ब्रह्मबिन्दूपनिषत्Brahmabindūpaniṣat
Chapter 1
Select a line for its word-by-word analysis.
ॐ मनो हि द्विविधं प्रोक्तं शुद्धं चाशुद्धम् एव च । (१।१)
oṃ mano hi dvividhaṃ proktaṃ śuddhaṃ cāśuddham eva ca |
अशुद्धं कामसंकल्पं शुद्धं कामविवर्जितम् ॥ (१।२)
aśuddhaṃ kāmasaṃkalpaṃ śuddhaṃ kāmavivarjitam ||
बन्धाय विषयासक्तं मुक्त्यै निर्विषयं स्मृतम् ॥ (२।२)
bandhāya viṣayāsaktaṃ muktyai nirviṣayaṃ smṛtam ||
तस्मान् निर्विषयं नित्यं मनः कार्यं मुमुक्षुणा ॥ (३।२)
tasmān nirviṣayaṃ nityaṃ manaḥ kāryaṃ mumukṣuṇā ||
तावद् एव निरोद्धव्यं यावद्धृदि गतं क्षयम् । (५।१)
tāvad eva niroddhavyaṃ yāvaddhṛdi gataṃ kṣayam |
एतज् ज्ञानं च मोक्षं च अतो ऽन्यो ग्रन्थविस्तरः ॥ (५।२)
etaj jñānaṃ ca mokṣaṃ ca ato 'nyo granthavistaraḥ ||
नैव चिन्त्यं न चाचिन्त्यम् अचिन्त्यं चिन्त्यम् एव च । (६।१)
naiva cintyaṃ na cācintyam acintyaṃ cintyam eva ca |
पक्षपातविनिर्मुक्तं ब्रह्म सम्पद्यते तदा ॥ (६।२)
pakṣapātavinirmuktaṃ brahma sampadyate tadā ||
स्वरेण संधयेद् योगम् अस्वरं भावयेत् परम् । (७।१)
svareṇa saṃdhayed yogam asvaraṃ bhāvayet param |
तद् एव निष्कलं ब्रह्म निर्विकल्पं निरञ्जनम् । (८।१)
tad eva niṣkalaṃ brahma nirvikalpaṃ nirañjanam |
तद् ब्रह्माहम् इति ज्ञात्वा ब्रह्म सम्पद्यते ध्रुवम् ॥ (८।२)
tad brahmāham iti jñātvā brahma sampadyate dhruvam ||
निर्विकल्पम् अनन्तं च हेतुदृष्टान्तवर्जितम् । (९।१)
nirvikalpam anantaṃ ca hetudṛṣṭāntavarjitam |
अप्रमेयम् अनाद्यं च ज्ञात्वा च परमं शिवम् ॥ (९।२)
aprameyam anādyaṃ ca jñātvā ca paramaṃ śivam ||
न निरोधो न चोत्पत्तिर् न वन्द्यो न च शासनम् । (१०।१)
na nirodho na cotpattir na vandyo na ca śāsanam |
न मुमुक्षा न मुक्तिश् च इत्य् एषा परमार्थता ॥ (१०।२)
na mumukṣā na muktiś ca ity eṣā paramārthatā ||
एक एवात्मा मन्तव्यो जाग्रत्स्वप्नसुषुप्तिषु । (११।१)
eka evātmā mantavyo jāgratsvapnasuṣuptiṣu |
स्थानत्रयाद् व्यतीतस्य पुनर्जन्म न विद्यते ॥ (११।२)
sthānatrayād vyatītasya punarjanma na vidyate ||
एक एव हि भूतात्मा भूते भूते व्यवस्थितः । (१२।१)
eka eva hi bhūtātmā bhūte bhūte vyavasthitaḥ |
घटवद् विविधाकारं भिद्यमानं पुनः पुनः । (१४।१)
ghaṭavad vividhākāraṃ bhidyamānaṃ punaḥ punaḥ |
तद्भग्नं न च जानाति स जानाति च नित्यशः ॥ (१४।२)
tadbhagnaṃ na ca jānāti sa jānāti ca nityaśaḥ ||
शब्दमायावृतो यावत् तावत् तिष्ठति पुष्करे । (१५।१)
śabdamāyāvṛto yāvat tāvat tiṣṭhati puṣkare |
शब्दाक्षरं परं ब्रह्म यस्मिन् क्षीणे यद् अक्षरम् । (१६।१)
śabdākṣaraṃ paraṃ brahma yasmin kṣīṇe yad akṣaram |
तद् विद्वान् अक्षरं ध्यायेद् यदीच्छेच्छान्तिम् आत्मनः ॥ (१६।२)
tad vidvān akṣaraṃ dhyāyed yadīcchecchāntim ātmanaḥ ||
द्वे विद्ये वेदितव्ये तु शब्दब्रह्म परं च यत् । (१७।१)
dve vidye veditavye tu śabdabrahma paraṃ ca yat |
शब्दब्रह्मणि निष्णातः परं ब्रह्माधिगच्छति ॥ (१७।२)
śabdabrahmaṇi niṣṇātaḥ paraṃ brahmādhigacchati ||
ग्रन्थम् अभ्यस्य मेधावी ज्ञानविज्ञानतत्त्वतः । (१८।१)
grantham abhyasya medhāvī jñānavijñānatattvataḥ |
पलालम् इव धान्यार्थी त्यजेद् ग्रन्थम् अशेषतः ॥ (१८।२)
palālam iva dhānyārthī tyajed grantham aśeṣataḥ ||
गवाम् अनेकवर्णानां क्षीरस्याप्य् एकवर्णता । (१९।१)
gavām anekavarṇānāṃ kṣīrasyāpy ekavarṇatā |
क्षीरवत् पश्यते ज्ञानं लिङ्गिनस् तु गवां यथा ॥ (१९।२)
kṣīravat paśyate jñānaṃ liṅginas tu gavāṃ yathā ||
घृतम् इव पयसि निगूढं भूते भूते च वसति विज्ञानम् । (२०।१)
ghṛtam iva payasi nigūḍhaṃ bhūte bhūte ca vasati vijñānam |
ज्ञाननेत्रं समादाय चरेद् वह्निम् अतः परम् । (२१।१)
jñānanetraṃ samādāya cared vahnim ataḥ param |
निष्कलं निर्मलं च शान्तं तद् ब्रह्माहम् इति स्मृतम् ॥ (२१।२)
niṣkalaṃ nirmalaṃ ca śāntaṃ tad brahmāham iti smṛtam ||
सर्वभूताधिवासं च यद् भूतेषु वसत्य् अधि । (२२।१)
sarvabhūtādhivāsaṃ ca yad bhūteṣu vasaty adhi |
सर्वानुग्राहकत्वेन तद् अस्म्य् अहं वासुदेव तद् अस्म्य् अहं वासुदेव ॥ (२२।२)
sarvānugrāhakatvena tad asmy ahaṃ vāsudeva tad asmy ahaṃ vāsudeva ||
Data courtesy of The Digital Corpus of Sanskrit.