GarbhOp, 1
Select a line for its word-by-word analysis.
ॐ पञ्चात्मकं पञ्चसु वर्तमानं षडाश्रयं षड्गुणयोगयुक्तम् । (१।१)
oṃ pañcātmakaṃ pañcasu vartamānaṃ ṣaḍāśrayaṃ ṣaḍguṇayogayuktam |
तं सप्तधातुं त्रिमलं द्वियोनिं चतुर्विधाहारमयं शरीरम् ॥ (१।२)
taṃ saptadhātuṃ trimalaṃ dviyoniṃ caturvidhāhāramayaṃ śarīram ||
पञ्चात्मकम् इति कस्मात् पृथिव्य् आपस् तेजो वायुर् आकाशम् इत्य् अस्मिन् पञ्चात्मके शरीरे का पृथिवी का आपः किं तेजः को वायुः किम् आकाशम् । (२।१)
pañcātmakam iti kasmāt pṛthivy āpas tejo vāyur ākāśam ity asmin pañcātmake śarīre kā pṛthivī kā āpaḥ kiṃ tejaḥ ko vāyuḥ kim ākāśam |
तत्र पञ्चात्मके शरीरे यत् कठिनं सा पृथिवी यद् द्रवं ता आपः यद् उष्णं तत् तेजः यत् संचरति स वायुः यच्छुषिरं तद् आकाशम् । (२।२)
tatra pañcātmake śarīre yat kaṭhinaṃ sā pṛthivī yad dravaṃ tā āpaḥ yad uṣṇaṃ tat tejaḥ yat saṃcarati sa vāyuḥ yacchuṣiraṃ tad ākāśam |
तत्र पृथिवी धारणे आपः पिण्डीकरणे तेजः प्रकाशने वायुर् व्यूहने आकाशम् अवकाशप्रदाने । (२।३)
tatra pṛthivī dhāraṇe āpaḥ piṇḍīkaraṇe tejaḥ prakāśane vāyur vyūhane ākāśam avakāśapradāne |
पृथक् श्रोत्रे शब्दोपलब्धौ त्वक् स्पर्शे चक्षुषी रूपे जिह्वा रसने नासिका घ्राणे उपस्थ आनन्दने अपानम् उत्सर्गे बुद्ध्या बुध्यति मनसा संकल्पयति वाचा वदति । (२।४)
pṛthak śrotre śabdopalabdhau tvak sparśe cakṣuṣī rūpe jihvā rasane nāsikā ghrāṇe upastha ānandane apānam utsarge buddhyā budhyati manasā saṃkalpayati vācā vadati |
षडाश्रयम् इति कस्मात् मधुराम्ललवणतिक्तकटुकषायरसान् विन्दतीति षड्जऋषभगान्धारमध्यमपञ्चमधैवतनिषादाश् चेतीष्टानिष्टशब्दसंज्ञाः प्रणिधानाद् दशविधा भवन्ति ॥ (२।५)
ṣaḍāśrayam iti kasmāt madhurāmlalavaṇatiktakaṭukaṣāyarasān vindatīti ṣaḍjaṛṣabhagāndhāramadhyamapañcamadhaivataniṣādāś cetīṣṭāniṣṭaśabdasaṃjñāḥ praṇidhānād daśavidhā bhavanti ||
सप्तधातुकम् इति कस्मात् शुक्लो रक्तः कृष्णो धूम्रः पीतः कपिलः पाण्डुर इति । (३।१)
saptadhātukam iti kasmāt śuklo raktaḥ kṛṣṇo dhūmraḥ pītaḥ kapilaḥ pāṇḍura iti |
परस्परं सौम्यगुणत्वात् षड्विधो रसः रसाच् छोणितं शोणितान् मांसं मांसान् मेदो मेदसः स्नायवः स्नायुभ्यो ऽस्थीनि अस्थिभ्यो मज्जा मज्जातः शुक्रं शुक्रशोणितसंयोगाद् आवर्तते गर्भो हृदि व्यवस्थां नयति हृदये ऽन्तर् आग्निः अग्निस्थाने पित्तं पित्तस्थाने वायुः वायुतो हृदयं प्राजापत्यात् क्रमात् ॥ (३।३)
parasparaṃ saumyaguṇatvāt ṣaḍvidho rasaḥ rasāc choṇitaṃ śoṇitān māṃsaṃ māṃsān medo medasaḥ snāyavaḥ snāyubhyo 'sthīni asthibhyo majjā majjātaḥ śukraṃ śukraśoṇitasaṃyogād āvartate garbho hṛdi vyavasthāṃ nayati hṛdaye 'ntar āgniḥ agnisthāne pittaṃ pittasthāne vāyuḥ vāyuto hṛdayaṃ prājāpatyāt kramāt ||
ऋतुकाले सम्प्रयोगाद् एकरात्रोषितं कललं भवति सप्तरात्रोषितं बुद्बुदम् अर्धमासाभ्यन्तरे पिण्डं मासाभ्यन्तरे कठिनं मासद्वयेन शिरः मासत्रयेण पादप्रदेशः चतुर्थे गुल्फजठरकटिप्रदेशाः पञ्चमे पृष्ठवंशः षष्ठे मुखनासिकाक्षिश्रोत्राणि सप्तमे जीवेन संयुक्तः अष्टमे सर्वलक्षणसम्पूर्णः । (४।१)
ṛtukāle samprayogād ekarātroṣitaṃ kalalaṃ bhavati saptarātroṣitaṃ budbudam ardhamāsābhyantare piṇḍaṃ māsābhyantare kaṭhinaṃ māsadvayena śiraḥ māsatrayeṇa pādapradeśaḥ caturthe gulphajaṭharakaṭipradeśāḥ pañcame pṛṣṭhavaṃśaḥ ṣaṣṭhe mukhanāsikākṣiśrotrāṇi saptame jīvena saṃyuktaḥ aṣṭame sarvalakṣaṇasampūrṇaḥ |
पितू रेतोऽतिरेकात् पुरुषः मातू रेतोऽतिरेकात् स्त्री उभयोर् वोजतुल्यत्वान् नपुंसकं व्याकुलितमनसो ऽन्धाः खञ्चाः कुब्जा वामना भवन्ति । (४।२)
pitū reto'tirekāt puruṣaḥ mātū reto'tirekāt strī ubhayor vojatulyatvān napuṃsakaṃ vyākulitamanaso 'ndhāḥ khañcāḥ kubjā vāmanā bhavanti |
अन्योन्यवायुपरिपीडितशुक्रद्वैध्याद् द्विधा तनू स्याद् युग्माः प्रजायन्ते । (४।३)
anyonyavāyuparipīḍitaśukradvaidhyād dvidhā tanū syād yugmāḥ prajāyante |
पञ्चात्मकः समर्थः पञ्चात्मिका चेतसा बुद्धिर् गन्धरसादिज्ञानाक्षराक्षरम् ॐकारं चिन्तयतीति तद् एकाक्षरं ज्ञात्वाष्टौ प्रकृतयः षोडश विकाराः शरीरे तस्यैव देहिनः । (४।४)
pañcātmakaḥ samarthaḥ pañcātmikā cetasā buddhir gandharasādijñānākṣarākṣaram oṃkāraṃ cintayatīti tad ekākṣaraṃ jñātvāṣṭau prakṛtayaḥ ṣoḍaśa vikārāḥ śarīre tasyaiva dehinaḥ |
अथ मात्राशितपीतनाडीसूत्रगतेन प्राण आप्यायते । (४।५)
atha mātrāśitapītanāḍīsūtragatena prāṇa āpyāyate |
अथ नवमे मासि सर्वलक्षणज्ञानसम्पूर्णो भवति पूर्वजातिं स्मरति शुभाशुभं च कर्म विन्दति ॥ (४।६)
atha navame māsi sarvalakṣaṇajñānasampūrṇo bhavati pūrvajātiṃ smarati śubhāśubhaṃ ca karma vindati ||
आहारा विविधा भुक्ताः पीता नानाविधाः स्तनाः । (५।२)
āhārā vividhā bhuktāḥ pītā nānāvidhāḥ stanāḥ |
जातश् चैव मृतश् चैव जन्म चैव पुनः पुनः ॥ (५।३)
jātaś caiva mṛtaś caiva janma caiva punaḥ punaḥ ||
यन् मया परिजनस्यार्थे कृतं कर्म शुभाशुभम् । (६।१)
yan mayā parijanasyārthe kṛtaṃ karma śubhāśubham |
अहो दुःखोदधौ मग्नो न पश्यामि प्रतिक्रियाम् । (७।१)
aho duḥkhodadhau magno na paśyāmi pratikriyām |
यदि योन्याः प्रमुच्ये ऽहं तत् प्रपद्ये महेश्वरम् ॥ (७।२)
yadi yonyāḥ pramucye 'haṃ tat prapadye maheśvaram ||
यदि योन्याः प्रमुच्ये ऽहं तत् प्रपद्ये नारायणम् ॥ (८।२)
yadi yonyāḥ pramucye 'haṃ tat prapadye nārāyaṇam ||
यदि योन्याः प्रमुच्ये ऽहं तत् सांख्यं योगम् अभ्यसे ॥ (९।२)
yadi yonyāḥ pramucye 'haṃ tat sāṃkhyaṃ yogam abhyase ||
यदि योन्याः प्रमुञ्चामि ध्याये ब्रह्म सनातनम् ॥ (१०।२)
yadi yonyāḥ pramuñcāmi dhyāye brahma sanātanam ||
अथ योनिद्वारं सम्प्राप्तो यन्त्रेणापीड्यमानो महता दुःखेन जातमात्रस् तु वैष्णवेन वायुना संस्पृष्टस् तदा न स्मरति जन्म मरणानि न च कर्म शुभाशुभं विन्दति ॥ (११।०)
atha yonidvāraṃ samprāpto yantreṇāpīḍyamāno mahatā duḥkhena jātamātras tu vaiṣṇavena vāyunā saṃspṛṣṭas tadā na smarati janma maraṇāni na ca karma śubhāśubhaṃ vindati ||
शरीरम् इति कस्मात् अग्नयो ह्य् अत्र श्रियन्ते ज्ञानाग्निर् दर्शनाग्निः कोष्ठाग्निर् इति तत्र कोष्ठाग्निर् नामाशितपीतलेह्यचोष्यं पचति । (१२।१)
śarīram iti kasmāt agnayo hy atra śriyante jñānāgnir darśanāgniḥ koṣṭhāgnir iti tatra koṣṭhāgnir nāmāśitapītalehyacoṣyaṃ pacati |
त्रीणि स्थानानि भवन्ति मुखे आहवनीय उदरे गार्हपत्यो हृदि दक्षिणाग्निः आत्मा यजमानो मनो ब्रह्मा लोभादयः पशवो धृतिर् दीक्षा संतोषश् च बुद्धीन्द्रियाणि यज्ञपात्राणि कर्मेन्द्रियाणि हवींषि शिरः कपालं केशा दर्भाः मुखम् अन्तर्वेदिः चतुष्कपालं शिरः षोडश पार्श्वदन्तपटलानि सप्तोत्तरं मर्मशतं साशीतिकं संधिशतं सनवकं स्नायुशतं सप्त सिराशतानि पञ्च मज्जाशतानि अस्थीनि च ह वै त्रीणि शतानि षष्टिः सार्धचतस्रो रोमाणि कोट्यो हृदयं पलान्य् अष्टौ द्वादश पला जिह्वा पित्तप्रस्थं कफस्याढकं शुक्रकुडवं मेदः प्रस्थौ द्वाव् अनियतं मूत्रपुरीषम् आहारपरिमाणात् । (१२।४)
trīṇi sthānāni bhavanti mukhe āhavanīya udare gārhapatyo hṛdi dakṣiṇāgniḥ ātmā yajamāno mano brahmā lobhādayaḥ paśavo dhṛtir dīkṣā saṃtoṣaś ca buddhīndriyāṇi yajñapātrāṇi karmendriyāṇi havīṃṣi śiraḥ kapālaṃ keśā darbhāḥ mukham antarvediḥ catuṣkapālaṃ śiraḥ ṣoḍaśa pārśvadantapaṭalāni saptottaraṃ marmaśataṃ sāśītikaṃ saṃdhiśataṃ sanavakaṃ snāyuśataṃ sapta sirāśatāni pañca majjāśatāni asthīni ca ha vai trīṇi śatāni ṣaṣṭiḥ sārdhacatasro romāṇi koṭyo hṛdayaṃ palāny aṣṭau dvādaśa palā jihvā pittaprasthaṃ kaphasyāḍhakaṃ śukrakuḍavaṃ medaḥ prasthau dvāv aniyataṃ mūtrapurīṣam āhāraparimāṇāt |
पैप्पलादं मोक्षशास्त्रं पैप्पलादं मोक्षशास्त्रम् इति ॥ (१२।५)
paippalādaṃ mokṣaśāstraṃ paippalādaṃ mokṣaśāstram iti ||
Data courtesy of The Digital Corpus of Sanskrit.