Chapter 1
Select a line for its word-by-word analysis.
दुकूलं बिभ्राणो दलितहरितालद्युतिहरं जवापुष्पश्रेणीरुचिरुचिरपादाम्बुजतलः । (१।१)
dukūlaṃ bibhrāṇo dalitaharitāladyutiharaṃ javāpuṣpaśreṇīrucirucirapādāmbujatalaḥ |
तमालश्यामाङ्गो दरहसितलीलाञ्छितमुखः परानन्दाभोगः स्फुरतु हृदि मे कोपिपुरुषः ॥ (१।२)
tamālaśyāmāṅgo darahasitalīlāñchitamukhaḥ parānandābhogaḥ sphuratu hṛdi me kopipuruṣaḥ ||
यदा यातो गोपीहृदयमदनो नन्दसदनान् मुकुन्दो गान्धिन्यास् तनयम् अनुविन्दन् मधुपुरीम् । (२।१)
yadā yāto gopīhṛdayamadano nandasadanān mukundo gāndhinyās tanayam anuvindan madhupurīm |
तदामाङ्क्षीच् चिन्तासरिति घनघूर्णपरिचयैर् अगाधायां बाधामयपयसि राधा विरहिणी ॥ (२।२)
tadāmāṅkṣīc cintāsariti ghanaghūrṇaparicayair agādhāyāṃ bādhāmayapayasi rādhā virahiṇī ||
कदाचित् खेदाग्निं विघटयितुम् अन्तर्गतम् असौ सहालीभिर्लेभे तरलितमना यामुनतटीम् । (३।१)
kadācit khedāgniṃ vighaṭayitum antargatam asau sahālībhirlebhe taralitamanā yāmunataṭīm |
चिरादस्याश्चित्तं परिचितकुटीरावकलनाद् अवस्थां तस्तार स्फूटमथ सुषुप्तेः प्रियसखीम् ॥ (३।२)
cirādasyāścittaṃ paricitakuṭīrāvakalanād avasthāṃ tastāra sphūṭamatha suṣupteḥ priyasakhīm ||
तदा निष्पन्दाङ्गी कलितनलिनीपल्लवकुलैः परीणाहात् प्रेम्नामकुशलशताशङ्किहृदयैः । (४।१)
tadā niṣpandāṅgī kalitanalinīpallavakulaiḥ parīṇāhāt premnāmakuśalaśatāśaṅkihṛdayaiḥ |
दृगम्भोगम्भीरीकृतमिहिरपुत्रीलहरिभिर् विलीना धूलिनामुपरि परिवव्रे परिजनैः ॥ (४।२)
dṛgambhogambhīrīkṛtamihiraputrīlaharibhir vilīnā dhūlināmupari parivavre parijanaiḥ ||
ततस्तां न्यस्ताङ्गीमुरसि ललितायाः कमलिनीपलाशैः कालिन्दीसलिलशिशिरैर्वीजिततनुम् । (५।१)
tatastāṃ nyastāṅgīmurasi lalitāyāḥ kamalinīpalāśaiḥ kālindīsalilaśiśirairvījitatanum |
परावृत्तश्वासाङ्कुरचलितकण्ठीं कलयतां सखीसंदोहानां प्रमदभरशाली ध्वनिरभूत् ॥ (५।२)
parāvṛttaśvāsāṅkuracalitakaṇṭhīṃ kalayatāṃ sakhīsaṃdohānāṃ pramadabharaśālī dhvanirabhūt ||
निधायाङ्के पङ्केरुहदलविटङ्कस्य ललिता ततो राधां नीराहरणसरणीन्यस्तचरणा । (६।१)
nidhāyāṅke paṅkeruhadalaviṭaṅkasya lalitā tato rādhāṃ nīrāharaṇasaraṇīnyastacaraṇā |
मिलन्तं कालिन्दीपुलिनभुवि खेलाञ्चितगतिं ददर्शाग्रे कंचिन्मधुरविरुतं श्वेतगरुतम् ॥ (६।२)
milantaṃ kālindīpulinabhuvi khelāñcitagatiṃ dadarśāgre kaṃcinmadhuravirutaṃ śvetagarutam ||
तदालोकस्तोकोच्छ्वसितहृदया सादरमसौ प्रणामं संशन्ती लघु लघु समासाद्य सविधम् । (७।१)
tadālokastokocchvasitahṛdayā sādaramasau praṇāmaṃ saṃśantī laghu laghu samāsādya savidham |
धृतोत्कण्ठा सद्यो हरिसदसि संदेशहरणे वरं दूतं मेने तम् अतिललितं हन्त ललिता ॥ (७।२)
dhṛtotkaṇṭhā sadyo harisadasi saṃdeśaharaṇe varaṃ dūtaṃ mene tam atilalitaṃ hanta lalitā ||
अमर्षात् प्रेमेर्ष्यां सपदि दधती कंसमथने प्रवृत्ता हंसाय खमभिलषितं शंसितुमसौ । (८।१)
amarṣāt premerṣyāṃ sapadi dadhatī kaṃsamathane pravṛttā haṃsāya khamabhilaṣitaṃ śaṃsitumasau |
न तस्या दोषोऽयं यदिह विहगं प्रार्थितवती न कस्मिन् विस्रम्भं दिशति हरिभक्तिप्रणयिता ॥ (८।२)
na tasyā doṣo'yaṃ yadiha vihagaṃ prārthitavatī na kasmin visrambhaṃ diśati haribhaktipraṇayitā ||
पवित्रेषु प्रायो विरचयसि तोयेषु वसतिं प्रमोदं नालीके वहसि विशदात्मा स्वयमसि । (९।१)
pavitreṣu prāyo viracayasi toyeṣu vasatiṃ pramodaṃ nālīke vahasi viśadātmā svayamasi |
अतोऽहं दुःखार्ता शरणम् अवला त्वां गतवती न भिक्षा सत्पक्षे व्रजति हि कदाचिद् विफलताम् ॥ (९।२)
ato'haṃ duḥkhārtā śaraṇam avalā tvāṃ gatavatī na bhikṣā satpakṣe vrajati hi kadācid viphalatām ||
चिरं विस्मृत्यास्मान् विरहदहनज्वालविकलाः कलावान् सानन्दं वसति मथुरायां मधुरिपुः । (१०।१)
ciraṃ vismṛtyāsmān virahadahanajvālavikalāḥ kalāvān sānandaṃ vasati mathurāyāṃ madhuripuḥ |
तदेतं संदेशं स्वमनसि समाधाय निखिल भवान् क्षिप्रं तस्य श्रवणपदवीं संगमयतु ॥ (१०।२)
tadetaṃ saṃdeśaṃ svamanasi samādhāya nikhila bhavān kṣipraṃ tasya śravaṇapadavīṃ saṃgamayatu ||
निरस्तप्रत्यूहं भवतु भवतो वर्त्मनि शिवं समुत्तिष्ठ क्षिप्रं मनसि मुदमाधाय सदयम् । (११।१)
nirastapratyūhaṃ bhavatu bhavato vartmani śivaṃ samuttiṣṭha kṣipraṃ manasi mudamādhāya sadayam |
अधस्ताद्धावन्तो लघु लघु समुत्ताननयनैर् भवन्तं वीक्षन्तां कुतुकतरला गोपशिशवः ॥ (११।२)
adhastāddhāvanto laghu laghu samuttānanayanair bhavantaṃ vīkṣantāṃ kutukataralā gopaśiśavaḥ ||
किशोरोत्तंशो ऽसौ कठिनमतिना दानपतिना यया निन्ये तूर्णं पशुपयुवतीजीवितपतिः । (१२।१)
kiśorottaṃśo 'sau kaṭhinamatinā dānapatinā yayā ninye tūrṇaṃ paśupayuvatījīvitapatiḥ |
तया गन्तव्या ते निखिलजगदेकप्रथितया पदव्या भव्यानां तिलक किल दाशार्हनगरी ॥ (१२।२)
tayā gantavyā te nikhilajagadekaprathitayā padavyā bhavyānāṃ tilaka kila dāśārhanagarī ||
गलद्बाष्पासारप्लुतधवलगण्डा मृगदृशो विदूयन्ते यत्र प्रबलमदना वेशविवशाः । (१३।१)
galadbāṣpāsāraplutadhavalagaṇḍā mṛgadṛśo vidūyante yatra prabalamadanā veśavivaśāḥ |
त्वया विज्ञातव्या हरिचरणसङ्गप्रणयिनो ध्रुवं सा चक्राङ्गी रतिसखशताङ्गस्य पदवी ॥ (१३।२)
tvayā vijñātavyā haricaraṇasaṅgapraṇayino dhruvaṃ sā cakrāṅgī ratisakhaśatāṅgasya padavī ||
पिबन् जम्बुश्यामं मिहिरदुहितर् वारि मधुरं मृणालीर् भुञ्जानो हिमकरकलाकोमलरुचः । (१४।१)
piban jambuśyāmaṃ mihiraduhitar vāri madhuraṃ mṛṇālīr bhuñjāno himakarakalākomalarucaḥ |
क्षणं हृष्टस्तिष्ठन् निबिडविटपे शाखिनि सखे सुखेन प्रस्थानं रचयतु भवान् वृष्णिनगरे ॥ (१४।२)
kṣaṇaṃ hṛṣṭastiṣṭhan nibiḍaviṭape śākhini sakhe sukhena prasthānaṃ racayatu bhavān vṛṣṇinagare ||
बलाद् आक्रन्दन् तीर्थपथिकम् अक्रूरमिलितं विदूरादाभीरीततीरनुययौ येन रमणम् । (१५।१)
balād ākrandan tīrthapathikam akrūramilitaṃ vidūrādābhīrītatīranuyayau yena ramaṇam |
तमादौ पन्थानं रचय चरितार्था भवतु ते विराजन्ती सर्वोपरि परमहंसस्थितिरियम् ॥ (१५।२)
tamādau panthānaṃ racaya caritārthā bhavatu te virājantī sarvopari paramahaṃsasthitiriyam ||
अकस्मादस्माकं हरिरपहरन्नंशुकचयं यमारूढो गूढप्रणयलहरीं कन्दलयितुम् । (१६।१)
akasmādasmākaṃ harirapaharannaṃśukacayaṃ yamārūḍho gūḍhapraṇayalaharīṃ kandalayitum |
तव श्रान्तस्यान्तःस्थगितरविबिम्बः किसलयैः कदम्बः कादम्ब त्वरितमवलम्बः स भविता ॥ (१६।२)
tava śrāntasyāntaḥsthagitaravibimbaḥ kisalayaiḥ kadambaḥ kādamba tvaritamavalambaḥ sa bhavitā ||
किरन्ती लावण्यं दिशि दिशि शिखण्डस्तवकिनी दधाना साधीयः कनकविमलद्योतिवसनम् । (१७।१)
kirantī lāvaṇyaṃ diśi diśi śikhaṇḍastavakinī dadhānā sādhīyaḥ kanakavimaladyotivasanam |
तमालश्यामाङ्गी सरलमुरलीचुम्बितमुखी जगौ चित्रं यत्र प्रकटपरमानन्दलहरी ॥ (१७।२)
tamālaśyāmāṅgī saralamuralīcumbitamukhī jagau citraṃ yatra prakaṭaparamānandalaharī ||
तया भूयः क्रीडारभसविकसद्वल्लभवधू वपुर्वल्लीभ्रश्यन्मृगमदकणश्यामलिकया । (१८।१)
tayā bhūyaḥ krīḍārabhasavikasadvallabhavadhū vapurvallībhraśyanmṛgamadakaṇaśyāmalikayā |
विधातव्यो हल्लीसकदलितमल्लीलतिकया समन्तादुल्लासस्तव मनसि रासस्थलिकया ॥ (१८।२)
vidhātavyo hallīsakadalitamallīlatikayā samantādullāsastava manasi rāsasthalikayā ||
तदन्ते वासन्तीविरचितम् अनङ्गोत्सवकलाचतुःशालं शौरेः स्फुरति न दृशौ तत्र विकिरेः । (१९।१)
tadante vāsantīviracitam anaṅgotsavakalācatuḥśālaṃ śaureḥ sphurati na dṛśau tatra vikireḥ |
तदालोकोद्भेदप्रमदभरविस्मारितगतिक्रिये जाने तावत्त्वयि बत हता गोपवनिता ॥ (१९।२)
tadālokodbhedapramadabharavismāritagatikriye jāne tāvattvayi bata hatā gopavanitā ||
मम स्यादर्थानां क्षतिरिह विलम्बाद्यदपि ते विलोकेथाः सर्वं तदपि हरिकेलिस्थलमिदम् । (२०।१)
mama syādarthānāṃ kṣatiriha vilambādyadapi te vilokethāḥ sarvaṃ tadapi harikelisthalamidam |
तवेयं न व्यर्था भवतु शुचिता कः स हि सखे गुणो यश्वाणूरद्विषि मतिनिवेशाय न भवेत् ॥ (२०।२)
taveyaṃ na vyarthā bhavatu śucitā kaḥ sa hi sakhe guṇo yaśvāṇūradviṣi matiniveśāya na bhavet ||
सकृद्वंशीनादश्रवणमिलिताभीरवनिता रहःक्रीडासाक्षी प्रतिपदलतासद्मसुभगः । (२१।१)
sakṛdvaṃśīnādaśravaṇamilitābhīravanitā rahaḥkrīḍāsākṣī pratipadalatāsadmasubhagaḥ |
स धेनूनां बन्धुर् मधुमथनखट्वायितशिलः करिष्यत्यानन्दं सपदि तव गोवर्धनगिरिः ॥ (२१।२)
sa dhenūnāṃ bandhur madhumathanakhaṭvāyitaśilaḥ kariṣyatyānandaṃ sapadi tava govardhanagiriḥ ||
तमेवाद्रिं चक्राङ्कितकरपरिष्वङ्गरसिकं महीचक्रे शङ्केमहि शिखरिणां शेखरतया । (२२।१)
tamevādriṃ cakrāṅkitakarapariṣvaṅgarasikaṃ mahīcakre śaṅkemahi śikhariṇāṃ śekharatayā |
अरातिं ज्ञातीनां ननु हरिहयं यः परिभवन् यथार्थं स्वं नाम व्यधित भुवि गोवर्धन इति ॥ (२२।२)
arātiṃ jñātīnāṃ nanu harihayaṃ yaḥ paribhavan yathārthaṃ svaṃ nāma vyadhita bhuvi govardhana iti ||
तमालस्यालोकाद्गिरिपरिसरे सन्ति चपलाः पुलिन्दो गोविन्दस्मरणरभसोत्तप्तवपुषः । (२३।१)
tamālasyālokādgiriparisare santi capalāḥ pulindo govindasmaraṇarabhasottaptavapuṣaḥ |
शनैस्तापं तासां क्षणमपनयन् यास्यति भवान् अवश्यं कालिन्दीसलिलशिशिरैः पक्षपवनैः ॥ (२३।२)
śanaistāpaṃ tāsāṃ kṣaṇamapanayan yāsyati bhavān avaśyaṃ kālindīsalilaśiśiraiḥ pakṣapavanaiḥ ||
तदन्ते श्रीकान्तस्मरसमरधाटीपुटकिता कदम्बानां वाटी रसिकपरिपाटीं स्फुटयति । (२४।१)
tadante śrīkāntasmarasamaradhāṭīpuṭakitā kadambānāṃ vāṭī rasikaparipāṭīṃ sphuṭayati |
त्वमासीनस्तस्यां न यदि परितो नन्दसि ततो बभूव व्यर्था ते घनरसनिवेशव्यसनिता ॥ (२४।२)
tvamāsīnastasyāṃ na yadi parito nandasi tato babhūva vyarthā te ghanarasaniveśavyasanitā ||
शरन्मेघश्रेणीप्रतिभटम् अरिष्टासुरशिरश् चिरं शुष्कं वृन्दावनपरिसरे द्रक्ष्यति भवान् । (२५।१)
śaranmeghaśreṇīpratibhaṭam ariṣṭāsuraśiraś ciraṃ śuṣkaṃ vṛndāvanaparisare drakṣyati bhavān |
यदारोढुं दूरान्मिलति किल कैलासशिखरिभ्रमाक्रान्तस्वान्तो गिरिशसुहृदः किंकरगणः ॥ (२५।२)
yadāroḍhuṃ dūrānmilati kila kailāsaśikharibhramākrāntasvānto giriśasuhṛdaḥ kiṃkaragaṇaḥ ||
रुवन् याहि स्वैरं चरमदशया चुम्बितरुचो नितम्बिन्यो वृन्दावनभुवि सखे सन्ति बहवः । (२६।१)
ruvan yāhi svairaṃ caramadaśayā cumbitaruco nitambinyo vṛndāvanabhuvi sakhe santi bahavaḥ |
परावर्तिष्यन्ते तुलितमुरजिन्नूपुररवात् तव ध्वानात्तासां बहिरपि गताः क्षिप्रमसवः ॥ (२६।२)
parāvartiṣyante tulitamurajinnūpuraravāt tava dhvānāttāsāṃ bahirapi gatāḥ kṣipramasavaḥ ||
त्वमासीनः शाखान्तरमिलितचण्डत्विषि सुखं दधीथा भाण्डीरे क्षणमपि घनश्यामलरुचौ । (२७।१)
tvamāsīnaḥ śākhāntaramilitacaṇḍatviṣi sukhaṃ dadhīthā bhāṇḍīre kṣaṇamapi ghanaśyāmalarucau |
ततो हंसा बिभ्रन्निखिलनभसश् चिक्रमिषया स वर्धिष्णुं विष्णुं कलितदरचक्रं तुलयिता ॥ (२७।२)
tato haṃsā bibhrannikhilanabhasaś cikramiṣayā sa vardhiṣṇuṃ viṣṇuṃ kalitadaracakraṃ tulayitā ||
त्वम् अष्टाभिर् नेत्रैर् विगलदमलप्रेमसलिलैर् मुहुः सिक्तस्तम्भां चतुर चतुरास्यस्तुतिभुवम् । (२८।१)
tvam aṣṭābhir netrair vigaladamalapremasalilair muhuḥ siktastambhāṃ catura caturāsyastutibhuvam |
जिहीथा विख्यातां स्फुटमिह भवद्बान्धवरथं प्रविष्टं मंस्यन्ते विधिम् अटविदेव्यस् त्वयि गते ॥ (२८।२)
jihīthā vikhyātāṃ sphuṭamiha bhavadbāndhavarathaṃ praviṣṭaṃ maṃsyante vidhim aṭavidevyas tvayi gate ||
उदञ्छन्नेत्राम्भः प्रसरलहरीपिच्छिलपथस्खलत्पादन्यासप्रणिहितविलम्बाकुलधियः । (२९।१)
udañchannetrāmbhaḥ prasaralaharīpicchilapathaskhalatpādanyāsapraṇihitavilambākuladhiyaḥ |
हरौ यस्मिन्मग्ने त्वरितयमुनाकूलगमनस्पृहाक्षिप्ता गोप्यो ययुरनुपदं कामपि दशाम् ॥ (२९।२)
harau yasminmagne tvaritayamunākūlagamanaspṛhākṣiptā gopyo yayuranupadaṃ kāmapi daśām ||
मुहुर्लास्यक्रीडाप्रमदमिलदाहोपुरुषिका विकाशेन भ्रष्टैः फणिमणिकुलेर् धूमलरुचौ । (३०।१)
muhurlāsyakrīḍāpramadamiladāhopuruṣikā vikāśena bhraṣṭaiḥ phaṇimaṇikuler dhūmalarucau |
पुरस् तस्मिन् नीपद्रुमकुसुमकिञ्जल्कसुरभौ त्वया पुण्ये पेयं मधुरमुदकं कालियह्रदे ॥ (३०।२)
puras tasmin nīpadrumakusumakiñjalkasurabhau tvayā puṇye peyaṃ madhuramudakaṃ kāliyahrade ||
तृणावर्तारातेर् विरहदवसंतापिततनोः सदाभीरीवृन्दप्रणयबहुमानोन्नतिविदः । (३१।१)
tṛṇāvartārāter virahadavasaṃtāpitatanoḥ sadābhīrīvṛndapraṇayabahumānonnatividaḥ |
प्रणेतव्यो नव्यस्तबकभरसंवर्धितशुचस् त्वया वृन्दादेव्याः परमविनयाद्वन्दनविधिः ॥ (३१।२)
praṇetavyo navyastabakabharasaṃvardhitaśucas tvayā vṛndādevyāḥ paramavinayādvandanavidhiḥ ||
इति क्रान्त्वा केकाकृतविरुतिम् एकादशवनीं घनीभूतं चूतैर् व्रजम् अनुवनं द्वादशमिदम् । (३२।१)
iti krāntvā kekākṛtavirutim ekādaśavanīṃ ghanībhūtaṃ cūtair vrajam anuvanaṃ dvādaśamidam |
पुरी यस्मिन्नास्ते यदुकुलभुवां निर्मलयशो भराणां धाराभिर् धवलितधरित्रीपरिसरा ॥ (३२।२)
purī yasminnāste yadukulabhuvāṃ nirmalayaśo bharāṇāṃ dhārābhir dhavalitadharitrīparisarā ||
निकेतैराकीर्णा गिरिशगिरिडिम्भप्रतिभटैर् अवष्टम्भस्तम्भावलिविलसितैः पुष्पितवना । (३३।१)
niketairākīrṇā giriśagiriḍimbhapratibhaṭair avaṣṭambhastambhāvalivilasitaiḥ puṣpitavanā |
निविष्टा कालिन्दीतटभुवि तवाधास्यति सखे समन्तादानन्दं मधुरजनवृन्दा मधुपुरी ॥ (३३।२)
niviṣṭā kālindītaṭabhuvi tavādhāsyati sakhe samantādānandaṃ madhurajanavṛndā madhupurī ||
वृषः शम्भोर्यस्यां दशति नवमेकत्र यवसं विरिञ्चेर् अन्यस्मिन् गिलति कलहंसो बिसलताम् । (३४।१)
vṛṣaḥ śambhoryasyāṃ daśati navamekatra yavasaṃ viriñcer anyasmin gilati kalahaṃso bisalatām |
क्वचित् क्रौञ्चारातेः कवलयति केकी विषधरं विलीढे शल्लक्या बलरिपुकरी पल्लवमितः ॥ (३४।२)
kvacit krauñcārāteḥ kavalayati kekī viṣadharaṃ vilīḍhe śallakyā balaripukarī pallavamitaḥ ||
अवोधिष्ठाः काषान् नहि विघटितां प्रच्छदपटीं विमुक्तामज्ञासीः पथि पथि न मुक्तावलिमपि । (३५।१)
avodhiṣṭhāḥ kāṣān nahi vighaṭitāṃ pracchadapaṭīṃ vimuktāmajñāsīḥ pathi pathi na muktāvalimapi |
अयि श्रीगोविन्दस्मरणमदिरामत्तहृदये सतीति ख्यातिं ते हसति कुलटानां कुलमिदम् ॥ (३५।२)
ayi śrīgovindasmaraṇamadirāmattahṛdaye satīti khyātiṃ te hasati kulaṭānāṃ kulamidam ||
असव्यं बिभ्राणा पदमधृतलाक्षारसमसौ प्रयाताहं मुग्धे विरम मम वेशैः किमधुना । (३६।१)
asavyaṃ bibhrāṇā padamadhṛtalākṣārasamasau prayātāhaṃ mugdhe virama mama veśaiḥ kimadhunā |
अमन्दाद् आशङ्के सखि पुरपुरंध्रीकलकलाद् अलिन्दाग्रे वृन्दावनकुसुमधन्वा विजयते ॥ (३६।२)
amandād āśaṅke sakhi purapuraṃdhrīkalakalād alindāgre vṛndāvanakusumadhanvā vijayate ||
अयं लीलापाङ्गस्नपितपुरवीथीपरिसरो नवाशोकोत्तंसश्चलति पुरतः कंसविजयी । (३७।१)
ayaṃ līlāpāṅgasnapitapuravīthīparisaro navāśokottaṃsaścalati purataḥ kaṃsavijayī |
किम् अस्मान् एतस्मान्मणिभवनपृष्ठाद् विनुदती त्वमेका स्तब्धाक्षि स्थगयसि गवाक्षावलिमपि ॥ (३७।२)
kim asmān etasmānmaṇibhavanapṛṣṭhād vinudatī tvamekā stabdhākṣi sthagayasi gavākṣāvalimapi ||
मुहुः शून्यां दृष्टिं वहसि रहसि ध्यायसि सदा शृणोषि प्रत्यक्षं न परिजनविज्ञापनशतम् । (३८।१)
muhuḥ śūnyāṃ dṛṣṭiṃ vahasi rahasi dhyāyasi sadā śṛṇoṣi pratyakṣaṃ na parijanavijñāpanaśatam |
अतः शङ्के पङ्केरुहमुखि ययौ श्यामलरुचिः स यूनाम् उत्तुंसस्तव नयनवीथीपथिकताम् ॥ (३८।२)
ataḥ śaṅke paṅkeruhamukhi yayau śyāmalaruciḥ sa yūnām uttuṃsastava nayanavīthīpathikatām ||
विलज्जं मा रोदीर् इह सखि पुनर्यास्यति हरिस् तवापाङ्गक्रीडानिबिडपरिचर्याग्रहिलताम् । (३९।१)
vilajjaṃ mā rodīr iha sakhi punaryāsyati haris tavāpāṅgakrīḍānibiḍaparicaryāgrahilatām |
इति खैरं यस्यां पथि पथि मुरारेर् अभिनवप्रवेशे नारीणां रतिरभसजल्पा ववनिरे ॥ (३९।२)
iti khairaṃ yasyāṃ pathi pathi murārer abhinavapraveśe nārīṇāṃ ratirabhasajalpā vavanire ||
सखे साक्षाद्दामोदरवदनचन्द्रा वकलनस्फुरतत्प्रेमानन्दप्रकरलहरीचुम्बितधियः । (४०।२)
sakhe sākṣāddāmodaravadanacandrā vakalanasphuratatpremānandaprakaralaharīcumbitadhiyaḥ |
मुहुस् तत्राभीरीसमुदयशिरोन्यस्तविपदस् तवाक्ष्णोर् आनन्दं विदधति पुरा पौरवनिताः ॥ (४०।३)
muhus tatrābhīrīsamudayaśironyastavipadas tavākṣṇor ānandaṃ vidadhati purā pauravanitāḥ ||
अथ क्रामं क्रामं क्रमघटनया संकटतरान् निवासान् वृष्णीनाम् अनुसर पुरीमध्यविशिखान् । (४१।१)
atha krāmaṃ krāmaṃ kramaghaṭanayā saṃkaṭatarān nivāsān vṛṣṇīnām anusara purīmadhyaviśikhān |
मुरारातेर्यत्र स्थगितगगनाभिर् विजयते पताकाभिः संतर्पितभुवनम् अन्तःपुरवरम् ॥ (४१।२)
murārāteryatra sthagitagaganābhir vijayate patākābhiḥ saṃtarpitabhuvanam antaḥpuravaram ||
यदुत्सङ्गे तुङ्गस्फटिकरचिताः सन्ति परितो मराला माणिक्यप्रकरघटितत्रोटिचरणाः । (४२।१)
yadutsaṅge tuṅgasphaṭikaracitāḥ santi parito marālā māṇikyaprakaraghaṭitatroṭicaraṇāḥ |
सुहृद्बुद्ध्या हंसाः कलितमधुरस्याम्बुजभुवः समर्यादा येषां सपदि परिचर्यां विदधति ॥ (४२।२)
suhṛdbuddhyā haṃsāḥ kalitamadhurasyāmbujabhuvaḥ samaryādā yeṣāṃ sapadi paricaryāṃ vidadhati ||
चिरान् मृग्यन्तीनां पशुपरमणीनामपि कुलैर् अलब्धं कालिन्दीपुलिनविपिने लीनमभितः । (४३।१)
cirān mṛgyantīnāṃ paśuparamaṇīnāmapi kulair alabdhaṃ kālindīpulinavipine līnamabhitaḥ |
मदालोकोल्लासिस्मितपरिचितास्यं प्रियसक्षि स्फुरन्तं वीक्षिष्ये पुनरपि किमग्रे मुरभिदम् ॥ (४३।२)
madālokollāsismitaparicitāsyaṃ priyasakṣi sphurantaṃ vīkṣiṣye punarapi kimagre murabhidam ||
विषादं माकार्षीर्द्रुतम् अवितथव्याहृतिरसौ समागन्ता राधे धृतनवशिखण्डस्तव सखा । (४४।१)
viṣādaṃ mākārṣīrdrutam avitathavyāhṛtirasau samāgantā rādhe dhṛtanavaśikhaṇḍastava sakhā |
इति ब्रूते यस्यां शुकमिथुनमिन्द्रानुज कृते यदाभीरीवृन्दैरुपहृतमभूदुद्धवकरे ॥ (४४।२)
iti brūte yasyāṃ śukamithunamindrānuja kṛte yadābhīrīvṛndairupahṛtamabhūduddhavakare ||
घनश्यामा भ्राम्यत्युपरि हरिहर्म्यस्य शिखिभिः कृतस्तोत्रा मुग्धैरगुरुजनिता धूमलतिका । (४५।१)
ghanaśyāmā bhrāmyatyupari hariharmyasya śikhibhiḥ kṛtastotrā mugdhairagurujanitā dhūmalatikā |
तदालोकाद् धीर स्फुरति तव चेन्मानसरुचिर् जितं तर्हि स्वैरं जनसहनिवासप्रियतया ॥ (४५।२)
tadālokād dhīra sphurati tava cenmānasarucir jitaṃ tarhi svairaṃ janasahanivāsapriyatayā ||
ततो मध्ये कक्षं प्रतिनवगवाक्षस्तवकितं चलन्मुक्तालम्बस्फुरितम् अमलस्तम्भनिवहम् । (४६।१)
tato madhye kakṣaṃ pratinavagavākṣastavakitaṃ calanmuktālambasphuritam amalastambhanivaham |
भवान् द्रष्टा हेमोल्लिखितदशमस्कन्धचरितैर् लसद्भित्तिप्रान्तं मुरविजयिनः केलिनिलयम् ॥ (४६।२)
bhavān draṣṭā hemollikhitadaśamaskandhacaritair lasadbhittiprāntaṃ muravijayinaḥ kelinilayam ||
अलिन्दे यस्यास्ते मरकतमयी यष्टिरमला शयालुर्यां रात्रौ मदकलकलापी कलयति । (४७।१)
alinde yasyāste marakatamayī yaṣṭiramalā śayāluryāṃ rātrau madakalakalāpī kalayati |
निरातङ्कं तस्याः शिखरमधिरुह्य श्रमनुदं प्रतीक्षेथा भ्रातर्वरमवसरं यादवपतेः ॥ (४७।२)
nirātaṅkaṃ tasyāḥ śikharamadhiruhya śramanudaṃ pratīkṣethā bhrātarvaramavasaraṃ yādavapateḥ ||
निविष्टः पल्यङ्के मृदुलतरतूलीधवलिते त्रिलोकीलक्ष्मीणां ककुदि दरसाचीकृततनुः । (४८।१)
niviṣṭaḥ palyaṅke mṛdulataratūlīdhavalite trilokīlakṣmīṇāṃ kakudi darasācīkṛtatanuḥ |
अमन्दं पूर्णेन्दुप्रतिममुपधानं प्रमुदितो निधायाग्रे तस्मिन्न् उपहितकफोलिद्वयभरः ॥ (४८।२)
amandaṃ pūrṇendupratimamupadhānaṃ pramudito nidhāyāgre tasminn upahitakapholidvayabharaḥ ||
उदञ्चत्कालिन्दीसलिलसुभगंभावुकरुचिः कपोलान्ते प्रेङ्खन्मणिमकरमुद्रामधुरिमा । (४९।१)
udañcatkālindīsalilasubhagaṃbhāvukaruciḥ kapolānte preṅkhanmaṇimakaramudrāmadhurimā |
वसानः कौशेयं जितकनकलक्ष्मीपरिमलं मुकुन्दस्ते साक्षात् प्रमदसुधया सेक्ष्यति दृशौ ॥ (४९।२)
vasānaḥ kauśeyaṃ jitakanakalakṣmīparimalaṃ mukundaste sākṣāt pramadasudhayā sekṣyati dṛśau ||
विकद्रुः पोराणीर् अखिलकुलवृद्धो यदुपतेर् अदूराद् आसीनो मधुरभणितिर्गास्यति तदा । (५०।१)
vikadruḥ porāṇīr akhilakulavṛddho yadupater adūrād āsīno madhurabhaṇitirgāsyati tadā |
पुरस्ताद् आभीरीगणभयदनामा स कठिनो मणिस्तम्भालम्बी कुरुकुलकथां संकलयिता ॥ (५०।२)
purastād ābhīrīgaṇabhayadanāmā sa kaṭhino maṇistambhālambī kurukulakathāṃ saṃkalayitā ||
शिलीनाम् उत्तुंसः स किल कृतवर्माप्युभयतः प्रणेष्येते वालव्यजनयुगलान्दोलनविधिम् । (५१।१)
śilīnām uttuṃsaḥ sa kila kṛtavarmāpyubhayataḥ praṇeṣyete vālavyajanayugalāndolanavidhim |
स जानुभ्यामष्टापदभुवमवष्टभ्य भविता गुरोः शिष्यो नूनं पदकमलसंवाहनरतः ॥ (५१।२)
sa jānubhyāmaṣṭāpadabhuvamavaṣṭabhya bhavitā guroḥ śiṣyo nūnaṃ padakamalasaṃvāhanarataḥ ||
विहंगेन्द्रो युग्मीकृतकरसरोजो भुवि पुरः कृताशङ्को भावी प्रजविनि निदेशे ऽर्पितमनाः । (५२।१)
vihaṃgendro yugmīkṛtakarasarojo bhuvi puraḥ kṛtāśaṅko bhāvī prajavini nideśe 'rpitamanāḥ |
छदद्वंद्वे यस्य ध्वनति मथुरावासिवटवो व्युदस्यन्ते सामस्वरकलितम् अन्योन्यकलहम् ॥ (५२।२)
chadadvaṃdve yasya dhvanati mathurāvāsivaṭavo vyudasyante sāmasvarakalitam anyonyakalaham ||
न निर्वक्तुं दामोदरपदकनिष्ठाङ्गुलिनखद्युतीनां लावण्यं भवति चतुरास्यो ऽपि चतुरः । (५३।१)
na nirvaktuṃ dāmodarapadakaniṣṭhāṅgulinakhadyutīnāṃ lāvaṇyaṃ bhavati caturāsyo 'pi caturaḥ |
तथापि स्त्रीप्रज्ञासुलभतरलत्वादहमसौ प्रवृत्ता तन्मूर्तिस्तवरतिमहासाहसरसे ॥ (५३।२)
tathāpi strīprajñāsulabhataralatvādahamasau pravṛttā tanmūrtistavaratimahāsāhasarase ||
विराजन्ते यस्य व्रजशिशुकुलस्तेयविकलस्वयम्भूचूडाग्रैर्लुलितशिखराः पादनखराः । (५४।१)
virājante yasya vrajaśiśukulasteyavikalasvayambhūcūḍāgrairlulitaśikharāḥ pādanakharāḥ |
क्षणं यानालोक्य प्रकटपरमानन्दविरसः स देवर्षिर् मुक्तानपि तनुभृतः शोचति भृशम् ॥ (५४।२)
kṣaṇaṃ yānālokya prakaṭaparamānandavirasaḥ sa devarṣir muktānapi tanubhṛtaḥ śocati bhṛśam ||
सरोजानां व्यूहः श्रियम् अभिलषन् यस्य पदयोर् ययौ रागाढ्यानां विधुरमुदवासव्रतविधिम् । (५५।१)
sarojānāṃ vyūhaḥ śriyam abhilaṣan yasya padayor yayau rāgāḍhyānāṃ vidhuramudavāsavratavidhim |
हिमं वन्दे नीचैरनुचितविधानव्यसनिनां यदेषां प्राणान्तं दमनम् अनुवर्षं प्रणयति ॥ (५५।२)
himaṃ vande nīcairanucitavidhānavyasanināṃ yadeṣāṃ prāṇāntaṃ damanam anuvarṣaṃ praṇayati ||
रुचीनामुल्लासैर् मरकतमयस्थूलकदली कदम्बाहंकारं कवलयति यस्योरुयुगलम् । (५६।१)
rucīnāmullāsair marakatamayasthūlakadalī kadambāhaṃkāraṃ kavalayati yasyoruyugalam |
यदालानस्तम्भद्युतिमवललम्बे वलमृतां मदादुद्दामानां पशुपरमणीचित्तकरिणाम् ॥ (५६।२)
yadālānastambhadyutimavalalambe valamṛtāṃ madāduddāmānāṃ paśuparamaṇīcittakariṇām ||
सखे यस्याभीरीनयनशफरीजीवनविधौ निदानं गाम्भीर्यप्रसरकलिता नाभिसरसी । (५७।१)
sakhe yasyābhīrīnayanaśapharījīvanavidhau nidānaṃ gāmbhīryaprasarakalitā nābhisarasī |
यतः कल्पस्यादौ सनकजनकोत्पत्तिवडभी गभीरान्तःकक्षाधृतभुवनम् अम्भोरुहम् अभूत् ॥ (५७।२)
yataḥ kalpasyādau sanakajanakotpattivaḍabhī gabhīrāntaḥkakṣādhṛtabhuvanam ambhoruham abhūt ||
द्युतिंधत्ते यस्य त्रिवलिलतिका संकटतरं सखे दामश्रेणीक्षणपरिचयाभिज्ञमुदरम् । (५८।१)
dyutiṃdhatte yasya trivalilatikā saṃkaṭataraṃ sakhe dāmaśreṇīkṣaṇaparicayābhijñamudaram |
यशोदा यस्यान्तः सुरनरभुजंगैः परिवृतं मुखद्वारावारद्वयम् अवलुलोके त्रिभुवनम् ॥ (५८।२)
yaśodā yasyāntaḥ suranarabhujaṃgaiḥ parivṛtaṃ mukhadvārāvāradvayam avaluloke tribhuvanam ||
उरो यस्य स्फारं स्फुरति वनमालावलयितं वितन्वानं तन्वीजनमनसि सद्यो मनसिजम् । (५९।१)
uro yasya sphāraṃ sphurati vanamālāvalayitaṃ vitanvānaṃ tanvījanamanasi sadyo manasijam |
मरीचीभिर् यस्मिन् रविनिवहतुल्योऽपि वहते सदा खद्योताभां भुवनमधुरः कौस्तुभमणिः ॥ (५९।२)
marīcībhir yasmin ravinivahatulyo'pi vahate sadā khadyotābhāṃ bhuvanamadhuraḥ kaustubhamaṇiḥ ||
समन्ताद् उन्मीलद्वलभिदुपलस्तम्भयुगलप्रभाजैत्रं केशिद्विजलुलितकेयूरललितम् । (६०।१)
samantād unmīladvalabhidupalastambhayugalaprabhājaitraṃ keśidvijalulitakeyūralalitam |
स्मरक्लाम्यद्गोपीपटलहठकण्ठग्रहपरं भुजद्वंद्वं यस्य स्फुटसुरभिगन्धं विजयते ॥ (६०।२)
smaraklāmyadgopīpaṭalahaṭhakaṇṭhagrahaparaṃ bhujadvaṃdvaṃ yasya sphuṭasurabhigandhaṃ vijayate ||
जिहीते साम्राज्यं जगति नवलावण्यलहरी परीपाकस्यान्तर्मुदितमदनावेशमधुरम् । (६१।१)
jihīte sāmrājyaṃ jagati navalāvaṇyalaharī parīpākasyāntarmuditamadanāveśamadhuram |
नटद्भ्रूवल्लीकं स्मितनवसुधाकेलिसदनं स्फुरन्मुक्तापङ्क्तिप्रतिमरदनं यस्य वदनम् ॥ (६१।२)
naṭadbhrūvallīkaṃ smitanavasudhākelisadanaṃ sphuranmuktāpaṅktipratimaradanaṃ yasya vadanam ||
किमेभिर्व्याहारैः कलय कथयामि स्फुटमहं सखे निःसंदेहं परिचयपदं केवलम् इदम् । (६२।१)
kimebhirvyāhāraiḥ kalaya kathayāmi sphuṭamahaṃ sakhe niḥsaṃdehaṃ paricayapadaṃ kevalam idam |
परानन्दो यस्मिन्नयनपदवीभाजि भविता त्वया विज्ञातव्यो मधुररव सोऽयं मधुरिपुः ॥ (६२।२)
parānando yasminnayanapadavībhāji bhavitā tvayā vijñātavyo madhurarava so'yaṃ madhuripuḥ ||
विलोकेथाः कृष्णं मदकलमरालीरतिकला विदग्धव्यामुग्धं यदि पुरवधूविभ्रमभरैः । (६३।१)
vilokethāḥ kṛṣṇaṃ madakalamarālīratikalā vidagdhavyāmugdhaṃ yadi puravadhūvibhramabharaiḥ |
तदा नास्मान् ग्राम्याः श्रवणपदवीं तस्य गमयेः सुधापूर्णं चेतः कथमपि न तक्रं मृगयते ॥ (६३।२)
tadā nāsmān grāmyāḥ śravaṇapadavīṃ tasya gamayeḥ sudhāpūrṇaṃ cetaḥ kathamapi na takraṃ mṛgayate ||
यदा वृन्दारण्यस्मरणलहरीहेतुरमलं पिकानां वेवेष्टि प्रतिहरितम् उच्चैः कुहुरुतम् । (६४।१)
yadā vṛndāraṇyasmaraṇalaharīheturamalaṃ pikānāṃ veveṣṭi pratiharitam uccaiḥ kuhurutam |
वहन्ते वा वाताः स्फुरितगिरिमल्लीपरिमलास् तदैवास्माकीनां गिरम् उपहरेथा मुरभिदि ॥ (६४।२)
vahante vā vātāḥ sphuritagirimallīparimalās tadaivāsmākīnāṃ giram upaharethā murabhidi ||
पुरा तिष्ठन् गोष्ठे निखिलरमणीभ्यः प्रियतया भवान् यस्यां गोपीरमण विदधे गौरवभरम् । (६५।१)
purā tiṣṭhan goṣṭhe nikhilaramaṇībhyaḥ priyatayā bhavān yasyāṃ gopīramaṇa vidadhe gauravabharam |
सखी तस्या विज्ञापयति ललिता धीरललित प्रणम्य श्रीपादाम्बुजकनकपीठीपरिसरे ॥ (६५।२)
sakhī tasyā vijñāpayati lalitā dhīralalita praṇamya śrīpādāmbujakanakapīṭhīparisare ||
प्रयत्नादावाल्यं नवकमलिनीपल्लवकुलैस् त्वया भूयो यस्याः कृतमहह संवर्धनम् अभूत् । (६६।१)
prayatnādāvālyaṃ navakamalinīpallavakulais tvayā bhūyo yasyāḥ kṛtamahaha saṃvardhanam abhūt |
चिराद् ऊधोभारस्पुरणगरिमाक्रान्तजघना बभूव प्रष्ठौही मुरमथन सेयं कपिलिका ॥ (६६।२)
cirād ūdhobhāraspuraṇagarimākrāntajaghanā babhūva praṣṭhauhī muramathana seyaṃ kapilikā ||
समीपे नीपानां त्रिचतुरदला हन्त गमिता त्वया माकन्दस्य प्रियसहचरी भावनियतिम् । (६७।१)
samīpe nīpānāṃ tricaturadalā hanta gamitā tvayā mākandasya priyasahacarī bhāvaniyatim |
इयं सा वासन्ती गलदमलमाध्वीकपटलीम् इषाद् अग्रे गोपीरमण रुदती रोदयति नः ॥ (६७।२)
iyaṃ sā vāsantī galadamalamādhvīkapaṭalīm iṣād agre gopīramaṇa rudatī rodayati naḥ ||
प्रसूतो देवक्या मुरमथन यः कोऽपि पुरुषः स जातो गोपालाभ्युदयपरमानन्दवसतिः । (६८।१)
prasūto devakyā muramathana yaḥ ko'pi puruṣaḥ sa jāto gopālābhyudayaparamānandavasatiḥ |
धृतो यो गान्धिन्या कठिनजठरे सम्प्रति ततः समन्ताद् एवास्तं शिव शिव गता गोकुलकथा ॥ (६८।२)
dhṛto yo gāndhinyā kaṭhinajaṭhare samprati tataḥ samantād evāstaṃ śiva śiva gatā gokulakathā ||
अरिष्टेनाहूताः पशुपसुदृशो यान्ति विपदं तृनावर्ताक्रान्त्या रचयति भयं चत्वरचयः । (६९।१)
ariṣṭenāhūtāḥ paśupasudṛśo yānti vipadaṃ tṛnāvartākrāntyā racayati bhayaṃ catvaracayaḥ |
अमी व्योमीभूता व्रजवसतिभूमीपरिसरा वहन्ते नस्तापं मुरहर विदूरं त्वयि गते ॥ (६९।२)
amī vyomībhūtā vrajavasatibhūmīparisarā vahante nastāpaṃ murahara vidūraṃ tvayi gate ||
त्वया नागन्तव्यं कथमिह हरे गोष्ठमधुना लताश्रेणी वृन्दावनभुवि यतोऽभूद्विषमयी । (७०।१)
tvayā nāgantavyaṃ kathamiha hare goṣṭhamadhunā latāśreṇī vṛndāvanabhuvi yato'bhūdviṣamayī |
प्रसूनानां गन्धं कथमितरथा वातनिहितं भजन् सद्योमूर्छां वहति निवहो गोपसुदृशाम् ॥ (७०।२)
prasūnānāṃ gandhaṃ kathamitarathā vātanihitaṃ bhajan sadyomūrchāṃ vahati nivaho gopasudṛśām ||
कथं सङ्गो ऽस्माभिः सह समुचितः सम्प्रति हरे वयं ग्राम्या नार्यस्त्वमसि नृपकन्यार्चितपदः । (७१।१)
kathaṃ saṅgo 'smābhiḥ saha samucitaḥ samprati hare vayaṃ grāmyā nāryastvamasi nṛpakanyārcitapadaḥ |
गतः कालो यस्मिन् पशुपरमणीसङ्गमकृते भवान् व्यग्रस्तस्थौ तमसि गृहवाटीविटपिनिः ॥ (७१।२)
gataḥ kālo yasmin paśuparamaṇīsaṅgamakṛte bhavān vyagrastasthau tamasi gṛhavāṭīviṭapiniḥ ||
वयं त्यक्ताः स्वामिन् यदि ह तव किं दूषणमिदं निसर्गः श्यामानामयमतितरां दुष्परिहरः । (७२।१)
vayaṃ tyaktāḥ svāmin yadi ha tava kiṃ dūṣaṇamidaṃ nisargaḥ śyāmānāmayamatitarāṃ duṣpariharaḥ |
कुहूकण्ठैरण्डावधिसहनिवासात् परिचिता विसृज्यन्ते सद्यः कलितनवपक्षैर् बलिभुजः ॥ (७२।२)
kuhūkaṇṭhairaṇḍāvadhisahanivāsāt paricitā visṛjyante sadyaḥ kalitanavapakṣair balibhujaḥ ||
अयं पूर्वो रङ्गः किल विरचितो यस्य तरसा रसादाख्यातव्यं परिकलय तन्नाटकम् इदम् । (७३।१)
ayaṃ pūrvo raṅgaḥ kila viracito yasya tarasā rasādākhyātavyaṃ parikalaya tannāṭakam idam |
मया प्रष्टव्यो ऽसि प्रथममिति वृन्दावनपते किम् आहो राधेति स्मरसि कृपणं वर्णयुगलम् ॥ (७३।२)
mayā praṣṭavyo 'si prathamamiti vṛndāvanapate kim āho rādheti smarasi kṛpaṇaṃ varṇayugalam ||
अये कुञ्जद्रोनीकुहरगृहमेधिन् किमधुना परोक्षं वक्ष्यन्ते पशुपरमणीदुर्नियतयः । (७४।१)
aye kuñjadronīkuharagṛhamedhin kimadhunā parokṣaṃ vakṣyante paśuparamaṇīdurniyatayaḥ |
प्रवीणा गोपीनां तव चरणपद्मे ऽर्पितमना ययौ राधा साधारणसमुचितप्रश्नपदवीम् ॥ (७४।२)
pravīṇā gopīnāṃ tava caraṇapadme 'rpitamanā yayau rādhā sādhāraṇasamucitapraśnapadavīm ||
त्वया गोष्ठं गोष्ठीतिलक किल चेद्विस्मृतम् इदं न तूर्णं धूमोर्णापतिरपि विधत्ते यदि कृपाम् । (७५।१)
tvayā goṣṭhaṃ goṣṭhītilaka kila cedvismṛtam idaṃ na tūrṇaṃ dhūmorṇāpatirapi vidhatte yadi kṛpām |
अहर्वृन्दं वृन्दावनकुसुमपालीपरिमलैर् दुरालोकं शोकास्पदमथ कथं नेष्यति सखी ॥ (७५।२)
aharvṛndaṃ vṛndāvanakusumapālīparimalair durālokaṃ śokāspadamatha kathaṃ neṣyati sakhī ||
तरंगैः कुर्वाणा शमनभगिनीलाघवमसौ नदीं कांचिद् गोष्ठे नयनजलपूरैरजनयत् । (७६।१)
taraṃgaiḥ kurvāṇā śamanabhaginīlāghavamasau nadīṃ kāṃcid goṣṭhe nayanajalapūrairajanayat |
इति वास्याद्वेषाद् अभिमतदशाप्रार्थनमयीं मुरारे विज्ञप्तिं निशमयति मानी न शमनः ॥ (७६।२)
iti vāsyādveṣād abhimatadaśāprārthanamayīṃ murāre vijñaptiṃ niśamayati mānī na śamanaḥ ||
कृताकृष्टिक्रीडां किमपि तव रूपं मम सखी सकृद् दृष्टादूराद् अहितहितबोधोज्झितमतिः । (७७।१)
kṛtākṛṣṭikrīḍāṃ kimapi tava rūpaṃ mama sakhī sakṛd dṛṣṭādūrād ahitahitabodhojjhitamatiḥ |
हता सेयं प्रेमानलम् अनुविशन्ती सरभसं पतंगीवात्मानं मुरहर मुहुर् दाहितवती ॥ (७७।२)
hatā seyaṃ premānalam anuviśantī sarabhasaṃ pataṃgīvātmānaṃ murahara muhur dāhitavatī ||
मया वाच्यः किं वा त्वमिह निजदोषात् परम् असौ ययौ मन्दा वृन्दावनकुमुदबन्धो विधुरताम् । (७८।१)
mayā vācyaḥ kiṃ vā tvamiha nijadoṣāt param asau yayau mandā vṛndāvanakumudabandho vidhuratām |
यदर्थं दुःखाग्निर् दहति न तमद्यापि हृदयान् न यस्माद्दुर्मेधा लवमपि भवन्तं दवयति ॥ (७८।२)
yadarthaṃ duḥkhāgnir dahati na tamadyāpi hṛdayān na yasmāddurmedhā lavamapi bhavantaṃ davayati ||
त्रिवक्राहो धन्या हृदयमिव ते स्वं वपुरियं समासाद्य स्वैरं यदिह विलसन्ती निवसति । (७९।१)
trivakrāho dhanyā hṛdayamiva te svaṃ vapuriyaṃ samāsādya svairaṃ yadiha vilasantī nivasati |
ध्रुवं पुण्यभ्रंशाद् अजनि सरलेयं मम सखी प्रवेशस्तत्रासीत् क्षणम् अपि यदस्या न सुलभः ॥ (७९।२)
dhruvaṃ puṇyabhraṃśād ajani saraleyaṃ mama sakhī praveśastatrāsīt kṣaṇam api yadasyā na sulabhaḥ ||
किमाविष्टा भूतैः सपदि यदि वाक्रूरफणिना क्षतापस्मारेण च्युतमतिर् अकस्मात् किमपतत् । (८०।१)
kimāviṣṭā bhūtaiḥ sapadi yadi vākrūraphaṇinā kṣatāpasmāreṇa cyutamatir akasmāt kimapatat |
इति व्यग्रैरस्यां गुरुभिर् अभितो वेणुनिनदश्रवाद् विभ्रष्टायां मुरहर विकल्पा विदधिरे ॥ (८०।२)
iti vyagrairasyāṃ gurubhir abhito veṇuninadaśravād vibhraṣṭāyāṃ murahara vikalpā vidadhire ||
नवीनेयं सम्प्रत्यकुशलपरीपाकलहरी नरीनर्ति स्मरं मम सहचरीचित्तकुहरे । (८१।१)
navīneyaṃ sampratyakuśalaparīpākalaharī narīnarti smaraṃ mama sahacarīcittakuhare |
जगन्नेत्रश्रेणी मधुरमथुरायां निवसतश् चिरादार्ता वार्त्तामपि तव यदेषा न लभते ॥ (८१।२)
jagannetraśreṇī madhuramathurāyāṃ nivasataś cirādārtā vārttāmapi tava yadeṣā na labhate ||
जनान् सिद्धादेशान्नमति भजते मान्त्रिकगणान् विधत्ते शुश्रूषाम् अधिकविनये नौषधिविदाम् । (८२।१)
janān siddhādeśānnamati bhajate māntrikagaṇān vidhatte śuśrūṣām adhikavinaye nauṣadhividām |
त्वदीक्षादीक्षायै परिचरति भक्ता गिरिसुतां मनीषा हि व्यग्रा किमपि सुखहेतुं न मनुते ॥ (८२।२)
tvadīkṣādīkṣāyai paricarati bhaktā girisutāṃ manīṣā hi vyagrā kimapi sukhahetuṃ na manute ||
पशूनां पातारं भुजगरिपुपत्त्रप्रणयिनं स्मरोद्वर्द्विक्रीडं निबिडघनसारद्युतिहरम् । (८३।१)
paśūnāṃ pātāraṃ bhujagaripupattrapraṇayinaṃ smarodvardvikrīḍaṃ nibiḍaghanasāradyutiharam |
सदाभ्यर्णे नन्दीश्वरगिरिभुवो रङ्गरसिकं भवन्तं कंसारे भजति भवदाप्त्यै मम सखी ॥ (८३।२)
sadābhyarṇe nandīśvaragiribhuvo raṅgarasikaṃ bhavantaṃ kaṃsāre bhajati bhavadāptyai mama sakhī ||
भवन्तं संतप्ता विदलिततमालाङ्कुररसैर् विलिख्य भूभङ्गीकृतमदनकोदण्डकदनम् । (८४।१)
bhavantaṃ saṃtaptā vidalitatamālāṅkurarasair vilikhya bhūbhaṅgīkṛtamadanakodaṇḍakadanam |
निधास्यन्ती कण्ठे तव निजभुजावल्लरिमसौ धरण्याम् उन्मीलज्जडिमनिबिडाङ्गी विलुठति ॥ (८४।२)
nidhāsyantī kaṇṭhe tava nijabhujāvallarimasau dharaṇyām unmīlajjaḍimanibiḍāṅgī viluṭhati ||
कदाचिन्मूढेयं निबिडभवदीयस्मृतिमदाद् अमन्दादात्मानं कलयति भवन्तं मम सखी । (८५।१)
kadācinmūḍheyaṃ nibiḍabhavadīyasmṛtimadād amandādātmānaṃ kalayati bhavantaṃ mama sakhī |
तथास्या राधाया विरहदहनाकल्पितधियो मुरारे दुःसाधा क्षणमपि न राधा विरमति ॥ (८५।२)
tathāsyā rādhāyā virahadahanākalpitadhiyo murāre duḥsādhā kṣaṇamapi na rādhā viramati ||
त्वया संतापानाम् उपरि परिमुक्तापि रभसाद् इदानीम् आपेदे तदपि तव चेष्टां प्रियसखी । (८६।१)
tvayā saṃtāpānām upari parimuktāpi rabhasād idānīm āpede tadapi tava ceṣṭāṃ priyasakhī |
यदेषा कंसारे भिदुरहृदयं त्वामवयती सतीनां मूर्धन्या भिदुरहृदयाभूद् अनुदिनम् ॥ (८६।२)
yadeṣā kaṃsāre bhidurahṛdayaṃ tvāmavayatī satīnāṃ mūrdhanyā bhidurahṛdayābhūd anudinam ||
समक्षं सर्वेषां निवससि समाधिप्रणयिनाम् इति श्रुत्वा नूनं गुरुतरसमाधिं कलयति । (८७।१)
samakṣaṃ sarveṣāṃ nivasasi samādhipraṇayinām iti śrutvā nūnaṃ gurutarasamādhiṃ kalayati |
सदा कंसाराते भजसि यमिनां नेत्रपदवीम् इति व्यक्तं सज्जीभवति यमम् आलम्बितुम् अपि ॥ (८७।२)
sadā kaṃsārāte bhajasi yamināṃ netrapadavīm iti vyaktaṃ sajjībhavati yamam ālambitum api ||
मुरारे कालिन्दीसलिलचलदिन्दीवर रुचे मुकुन्द श्रीवृन्दावनमदनवृन्दारकमणे । (८८।१)
murāre kālindīsalilacaladindīvara ruce mukunda śrīvṛndāvanamadanavṛndārakamaṇe |
व्रजानन्दिन्नन्दीश्वर दयित नन्दात्मज हरे सदेति क्रन्दन्ती परिजनशुचं कन्दलयति ॥ (८८।२)
vrajānandinnandīśvara dayita nandātmaja hare sadeti krandantī parijanaśucaṃ kandalayati ||
समन्ताद् उत्तप्तस्तव विरहदावाग्निशिखया कृतोद्वेगः पञ्चाशुगमृगयुवेधव्यतिकरैः । (८९।१)
samantād uttaptastava virahadāvāgniśikhayā kṛtodvegaḥ pañcāśugamṛgayuvedhavyatikaraiḥ |
तनूभूतं सद्यस् तनुवनम् इदं हास्यति हरे हठादद्य श्वो वा मम सहचरी प्राणहरिणः ॥ (८९।२)
tanūbhūtaṃ sadyas tanuvanam idaṃ hāsyati hare haṭhādadya śvo vā mama sahacarī prāṇahariṇaḥ ||
पयोराशिस्फीतत्विषि हिमकरोत्तंसमधुरे दधाने दृग्भङ्ग्या स्मरविजयिरूपं मम सखी । (९०।१)
payorāśisphītatviṣi himakarottaṃsamadhure dadhāne dṛgbhaṅgyā smaravijayirūpaṃ mama sakhī |
हरे दत्तस्वान्ता भवति तदिमां किं प्रभवति स्मरो हन्तुं किंतु व्यधयति भवानेव कुतुकी ॥ (९०।२)
hare dattasvāntā bhavati tadimāṃ kiṃ prabhavati smaro hantuṃ kiṃtu vyadhayati bhavāneva kutukī ||
विजानीषे भावं पशुपरमणीनां यदुपते न जानीमः कस्मात्तदपि बत मायां रचयसि । (९१।१)
vijānīṣe bhāvaṃ paśuparamaṇīnāṃ yadupate na jānīmaḥ kasmāttadapi bata māyāṃ racayasi |
समन्तादध्यात्मं यदिह पवनव्याधिरलपद् बलाद् अस्यास्तेन व्यसनकुलमेव द्विगुणितम् ॥ (९१।२)
samantādadhyātmaṃ yadiha pavanavyādhiralapad balād asyāstena vyasanakulameva dviguṇitam ||
गुरोरन्तेवासी स भजति यदूनां सचिवतां सखी कालिन्दीयं किल भवति कालस्य भगिनी । (९२।१)
gurorantevāsī sa bhajati yadūnāṃ sacivatāṃ sakhī kālindīyaṃ kila bhavati kālasya bhaginī |
भवेदन्यः को वा नरपतिपुरे मत्परिचितो दशामस्याः शंसन् यदुतिलक यस्त्वामनुनयेत् ॥ (९२।२)
bhavedanyaḥ ko vā narapatipure matparicito daśāmasyāḥ śaṃsan yadutilaka yastvāmanunayet ||
विशीर्णाङ्गीम् अन्तर्व्रणविलुठनाद् उत्कलिकया परीतां भूयस्या सततम् अपरागव्यतिकराम् । (९३।१)
viśīrṇāṅgīm antarvraṇaviluṭhanād utkalikayā parītāṃ bhūyasyā satatam aparāgavyatikarām |
परिध्वस्तामोदां विरमितसमस्तालिकुतुकां विधो पादस्पर्शादपि सुखय राधाकुमुदिनीम् ॥ (९३।२)
paridhvastāmodāṃ viramitasamastālikutukāṃ vidho pādasparśādapi sukhaya rādhākumudinīm ||
विपत्तिभ्यः प्राणान् कथमपि भवत्सङ्गम् असुखस्पृहाधीना शौरे मम सहचरी रक्षितवती । (९४।१)
vipattibhyaḥ prāṇān kathamapi bhavatsaṅgam asukhaspṛhādhīnā śaure mama sahacarī rakṣitavatī |
अतिक्रान्ते सम्प्रत्यवधिदिवसे जीवनविधौ हताशा निःशङ्कं वितरति दृशौ चूतमुकुले ॥ (९४।२)
atikrānte sampratyavadhidivase jīvanavidhau hatāśā niḥśaṅkaṃ vitarati dṛśau cūtamukule ||
प्रतीकारारम्भश्लथमतिभिर् उद्यत्परिणतेर् विमुक्ताया व्यक्तस्मरकदनभाजः परिजनैः । (९५।१)
pratīkārārambhaślathamatibhir udyatpariṇater vimuktāyā vyaktasmarakadanabhājaḥ parijanaiḥ |
अमुञ्चन्ती सङ्गं कुवलयदृशः केवलमसौ बलादद्य प्राणानवति भवदाशा सहचरी ॥ (९५।२)
amuñcantī saṅgaṃ kuvalayadṛśaḥ kevalamasau balādadya prāṇānavati bhavadāśā sahacarī ||
अये रासक्रीडारसिक मम सख्यां नवनवा पुरा बद्धा येन प्रणयलहरी हन्त गहना । (९६।१)
aye rāsakrīḍārasika mama sakhyāṃ navanavā purā baddhā yena praṇayalaharī hanta gahanā |
स चेन्मुक्तापेक्षस्त्वमसि धिग् इमां तूलशकलं यदेतस्या नासानिहितमिदमद्यापि चलति ॥ (९६।२)
sa cenmuktāpekṣastvamasi dhig imāṃ tūlaśakalaṃ yadetasyā nāsānihitamidamadyāpi calati ||
मुकुन्द भ्रान्ताक्षी किमपि यद् असंकल्पितशतं विधत्ते तद्वक्तुं जगति मनुजः कः प्रभवति । (९७।१)
mukunda bhrāntākṣī kimapi yad asaṃkalpitaśataṃ vidhatte tadvaktuṃ jagati manujaḥ kaḥ prabhavati |
कदाचित्कल्याणी विलपति यदुत्कण्ठितमतिस् तदाख्यामि स्वामिन् गमय मकरोत्तंशसविधम् ॥ (९७।२)
kadācitkalyāṇī vilapati yadutkaṇṭhitamatis tadākhyāmi svāmin gamaya makarottaṃśasavidham ||
अभूत् कोपिप्रेमा मयि मुररिपोर्यः सखि पुरा पराद्धर्मापेक्षामपि तदवलम्बाद् अलघयम् । (९८।१)
abhūt kopipremā mayi murariporyaḥ sakhi purā parāddharmāpekṣāmapi tadavalambād alaghayam |
Data courtesy of The Digital Corpus of Sanskrit.