ब्रह्मबिन्दूपनिषत्Brahmabindūpaniṣat

Chapter 1

1 of 1 · 44 verses

Select a line for its word-by-word analysis.

1.1१.१

ॐ मनो हि द्विविधं प्रोक्तं शुद्धं चाशुद्धम् एव च । (१।१)

oṃ mano hi dvividhaṃ proktaṃ śuddhaṃ cāśuddham eva ca |

1.2१.२

अशुद्धं कामसंकल्पं शुद्धं कामविवर्जितम् ॥ (१।२)

aśuddhaṃ kāmasaṃkalpaṃ śuddhaṃ kāmavivarjitam ||

2.1२.१

मन एव मनुष्याणां कारणं बन्धमोक्षयोः । (२।१)

mana eva manuṣyāṇāṃ kāraṇaṃ bandhamokṣayoḥ |

2.2२.२

बन्धाय विषयासक्तं मुक्त्यै निर्विषयं स्मृतम् ॥ (२।२)

bandhāya viṣayāsaktaṃ muktyai nirviṣayaṃ smṛtam ||

3.1३.१

यतो निर्विषयस्यास्य मनसो मुक्तिर् इष्यते । (३।१)

yato nirviṣayasyāsya manaso muktir iṣyate |

3.2३.२

तस्मान् निर्विषयं नित्यं मनः कार्यं मुमुक्षुणा ॥ (३।२)

tasmān nirviṣayaṃ nityaṃ manaḥ kāryaṃ mumukṣuṇā ||

4.1४.१

निरस्तविषयासङ्गं संनिरुद्धं मनो हृदि । (४।१)

nirastaviṣayāsaṅgaṃ saṃniruddhaṃ mano hṛdi |

4.2४.२

यदा यात्य् उन्मनीभावं तदा तत् परममदम् ॥ (४।२)

yadā yāty unmanībhāvaṃ tadā tat paramamadam ||

5.1५.१

तावद् एव निरोद्धव्यं यावद्धृदि गतं क्षयम् । (५।१)

tāvad eva niroddhavyaṃ yāvaddhṛdi gataṃ kṣayam |

5.2५.२

एतज् ज्ञानं च मोक्षं च अतो ऽन्यो ग्रन्थविस्तरः ॥ (५।२)

etaj jñānaṃ ca mokṣaṃ ca ato 'nyo granthavistaraḥ ||

6.1६.१

नैव चिन्त्यं न चाचिन्त्यम् अचिन्त्यं चिन्त्यम् एव च । (६।१)

naiva cintyaṃ na cācintyam acintyaṃ cintyam eva ca |

6.2६.२

पक्षपातविनिर्मुक्तं ब्रह्म सम्पद्यते तदा ॥ (६।२)

pakṣapātavinirmuktaṃ brahma sampadyate tadā ||

7.1७.१

स्वरेण संधयेद् योगम् अस्वरं भावयेत् परम् । (७।१)

svareṇa saṃdhayed yogam asvaraṃ bhāvayet param |

7.2७.२

अस्वरेण हि भावेन भावो नाभाव इष्यते ॥ (७।२)

asvareṇa hi bhāvena bhāvo nābhāva iṣyate ||

8.1८.१

तद् एव निष्कलं ब्रह्म निर्विकल्पं निरञ्जनम् । (८।१)

tad eva niṣkalaṃ brahma nirvikalpaṃ nirañjanam |

8.2८.२

तद् ब्रह्माहम् इति ज्ञात्वा ब्रह्म सम्पद्यते ध्रुवम् ॥ (८।२)

tad brahmāham iti jñātvā brahma sampadyate dhruvam ||

9.1९.१

निर्विकल्पम् अनन्तं च हेतुदृष्टान्तवर्जितम् । (९।१)

nirvikalpam anantaṃ ca hetudṛṣṭāntavarjitam |

9.2९.२

अप्रमेयम् अनाद्यं च ज्ञात्वा च परमं शिवम् ॥ (९।२)

aprameyam anādyaṃ ca jñātvā ca paramaṃ śivam ||

10.1१०.१

न निरोधो न चोत्पत्तिर् न वन्द्यो न च शासनम् । (१०।१)

na nirodho na cotpattir na vandyo na ca śāsanam |

10.2१०.२

न मुमुक्षा न मुक्तिश् च इत्य् एषा परमार्थता ॥ (१०।२)

na mumukṣā na muktiś ca ity eṣā paramārthatā ||

11.1११.१

एक एवात्मा मन्तव्यो जाग्रत्स्वप्नसुषुप्तिषु । (११।१)

eka evātmā mantavyo jāgratsvapnasuṣuptiṣu |

11.2११.२

स्थानत्रयाद् व्यतीतस्य पुनर्जन्म न विद्यते ॥ (११।२)

sthānatrayād vyatītasya punarjanma na vidyate ||

12.1१२.१

एक एव हि भूतात्मा भूते भूते व्यवस्थितः । (१२।१)

eka eva hi bhūtātmā bhūte bhūte vyavasthitaḥ |

12.2१२.२

एकधा बहुधा चैव दृश्यते जलचन्द्रवत् ॥ (१२।२)

ekadhā bahudhā caiva dṛśyate jalacandravat ||

13.1१३.१

घटसंभृतम् आकाशं लीयमाने घटे यथा । (१३।१)

ghaṭasaṃbhṛtam ākāśaṃ līyamāne ghaṭe yathā |

13.2१३.२

घटो लीयेत नाकाशं तद्वज् जीवो घटोपमः ॥ (१३।२)

ghaṭo līyeta nākāśaṃ tadvaj jīvo ghaṭopamaḥ ||

14.1१४.१

घटवद् विविधाकारं भिद्यमानं पुनः पुनः । (१४।१)

ghaṭavad vividhākāraṃ bhidyamānaṃ punaḥ punaḥ |

14.2१४.२

तद्भग्नं न च जानाति स जानाति च नित्यशः ॥ (१४।२)

tadbhagnaṃ na ca jānāti sa jānāti ca nityaśaḥ ||

15.1१५.१

शब्दमायावृतो यावत् तावत् तिष्ठति पुष्करे । (१५।१)

śabdamāyāvṛto yāvat tāvat tiṣṭhati puṣkare |

15.2१५.२

भिन्ने तमसि चैकत्वम् एकम् एवानुपश्यति ॥ (१५।२)

bhinne tamasi caikatvam ekam evānupaśyati ||

16.1१६.१

शब्दाक्षरं परं ब्रह्म यस्मिन् क्षीणे यद् अक्षरम् । (१६।१)

śabdākṣaraṃ paraṃ brahma yasmin kṣīṇe yad akṣaram |

16.2१६.२

तद् विद्वान् अक्षरं ध्यायेद् यदीच्छेच्छान्तिम् आत्मनः ॥ (१६।२)

tad vidvān akṣaraṃ dhyāyed yadīcchecchāntim ātmanaḥ ||

17.1१७.१

द्वे विद्ये वेदितव्ये तु शब्दब्रह्म परं च यत् । (१७।१)

dve vidye veditavye tu śabdabrahma paraṃ ca yat |

17.2१७.२

शब्दब्रह्मणि निष्णातः परं ब्रह्माधिगच्छति ॥ (१७।२)

śabdabrahmaṇi niṣṇātaḥ paraṃ brahmādhigacchati ||

18.1१८.१

ग्रन्थम् अभ्यस्य मेधावी ज्ञानविज्ञानतत्त्वतः । (१८।१)

grantham abhyasya medhāvī jñānavijñānatattvataḥ |

18.2१८.२

पलालम् इव धान्यार्थी त्यजेद् ग्रन्थम् अशेषतः ॥ (१८।२)

palālam iva dhānyārthī tyajed grantham aśeṣataḥ ||

19.1१९.१

गवाम् अनेकवर्णानां क्षीरस्याप्य् एकवर्णता । (१९।१)

gavām anekavarṇānāṃ kṣīrasyāpy ekavarṇatā |

19.2१९.२

क्षीरवत् पश्यते ज्ञानं लिङ्गिनस् तु गवां यथा ॥ (१९।२)

kṣīravat paśyate jñānaṃ liṅginas tu gavāṃ yathā ||

20.1२०.१

घृतम् इव पयसि निगूढं भूते भूते च वसति विज्ञानम् । (२०।१)

ghṛtam iva payasi nigūḍhaṃ bhūte bhūte ca vasati vijñānam |

20.2२०.२

सततं मन्थयितव्यं मनसा मन्थानभूतेन ॥ (२०।२)

satataṃ manthayitavyaṃ manasā manthānabhūtena ||

21.1२१.१

ज्ञाननेत्रं समादाय चरेद् वह्निम् अतः परम् । (२१।१)

jñānanetraṃ samādāya cared vahnim ataḥ param |

21.2२१.२

निष्कलं निर्मलं च शान्तं तद् ब्रह्माहम् इति स्मृतम् ॥ (२१।२)

niṣkalaṃ nirmalaṃ ca śāntaṃ tad brahmāham iti smṛtam ||

22.1२२.१

सर्वभूताधिवासं च यद् भूतेषु वसत्य् अधि । (२२।१)

sarvabhūtādhivāsaṃ ca yad bhūteṣu vasaty adhi |

22.2२२.२

सर्वानुग्राहकत्वेन तद् अस्म्य् अहं वासुदेव तद् अस्म्य् अहं वासुदेव ॥ (२२।२)

sarvānugrāhakatvena tad asmy ahaṃ vāsudeva tad asmy ahaṃ vāsudeva ||

Data courtesy of The Digital Corpus of Sanskrit.

Brahmabindūpaniṣat, 1

Word analysis

Select a line of the text

Each word appears with its dictionary form and grammar. Select a word to read its meanings in the DCS, Apte and Monier-Williams dictionaries.

j k next and previous line · ← → chapters

Analysis: Digital Corpus of Sanskrit