BhallŚ, 1
Select a line for its word-by-word analysis.
युष्माकम् अम्बरमणेः प्रथमे मयूखास् ते मङ्गलं विदधतूदयरागभाजः । (२।१)
yuṣmākam ambaramaṇeḥ prathame mayūkhās te maṅgalaṃ vidadhatūdayarāgabhājaḥ |
कुर्वन्ति ये दिवसजन्ममहोत्सवेषु सिन्दूरपाटलमुखीर् इव दिक्पुरन्ध्रीः ॥ (२।२)
kurvanti ye divasajanmamahotsaveṣu sindūrapāṭalamukhīr iva dikpurandhrīḥ ||
बद्धा यद् अर्पणरसेण विमर्दपूर्वम् अर्थान् कथं झटिति तान् प्रकृतान् न दद्युः । (३।१)
baddhā yad arpaṇaraseṇa vimardapūrvam arthān kathaṃ jhaṭiti tān prakṛtān na dadyuḥ |
चौरा इवातिमृदवो महतां कवीनाम् अर्थान्तराण्य् अपि हठाद् वितरन्ति शब्दाः ॥ (३।२)
caurā ivātimṛdavo mahatāṃ kavīnām arthāntarāṇy api haṭhād vitaranti śabdāḥ ||
काचो मणिर् मणिः काचो येषां ते ऽन्ये हि देहिनः । (४।१)
kāco maṇir maṇiḥ kāco yeṣāṃ te 'nye hi dehinaḥ |
सन्ति ते सुधियो येषां काचः काचो मणिर् मणिः ॥ (४।२)
santi te sudhiyo yeṣāṃ kācaḥ kāco maṇir maṇiḥ ||
नन्व् आश्रयस्थितिर् इयं तव कालकूट केनोत्तरोत्तरविशिष्टपदोपदिष्टा । (५।१)
nanv āśrayasthitir iyaṃ tava kālakūṭa kenottarottaraviśiṣṭapadopadiṣṭā |
प्राग् अर्णवस्य हृदये वृषलक्ष्मणो ऽथ कण्ठे ऽधुना वससि वाचि पुनः खलानाम् ॥ (५।२)
prāg arṇavasya hṛdaye vṛṣalakṣmaṇo 'tha kaṇṭhe 'dhunā vasasi vāci punaḥ khalānām ||
द्रविणम् आपदि भूषणम् उत्सवे शरणम् आत्मभये निशि दीपकः । (६।१)
draviṇam āpadi bhūṣaṇam utsave śaraṇam ātmabhaye niśi dīpakaḥ |
बहुविधाभ्युपकारभरक्षमो भवति को ऽपि भवान् इव सन्मणिः ॥ (६।२)
bahuvidhābhyupakārabharakṣamo bhavati ko 'pi bhavān iva sanmaṇiḥ ||
श्रीर् विशृङ्खलखलाभिसारिका वर्त्मभिर् घनतमोमलीमसैः । (७।१)
śrīr viśṛṅkhalakhalābhisārikā vartmabhir ghanatamomalīmasaiḥ |
शब्दमात्रम् अपि सोढुम् अक्षमा भूषणस्य गुणिनः समुत्थितम् ॥ (७।२)
śabdamātram api soḍhum akṣamā bhūṣaṇasya guṇinaḥ samutthitam ||
माने नेच्छति वारयत्य् उपशमे क्ष्माम् आलिखन्त्यां ह्रियां स्वातन्त्र्ये परिवृत्य तिष्ठति करौ व्याधूय धैर्यं गते । (८।१)
māne necchati vārayaty upaśame kṣmām ālikhantyāṃ hriyāṃ svātantrye parivṛtya tiṣṭhati karau vyādhūya dhairyaṃ gate |
तृष्णे त्वाम् अनुबध्नता फलम् इयत्प्राप्तं जनेनामुना यः स्पृष्टो न पदा स एव चरणौ स्प्रष्टुं न संमन्यते ॥ (८।२)
tṛṣṇe tvām anubadhnatā phalam iyatprāptaṃ janenāmunā yaḥ spṛṣṭo na padā sa eva caraṇau spraṣṭuṃ na saṃmanyate ||
पततु वारिणि यातु दिगन्तरं विशतु वह्निम् अथ व्रजतु क्षितिम् । (९।१)
patatu vāriṇi yātu digantaraṃ viśatu vahnim atha vrajatu kṣitim |
रविर् असाव् इयतास्य गुणेषु का सकललोकचमत्कृतिषु क्षतिः ॥ (९।२)
ravir asāv iyatāsya guṇeṣu kā sakalalokacamatkṛtiṣu kṣatiḥ ||
सद्वृत्तयः सदसदर्थविवेकिनो ये ते पश्य कीदृशम् अमुं समुदाहरन्ति । (१०।१)
sadvṛttayaḥ sadasadarthavivekino ye te paśya kīdṛśam amuṃ samudāharanti |
चौरासतीप्रभृतयो ब्रुवते यद् अस्य तद् गृह्यते यदि कृतं तद् अहस्करेण ॥ (१०।२)
caurāsatīprabhṛtayo bruvate yad asya tad gṛhyate yadi kṛtaṃ tad ahaskareṇa ||
पातः पूष्णो भवति महते नोपतापाय यस्मात् काले प्राप्ते क इह न ययुर् यान्ति यास्यन्ति वास्तम् । (११।१)
pātaḥ pūṣṇo bhavati mahate nopatāpāya yasmāt kāle prāpte ka iha na yayur yānti yāsyanti vāstam |
एतावत् तु व्यथयतितरां लोकबाह्यैस् तमोभिस् तस्मिन्न् एव प्रकृतिमहति व्योम्नि लब्धो ऽवकाशः ॥ (११।२)
etāvat tu vyathayatitarāṃ lokabāhyais tamobhis tasminn eva prakṛtimahati vyomni labdho 'vakāśaḥ ||
पङ्क्तौ विशन्तु गणिताः प्रतिलोमवृत्त्या पूर्वे भवेयुर् इयताप्य् अथवा त्रपेरन् । (१२।१)
paṅktau viśantu gaṇitāḥ pratilomavṛttyā pūrve bhaveyur iyatāpy athavā traperan |
सन्तो ऽप्य् असन्त इव चेत् प्रतिभान्ति भानोर् भासावृते नभसि शीतमयूखमुख्याः ॥ (१२।२)
santo 'py asanta iva cet pratibhānti bhānor bhāsāvṛte nabhasi śītamayūkhamukhyāḥ ||
गते तस्मिन् भानौ त्रिभुवनसमुन्मेषविरहव्यथां चन्द्रो नेष्यत्य् अनुचितम् अतो नास्त्य् असदृशम् । (१३।१)
gate tasmin bhānau tribhuvanasamunmeṣavirahavyathāṃ candro neṣyaty anucitam ato nāsty asadṛśam |
इदं चेतस्तापं जनयतितराम् अत्र यद् अमी प्रदीपाः संजातास् तिमिरहतिबद्धोधुरशिखाः ॥ (१३।२)
idaṃ cetastāpaṃ janayatitarām atra yad amī pradīpāḥ saṃjātās timirahatibaddhodhuraśikhāḥ ||
सूर्याद् अन्यत्र यच्चन्द्रे ऽप्य् अर्थासंस्पर्शि तत् कृतम् । (१४।१)
sūryād anyatra yaccandre 'py arthāsaṃsparśi tat kṛtam |
कीटमणे दिनम् अधुना तरणिकरान्तरितचारुसितकिरणम् । (१५।१)
kīṭamaṇe dinam adhunā taraṇikarāntaritacārusitakiraṇam |
घनसंतमसमलीमसदशदिशि निशि यद् विराजसि तद् अन्यत् ॥ (१५।२)
ghanasaṃtamasamalīmasadaśadiśi niśi yad virājasi tad anyat ||
सत्त्वान्तःस्फुरिताय वा कृतगुणाध्यारोपतुच्छाय वा तस्मै कातरमोहनाय महसो लेशाय मा स्वस्ति भूत् । (१६।१)
sattvāntaḥsphuritāya vā kṛtaguṇādhyāropatucchāya vā tasmai kātaramohanāya mahaso leśāya mā svasti bhūt |
यच्छायाछुरणारुणेन खचता खद्योतना खद्योतनाम्नामुना कीटेनाहितया हि जङ्गममणिभ्रान्त्या विडम्ब्यामहे ॥ (१६।२)
yacchāyāchuraṇāruṇena khacatā khadyotanā khadyotanāmnāmunā kīṭenāhitayā hi jaṅgamamaṇibhrāntyā viḍambyāmahe ||
दन्तान्तकुन्तमुखसंततपातघातसंताडितोन्नतगिरिर् गज एव वेत्ति । (१७।१)
dantāntakuntamukhasaṃtatapātaghātasaṃtāḍitonnatagirir gaja eva vetti |
पञ्चास्यपाणिपविपञ्जरपातपीडां न क्रोष्टुकः श्वशिशुहुङ्कृतिनष्टचेष्टः ॥ (१७।२)
pañcāsyapāṇipavipañjarapātapīḍāṃ na kroṣṭukaḥ śvaśiśuhuṅkṛtinaṣṭaceṣṭaḥ ||
अत्युन्नतिव्यसनिनः शिरसो ऽधुनैष स्वस्यैव चातकशिशुः प्रणयं विधत्ताम् । (१८।१)
atyunnativyasaninaḥ śiraso 'dhunaiṣa svasyaiva cātakaśiśuḥ praṇayaṃ vidhattām |
अस्यैतद् इच्छति यदि प्रततासु दिक्षु ताः स्वच्छशीतमधुराः क्व नु नाम नापः ॥ (१८।२)
asyaitad icchati yadi pratatāsu dikṣu tāḥ svacchaśītamadhurāḥ kva nu nāma nāpaḥ ||
सो ऽपूर्वः रसनाविपर्ययविधिस्तत् कर्णयोश् चापलं दृष्टिः सा मदविस्मृतस्वपरदिक् किं भूयसोक्तेन वा । (१९।१)
so 'pūrvaḥ rasanāviparyayavidhistat karṇayoś cāpalaṃ dṛṣṭiḥ sā madavismṛtasvaparadik kiṃ bhūyasoktena vā |
इत्थं निश्चितवान् असि भ्रमर हे यद् वारणो ऽद्याप्य् असा अन्तःशून्यकरो निषेयत इति भ्रातः क एष ग्रहः ॥ (१९।२)
itthaṃ niścitavān asi bhramara he yad vāraṇo 'dyāpy asā antaḥśūnyakaro niṣeyata iti bhrātaḥ ka eṣa grahaḥ ||
तद् वैदग्ध्यं समुचितपयस्तोयतत्त्वं विवेक्तुं संलापास् ते स च मृदुपदन्यासहृद्यो विलासः । (२०।१)
tad vaidagdhyaṃ samucitapayastoyatattvaṃ vivektuṃ saṃlāpās te sa ca mṛdupadanyāsahṛdyo vilāsaḥ |
आस्तां तावद् बक यदि तथा वेत्थि किंचिच्छ्लथांसस् तूष्णीम् एवासितुम् अपि सखे त्वं कथं मे न हंसः ॥ (२०।२)
āstāṃ tāvad baka yadi tathā vetthi kiṃcicchlathāṃsas tūṣṇīm evāsitum api sakhe tvaṃ kathaṃ me na haṃsaḥ ||
पथि निपतितां शून्ये दृष्ट्वा निरावरणानां नवदधिघटीं गर्वोन्नद्धः समुद्धुरकन्धरः । (२१।१)
pathi nipatitāṃ śūnye dṛṣṭvā nirāvaraṇānāṃ navadadhighaṭīṃ garvonnaddhaḥ samuddhurakandharaḥ |
निजसमुचितास् तास् ताश् चेष्टा विकारशताकुलो यदि न कुरुते काकः काणः कदा नु करिष्यति ॥ (२१।२)
nijasamucitās tās tāś ceṣṭā vikāraśatākulo yadi na kurute kākaḥ kāṇaḥ kadā nu kariṣyati ||
नृत्यन्तः शिखिनो मनोहरम् अमी श्राव्यं पठन्तः शुका वीक्ष्यन्ते न त एव खल्विह रुषा वार्यन्त एवाथवा । (२२।१)
nṛtyantaḥ śikhino manoharam amī śrāvyaṃ paṭhantaḥ śukā vīkṣyante na ta eva khalviha ruṣā vāryanta evāthavā |
पान्थस्त्रीगृहम् इष्टलाभकथनाल्लब्धान्वयेनामुना सम्प्रत्येतद् अनर्गलं बलिभुजा मायाविना भुज्यते ॥ (२२।२)
pānthastrīgṛham iṣṭalābhakathanāllabdhānvayenāmunā sampratyetad anargalaṃ balibhujā māyāvinā bhujyate ||
करभ रसभात् क्रोष्टुं वाञ्छस्य् अहो श्रवणज्वरः शरणम् अथवानृज्वी दीर्घा तवैव शिरोधरा । (२३।१)
karabha rasabhāt kroṣṭuṃ vāñchasy aho śravaṇajvaraḥ śaraṇam athavānṛjvī dīrghā tavaiva śirodharā |
पृथुगलविलावृत्तिश्रान्तोच्चरिष्यति वाक् चिरादियति समये को जानीते भविष्यति कस्य किम् ॥ (२३।२)
pṛthugalavilāvṛttiśrāntoccariṣyati vāk cirādiyati samaye ko jānīte bhaviṣyati kasya kim ||
अन्तश्छिद्राणि भूयांसि कण्टका बहवो बहिः । (२४।१)
antaśchidrāṇi bhūyāṃsi kaṇṭakā bahavo bahiḥ |
कथं कमलनालस्य मा भूवन् भङ्गुरा गुणाः ॥ (२४।२)
kathaṃ kamalanālasya mā bhūvan bhaṅgurā guṇāḥ ||
किं दीर्घदीर्घेषु गुणेषु पद्म सितेष्ववच्छादनकारणं ते । (२५।१)
kiṃ dīrghadīrgheṣu guṇeṣu padma siteṣvavacchādanakāraṇaṃ te |
अस्त्येव तान् पश्यति चेद् अनार्या त्रस्तेव लक्ष्मीर् न पदं विधत्ते ॥ (२५।२)
astyeva tān paśyati ced anāryā trasteva lakṣmīr na padaṃ vidhatte ||
न पङ्काद् उद्भूतिर् न जलसहवासव्यसनिता वपुर् दिग्धं कान्त्या स्थलनलिनरत्नद्युतिमुषा । (२६।१)
na paṅkād udbhūtir na jalasahavāsavyasanitā vapur digdhaṃ kāntyā sthalanalinaratnadyutimuṣā |
व्यधास्यद् दुर्वेधा हृदयलघिमानं यदि न ते त्वम् एवैको लक्ष्म्याः परमम् अभविष्यः पदम् इह ॥ (२६।२)
vyadhāsyad durvedhā hṛdayalaghimānaṃ yadi na te tvam evaiko lakṣmyāḥ paramam abhaviṣyaḥ padam iha ||
उच्चैर् उच्चरतु चिरं चिरी वर्त्मनि तरुं समारुह्य । (२७।१)
uccair uccaratu ciraṃ cirī vartmani taruṃ samāruhya |
दिग्व्यापिनि शब्दगुणे शङ्खः सम्भावनाभूमिः ॥ (२७।२)
digvyāpini śabdaguṇe śaṅkhaḥ sambhāvanābhūmiḥ ||
शङ्खो ऽस्थिशेषः स्फुटितो मृतो वा प्रोच्छ्वास्यते ऽन्यश्वसितेन सत्यम् । (२८।१)
śaṅkho 'sthiśeṣaḥ sphuṭito mṛto vā procchvāsyate 'nyaśvasitena satyam |
किं तूच्चरत्य् एव हि सो ऽस्य शब्दः श्राव्यो न यो यो न सदर्थशंसी ॥ (२८।२)
kiṃ tūccaraty eva hi so 'sya śabdaḥ śrāvyo na yo yo na sadarthaśaṃsī ||
यथापल्लवपुष्पास् ते यथापुष्पफलर्द्धयः । (२९।१)
yathāpallavapuṣpās te yathāpuṣpaphalarddhayaḥ |
यथाफलर्द्धिस्वारोहा हा मातः क्वागमन् द्रुमाः ॥ (२९।२)
yathāphalarddhisvārohā hā mātaḥ kvāgaman drumāḥ ||
साध्व् एव तविधाव् अस्य वेधा क्लिष्टो न यद् वृथा । (३०।१)
sādhv eva tavidhāv asya vedhā kliṣṭo na yad vṛthā |
ग्रथितः एष मिथः कृतशृङ्खलैर् विषधरैर् अधिरुह्य महाजडः । (३१।१)
grathitaḥ eṣa mithaḥ kṛtaśṛṅkhalair viṣadharair adhiruhya mahājaḍaḥ |
मलयजः सुमनोभिर् अनाश्रितो यद् अत एव फलेन वियुज्यते ॥ (३१।२)
malayajaḥ sumanobhir anāśrito yad ata eva phalena viyujyate ||
चन्दने विषधरान् सहामहे वस्तु सुन्दरम् अगुप्तिमत्कृतः । (३२।१)
candane viṣadharān sahāmahe vastu sundaram aguptimatkṛtaḥ |
रक्षितुं वद किम् आत्मगौरवं संचिताः खदिर कण्टकास् त्वया ॥ (३२।२)
rakṣituṃ vada kim ātmagauravaṃ saṃcitāḥ khadira kaṇṭakās tvayā ||
यत् किंचनानुचितम् अप्य् उचितानुवृत्ति किं चन्दनस्य न कृतं कुसुमं फलं वा । (३३।१)
yat kiṃcanānucitam apy ucitānuvṛtti kiṃ candanasya na kṛtaṃ kusumaṃ phalaṃ vā |
लज्जामहे वयम् उपक्रम एव यान्तस् तस्यान्तिकं परिगृहीतबृहत्कुठाराः ॥ (३३।२)
lajjāmahe vayam upakrama eva yāntas tasyāntikaṃ parigṛhītabṛhatkuṭhārāḥ ||
लब्धं चिराद् अमृतवत् किम् अमृत्यवे स्याद् दीर्घं रसायनवद् आयुर् अपि प्रदद्यात् । (३४।१)
labdhaṃ cirād amṛtavat kim amṛtyave syād dīrghaṃ rasāyanavad āyur api pradadyāt |
एतत् फलं यद् अयम् अध्वगशापदग्धः स्तब्धः खलः फलति वर्षशतेन तालः ॥ (३४।२)
etat phalaṃ yad ayam adhvagaśāpadagdhaḥ stabdhaḥ khalaḥ phalati varṣaśatena tālaḥ ||
छिन्नस् तृप्तसुहृत् स चन्दनतरुर् यूयं पलाय्यागता भोगाभ्याससुखासिकाः प्रतिदिनं ता विस्मृतास् तत्र वः । (३५।१)
chinnas tṛptasuhṛt sa candanatarur yūyaṃ palāyyāgatā bhogābhyāsasukhāsikāḥ pratidinaṃ tā vismṛtās tatra vaḥ |
दंष्ट्राकोटिविषोल्कया प्रतिकृतं तस्य प्रहर्तुर् न चेत् किं तेनैव सह स्वयं न लवशो याताः स्थ भो भोगिनः ॥ (३५।२)
daṃṣṭrākoṭiviṣolkayā pratikṛtaṃ tasya prahartur na cet kiṃ tenaiva saha svayaṃ na lavaśo yātāḥ stha bho bhoginaḥ ||
संतोषः किम् अशक्तता किम् अथवा तस्मिन्न् असंभावना लोभो वायम् उतानवस्थितिर् इयं प्रद्वेष एवाथवा । (३६।१)
saṃtoṣaḥ kim aśaktatā kim athavā tasminn asaṃbhāvanā lobho vāyam utānavasthitir iyaṃ pradveṣa evāthavā |
आस्तां खल्व् अनुरूपया सफलया पुष्पश्रिया दुर्विधे सम्बन्धो ऽननुरूपयापि न कृतः किं चन्दनस्य त्वया ॥ (३६।२)
āstāṃ khalv anurūpayā saphalayā puṣpaśriyā durvidhe sambandho 'nanurūpayāpi na kṛtaḥ kiṃ candanasya tvayā ||
किं जातो ऽसि चतुष्पथे घनतरछायो ऽसि किं छायया संयुक्तफलितो ऽसि किं फलभरैः पूर्णो ऽसि किं संनतः । (३७।१)
kiṃ jāto 'si catuṣpathe ghanatarachāyo 'si kiṃ chāyayā saṃyuktaphalito 'si kiṃ phalabharaiḥ pūrṇo 'si kiṃ saṃnataḥ |
हे सद्वृक्ष सहस्व सम्प्रति सखे शाखाशिखाकर्षणक्षोभामोटनभञ्जनानि जनतः स्वरैर् एव दुश्चेष्टितैः ॥ (३७।२)
he sadvṛkṣa sahasva samprati sakhe śākhāśikhākarṣaṇakṣobhāmoṭanabhañjanāni janataḥ svarair eva duśceṣṭitaiḥ ||
सन्मूलः प्रथितोन्नतिर् घनलसच्छायः स्थितः सत्पथे सेव्यः सद्भिर् इतीदम् आकलयता तालो ऽध्वगेनाश्रितः । (३८।१)
sanmūlaḥ prathitonnatir ghanalasacchāyaḥ sthitaḥ satpathe sevyaḥ sadbhir itīdam ākalayatā tālo 'dhvagenāśritaḥ |
पुंसः शक्तिर् इयत्य् असौ तु फलेद् अद्याथवा श्वो ऽथवा काले क्वाप्य् अथवा कदाचिद् अथवा न त्व् एव वेधाः प्रभुः ॥ (३८।२)
puṃsaḥ śaktir iyaty asau tu phaled adyāthavā śvo 'thavā kāle kvāpy athavā kadācid athavā na tv eva vedhāḥ prabhuḥ ||
त्वन्मूले पुरुषायुषं गतम् इदं देहेन संशुष्यता क्षोदीयांसम् अपि क्षणं परम् अतः शक्तिः कुतः प्राणितुम् । (३९।१)
tvanmūle puruṣāyuṣaṃ gatam idaṃ dehena saṃśuṣyatā kṣodīyāṃsam api kṣaṇaṃ param ataḥ śaktiḥ kutaḥ prāṇitum |
तत् स्वस्त्य् अस्तु विवृद्धिम् एहि महतीम् अद्यापि का नस् त्वरा कल्याणिन् फलितासि तालविटपिन् पुत्रेषु पौत्रेषु वा ॥ (३९।२)
tat svasty astu vivṛddhim ehi mahatīm adyāpi kā nas tvarā kalyāṇin phalitāsi tālaviṭapin putreṣu pautreṣu vā ||
पश्यामः किम् अयं प्रपत्स्यत इति स्वल्पाभ्रसिद्धक्रियैर् दर्पाद् दूरम् उपेक्षितेन बलवत् कर्मेरितैर् मन्त्रिभिः । (४०।१)
paśyāmaḥ kim ayaṃ prapatsyata iti svalpābhrasiddhakriyair darpād dūram upekṣitena balavat karmeritair mantribhiḥ |
लब्धात्मप्रसरेण रक्षितुम् अथाशक्येन मुक्त्वाशानिं स्फीतस् तादृग् अहो घनेन रिपुणा दग्धो गिरिग्रामकः ॥ (४०।२)
labdhātmaprasareṇa rakṣitum athāśakyena muktvāśāniṃ sphītas tādṛg aho ghanena ripuṇā dagdho girigrāmakaḥ ||
साधूत्पातघनौघ साधु सुधिया ध्येयं धरायाम् इदं को ऽन्यः कर्तुम् अलं तवैव घटते कर्मेदृशं दुष्करम् । (४१।१)
sādhūtpātaghanaugha sādhu sudhiyā dhyeyaṃ dharāyām idaṃ ko 'nyaḥ kartum alaṃ tavaiva ghaṭate karmedṛśaṃ duṣkaram |
सर्वस्यौपयिकानि यानि कतिचित् क्षेत्राणि तत्राशनिः सर्वान् औपयिकेषु दग्धसिकतारण्येष्व् अपां वृष्टयः ॥ (४१।२)
sarvasyaupayikāni yāni katicit kṣetrāṇi tatrāśaniḥ sarvān aupayikeṣu dagdhasikatāraṇyeṣv apāṃ vṛṣṭayaḥ ||
लब्धायां तृषि गोमृगस्य विहगस्यान्यस्य वा कस्यचिद् वृष्ट्या स्याद् भवदीययोपकृतिर् इत्य् आस्तां दवीयस्य् अदः । (४२।१)
labdhāyāṃ tṛṣi gomṛgasya vihagasyānyasya vā kasyacid vṛṣṭyā syād bhavadīyayopakṛtir ity āstāṃ davīyasy adaḥ |
अस्यात्यन्तम् अभाजनस्य जलदारण्योषरस्यापि किं जाता पश्य पुनः पुनर् एव परुषा सैवास्य दग्धा छविः ॥ (४२।२)
asyātyantam abhājanasya jaladāraṇyoṣarasyāpi kiṃ jātā paśya punaḥ punar eva paruṣā saivāsya dagdhā chaviḥ ||
संत्यज्य पानाचमनोचितानि तोयान्तराण्य् अस्य सिसेविषोस् त्वाम् । (४३।१)
saṃtyajya pānācamanocitāni toyāntarāṇy asya siseviṣos tvām |
निर्जैन जिह्रेषि जलैर् जनस्य जघन्यकार्यौपयिकैः पयोधे ॥ (४३।२)
nirjaina jihreṣi jalair janasya jaghanyakāryaupayikaiḥ payodhe ||
आस्त्रीशिशु प्रथित एष पिपासितेभ्यः संरक्ष्यते ऽम्बुधिर् अपेयतयैव दूरात् । (४४।१)
āstrīśiśu prathita eṣa pipāsitebhyaḥ saṃrakṣyate 'mbudhir apeyatayaiva dūrāt |
दंष्ट्राकरालमकरालिकरालिताभिः किं भाययत्य् अपरम् ऊर्मिपरम्पराभिः ॥ (४४।२)
daṃṣṭrākarālamakarālikarālitābhiḥ kiṃ bhāyayaty aparam ūrmiparamparābhiḥ ||
स्वमाहात्म्यश्लाघागुरुगहनगर्जाभिर् अभितः क्रुशित्वा क्लिश्नासि श्रुतिकुहरम् अब्धे किम् इति नः । (४५।१)
svamāhātmyaślāghāgurugahanagarjābhir abhitaḥ kruśitvā kliśnāsi śrutikuharam abdhe kim iti naḥ |
इहैकश् चूडालो ह्य् अजनि कलशाद् यस्य सकलैः पिपासोर् अम्भोभिश् चुलुकम् अपि नो भर्तुम् अशकः ॥ (४५।२)
ihaikaś cūḍālo hy ajani kalaśād yasya sakalaiḥ pipāsor ambhobhiś culukam api no bhartum aśakaḥ ||
सर्वासां त्रिजगत्य् अपाम् इयम् असाव् आधारता तावकी प्रोल्लासो ऽयम् अथाम्बुधे ऽम्बुनिलये सेयं महासत्त्वता । (४६।१)
sarvāsāṃ trijagaty apām iyam asāv ādhāratā tāvakī prollāso 'yam athāmbudhe 'mbunilaye seyaṃ mahāsattvatā |
सेवित्वा बहुभङ्गभीषणतनुं त्वाम् एव वेलाचलग्रावस्रोतसि पानतापकलहो यत् क्वापि निर्वाप्यते ॥ (४६।२)
sevitvā bahubhaṅgabhīṣaṇatanuṃ tvām eva velācalagrāvasrotasi pānatāpakalaho yat kvāpi nirvāpyate ||
नोद्वेगं यदि यासि यद्य् अवहितः कर्णं ददासि क्षणं त्वां पृच्छामि यद् अम्बुधे किमपि तन्निश्चित्य देह्युत्तरम् । (४७।१)
nodvegaṃ yadi yāsi yady avahitaḥ karṇaṃ dadāsi kṣaṇaṃ tvāṃ pṛcchāmi yad ambudhe kimapi tanniścitya dehyuttaram |
नैराश्यातिशयातिमात्रनिभृतैर् निःश्वस्य यद् दृश्यसे तृष्यद्भिः पथिकैः कियत् तदधिकं स्याद् और्वदाहाद् अतः ॥ (४७।२)
nairāśyātiśayātimātranibhṛtair niḥśvasya yad dṛśyase tṛṣyadbhiḥ pathikaiḥ kiyat tadadhikaṃ syād aurvadāhād ataḥ ||
भिद्यते ऽनुप्रविश्यान्तर् यो यथारुच्युपाधिना । (४८।१)
bhidyate 'nupraviśyāntar yo yathārucyupādhinā |
विशुद्धिः कीदृशी तस्य जडस्य स्फटिकाश्मनः ॥ (४८।२)
viśuddhiḥ kīdṛśī tasya jaḍasya sphaṭikāśmanaḥ ||
चिन्तामणे भुवि न केनचिद् ईश्वरेण मूर्ध्ना धृतो ऽहम् इति मा स्म सखे विषीदः । (४९।१)
cintāmaṇe bhuvi na kenacid īśvareṇa mūrdhnā dhṛto 'ham iti mā sma sakhe viṣīdaḥ |
नास्त्य् एव हि त्वदधिरोपणपुण्यबीजसौभाग्ययोग्यम् इह कस्यचिद् उत्तमाङ्गम् ॥ (४९।२)
nāsty eva hi tvadadhiropaṇapuṇyabījasaubhāgyayogyam iha kasyacid uttamāṅgam ||
संवित्तिर् अस्त्य् अथ गुणाः प्रतिभान्ति लोके तद्धि प्रशस्तम् इह कस्य किम् उच्यतां वा । (५०।१)
saṃvittir asty atha guṇāḥ pratibhānti loke taddhi praśastam iha kasya kim ucyatāṃ vā |
नन्व् एवम् एव सुमणे लुट यावदायुस् त्वं मे जगत्प्रसहने ऽत्र कथाशरीरम् ॥ (५०।२)
nanv evam eva sumaṇe luṭa yāvadāyus tvaṃ me jagatprasahane 'tra kathāśarīram ||
चिन्तामणेस् तृणमणेश् च कृतं विधात्रा केनोभयोर् अपि मणित्वम् अदः समानम् । (५१।१)
cintāmaṇes tṛṇamaṇeś ca kṛtaṃ vidhātrā kenobhayor api maṇitvam adaḥ samānam |
नैको ऽर्थितानि ददन्न् अर्थिजनाय खिन्नो गृह्णञ् जरत्तृणलवं तु न लज्जते ऽन्यः ॥ (५१।२)
naiko 'rthitāni dadann arthijanāya khinno gṛhṇañ jarattṛṇalavaṃ tu na lajjate 'nyaḥ ||
दूरे कस्यचिद् एष को ऽप्य् अकृतधीर् नैवास्य वेत्त्य् अन्तरं मानी को ऽपि न याचते मृगयते को ऽप्य् अल्पम् अल्पाशयः । (५२।१)
dūre kasyacid eṣa ko 'py akṛtadhīr naivāsya vetty antaraṃ mānī ko 'pi na yācate mṛgayate ko 'py alpam alpāśayaḥ |
इत्थं प्रार्थितदानदुर्व्यसनिनो नौदार्यरेखोज्ज्वला जातानैपुणदुस्तरेषु निकषस्थानेषु चिन्तामणेः ॥ (५२।२)
itthaṃ prārthitadānadurvyasanino naudāryarekhojjvalā jātānaipuṇadustareṣu nikaṣasthāneṣu cintāmaṇeḥ ||
परार्थे यः पीडाम् अनुभवति भङ्गे ऽपि मधुरो यदीयः सर्वेषाम् इह खलु विकारो ऽप्य् अभिमतः । (५३।१)
parārthe yaḥ pīḍām anubhavati bhaṅge 'pi madhuro yadīyaḥ sarveṣām iha khalu vikāro 'py abhimataḥ |
न सम्प्राप्तो वृद्धिं स यदि भृशम् अक्षेत्रपतितः किम् इक्षोर् दोषो ऽयं न पुनर् अगुणाया मरुभुवः ॥ (५३।२)
na samprāpto vṛddhiṃ sa yadi bhṛśam akṣetrapatitaḥ kim ikṣor doṣo 'yaṃ na punar aguṇāyā marubhuvaḥ ||
आम्राः किं फलभारनम्रशिरसो रम्या किम् ऊष्मच्छिदः सच्छायाः कदलीद्रुमाः सुरभयः किं पुष्पिताश् चम्पकाः । (५४।१)
āmrāḥ kiṃ phalabhāranamraśiraso ramyā kim ūṣmacchidaḥ sacchāyāḥ kadalīdrumāḥ surabhayaḥ kiṃ puṣpitāś campakāḥ |
एतास् ता निरवग्रहोग्रकरभोल्लीढार्धरूढाः पुनः शम्यो भ्राम्यसि मूढ निर्मरुति किं मिथ्यैव मर्तुं मरौ ॥ (५४।२)
etās tā niravagrahograkarabhollīḍhārdharūḍhāḥ punaḥ śamyo bhrāmyasi mūḍha nirmaruti kiṃ mithyaiva martuṃ marau ||
आजन्मनः कुशलम् अण्व् अपि रे कुजन्मन् पांसो त्वया यदि कृतं वद तत् त्वम् एव । (५५।१)
ājanmanaḥ kuśalam aṇv api re kujanman pāṃso tvayā yadi kṛtaṃ vada tat tvam eva |
उत्थापितो ऽस्य् अनलसारथिना यदर्थं दुष्टेन तत् कुरु कलङ्कय विश्वम् एतत् ॥ (५५।२)
utthāpito 'sy analasārathinā yadarthaṃ duṣṭena tat kuru kalaṅkaya viśvam etat ||
निःसाराः सुतरां लघुप्रकृतयो योग्या न कार्ये क्वचिच्छुष्यन्तो ऽद्य जरत्तृणाद्यवयवाः प्राप्ताः स्वतन्त्रेण ये । (५६।१)
niḥsārāḥ sutarāṃ laghuprakṛtayo yogyā na kārye kvacicchuṣyanto 'dya jarattṛṇādyavayavāḥ prāptāḥ svatantreṇa ye |
अन्तःसारमुखेन धिग् अहो ते मारुतेनामुना पश्यात्यन्तचलेन सद्म महताम् आकाशम् आरोपिता ॥ (५६।२)
antaḥsāramukhena dhig aho te mārutenāmunā paśyātyantacalena sadma mahatām ākāśam āropitā ||
ये जात्या लघवः सदैव गणनां याता न ये कुत्रचित् पद्भ्याम् एव विमर्दिताः प्रतिदिनं भूमौ निलीनाश् चिरम् । (५७।१)
ye jātyā laghavaḥ sadaiva gaṇanāṃ yātā na ye kutracit padbhyām eva vimarditāḥ pratidinaṃ bhūmau nilīnāś ciram |
उत्क्षिप्ताश् चपलाशयेन मरुता पश्यान्तरिक्षे ऽधुना तुङ्गानाम् उपरिस्थितिं क्षितिभृत्तां कुर्वन्त्य् अमी पांसवः ॥ (५७।२)
utkṣiptāś capalāśayena marutā paśyāntarikṣe 'dhunā tuṅgānām uparisthitiṃ kṣitibhṛttāṃ kurvanty amī pāṃsavaḥ ||
रे दन्दशूक यद् अयोग्यम् अपीश्वरस् त्वां वात्सल्यतौ नयति नूपुरधाम सत्यम् । (५८।१)
re dandaśūka yad ayogyam apīśvaras tvāṃ vātsalyatau nayati nūpuradhāma satyam |
आवर्जितालिकुलंकृतिर् मूर्छितानि किं शिञ्जितानि भवतः क्षयम् एव कर्तुम् ॥ (५८।२)
āvarjitālikulaṃkṛtir mūrchitāni kiṃ śiñjitāni bhavataḥ kṣayam eva kartum ||
मौलौ सन्मणयो गृहं गिरिगुहा त्यागित्वम् आत्मत्वचो निर्यत्नोपनतश् चैव वृत्तिर् अनिलैर् एकत्र चर्येदृशी । (५९।१)
maulau sanmaṇayo gṛhaṃ giriguhā tyāgitvam ātmatvaco niryatnopanataś caiva vṛttir anilair ekatra caryedṛśī |
अन्यत्रानृजु वर्त्म वाग् द्विरसना दृष्टौ विषं दृश्यते या धिक् ताम् अनु दीपको ज्वलति भो भोगिन् सखे किं न्व् इदम् ॥ (५९।२)
anyatrānṛju vartma vāg dvirasanā dṛṣṭau viṣaṃ dṛśyate yā dhik tām anu dīpako jvalati bho bhogin sakhe kiṃ nv idam ||
कल्लोलवेल्लितदृषत्परुषप्रहारै रत्नान्य् अमूनि मकरालय मावमंस्थाः । (६०।१)
kallolavellitadṛṣatparuṣaprahārai ratnāny amūni makarālaya māvamaṃsthāḥ |
किं कौस्तुभेन विहितो भवतो न नाम याच्ञाप्रसारितकरः पुरुषोत्तमो ऽपि ॥ (६०।२)
kiṃ kaustubhena vihito bhavato na nāma yācñāprasāritakaraḥ puruṣottamo 'pi ||
भूयांस्य् अस्य मुखानि नाम विदितैवास्ते महाप्राणता कद्रवाः सत्प्रसवो ऽयम् अत्र कुपिते चिन्त्यं यथेदं जगत् । (६१।१)
bhūyāṃsy asya mukhāni nāma viditaivāste mahāprāṇatā kadravāḥ satprasavo 'yam atra kupite cintyaṃ yathedaṃ jagat |
त्रैलोक्याद्भुतम् ईदृशं तु चरितं शेषस्य येनापि सा प्रोन्मृज्येव निवर्तिता विषधरज्ञातेयदुर्वृत्तिता ॥ (६१।२)
trailokyādbhutam īdṛśaṃ tu caritaṃ śeṣasya yenāpi sā pronmṛjyeva nivartitā viṣadharajñāteyadurvṛttitā ||
वर्षे समस्त एकैकः श्लाघ्यः को ऽप्य् एष वासरः । (६२।१)
varṣe samasta ekaikaḥ ślāghyaḥ ko 'py eṣa vāsaraḥ |
जनैर् महत्तया नीतो यो न पूर्वैर् न चापरः ॥ (६२।२)
janair mahattayā nīto yo na pūrvair na cāparaḥ ||
आबद्धकृत्रिमसटाजटिलांसभित्तिर् आरोपितो मृगपतेः पदवीं यदि श्वा । (६३।१)
ābaddhakṛtrimasaṭājaṭilāṃsabhittir āropito mṛgapateḥ padavīṃ yadi śvā |
मत्तेभकुम्भतटपाटनलम्पटस्य नादं करिष्यति कथं हरिणाधिपस्य ॥ (६३।२)
mattebhakumbhataṭapāṭanalampaṭasya nādaṃ kariṣyati kathaṃ hariṇādhipasya ||
किम् इदम् उचितं शुद्धेः श्लिष्टं स्वपक्षसमुन्नतेः फलपरिणतेर् युक्तं प्राप्तं गुणप्रणयस्य वा । (६४।१)
kim idam ucitaṃ śuddheḥ śliṣṭaṃ svapakṣasamunnateḥ phalapariṇater yuktaṃ prāptaṃ guṇapraṇayasya vā |
क्षणम् उपगतः कर्णोपान्तं परस्य पुरः स्थितान् विशिख निपतन् क्रूरं दूरान् नृशंस निहंसि यत् ॥ (६४।२)
kṣaṇam upagataḥ karṇopāntaṃ parasya puraḥ sthitān viśikha nipatan krūraṃ dūrān nṛśaṃsa nihaṃsi yat ||
अमी ये दृश्यन्ते ननु सुभगरूपाः सफलता भवत्य् एषां यस्य क्षणम् उपगतानां विषयताम् । (६५।१)
amī ye dṛśyante nanu subhagarūpāḥ saphalatā bhavaty eṣāṃ yasya kṣaṇam upagatānāṃ viṣayatām |
निरालोके लोके कथम् इदम् अहो चक्षुर् अधुना समं जातं सर्वैर् न समम् अथवान्यैर् अवयवैः ॥ (६५।२)
nirāloke loke katham idam aho cakṣur adhunā samaṃ jātaṃ sarvair na samam athavānyair avayavaiḥ ||
आहूतेषु विहङ्गमेषु मशको नायान् पुरो वार्यते मधेवारिधि वा वसंस्तृणमणिर् धत्ते मणीनां रुचम् । (६६।१)
āhūteṣu vihaṅgameṣu maśako nāyān puro vāryate madhevāridhi vā vasaṃstṛṇamaṇir dhatte maṇīnāṃ rucam |
खद्योतो ऽपि न कम्पते प्रचलितुं मध्ये ऽपि तेजस्विनां धिक् सामान्यम् अचेतनं प्रभुम् इवानामृष्टतत्त्वान्तरम् ॥ (६६।२)
khadyoto 'pi na kampate pracalituṃ madhye 'pi tejasvināṃ dhik sāmānyam acetanaṃ prabhum ivānāmṛṣṭatattvāntaram ||
हेमकार सुधिये नमो ऽस्तु ते दुस्तरेषु बहुशः परीक्षितुम् । (६७।१)
hemakāra sudhiye namo 'stu te dustareṣu bahuśaḥ parīkṣitum |
काञ्चनाभरणम् अश्मना समं यत् त्वयैवम् अधिरोप्यते तुलाम् ॥ (६७।२)
kāñcanābharaṇam aśmanā samaṃ yat tvayaivam adhiropyate tulām ||
वृत्त एव स घटो ऽन्धकूप यस् त्वत्प्रसादम् अपि नेतुम् अक्षमः । (६८।१)
vṛtta eva sa ghaṭo 'ndhakūpa yas tvatprasādam api netum akṣamaḥ |
मुद्रितं त्व् अधमचेष्टितं त्वया तन्मुखाम्बुकणिकाः प्रतीच्छता ॥ (६८।२)
mudritaṃ tv adhamaceṣṭitaṃ tvayā tanmukhāmbukaṇikāḥ pratīcchatā ||
तृणमणेर् मनुजस्य च तत्त्वतः किम् उभयोर् विपुलाशयतोच्यते । (६९।१)
tṛṇamaṇer manujasya ca tattvataḥ kim ubhayor vipulāśayatocyate |
तनुतृणाग्रलवावयवैर् ययोर् अवसिते ग्रहणप्रतिपादने ॥ (६९।२)
tanutṛṇāgralavāvayavair yayor avasite grahaṇapratipādane ||
शतपदी सति पादशते क्षमा यदि न गोष्पदम् अप्य् अतिवर्तितुम् । (७०।१)
śatapadī sati pādaśate kṣamā yadi na goṣpadam apy ativartitum |
किम् इयता द्विपदस्य हनुमतो जलनिधिक्रमणे विवदामहे ॥ (७०।२)
kim iyatā dvipadasya hanumato jalanidhikramaṇe vivadāmahe ||
न गुरुवंशपरिग्रहशौण्डता न च महागुणसंग्रहणादरः । (७१।१)
na guruvaṃśaparigrahaśauṇḍatā na ca mahāguṇasaṃgrahaṇādaraḥ |
फलविधानकथापि न मार्गणे किम् इह लुब्धकबालगृहे ऽधुना ॥ (७१।२)
phalavidhānakathāpi na mārgaṇe kim iha lubdhakabālagṛhe 'dhunā ||
तनुतृणाग्रधृतेन हृतश् चिरं क इव तेन न मौक्तिकशङ्कया । (७२।१)
tanutṛṇāgradhṛtena hṛtaś ciraṃ ka iva tena na mauktikaśaṅkayā |
स जलबिन्दुर् अहो विपरीतदृग् जगद् इदं वयम् अत्र सचेतनाः ॥ (७२।२)
sa jalabindur aho viparītadṛg jagad idaṃ vayam atra sacetanāḥ ||
बुध्यामहे न बहुधापि विकल्पयन्तः कैर् नामभिर् व्यपदिशेम महामतींस्तान् । (७३।१)
budhyāmahe na bahudhāpi vikalpayantaḥ kair nāmabhir vyapadiśema mahāmatīṃstān |
येषाम् अशेषभुवनाभरणस्य हेम्नस् तत्त्वं विवेक्तुम् उपलाः परमं प्रमाणम् ॥ (७३।२)
yeṣām aśeṣabhuvanābharaṇasya hemnas tattvaṃ vivektum upalāḥ paramaṃ pramāṇam ||
संरक्षितुं कृषिम् अकारि कृषीवलेन पश्यात्मनः प्रतिकृतिस् तृणपूरुषो ऽयम् । (७४।१)
saṃrakṣituṃ kṛṣim akāri kṛṣīvalena paśyātmanaḥ pratikṛtis tṛṇapūruṣo 'yam |
स्तब्धस्य निष्क्रियतयास्तभियो ऽस्य नूनम् अश्नन्ति गोमृगगणाः पुर एव सस्यम् ॥ (७४।२)
stabdhasya niṣkriyatayāstabhiyo 'sya nūnam aśnanti gomṛgagaṇāḥ pura eva sasyam ||
कस्यानिमेषनयने विदिते दिवौकोलोकाद् ऋते जगति ते अपि वै गृहीत्वा । (७५।१)
kasyānimeṣanayane vidite divaukolokād ṛte jagati te api vai gṛhītvā |
पिण्डप्रसारितमुखेन तिमे किम् एतद् दृष्टं न बालिश विशद् बडिशं त्वयान्तः ॥ (७५।२)
piṇḍaprasāritamukhena time kim etad dṛṣṭaṃ na bāliśa viśad baḍiśaṃ tvayāntaḥ ||
पुंस्त्वाद् अपि प्रविचलेद् यदि यद्य् अधो ऽपि यायाद् यदि प्रणयने न महान् अपि स्यात् । (७६।१)
puṃstvād api pravicaled yadi yady adho 'pi yāyād yadi praṇayane na mahān api syāt |
अभ्युद्धरेत् तद् अपि विश्वम् इतीदृशीयं केनापि दिक् प्रकटिता पुरुषोत्तमेन ॥ (७६।२)
abhyuddharet tad api viśvam itīdṛśīyaṃ kenāpi dik prakaṭitā puruṣottamena ||
स्वाल्पाशयः स्वकुलशिल्पविकल्पम् एव यः कल्पयन् स्खलति काचवणिक् पिशाचः । (७७।१)
svālpāśayaḥ svakulaśilpavikalpam eva yaḥ kalpayan skhalati kācavaṇik piśācaḥ |
ग्रस्तः स कौस्तुभमणीन्द्रसपत्नरत्ननिर्यत्नगुम्फनकवैकटिकेर्ष्ययान्तः ॥ (७७।२)
grastaḥ sa kaustubhamaṇīndrasapatnaratnaniryatnagumphanakavaikaṭikerṣyayāntaḥ ||
तत्प्रत्यर्थितया वृतो न तु कृतः सम्यक् स्वतन्त्रो भयात् स्वस्थस् तान् न निपातयेद् इति यथाकामं न संपोषितः । (७८।१)
tatpratyarthitayā vṛto na tu kṛtaḥ samyak svatantro bhayāt svasthas tān na nipātayed iti yathākāmaṃ na saṃpoṣitaḥ |
संशुष्यन् पृषदंश एष कुरुतां मूकः स्थितो ऽप्य् अत्र किं गेहे किं बहुना ऽधुना गृहपतेश् चौराश् चरन्त्य् आखवः ॥ (७८।२)
saṃśuṣyan pṛṣadaṃśa eṣa kurutāṃ mūkaḥ sthito 'py atra kiṃ gehe kiṃ bahunā 'dhunā gṛhapateś caurāś caranty ākhavaḥ ||
एवं चेत् सरसस्वभावमहिमा जाड्यं किम् एतादृशं यद्य् एषा च निसर्गतः सरसता किं ग्रन्थिमत्तेदृशी । (७९।१)
evaṃ cet sarasasvabhāvamahimā jāḍyaṃ kim etādṛśaṃ yady eṣā ca nisargataḥ sarasatā kiṃ granthimattedṛśī |
मूलं चेच्छुचिपङ्कजश्रुतिर् इयं कस्माद् गुणा यद्य् अमी किं छिद्राणि मृणाल भवतस् तत्त्वं न मन्यामहे ॥ (७९।२)
mūlaṃ cecchucipaṅkajaśrutir iyaṃ kasmād guṇā yady amī kiṃ chidrāṇi mṛṇāla bhavatas tattvaṃ na manyāmahe ||
ये दिग्ध्वेव कृता विषेण कुसृतिर् येषां कियद् भण्यते लोकं हन्तुम् अनागसं द्विरसना रन्ध्रेषु ये जाग्रति । (८०।१)
ye digdhveva kṛtā viṣeṇa kusṛtir yeṣāṃ kiyad bhaṇyate lokaṃ hantum anāgasaṃ dvirasanā randhreṣu ye jāgrati |
व्यालास् ते ऽपि दधत्य् अमी सदसतोर् मूढा मणीन् मूर्धभिर् नौचित्याद् गुणशलिनां क्वचिद् अपि भ्रंशो ऽस्त्यलं चिन्तया ॥ (८०।२)
vyālās te 'pi dadhaty amī sadasator mūḍhā maṇīn mūrdhabhir naucityād guṇaśalināṃ kvacid api bhraṃśo 'styalaṃ cintayā ||
अहो स्त्रीणां क्रौर्यं हतरजनि धिक् त्वाम् अतिशठे वृथाप्रक्रान्तेयं तिमिरकबरीविश्लथधृतिः । (८१।१)
aho strīṇāṃ krauryaṃ hatarajani dhik tvām atiśaṭhe vṛthāprakrānteyaṃ timirakabarīviślathadhṛtiḥ |
अवक्तव्ये पाते जननयननाथस्य शशिनः कृतं स्नेहस्यान्तोचितम् उदधिमुख्यैर् ननु जडैः ॥ (८१।२)
avaktavye pāte jananayananāthasya śaśinaḥ kṛtaṃ snehasyāntocitam udadhimukhyair nanu jaḍaiḥ ||
अहो गेहेनर्दी दिवसविजिगीषाज्वररुजा प्रदीपो ऽयं स्थाने ग्लपयति मृषामून् अवयवान् । (८२।१)
aho gehenardī divasavijigīṣājvararujā pradīpo 'yaṃ sthāne glapayati mṛṣāmūn avayavān |
उदात्तस्वच्छन्दाक्रमणहृतविश्वस्य तमसः परिस्पन्दं द्रष्टुं मुखम् अपि च किं सोढम् अमुना ॥ (८२।२)
udāttasvacchandākramaṇahṛtaviśvasya tamasaḥ parispandaṃ draṣṭuṃ mukham api ca kiṃ soḍham amunā ||
नामाप्य् अन्यतरोर् निमीलितम् अभूत् तत् तावद् उन्मीलितं प्रस्थाने स्खलतः स्ववर्त्मनि विधेर् अप्य् उद्गृहीतः करः । (८३।१)
nāmāpy anyataror nimīlitam abhūt tat tāvad unmīlitaṃ prasthāne skhalataḥ svavartmani vidher apy udgṛhītaḥ karaḥ |
लोकश् चायम् अनिष्टदर्शनकृताद् दृग्वैशसान् मोचितो युक्तं काष्ठिक लूनवान् यद् असि ताम् आम्रालिम् आकालिकीम् ॥ (८३।२)
lokaś cāyam aniṣṭadarśanakṛtād dṛgvaiśasān mocito yuktaṃ kāṣṭhika lūnavān yad asi tām āmrālim ākālikīm ||
वाताहारतया जगद्विषधरैर् आश्वास्य निःशेषितं ते ग्रस्ताः पुनर् अभ्रतोयकणिकातीव्रव्रतैर् बर्हिभिः । (८४।१)
vātāhāratayā jagadviṣadharair āśvāsya niḥśeṣitaṃ te grastāḥ punar abhratoyakaṇikātīvravratair barhibhiḥ |
ते ऽपि क्रूरचमूरुचर्मवसनैर् नीताः क्षयं लुब्धकैर् दम्भस्य स्फुरितं विदन्न् अपि जनो जाल्मो गुणनीहते ॥ (८४।२)
te 'pi krūracamūrucarmavasanair nītāḥ kṣayaṃ lubdhakair dambhasya sphuritaṃ vidann api jano jālmo guṇanīhate ||
ऊढा येन महाधुरः सुविषमे मार्गे सदैकाकिना सोढो येन कदाचिद् एव न निजे गोष्ठे ऽन्यशौण्डध्वनिः । (८५।१)
ūḍhā yena mahādhuraḥ suviṣame mārge sadaikākinā soḍho yena kadācid eva na nije goṣṭhe 'nyaśauṇḍadhvaniḥ |
आसीद् यस् तु गवां गणस्य तिलकस् तस्यैव सम्प्रत्य् अहो धिक् कष्टं धवलस्य जातजरसो गोः पण्यम् उद्घोष्यते ॥ (८५।२)
āsīd yas tu gavāṃ gaṇasya tilakas tasyaiva sampraty aho dhik kaṣṭaṃ dhavalasya jātajaraso goḥ paṇyam udghoṣyate ||
अस्थानोद्योगदुःखं जहिहि न हि नभः पङ्गुसंचारयोग्यं स्वायासायैव साधो तव शलभ जवाभ्यासदुर्वासनेयम् । (८६।१)
asthānodyogaduḥkhaṃ jahihi na hi nabhaḥ paṅgusaṃcārayogyaṃ svāyāsāyaiva sādho tava śalabha javābhyāsadurvāsaneyam |
ते देवस्याप्य् अचिन्त्याश् चटुलितभुवनाभोगहेलावहेलामूलोत्खातानुमार्गागतगिरिगुरवस् तार्क्ष्यपक्षाग्रवाताः ॥ (८६।२)
te devasyāpy acintyāś caṭulitabhuvanābhogahelāvahelāmūlotkhātānumārgāgatagiriguravas tārkṣyapakṣāgravātāḥ ||
चन्द्रेणैव तरङ्गभङ्गिमुखरं संवर्ध्यमानाम्भसो दद्युर् जीवितम् एव किं गिरिसरित्स्रोतांसि यद्य् अम्बुधेः । (८७।१)
candreṇaiva taraṅgabhaṅgimukharaṃ saṃvardhyamānāmbhaso dadyur jīvitam eva kiṃ girisaritsrotāṃsi yady ambudheḥ |
तेष्व् एव प्रतिसंविधानविकलं पश्यत्सु साक्षिष्व् इव द्राग् दर्पोद्धुरम् आगतेष्व् अपि न स क्षीयेत यद्य् अन्यथा ॥ (८७।२)
teṣv eva pratisaṃvidhānavikalaṃ paśyatsu sākṣiṣv iva drāg darpoddhuram āgateṣv api na sa kṣīyeta yady anyathā ||
किलैकचुलुकेन यो मुनिर् अपारम् अब्धिं पपौ सहस्रम् अपि घस्मरो ऽविकृतम् एष तेषां पिबेत् । (८८।१)
kilaikaculukena yo munir apāram abdhiṃ papau sahasram api ghasmaro 'vikṛtam eṣa teṣāṃ pibet |
न सम्भवति किं त्व् इदं बत विकासिधाम्ना विना सद् अप्य् असद् इव स्थितं स्फुरितम् अन्त ओजस्विनाम् ॥ (८८।२)
na sambhavati kiṃ tv idaṃ bata vikāsidhāmnā vinā sad apy asad iva sthitaṃ sphuritam anta ojasvinām ||
ग्रावाणो ऽत्र विभूषणं त्रिजगतो मर्यादया स्थीयते नन्व् अत्रैव विधुः स्थितो हि विबुधाः सम्भूय पूर्णाशिषः । (८९।१)
grāvāṇo 'tra vibhūṣaṇaṃ trijagato maryādayā sthīyate nanv atraiva vidhuḥ sthito hi vibudhāḥ sambhūya pūrṇāśiṣaḥ |
शेते चोद्गतनाभिपद्मविलसद्ब्रह्मेह देवः स्वयं दैवाद् एति जडः स्वकुक्षिभृतये सो ऽप्यम्बुधिर् निम्नताम् ॥ (८९।२)
śete codgatanābhipadmavilasadbrahmeha devaḥ svayaṃ daivād eti jaḍaḥ svakukṣibhṛtaye so 'pyambudhir nimnatām ||
अनीर्ष्या श्रोतारो मम वचसि चेद् वच्मि तद् अहं स्वपक्षाद् भेतव्यं न तु बहु विपक्षात् प्रभवतः । (९०।१)
anīrṣyā śrotāro mama vacasi ced vacmi tad ahaṃ svapakṣād bhetavyaṃ na tu bahu vipakṣāt prabhavataḥ |
तमस्य् आक्रान्ताशे कियद् अपि हि तेजो ऽवयविनः स्वशक्त्या भान्त्य् एते दिवसकृति सत्येव न पुनः ॥ (९०।२)
tamasy ākrāntāśe kiyad api hi tejo 'vayavinaḥ svaśaktyā bhānty ete divasakṛti satyeva na punaḥ ||
एतत् तस्य मुखात् कियत् कमलिनीपत्रे कणं वारिणो यन् मुक्तामणिर् इत्य् अमंस्त स जडः शृण्वन् यद् अस्माद् अपि । (९१।१)
etat tasya mukhāt kiyat kamalinīpatre kaṇaṃ vāriṇo yan muktāmaṇir ity amaṃsta sa jaḍaḥ śṛṇvan yad asmād api |
अङ्गुल्यग्रलघुक्रियाप्रविलयिन्यादीयमाने शनैः कुत्रोड्डीयगतो ममेत्य् अनुदिनं निद्राति नान्तःशुचा ॥ (९१।२)
aṅgulyagralaghukriyāpravilayinyādīyamāne śanaiḥ kutroḍḍīyagato mamety anudinaṃ nidrāti nāntaḥśucā ||
आस्ते ऽत्रैव सरस्य् अहो बत कियान् संतोषपक्षग्रहो हंसस्यास्य मनाङ् न धावति मनः श्रीधाम्नि पद्मे क्वचित् । (९२।१)
āste 'traiva sarasy aho bata kiyān saṃtoṣapakṣagraho haṃsasyāsya manāṅ na dhāvati manaḥ śrīdhāmni padme kvacit |
सुप्तो ऽद्यापि न बुध्यते तद् इतरांस् तावत् प्रतीक्षामहे वेलाम् इत्य् उदरंप्रिया मधुलिहः सोढुं क्षणं न क्षमाः ॥ (९२।२)
supto 'dyāpi na budhyate tad itarāṃs tāvat pratīkṣāmahe velām ity udaraṃpriyā madhulihaḥ soḍhuṃ kṣaṇaṃ na kṣamāḥ ||
भेकेन क्वणता सरोषपरुषं यत् कृष्णसर्पानने दातुं गण्डचपेटम् उज्झितभिया हस्तः समुल्लासितः । (९३।१)
bhekena kvaṇatā saroṣaparuṣaṃ yat kṛṣṇasarpānane dātuṃ gaṇḍacapeṭam ujjhitabhiyā hastaḥ samullāsitaḥ |
यच्चाधोमुखम् अक्षिणी पिदधता नागेन तत्र स्थितं तत् सर्वं विषमन्त्रिणो भगवतः कस्यापि लीलायितम् ॥ (९३।२)
yaccādhomukham akṣiṇī pidadhatā nāgena tatra sthitaṃ tat sarvaṃ viṣamantriṇo bhagavataḥ kasyāpi līlāyitam ||
मृत्योर् आस्यम् इवाततं धनुर् इदं चाशीविषाभाः शराः शिक्षा सापि जितार्जुनप्रभृतिका सर्वत्र निम्ना गतिः । (९४।१)
mṛtyor āsyam ivātataṃ dhanur idaṃ cāśīviṣābhāḥ śarāḥ śikṣā sāpi jitārjunaprabhṛtikā sarvatra nimnā gatiḥ |
अन्तः क्रौर्यम् अहो शठस्य मधुरं हा हारि गेयं मुखे व्याधस्यास्य यथा भविष्यति तथा मन्ये वनं निर्मृगम् ॥ (९४।२)
antaḥ krauryam aho śaṭhasya madhuraṃ hā hāri geyaṃ mukhe vyādhasyāsya yathā bhaviṣyati tathā manye vanaṃ nirmṛgam ||
को ऽयं भ्रान्तिप्रकारस् तव पवन पदं लोकपादाहतीनां तेजस्विव्रातसेव्ये नभसि नयसि यत् पांसुपूरं प्रतिष्ठाम् । (९५।१)
ko 'yaṃ bhrāntiprakāras tava pavana padaṃ lokapādāhatīnāṃ tejasvivrātasevye nabhasi nayasi yat pāṃsupūraṃ pratiṣṭhām |
यस्मिन्न् उत्थाप्यमाने जननयनपथोपद्रवस् तावद् आस्तां केनोपायेन साध्यो वपुषि कलुषतादोष एष त्वयैव ॥ (९५।२)
yasminn utthāpyamāne jananayanapathopadravas tāvad āstāṃ kenopāyena sādhyo vapuṣi kaluṣatādoṣa eṣa tvayaiva ||
एते ते विजिगीषवो नृपगृहद्वारार्पितावेक्षणाः क्षिप्यन्ते वसुयाचनाहितधियः कोपोद्धतैर् वेत्रिभिः । (९६।१)
ete te vijigīṣavo nṛpagṛhadvārārpitāvekṣaṇāḥ kṣipyante vasuyācanāhitadhiyaḥ kopoddhatair vetribhiḥ |
अर्थेभ्यो विषयोपभोगविरसैर् नाकारि यैर् आदरस् ते तिष्ठन्ति मनस्विनः सुरसरित्तीरे मनोहारिणि ॥ (९६।२)
arthebhyo viṣayopabhogavirasair nākāri yair ādaras te tiṣṭhanti manasvinaḥ surasarittīre manohāriṇi ||
वाता वान्तु कदम्बरेणुशबला नृत्यन्तु सर्पद्विषः सोत्साहा नवतोयभारगुरवो मुञ्चन्तु नादं घनाः । (९७।१)
vātā vāntu kadambareṇuśabalā nṛtyantu sarpadviṣaḥ sotsāhā navatoyabhāraguravo muñcantu nādaṃ ghanāḥ |
मग्नां कान्तवियोगदुःखदहने मां वीक्ष्य दीनाननां विद्युत् किं स्फुरसि त्वम् अप्य् अकरुणे स्त्रीत्वे ऽपि तुल्ये सति ॥ (९७।२)
magnāṃ kāntaviyogaduḥkhadahane māṃ vīkṣya dīnānanāṃ vidyut kiṃ sphurasi tvam apy akaruṇe strītve 'pi tulye sati ||
प्राणा येन समर्पितास् तव बलाद् येनैवम् उत्थापितः स्कन्धे येन चिरं धृतो ऽसि विदधे यस् ते सपर्याम् अपि । (९८।१)
prāṇā yena samarpitās tava balād yenaivam utthāpitaḥ skandhe yena ciraṃ dhṛto 'si vidadhe yas te saparyām api |
तस्यान्तः स्मितमात्रकेण जनयञ्जीवापहारं क्षणाद् भ्रातः प्रत्युपकारिणां धुरि परं वेताललीलायसे ॥ (९८।२)
tasyāntaḥ smitamātrakeṇa janayañjīvāpahāraṃ kṣaṇād bhrātaḥ pratyupakāriṇāṃ dhuri paraṃ vetālalīlāyase ||
रज्ज्वा दिशः प्रवितताः सलिलं विषेण खाता मही हुतभुजा ज्वलिता वनान्ताः । (९९।१)
rajjvā diśaḥ pravitatāḥ salilaṃ viṣeṇa khātā mahī hutabhujā jvalitā vanāntāḥ |
व्याधाः पदान्य् अनुसरन्ति गृहीतचापाः कं देशम् आश्रयतु यूथपतिर् मृगाणाम् ॥ (९९।२)
vyādhāḥ padāny anusaranti gṛhītacāpāḥ kaṃ deśam āśrayatu yūthapatir mṛgāṇām ||
अयं वाराम् एको निलय इति रत्नाकर इति श्रितो ऽस्माभिस् तृष्णातरलितमनोभिर् जलनिधिः । (१००।१)
ayaṃ vārām eko nilaya iti ratnākara iti śrito 'smābhis tṛṣṇātaralitamanobhir jalanidhiḥ |
क एवं जानीते निजकरपुटीकोटरगतं क्षणाद् एनं ताम्यत्तिमिनिकरम् आपास्यति मुनिः ॥ (१००।२)
ka evaṃ jānīte nijakarapuṭīkoṭaragataṃ kṣaṇād enaṃ tāmyattiminikaram āpāsyati muniḥ ||
विशालं शाल्मल्या नयनसुभगं वीक्ष्य कुसुमं शुकस्यासीद् बुद्धिः फलम् अपि भवेद् अस्य सदृशम् । (१०१।१)
viśālaṃ śālmalyā nayanasubhagaṃ vīkṣya kusumaṃ śukasyāsīd buddhiḥ phalam api bhaved asya sadṛśam |
चिरासीनं तस्मिंश् च फलम् अपि दैवात् परिणतं विपाके तूलो ऽन्तः सपदि मरुता सो ऽप्य् अपहृतः ॥ (१०१।२)
cirāsīnaṃ tasmiṃś ca phalam api daivāt pariṇataṃ vipāke tūlo 'ntaḥ sapadi marutā so 'py apahṛtaḥ ||
सर्वप्रजाहितकृते पुरुषोत्तमस्य वासे समस्तविबुधप्रथितेष्टसिद्धौ । (१०२।१)
sarvaprajāhitakṛte puruṣottamasya vāse samastavibudhaprathiteṣṭasiddhau |
चन्द्रांशुवृन्दविततद्युतिम् अत्य् अमुष्मिन् हे कालकूट तव जन्म कथं पयोधौ ॥ (१०२।२)
candrāṃśuvṛndavitatadyutim aty amuṣmin he kālakūṭa tava janma kathaṃ payodhau ||
फलितघनविटपविघटितपटुदिनकरमहसि लसति कल्पतरौ । (१०३।१)
phalitaghanaviṭapavighaṭitapaṭudinakaramahasi lasati kalpatarau |
छायार्थी कः पशुर् अपि भवति जरद्वीरुधां प्रणयी ॥ (१०३।२)
chāyārthī kaḥ paśur api bhavati jaradvīrudhāṃ praṇayī ||
Data courtesy of The Digital Corpus of Sanskrit.