चोम्मेन्तर्य् ओन् अमरौघशासनCommentary on Amaraughaśāsana
AmarŚās (Komm.) zu AmarŚās, 10.1
Select a line for its word-by-word analysis.
आधाराम्बुजकोशकन्दभुजगी सम्भूय नाडीत्रयात् चन्द्रार्कोद्भवनाडिकोर्ध्वयुगलं चाद्वैतपथ्यागतम् ॥ (१।०)
ādhārāmbujakośakandabhujagī sambhūya nāḍītrayāt candrārkodbhavanāḍikordhvayugalaṃ cādvaitapathyāgatam ||
तत्रैवाङ्गुलिभिर् निपीड्य क्रमशः शान्तिं मनो मारुतं चन्द्रो याति रविं ततश् च भुवने तुल्या महासारणा ॥ (२।०)
tatraivāṅgulibhir nipīḍya kramaśaḥ śāntiṃ mano mārutaṃ candro yāti raviṃ tataś ca bhuvane tulyā mahāsāraṇā ||
सूर्यान्तः शशिवीचिदन्तवदनप्रान्तप्लवौघोरगी सम्प्राप्ते पवनातिसङ्गहरणे क्षिप्रं ततो धाविता ॥ (३।०)
sūryāntaḥ śaśivīcidantavadanaprāntaplavaughoragī samprāpte pavanātisaṅgaharaṇe kṣipraṃ tato dhāvitā ||
श्रीमन्मध्यपथान्ततो विदधती कम्पादि कोपान्विता तस्यैवाश्रययायिनो ऽपि शशिनो दत्ता सुधा संमता ॥ (४।०)
śrīmanmadhyapathāntato vidadhatī kampādi kopānvitā tasyaivāśrayayāyino 'pi śaśino dattā sudhā saṃmatā ||
आदौ शोषणिको ऽत्र सारणम् अतः कार्यं महासारणं कर्तव्यं प्रतिसारणं च गुरुणा निर्दिष्टमार्गं क्रमात् ॥ (५।०)
ādau śoṣaṇiko 'tra sāraṇam ataḥ kāryaṃ mahāsāraṇaṃ kartavyaṃ pratisāraṇaṃ ca guruṇā nirdiṣṭamārgaṃ kramāt ||
पश्चाद् एव च शङ्खसारणविधौ कार्यं महासारणं सम्मूर्छा वितताकृतिः प्रतिदिनं वेलात्रयं दीयताम् ॥ (६।०)
paścād eva ca śaṅkhasāraṇavidhau kāryaṃ mahāsāraṇaṃ sammūrchā vitatākṛtiḥ pratidinaṃ velātrayaṃ dīyatām ||
आकुञ्च्यागजकामरूपम् अचलं बन्धत्वजातं तनौ नात्यूर्ध्वे चतुरङ्गुलाग्रविदिते स्थाने हृदा प्राणिते ॥ (७।०)
ākuñcyāgajakāmarūpam acalaṃ bandhatvajātaṃ tanau nātyūrdhve caturaṅgulāgravidite sthāne hṛdā prāṇite ||
दन्तैर् बन्धुरिते च वातयुगले प्रश्लेषणाश्लेषणात् नाभिग्रन्थिविमोक्षपातसहजे मार्गे मनःसिद्धयः ॥ (८।०)
dantair bandhurite ca vātayugale praśleṣaṇāśleṣaṇāt nābhigranthivimokṣapātasahaje mārge manaḥsiddhayaḥ ||
दूराकारविसर्पिते च पवने नाभेश् च मार्गस्थिते बन्धेषु त्रिषु सत्सु सो ऽपि शिथिले मध्यप्रबोधे सति ॥ (९।०)
dūrākāravisarpite ca pavane nābheś ca mārgasthite bandheṣu triṣu satsu so 'pi śithile madhyaprabodhe sati ||
क्षिप्रं च ध्रियते द्विपीठमरुतो ऽप्य् ऊर्ध्वक्रमाकर्षणे संयुक्तो गतिचित्तशोषणम् अतः प्राप्ये ऽनिले तिष्ठति ॥ (१०।०)
kṣipraṃ ca dhriyate dvipīṭhamaruto 'py ūrdhvakramākarṣaṇe saṃyukto gaticittaśoṣaṇam ataḥ prāpye 'nile tiṣṭhati ||
मूले मूलोर्ध्वचक्रे वृषणकुलतले वह्निमातङ्गकूले कम्पक्षोभभ्रमाढ्ये ध्वनितपरिचयं घर्मपातोर्ध्वरोम ॥ (११।०)
mūle mūlordhvacakre vṛṣaṇakulatale vahnimātaṅgakūle kampakṣobhabhramāḍhye dhvanitaparicayaṃ gharmapātordhvaroma ||
भूमित्यागं कवित्वं परपुरविशनं वश्यम् आकर्षणं च ह्य् एवं वा चेतनाप्ता प्रभवति निखिला खेचरत्वप्रतिष्ठा ॥ (१२।०)
bhūmityāgaṃ kavitvaṃ parapuraviśanaṃ vaśyam ākarṣaṇaṃ ca hy evaṃ vā cetanāptā prabhavati nikhilā khecaratvapratiṣṭhā ||
द्वे ब्रह्मणी वेदितव्ये शब्दब्रह्म परं च तत् । (१३।१)
dve brahmaṇī veditavye śabdabrahma paraṃ ca tat |
हृदये परमे धाम्नि मध्ये तु रविचन्द्रमाः ॥ (१३।२)
hṛdaye parame dhāmni madhye tu ravicandramāḥ ||
नादं तु तं गृहीत्वा च चैतन्यं तत्र योजयेत् । (१४।१)
nādaṃ tu taṃ gṛhītvā ca caitanyaṃ tatra yojayet |
द्वे ब्रह्मणी वेदितव्ये शब्दब्रह्म परं च तत् ॥ (१४।२)
dve brahmaṇī veditavye śabdabrahma paraṃ ca tat ||
शब्दब्रह्मणि निष्णातः परं ब्रह्माधिगच्छति । (१५।१)
śabdabrahmaṇi niṣṇātaḥ paraṃ brahmādhigacchati |
अन्यत् सर्वं परित्यज्य शब्दब्रह्म सदाभ्यसेत् ॥ (१५।२)
anyat sarvaṃ parityajya śabdabrahma sadābhyaset ||
स्वसंवेद्यम् असंवेद्यं शब्दब्रह्म द्विधा स्थितम् । (१६।१)
svasaṃvedyam asaṃvedyaṃ śabdabrahma dvidhā sthitam |
चिनोति प्रथमः शब्दश् चिञ्चिनोति द्वितीयकः ॥ (१६।२)
cinoti prathamaḥ śabdaś ciñcinoti dvitīyakaḥ ||
विवरश् च तृतीयः स्याच् छङ्खशब्दश् चतुर्थकः । (१७।१)
vivaraś ca tṛtīyaḥ syāc chaṅkhaśabdaś caturthakaḥ |
पञ्चमो मेघनिर्घोषः षष्ठम् एतद् उदीरणम् ॥ (१७।२)
pañcamo meghanirghoṣaḥ ṣaṣṭham etad udīraṇam ||
सप्तमं कांस्यतालाख्यं मेघशब्दस् तथाष्टमम् । (१८।१)
saptamaṃ kāṃsyatālākhyaṃ meghaśabdas tathāṣṭamam |
नवमो ऽप्य् अग्निदाहश् च दशमो दुन्दुभिस्वनः ॥ (१८।२)
navamo 'py agnidāhaś ca daśamo dundubhisvanaḥ ||
ध्वनितेन विना यस् तु नादश् चैवम् अपण्डितः ॥ (१९।२)
dhvanitena vinā yas tu nādaś caivam apaṇḍitaḥ ||
चिनोति रसम् उद्धृत्य चिञ्चिनोति भगाश्रितम् । (२०।१)
cinoti rasam uddhṛtya ciñcinoti bhagāśritam |
विरसांशेन सम्प्राप्तं मेघशब्देन चाविशेत् ॥ (२०।२)
virasāṃśena samprāptaṃ meghaśabdena cāviśet ||
मज्जां पतति निर्घोषः संस्थितोदधिभीषणः । (२१।१)
majjāṃ patati nirghoṣaḥ saṃsthitodadhibhīṣaṇaḥ |
कांस्यताले नभःशब्दः प्राणमेघध्वनिः क्रमात् ॥ (२१।२)
kāṃsyatāle nabhaḥśabdaḥ prāṇameghadhvaniḥ kramāt ||
जीवश् चैवाग्निदाहः स्यान् मोक्षः समरसो भवेत् । (२२।१)
jīvaś caivāgnidāhaḥ syān mokṣaḥ samaraso bhavet |
विशुद्धम् इत्थम् आत्मानं पश्येत चात्मनात्मनि ॥ (२२।२)
viśuddham ittham ātmānaṃ paśyeta cātmanātmani ||
पञ्चमे वाचि कामित्वं षष्ठे भूमिं परित्यजेत् । (२४।१)
pañcame vāci kāmitvaṃ ṣaṣṭhe bhūmiṃ parityajet |
सप्तमे दूरम् आलोक्य चाष्टमे वज्रवद् भवेत् ॥ (२४।२)
saptame dūram ālokya cāṣṭame vajravad bhavet ||
पृथ्वीमध्ये भवेत् पृथ्वी चापाम् आपस् तथैव च ॥ (२५।२)
pṛthvīmadhye bhavet pṛthvī cāpām āpas tathaiva ca ||
तेजोमध्ये भवेत् तेजो वायुर् वायौ प्रलीयते । (२६।१)
tejomadhye bhavet tejo vāyur vāyau pralīyate |
आकाशो लीयते सर्वः सतत्त्वः पिण्डसंग्रहः ॥ (२६।२)
ākāśo līyate sarvaḥ satattvaḥ piṇḍasaṃgrahaḥ ||
तत्रारूढो यदा योगी प्राप्नुयात् परमं पदम् ॥ (२७।२)
tatrārūḍho yadā yogī prāpnuyāt paramaṃ padam ||
Data courtesy of The Digital Corpus of Sanskrit.