo jaivātṛkaḥ somo glaur mṛgāṅkaḥ kalānidhiḥ |
द्विजराजः शशधरो नक्षत्रेशः क्षपाकरः ॥ (३८७।२)
dvijarājaḥ śaśadharo nakṣatreśaḥ kṣapākaraḥ ||
अङ्गारकः कुजो भौमो रौहिणेयो बुधो द्विजः । (३८८।१)
aṅgārakaḥ kujo bhaumo rauhiṇeyo budho dvijaḥ |
गुरुर्बृहस्पतिर्मन्त्री चोशना भार्गवः कविः ॥ (३८८।२)
gururbṛhaspatirmantrī cośanā bhārgavaḥ kaviḥ ||
शनिः पङ्गुः सूर्यपुत्रः सैंहिकेयो विधुंतुदः । (३८९।१)
śaniḥ paṅguḥ sūryaputraḥ saiṃhikeyo vidhuṃtudaḥ |
तमस्तु राहुः स्वर्भानुः केतुस्तु ध्वजनामकः ॥ (३८९।२)
tamastu rāhuḥ svarbhānuḥ ketustu dhvajanāmakaḥ ||
उडु नक्षत्रमृक्षं भं दोषा नक्तं निशा क्षपा । (३९०।१)
uḍu nakṣatramṛkṣaṃ bhaṃ doṣā naktaṃ niśā kṣapā |
क्षणदा यामिनी रात्रिस्त्रियामा चोरवल्लभा ॥ (३९०।२)
kṣaṇadā yāminī rātristriyāmā coravallabhā ||
शम्भुर् ईशः पशुपतिः शिवः शूली महेश्वरः ॥ (३९१।२)
śambhur īśaḥ paśupatiḥ śivaḥ śūlī maheśvaraḥ ||
ईश्वरः शर्वः ईशानः शंकरश् चन्द्रशेखरः । (३९२।१)
īśvaraḥ śarvaḥ īśānaḥ śaṃkaraś candraśekharaḥ |
मृत्युंजयः कृत्तिवासाः पिनाकी प्रमथाधिपः । (३९३।१)
mṛtyuṃjayaḥ kṛttivāsāḥ pinākī pramathādhipaḥ |
उग्रः कपर्दी श्रीकण्ठः शितिकण्ठः कपालभृत् ॥ (३९३।२)
ugraḥ kapardī śrīkaṇṭhaḥ śitikaṇṭhaḥ kapālabhṛt ||
कृशानुरेताः सर्वज्ञो धूर्जटिर् नीललोहितः ॥ (३९४।२)
kṛśānuretāḥ sarvajño dhūrjaṭir nīlalohitaḥ ||
हरः स्मरहरो भर्गस् त्र्यम्बकस्त्रिपुरान्तकः । (३९५।१)
haraḥ smaraharo bhargas tryambakastripurāntakaḥ |
गङ्गाधरोऽन्धकरिपुः क्रतुध्वंसी वृषध्वजः ॥ (३९५।२)
gaṅgādharo'ndhakaripuḥ kratudhvaṃsī vṛṣadhvajaḥ ||
व्योमकेशो भवो भीमः स्थाणू रुद्र उमापतिः । (३९६।१)
vyomakeśo bhavo bhīmaḥ sthāṇū rudra umāpatiḥ |
शिवापर्णा भवानी च पार्वती चण्डिकाम्बिका । (३९७।१)
śivāparṇā bhavānī ca pārvatī caṇḍikāmbikā |
अजो हरिर्वासुदेवो दैत्यारिः पुरुषोत्तमः ॥ (३९७।२)
ajo harirvāsudevo daityāriḥ puruṣottamaḥ ||
विष्णुर्नारायणः कृष्णो वैकुण्ठो विष्टरश्रवाः । (३९८।१)
viṣṇurnārāyaṇaḥ kṛṣṇo vaikuṇṭho viṣṭaraśravāḥ |
दामोदरो हृषीकेशः केशवो माधवः स्वभूः ॥ (३९८।२)
dāmodaro hṛṣīkeśaḥ keśavo mādhavaḥ svabhūḥ ||
पीताम्बरोऽच्युतः शार्ङ्गी विष्वक्सेनो जनार्दनः । (३९९।१)
pītāmbaro'cyutaḥ śārṅgī viṣvakseno janārdanaḥ |
उपेन्द्र इन्द्रावरजश्चक्रपाणिश्चतुर्भुजः ॥ (३९९।२)
upendra indrāvarajaścakrapāṇiścaturbhujaḥ ||
लक्ष्मी पद्मालया पद्मा कमला श्रीर् हरिप्रिया । (४००।१)
lakṣmī padmālayā padmā kamalā śrīr haripriyā |
नेत्रं पादः शिफा चाङ्घ्रिः मूलं शालूककन्दकौ । (४०१।१)
netraṃ pādaḥ śiphā cāṅghriḥ mūlaṃ śālūkakandakau |
त्वक् चर्म वल्कलं प्रोक्तं विटपः शिखरं शिरः ॥ (४०१।२)
tvak carma valkalaṃ proktaṃ viṭapaḥ śikharaṃ śiraḥ ||
पत्त्रं दलं छदः पर्णं पलाशश्छदनं तथा । (४०२।१)
pattraṃ dalaṃ chadaḥ parṇaṃ palāśaśchadanaṃ tathā |
पल्लवस्तु प्रवालः स्यात् मुकुलं कोरकं स्मृतम् ॥ (४०२।२)
pallavastu pravālaḥ syāt mukulaṃ korakaṃ smṛtam ||
प्रसूनं सुमनः सूनं पुष्पं च कुसुमं स्मृतम् ॥ (४०३।२)
prasūnaṃ sumanaḥ sūnaṃ puṣpaṃ ca kusumaṃ smṛtam ||
आमं शलाटुसंज्ञं तु पक्वं फलमुदाहृतम् । (४०४।१)
āmaṃ śalāṭusaṃjñaṃ tu pakvaṃ phalamudāhṛtam |
औषधं भेषजं पथ्यमगदं च भिषग्जितम् । (४०५।१)
auṣadhaṃ bheṣajaṃ pathyamagadaṃ ca bhiṣagjitam |
क्रिया चिकित्सितं शस्त्रं प्रायश्चित्तं समाहितम् ॥ (४०५।२)
kriyā cikitsitaṃ śastraṃ prāyaścittaṃ samāhitam ||
रोगहारो ऽगदंकारो भिषग् वैद्यश्चिकित्सकः । (४०६।१)
rogahāro 'gadaṃkāro bhiṣag vaidyaścikitsakaḥ |
रोगज्ञो जीवनो विद्वानायुर्वेदी गदान्तकः ॥ (४०६।२)
rogajño jīvano vidvānāyurvedī gadāntakaḥ ||
शीतांश्वमृतलक्ष्मीभिर् जुष्टोऽसौ धनसंयुतः । (४०७।१)
śītāṃśvamṛtalakṣmībhir juṣṭo'sau dhanasaṃyutaḥ |
क्षीरोधिजश् चाब्जयोनिः पायाद् धन्वन्तरिस्तथा ॥ (४०७।२)
kṣīrodhijaś cābjayoniḥ pāyād dhanvantaristathā ||
नासत्याव् अश्विनौ दस्राव् आश्विनेयौ च ताव् उभौ । (४०८।१)
nāsatyāv aśvinau dasrāv āśvineyau ca tāv ubhau |
रक्षतां देवभिषजौ वैद्यपुत्रान् स्वरोचिषा ॥ (४०८।२)
rakṣatāṃ devabhiṣajau vaidyaputrān svarociṣā ||
Data courtesy of The Digital Corpus of Sanskrit.