ॐ हठयोगगोरक्षशतकप्रारम्भः । (१।१)

श्रीगुरुं परमानन्दं वन्दे स्वानन्दविग्रहम् । (१।२)

यस्य सांनिध्यमात्रेण चिदानन्दायते तनुः ॥ (१।३)

अन्तर्निश्चलितात्मदीपकलिकास्वाधारबन्धादिभिः यो योगी युगकल्पकालकलनात् त्वं जजेगीयते । (२।१)

ज्ञानामोदमहोदधिः समभवद् यत्रादिनाथः स्वयं व्यक्ताव्यक्तगुणाधिकं तम् अनिशं श्रीमीननाथं भजे ॥ (२।२)

नमस्कृत्य गुरुं भक्त्या गोरक्षो ज्ञानम् उत्तमम् । (३।१)

अभीष्टं योगिनां ब्रूते परमानन्दकारकम् ॥ (३।२)

गोरक्षः शतकं वक्ति योगिनां हितकाम्यया । (४।१)

ध्रुवं यस्यावबोधेन जायते परमं पदम् ॥ (४।२)

एतद् विमुक्तिसोपानम् एतत् कालस्य वञ्चनम् । (५।१)

यद् व्यावृत्तं मनो मोहाद् आसक्तं परमात्मनि ॥ (५।२)

द्विजसेवितशाखस्य श्रुतिकल्पतरोः फलम् । (६।१)

शमनं भवतापस्य योगं भजति सज्जनः ॥ (६।२)

आसनं प्राणसंयामः प्रत्याहारो ऽथ धारणा । (७।१)

ध्यानं समाधिर् एतानि योगाङ्गानि भवन्ति षट् ॥ (७।२)

आसनानि तु तावन्ति यावत्यो जीवजातयः । (८।१)

एतेषाम् अखिलान् भेदान् विजानाति महेश्वरः ॥ (८।२)

चतुराशीतिलक्षाणां एकम् एकम् उदाहृतम् । (९।१)

ततः शिवेन पीठानां षोडशानां शतं कृतम् ॥ (९।२)

आसनेभ्यः समस्तेभ्यो द्वयम् एव विशिष्यते । (१०।१)

एकं सिद्धासनं प्रोक्तं द्वितीयं कमलासनम् ॥ (१०।२)

योनिस्थानकम् अङ्घ्रिमूलघटितं कृत्वा दृढं विन्यसेन् मेढ्रे पादम् अथैकम् एव नियतं कृत्वा समं विग्रहम् । (११।१)

स्थाणुः संयमितेन्द्रियो ऽचलदृशा पश्यन् भ्रुवोर् अन्तरम् एतन् मोक्षकवाटभेदजनकं सिद्धासनं प्रोच्यते ॥ (११।२)

वामोरूपरि दक्षिणं हि चरणं संस्थाप्य वामं तथा दक्षोरूपरि पश्चिमेन विधिना धृत्वा कराभ्यां दृढम् । (१२।१)

अङ्गुष्ठौ हृदये निधाय चिबुकं नासाग्रम् आलोकयेद् एतद् व्याधिविकारहारि यमिनां पद्मासनं प्रोच्यते ॥ (१२।२)

षट्चक्रं षोडशाधारं त्रिलक्षं व्योमपञ्चकम् । (१३।१)

स्वदेहे ये न जानन्ति कथं सिध्यन्ति योगिनः ॥ (१३।२)

एकस्तम्भं नवद्वारं गृहं पञ्चाधिदैवतम् । (१४।१)

स्वदेहं ये न जानन्ति कथं सिध्यन्ति योगिनः ॥ (१४।२)

चतुर्दलं स्याद् आधारः स्वाधिष्ठानं च षड्दलम् । (१५।१)

नाभौ दशदलं पद्मं सूर्यसंख्यदलं हृदि ॥ (१५।२)

कण्ठे स्यात् षोडशदलं भ्रूमध्ये द्विदलं तथा । (१६।१)

सहस्रदलम् आख्यातं ब्रह्मरन्ध्रे महापथे ॥ (१६।२)

आधारः प्रथमं चक्रं स्वाधिष्ठानं द्वितीयकम् । (१७।१)

योनिस्थानं द्वयोर् मध्ये कामरूपं निगद्यते ॥ (१७।२)

आधाराख्यं गुदस्थानं पङ्कजं च चतुर्दलम् । (१८।१)

तन्मध्ये प्रोच्यते योनिः कामाक्षा सिद्धवन्दिता ॥ (१८।२)

योनिमध्ये महालिङ्गं पश्चिमाभिमुखं स्थितम् । (१९।१)

मस्तके मणिवद् बिम्बं यो जानाति स योगवित् ॥ (१९।२)

तप्तचामीकराभासं तडिल्लेखेव विस्फुरत् । (२०।१)

त्रिकोणं तत्पुरं वह्नेर् अधो मेढ्रात् प्रतिष्ठितम् ॥ (२०।२)

यत् समाधौ परं ज्योतिर् अनन्तं विश्वतोमुखम् । (२१।१)

तस्मिन् दृष्टे महायोगे यातायातं न विद्यते ॥ (२१।२)

स्वशब्देन भवेत् प्राणः स्वाधिष्ठानं तदाश्रयः । (२२।१)

स्वाधिष्ठानात् पदाद् अस्मान् मेढ्रम् एवाभिधीयते ॥ (२२।२)

तन्तुना मणिवत् प्रोतो यत्र कन्दः सुषुम्णया । (२३।१)

तन्नाभिमण्डलं चक्रं प्रोच्यते मणिपूरकम् ॥ (२३।२)

द्वादशारे महाचक्रे पुण्यपापविवर्जिते । (२४।१)

तावज् जीवो भ्रमत्य् एव यावत् तत्त्वं न विन्दति ॥ (२४।२)

ऊर्ध्वं मेढ्राद् अधो नाभेः कन्दयोनिः खगाण्डवत् । (२५।१)

तत्र नाड्यः समुत्पन्नाः सहस्राणां द्विसप्ततिः ॥ (२५।२)

तेषु नाडिसहस्रेषु द्विसप्ततिर् उदाहृताः । (२६।१)

प्रधानं प्राणवाहिन्यो भूयस् तत्र दश स्मृताः ॥ (२६।२)

इडा च पिङ्गला चैव सुषुम्णा च तृतीयका । (२७।१)

गान्धारी हस्तिजिह्वा च पूषा चैव यशस्विनी ॥ (२७।२)

अलम्बुषा कुहूश् चैव शङ्खिनी दशमी स्मृता । (२८।१)

एतन् नाडिमयं चक्रं ज्ञातव्यं योगिभिः सदा ॥ (२८।२)

इडा वामे स्थिता भागे पिङ्गला दक्षिणे तथा । (२९।१)

सुषुम्णा मध्यदेशे तु गान्धारी वामचक्षुषि ॥ (२९।२)

दक्षिणे हस्तिजिह्वा च पूषा कर्णे च दक्षिणे । (३०।१)

यशस्विनी वामकर्णे चासने वाप्य् अलम्बुषा ॥ (३०।२)

कुहूश् च लिङ्गदेशे तु मूलस्थाने च शङ्खिनी । (३१।१)

एवं द्वारम् उपाश्रित्य तिष्ठन्ति दशनाडिकाः ॥ (३१।२)

इडापिङ्गलासुषुम्णा च तिस्रो नाड्य उदाहृताः । (३२।१)

सततं प्राणवाहिन्यः सोमसूर्याग्निदेवताः ॥ (३२।२)

प्राणो ऽपानः समानश् चोदानो व्यानौ च वायवः । (३३।१)

नागः कूर्मो ऽथ कृकरो देवदत्तो धनंजयः ॥ (३३।२)

हृदि प्राणो वसेन् नित्यम् अपानो गुदमण्डले । (३४।१)

समानो नाभिदेशे स्याद् उदानः कण्ठमध्यगः ॥ (३४।२)

उद्गारे नागाख्यातः कूर्म उन्मीलने स्मृतः । (३५।१)

कृकरः क्षुतकृज् ज्ञेयो देवदत्तो विजृम्भणे ॥ (३५।२)

न जहाति मृतं चापि सर्वव्यापि धनंजयः । (३६।१)

एते सर्वासु नाडीषु भ्रमन्ते जीवरूपिणः ॥ (३६।२)

आक्षिप्तो भुजदण्डेन यथोच्चलति कन्दुकः । (३७।१)

प्राणापानसमाक्षिप्तस् तथा जीवो न तिष्ठति ॥ (३७।२)

प्राणापानवशो जीवो ह्य् अधश् चोर्ध्वं च धावति । (३८।१)

वामदक्षिणमार्गेण चञ्चलत्वान् न दृश्यते ॥ (३८।२)

रज्जुबद्धो यथा श्येनो गतो ऽप्य् आकृष्यते । (३९।१)

गुणबद्धस् तथा जीवः प्राणापानेन कृष्यते ॥ (३९।२)

अपानः कर्षति प्राणं प्राणो ऽपानं च कर्षति । (४०।१)

ऊर्ध्वाधः संस्थिताव् एतौ संयोजयति योगवित् ॥ (४०।२)

हकारेण बहिर् याति सकारेण विशेत् पुनः । (४१।१)

हंस हंसेत्य् अमुं मन्त्रं जीवो जपति सर्वदा ॥ (४१।२)

षट्शतानि त्व् अहोरात्रे सहस्राण्य् एकविंशतिः । (४२।१)

एतत् संख्यान्वितं मन्त्रं जीवो जपति सर्वदा ॥ (४२।२)

अजपा नाम गायत्री योगिनां मोक्षदायिनी । (४३।१)

अस्याः संकल्पमात्रेण सर्वपापैः प्रमुच्यते ॥ (४३।२)

अनया सदृशी विद्या अनया सदृशो जपः । (४४।१)

अनया सदृशं ज्ञानं न भूतं न भविष्यति ॥ (४४।२)

कुण्डलिन्याः समुद्भूता गायत्री प्राणधारिणी । (४५।१)

प्राणविद्या महाविद्या यस् तां वेत्ति स योगवित् ॥ (४५।२)

कन्दोर्ध्वं कुण्डली शक्तिर् अष्टधा कुण्डलाकृति । (४६।१)

ब्रह्मद्वारमुखं नित्यं मुखेनाच्छाद्य तिष्ठति ॥ (४६।२)

येन द्वारेण गन्तव्यं ब्रह्मस्थानम् अनामयम् । (४७।१)

मुखेनाच्छाद्य तद् द्वारं प्रसुप्ता परमेश्वरी ॥ (४७।२)

प्रबुद्धा वह्नियोगेन मनसा मारुताहता । (४८।१)

सूचीवद् गुणम् आदाय व्रजत्य् ऊर्ध्वं सुषुम्णया ॥ (४८।२)

प्रस्फुरद्भुजगाकारा पद्मतन्तुनिभा शुभा । (४९।१)

प्रबुद्धा वह्नियोगेन व्रत्य ऊर्ध्वं सुषुम्णया ॥ (४९।२)

उद्घटयेत् कपाटं तु यथा कुञ्चिकया हठात् । (५०।१)

कुण्डलिन्या तथा योगी मोक्षद्वारं प्रभेदयेत् ॥ (५०।२)

कृत्वा संपुटितौ करौ दृढतरं बद्ध्वा तु पद्मासनं गाढं वक्षसि संनिधाय चिबुकं ध्यात्वा च तत् प्रेक्षितम् । (५१।१)

वारं वारम् अपानम् ऊर्ध्वम् अनिलं प्रोच्चारयेत् पूरितं मुञ्चन् प्राणम् उपैति बोधम् अतुलं शक्तिप्रबोधान् नरः ॥ (५१।२)

अङ्गानां मर्दनं कुर्याच् छ्रमजातेन वारिणा । (५२।१)

कट्वम्ललवणत्यागी क्षीरभोजनम् आचरेत् ॥ (५२।२)

ब्रह्मचारी मिताहारी त्यागी योगपरायणः । (५३।१)

अब्दाद् ऊर्ध्वं भवेत् सिद्धो नात्र कार्या विचारणा ॥ (५३।२)

सुस्निग्धं मधुराहारं चतुर्थांशविवर्जितम् । (५४।१)

भुज्यते सुरसम्प्रीत्यै मिताहारः स उच्यते ॥ (५४।२)

कन्दोर्ध्वं कुण्डली शक्तिर् अष्टधा कुण्डलाकृतिः । (५५।१)

बन्धनाय च मूढानां योगिनां मोक्षदा स्मृता ॥ (५५।२)

महामुद्रां नमोमुद्राम् उड्डियानं जलंधरम् । (५६।१)

मूलबन्धं च यो वेत्ति स योगी सिद्धिभाजनम् ॥ (५६।२)

शोधनं नाडिजालस्य चालनं चन्द्रसूर्ययोः । (५७।१)

रसानां शोषणं चैव महामुद्राभिधीयते ॥ (५७।२)

वक्षोन्यस्तहनुर् निपीड्य सुचिरं योनिं च वामाङ्घ्रिणा हस्ताभ्याम् अवधारितं प्रसारितं पादं तथा दक्षिणम् । (५८।१)

आपूर्य श्वसनेन कुक्षियुगलं बद्ध्वा शनै रेचयेद् एषा पातकनाशिनी सुमहती मुद्रा नॄणां प्रोच्यते ॥ (५८।२)

चन्द्राङ्गेन समभ्यस्य सूर्याङ्गेनाभ्यसेत् पुनः । (५९।१)

यावत् तुल्या भवेत् संख्या ततो मुद्रां विसर्जयेत् ॥ (५९।२)

न हि पथ्यम् अपथ्यं वा रसाः सर्वे ऽपि नीरसाः । (६०।१)

अपि मुक्तं विषं घोरं पीयूषम् अपि जीर्यते ॥ (६०।२)

क्षयकुष्ठगुदावर्तगुल्माजीर्णपुरोगमाः । (६१।१)

तस्य दोषाः क्षयं यान्ति महामुद्रां तु यो ऽभ्यसेत् ॥ (६१।२)

कथितेयं महामुद्रा महासिद्धिकरा नॄणाम् । (६२।१)

गोपनीया प्रयत्नेन न देया यस्य कस्यचित् ॥ (६२।२)

कपालकुहरे जिह्वा प्रविष्टा विपरीतगा । (६३।१)

भ्रुवोर् अन्तर्गता दृष्टिर् मुद्रा भवति खेचरी ॥ (६३।२)

न रोगो मरणं तन्द्रा न निद्रा न क्षुधा तृषा । (६४।१)

न च मूर्छा भवेत् तस्य यो मुद्रां वेत्ति खेचरीम् ॥ (६४।२)

पीड्यते न स रोगेण लिप्यते न च कर्मणा । (६५।१)

बाध्यते न स कालेन यो मुद्रां वेत्ति खेचरीम् ॥ (६५।२)

चित्तं चरति खे यस्माज् जिह्वा चरति खे गता । (६६।१)

तेनैषा खेचरी नाम मुद्रा सिद्धैर् निरूपिता ॥ (६६।२)

बिन्दुमालं शरीरं तु शिरास् तत्र प्रतिष्ठिताः । (६७।१)

भावयन्ति शरीरं या आपादतलमस्तकम् ॥ (६७।२)

खेचर्या मुद्रितं येन विवरं लम्बिकोर्ध्वतः । (६८।१)

न तस्य क्षरते बिन्दुः कामिन्यालिङ्गितस्य च ॥ (६८।२)

यावद् बिन्दुः स्थितो देहे तावत् कालभयं कुतः । (६९।१)

यावद् बद्धा नभोमुद्रा तावद् बिन्दुर् न गच्छति ॥ (६९।२)

चलितो ऽपि यदा बिन्दुः सम्प्राप्तश् च हुताशनम् । (७०।१)

व्रजत्य् ऊर्ध्वं हृतः शक्त्या निरुद्धो योनिमुद्रया ॥ (७०।२)

स पुनर् द्विविधो बिन्दुः पाण्डुरो लोहितस् तथा । (७१।१)

पाण्डुरं शुक्रम् इत्य् आहुर् लोहितं तु महारजः ॥ (७१।२)

सिन्दूरद्रवसंकाशं रविस्थाने स्थितं रजः । (७२।१)

शशिस्थाने स्थितो बिन्दुस् तयोर् ऐक्यं सुदुर्लभम् ॥ (७२।२)

बिन्दुः शिवो रजः शक्तिर् बिन्दुम् इन्दू रजो रविः । (७३।१)

उभयोः संगमाद् एव प्राप्यते परमं पदम् ॥ (७३।२)

वायुना शक्तिचारेण प्रेरितं तु महारजः । (७४।१)

बिन्दुनैति सहैकत्वं भवेद् दिव्यं वपुस् तदा ॥ (७४।२)

शुक्रं चन्द्रेण संयुक्तं रजः सूर्येण संयुतम् । (७५।१)

तयोः समरसैकत्वं यो जानाति स योगवित् ॥ (७५।२)

उड्डीनं कुरुते यस्माद् अविश्रान्तं महाखगः । (७६।१)

उड्डीयानं तद् एव स्यात् तव बन्धोऽभिधीयते ॥ (७६।२)

उदरात् पश्चिमे भागे ह्य् अधो नाभेर् निगद्यते । (७७।१)

उड्डीयनस्य बन्धो ऽयं तत्र बन्धो विधीयते ॥ (७७।२)

बध्नाति हि सिराजालम् अधोगामि शिरोजलम् । (७८।१)

ततो जालंधरो बन्धः कण्ठदुःखौघनाशनः ॥ (७८।२)

जालंधरे कृते बन्धे कण्ठसंकोचलक्षणे । (७९।१)

पीयूषं न पतत्य् अग्नौ न च वायुः प्रकुप्यति ॥ (७९।२)

पार्ष्णिभागेन संपीड्य योनिम् आकुञ्चयेद् गुदम् । (८०।१)

अपानम् ऊर्ध्वम् आकृष्य मूलबन्धो ऽभिधीयते ॥ (८०।२)

अपानप्राणयोर् ऐक्यात् क्षयान् मूत्रपुरीषयोः । (८१।१)

युवा भवति वृद्धो ऽपि सततं मूलबन्धनात् ॥ (८१।२)

पद्मासनं समारुह्य समकायशिरोधरः । (८२।१)

नासाग्रदृष्टिर् एकान्ते जपेद् ॐकारम् अव्ययम् ॥ (८२।२)

भूर् भुवः स्वर् इमे लोकाः सोमसूर्याग्निदेवताः । (८३।१)

यस्या मात्रासु तिष्ठन्ति तत् परं ज्योतिर् ओम् इति ॥ (८३।२)

त्रयः कालास् त्रयो वेदास् त्रयो लोकास् त्रयः स्वेराः । (८४।१)

त्रयो देवाः स्थिता यत्र तत् परं ज्योतिर् ओम् इति ॥ (८४।२)

क्रिया चेच्छा तथा ज्ञाना ब्राह्मी रौद्री च वैष्णवी । (८५।१)

त्रिधा शक्तिः स्थिता यत्र तत् परं ज्योतिर् ओम् इति ॥ (८५।२)

आकाराश् च तथोकारो मकारो बिन्दुसंज्ञकः । (८६।१)

तिस्रो मात्राः स्थिता यत्र तत् परं ज्योतिर् ओम् इति ॥ (८६।२)

वचसा तज् जयेद् बीजं वपुषा तत् समभ्यसेत् । (८७।१)

मनसा तत् स्मरेन् नित्यं तत् परं ज्योतिर् ओम् इति ॥ (८७।२)

शुचिर् वाप्य् अशुचिर् वापि यो जपेत् प्रणवं सदा । (८८।१)

लिप्यते न स पापेन पद्मपत्त्रम् इवाम्भसा ॥ (८८।२)

चले वाते चलो बिन्दुर् निश्चले निश्चलो भवेत् । (८९।१)

योगी स्थाणुत्वम् आप्नोति ततो वायुं निरोधयेत् ॥ (८९।२)

यावद् वायुः स्थितो देहे तावज् जीवनम् उच्यते । (९०।१)

मरणं तस्य निष्क्रान्तिस् ततो वायुं निरोधयेत् ॥ (९०।२)

यावद् बद्धो मरुद् देहे यावच् चित्तं निराकुलम् । (९१।१)

यावद् दृष्टिर् भ्रुवोर् मध्ये तावत् कालभयं कुतः ॥ (९१।२)

अतः कालभयाद् ब्रह्मा प्राणायामपरायणः । (९२।१)

योगिनो मुनयश् चैव ततो वायुं निरोधयेत् ॥ (९२।२)

षट्त्रिंशदङ्गुलो हंसः प्रयाणं कुरुते बहिः । (९३।१)

वामदक्षिणमार्गेण ततः प्राणो ऽभिधीयते ॥ (९३।२)

शुद्धिम् एति यदा सर्वं नाडीचक्रं मलाकुलम् । (९४।१)

तदैव जायते योगी प्राणसंग्रहणे क्षमः ॥ (९४।२)

बद्धपद्मासनो योगी प्राणं चन्द्रेण पूरयेत् । (९५।१)

धारयित्वा यथाशक्ति भूयः सूर्येण रेचयेत् ॥ (९५।२)

अमृतं दधिसंकाशं गोक्षीररजतोपमम् । (९६।१)

ध्यात्वा चन्द्रमसो बिम्बं प्राणायामी सुखी भवेत् ॥ (९६।२)

दक्षिणो श्वासम् आकृष्य पूरयेद् उदरं शनैः । (९७।१)

कुम्भयित्वा विधानेन पुरश् चन्द्रेण रेचयेत् ॥ (९७।२)

प्रज्वलज्ज्वलनज्वालापुञ्जम् आदित्यमण्डलम् । (९८।१)

ध्यात्वा नाभिस्थितं योगी प्राणायामे सुखी भवेत् ॥ (९८।२)

प्राणं चोद् इडया पिबेत् परिमितं भूयो ऽन्यया रेचयेत् पीत्वा पिङ्गलया समीरणम् अथो बद्ध्वा त्यजेद् वामया । (९९।१)

सूर्यचन्द्रमसोर् अनेन विधिना बिम्बद्वयं ध्यायतः शुद्धा नाडिगणा भवन्ति यमिनो मासत्रयाद् ऊर्ध्वतः ॥ (९९।२)

यथेष्टं धारणं वायोर् अनलस्य प्रदीपनम् । (१००।१)

नादाभिव्यक्तिर् आरोग्यं जायते नाडिशोधनात् ॥ (१००।२)