भारद्वाजगृह्यसूत्रBhāradvājagṛhyasūtra
BhārGS, 1
Select a line for its word-by-word analysis.
स पुरस्तादेव संभारानुपकल्पयते पालाशमिध्मं खादिरमौदुम्बरं वैकङ्कतं वैतद्वृक्षीयाम् एव दर्वीं करोति त्वग्बिलां मूलदण्डारत्नीं चतुरङ्गुलं बिलं करोति । (१।२)
sa purastādeva saṃbhārānupakalpayate pālāśamidhmaṃ khādiramaudumbaraṃ vaikaṅkataṃ vaitadvṛkṣīyām eva darvīṃ karoti tvagbilāṃ mūladaṇḍāratnīṃ caturaṅgulaṃ bilaṃ karoti |
गर्भाष्टमेषु ब्राह्मणमुपनयीत गर्भैकादशेषु राजन्यं गर्भद्वादशेषु वैश्यं गर्भनवमेषु ब्राह्मणमित्यपरं वासांसि समामनन्त्यैणेयं ब्राह्मणो वसीत रौरवं राजन्यो बस्ताजिनं वैश्यो यदजिनं धारयेद् ब्रह्मवर्चवृद्वासो धारयेत्क्षत्रं वर्धयेदुभयं धार्यमुभयोर्वृद्ध्या इति विज्ञायते वसन्ते ब्राह्मणमुपनयीत ग्रीष्मे हेमन्ते वा राजन्यं शरदि वैश्यं वर्षासु रथकारं शिशिरे वा सर्वानापूर्यमाणपक्षे पुण्ये नक्षत्रे विशेषेण पुंनामधेय आशितस्य कुमारस्य केशान्वापयित्वा स्नातमलंकृतमहतं वासः परिधाप्य प्राचीनप्रवण उदीचीनप्रवणे समे वा देशे स्थण्डिलमुद्धत्यावोक्ष्याग्निं मथित्वा लौकिकं वाहृत्य न्युप्योपसमादधाति ॥ (१।४)
garbhāṣṭameṣu brāhmaṇamupanayīta garbhaikādaśeṣu rājanyaṃ garbhadvādaśeṣu vaiśyaṃ garbhanavameṣu brāhmaṇamityaparaṃ vāsāṃsi samāmanantyaiṇeyaṃ brāhmaṇo vasīta rauravaṃ rājanyo bastājinaṃ vaiśyo yadajinaṃ dhārayed brahmavarcavṛdvāso dhārayetkṣatraṃ vardhayedubhayaṃ dhāryamubhayorvṛddhyā iti vijñāyate vasante brāhmaṇamupanayīta grīṣme hemante vā rājanyaṃ śaradi vaiśyaṃ varṣāsu rathakāraṃ śiśire vā sarvānāpūryamāṇapakṣe puṇye nakṣatre viśeṣeṇa puṃnāmadheya āśitasya kumārasya keśānvāpayitvā snātamalaṃkṛtamahataṃ vāsaḥ paridhāpya prācīnapravaṇa udīcīnapravaṇe same vā deśe sthaṇḍilamuddhatyāvokṣyāgniṃ mathitvā laukikaṃ vāhṛtya nyupyopasamādadhāti ||
प्रागग्रैर्दर्भैरग्निं परिस्तृणात्यपि वोदगग्राः पश्चात्पुरस्ताच्च भवन्ति दक्षिणः पक्ष उपरिष्टाद्भवत्यधस्तादुत्तरो दक्षिणेनाग्निं ब्रह्मायतने दर्भान्संस्तीर्य मयि गृह्णाम्यग्रे अग्निमिति द्वाभ्यामात्मन्यग्निं ध्यात्वोत्तरेणाग्निं पात्रेभ्यः संस्तीर्य यथार्थं द्रव्याणि प्रयुनक्त्यश्मानमहतं वासो ऽजिनं मौञ्जीं मेखलां त्रिवृतं ब्राह्मणस्य मौर्वीं राजन्यस्य सौत्रीं वैश्यस्य बैल्वं पालाशं वा दण्डं ब्राह्मणस्य नैयग्रोधं राजन्यस्यौदुम्बरं वैश्यस्यैकविंशतिदारुमिध्मं संनह्यत्याहुतिपरिमाणं वा तस्मिञ्छम्याः परिधीन् उपसंनह्यति दर्वीं कूर्चमाज्यस्थालीं प्रणीताप्रणयनं प्रोक्षणीपात्रमुपवेषं येन चार्थः सकृदेव सर्वाणि यथोपपादं वैतस्मिन्काले ब्रह्मा यज्ञोपवीतं कृत्वाप आचम्यापरेणाग्निमतिक्रम्य दक्षिणतो ब्रह्मायतनात्तृणं निरस्याप उपस्पृश्याग्निमभिमुख उपविशत्यपरेणाग्निं प्राङ्मुख उपविश्य समावप्रछिन्नाग्रौ दर्भौ प्रादेशमात्रौ पवित्रे कृत्वान्येन नखाच् छित्त्वाद्भिर् अनुमृज्य ॥ (२।१)
prāgagrairdarbhairagniṃ paristṛṇātyapi vodagagrāḥ paścātpurastācca bhavanti dakṣiṇaḥ pakṣa upariṣṭādbhavatyadhastāduttaro dakṣiṇenāgniṃ brahmāyatane darbhānsaṃstīrya mayi gṛhṇāmyagre agnimiti dvābhyāmātmanyagniṃ dhyātvottareṇāgniṃ pātrebhyaḥ saṃstīrya yathārthaṃ dravyāṇi prayunaktyaśmānamahataṃ vāso 'jinaṃ mauñjīṃ mekhalāṃ trivṛtaṃ brāhmaṇasya maurvīṃ rājanyasya sautrīṃ vaiśyasya bailvaṃ pālāśaṃ vā daṇḍaṃ brāhmaṇasya naiyagrodhaṃ rājanyasyaudumbaraṃ vaiśyasyaikaviṃśatidārumidhmaṃ saṃnahyatyāhutiparimāṇaṃ vā tasmiñchamyāḥ paridhīn upasaṃnahyati darvīṃ kūrcamājyasthālīṃ praṇītāpraṇayanaṃ prokṣaṇīpātramupaveṣaṃ yena cārthaḥ sakṛdeva sarvāṇi yathopapādaṃ vaitasminkāle brahmā yajñopavītaṃ kṛtvāpa ācamyāpareṇāgnimatikramya dakṣiṇato brahmāyatanāttṛṇaṃ nirasyāpa upaspṛśyāgnimabhimukha upaviśatyapareṇāgniṃ prāṅmukha upaviśya samāvaprachinnāgrau darbhau prādeśamātrau pavitre kṛtvānyena nakhāc chittvādbhir anumṛjya ||
पवित्रान्तर्हिते पात्रे ऽप आनीयोपबिलं पात्रं पूरयित्वोदगग्राभ्यां पवित्राभ्यां त्रिरुत्पूय समं प्राणैर्धारयमाणो ऽविषिञ्चन् हरत्युत्तरेणाग्निं प्रणीताः सादयित्वा दर्भैरपिदधाति प्रणीतावत्प्रोक्षणीः संस्कृत्य बिलवन्त्युत्तानानि कृत्वा विषायेध्मं त्रिः सर्वाभिः प्रोक्षति दर्वीं निष्टप्य संमृज्य पुनर् निष्टप्य निदधाति संमार्गानभ्युक्ष्याग्नावादधाति पवित्रान्तर्हितायाम् आज्यस्थाल्याम् आज्यं निरुप्योत्तरेणाग्निमङ्गारान्निरूह्य तेष्वधिश्रित्यावद्योत्य दर्भतरुणाभ्यां प्रत्यस्य त्रिः पर्यग्नि कृत्वोदगुद्वास्याङ्गारान् प्रत्यूह्योदगग्राभ्यां पवित्राभ्यां पुनराहारं त्रिरुत्पूय पवित्रे अग्नावाधाय शम्याभिः परिदधात्यपरेणाग्निम् उदीचीनकुम्बां शम्यां निदधाति संस्पृष्टे मध्यमया प्राचीनकुम्बे दक्षिणामुत्तरां चापरेणाग्निम् उदगग्रं कूर्चं निधाय तस्मिन्प्राङ्मुख उपविशति यज्ञोपवीतं कृत्वाप आचम्य दक्षिणतः कुमार उपविश्यान्वारभते ॥ (३।१)
pavitrāntarhite pātre 'pa ānīyopabilaṃ pātraṃ pūrayitvodagagrābhyāṃ pavitrābhyāṃ trirutpūya samaṃ prāṇairdhārayamāṇo 'viṣiñcan haratyuttareṇāgniṃ praṇītāḥ sādayitvā darbhairapidadhāti praṇītāvatprokṣaṇīḥ saṃskṛtya bilavantyuttānāni kṛtvā viṣāyedhmaṃ triḥ sarvābhiḥ prokṣati darvīṃ niṣṭapya saṃmṛjya punar niṣṭapya nidadhāti saṃmārgānabhyukṣyāgnāvādadhāti pavitrāntarhitāyām ājyasthālyām ājyaṃ nirupyottareṇāgnimaṅgārānnirūhya teṣvadhiśrityāvadyotya darbhataruṇābhyāṃ pratyasya triḥ paryagni kṛtvodagudvāsyāṅgārān pratyūhyodagagrābhyāṃ pavitrābhyāṃ punarāhāraṃ trirutpūya pavitre agnāvādhāya śamyābhiḥ paridadhātyapareṇāgnim udīcīnakumbāṃ śamyāṃ nidadhāti saṃspṛṣṭe madhyamayā prācīnakumbe dakṣiṇāmuttarāṃ cāpareṇāgnim udagagraṃ kūrcaṃ nidhāya tasminprāṅmukha upaviśati yajñopavītaṃ kṛtvāpa ācamya dakṣiṇataḥ kumāra upaviśyānvārabhate ||
पुंसवनअथ पुंसवनं तृतीये मासि चतुर्थादौ वा तिष्येण वा हस्तेन वानुराधैर्वोत्तरैर्वा प्रोष्ठपदैर्न्यग्रोधावरोधमाहृत्यानवस्नातया कुमार्या दृषत्पुत्रे दृषत्पुत्रेण पेषयित्वान्तरागारे ऽग्निमुपसमाधाय जयाभ्यातानान्राष्ट्रभृत इति हुत्वैता आहुतीर्जुहोति यस्त्वा हृदा किरिणेति चतस्रो ऽपरेणाग्निं प्राचीमुत्तानां निपात्याथास्या दक्षिणे नासिकाछिद्रे ऽङ्गुष्ठेनानुनयति पुंसवनमस्यमुष्या इति सा हेत्याह पुमांसमेव जनयत्यथ क्षिप्रंसुवनं यज्ञोपवीतं कृत्वाप आचम्यानाप्रीतेन शरावेणानुस्रोतसमुदकमाहृत्य पत्तस्तूर्यन्तीं निधाय मूर्धञ्छोष्यन्तीमभिमृशति दशभिस्त्वाङ्गुलिभिरभिमृशामि दशमास्याय सूतवा इत्यथैनाम् अद्भिर् अवोक्षति यथैव वातः पवते यथा समुद्र एजति । (२२।१)
puṃsavanaatha puṃsavanaṃ tṛtīye māsi caturthādau vā tiṣyeṇa vā hastena vānurādhairvottarairvā proṣṭhapadairnyagrodhāvarodhamāhṛtyānavasnātayā kumāryā dṛṣatputre dṛṣatputreṇa peṣayitvāntarāgāre 'gnimupasamādhāya jayābhyātānānrāṣṭrabhṛta iti hutvaitā āhutīrjuhoti yastvā hṛdā kiriṇeti catasro 'pareṇāgniṃ prācīmuttānāṃ nipātyāthāsyā dakṣiṇe nāsikāchidre 'ṅguṣṭhenānunayati puṃsavanamasyamuṣyā iti sā hetyāha pumāṃsameva janayatyatha kṣipraṃsuvanaṃ yajñopavītaṃ kṛtvāpa ācamyānāprītena śarāveṇānusrotasamudakamāhṛtya pattastūryantīṃ nidhāya mūrdhañchoṣyantīmabhimṛśati daśabhistvāṅgulibhirabhimṛśāmi daśamāsyāya sūtavā ityathainām adbhir avokṣati yathaiva vātaḥ pavate yathā samudra ejati |
एवं कुमार एजतु सह जरायुणावपद्यतामित्यथ यद्यपरा न पतेत्पाणिनोदकमादाय मूर्धन्येनामवसिञ्चेत्तिलदे ऽवपद्यस्व न मांसमसि नो दलमवपद्यस्वासाविति यदि गर्भः स्रंसेद् आर्द्रेण पाणिना त्रिर् ऊर्ध्वं नाभेर् उन्मृजेत् पराञ्चं त्वा नार्वाञ्चं त्वष्टा बध्नातु बन्धनैः । (२२।२)
evaṃ kumāra ejatu saha jarāyuṇāvapadyatāmityatha yadyaparā na patetpāṇinodakamādāya mūrdhanyenāmavasiñcettilade 'vapadyasva na māṃsamasi no dalamavapadyasvāsāviti yadi garbhaḥ sraṃsed ārdreṇa pāṇinā trir ūrdhvaṃ nābher unmṛjet parāñcaṃ tvā nārvāñcaṃ tvaṣṭā badhnātu bandhanaiḥ |
Data courtesy of The Digital Corpus of Sanskrit.