Chapter 1
Select a line for its word-by-word analysis.
वंशे जातः सवितुर् अनघे मानयन् मानुषत्वं देवः श्रीमाञ् जनकतनयान्वेषणे जागरूकः । (१।१)
vaṃśe jātaḥ savitur anaghe mānayan mānuṣatvaṃ devaḥ śrīmāñ janakatanayānveṣaṇe jāgarūkaḥ |
प्रत्यायाते पवनतनये निश्चितार्थः स कामी कल्पाकारां कथमपि निशाम् आ विभातं विषेहे ॥ (१।२)
pratyāyāte pavanatanaye niścitārthaḥ sa kāmī kalpākārāṃ kathamapi niśām ā vibhātaṃ viṣehe ||
काल्ये सेनां कपिकुलपतेस् तूर्णम् उद्योजयिष्यन् दूरीभावाज् जनकदुहितुर् दूयमानान्तरात्मा । (२।१)
kālye senāṃ kapikulapates tūrṇam udyojayiṣyan dūrībhāvāj janakaduhitur dūyamānāntarātmā |
क्रीडाखेलं कमलसरसि क्वापि कालोपयातं राकाचन्द्रद्युतिसहचरं राजहंसं ददर्श ॥ (२।२)
krīḍākhelaṃ kamalasarasi kvāpi kālopayātaṃ rākācandradyutisahacaraṃ rājahaṃsaṃ dadarśa ||
तस्मिन् सीतागतिम् अनुगते तद्दुकूलाङ्कमूर्तौ तन्मञ्जीरप्रतिमनिनदे न्यस्तनिष्पन्ददृष्टिः । (३।१)
tasmin sītāgatim anugate taddukūlāṅkamūrtau tanmañjīrapratimaninade nyastaniṣpandadṛṣṭiḥ |
वीरश् चेतोविलयम् अगमत् तन्मयात्मा मुहूर्तं शङ्के तीव्रं भवति समये शासनं मीनकेतोः ॥ (३।२)
vīraś cetovilayam agamat tanmayātmā muhūrtaṃ śaṅke tīvraṃ bhavati samaye śāsanaṃ mīnaketoḥ ||
लब्धाश्वासः कथमपि तदा लक्ष्मणस्याग्रजन्मा संदेशेन प्रणयमहता मैथिलीं जीवयिष्यन् । (४।१)
labdhāśvāsaḥ kathamapi tadā lakṣmaṇasyāgrajanmā saṃdeśena praṇayamahatā maithilīṃ jīvayiṣyan |
चक्रे तस्मै सरसिजदलैः सोपचारां सपर्यां कान्ताश्लेषाद् अधिकसुभगः कामिनां दूतलाभः ॥ (४।२)
cakre tasmai sarasijadalaiḥ sopacārāṃ saparyāṃ kāntāśleṣād adhikasubhagaḥ kāmināṃ dūtalābhaḥ ||
कृत्वा तस्मिन् बहुमतिम् असौ भूयसीम् आञ्जनेयाद् गाढोन्मादः प्रणयपदवीं प्राप वार्तानभिज्ञे । (५।१)
kṛtvā tasmin bahumatim asau bhūyasīm āñjaneyād gāḍhonmādaḥ praṇayapadavīṃ prāpa vārtānabhijñe |
विश्लेषेण क्षुभितमनसां मेघशैलद्रुमादौ याच्ञादैन्यं भवति किमुत क्वापि संवेदनार्हे ॥ (५।२)
viśleṣeṇa kṣubhitamanasāṃ meghaśailadrumādau yācñādainyaṃ bhavati kimuta kvāpi saṃvedanārhe ||
वेदोदन्वद्विभजनविदो वंशजं विश्वमूर्तेर् आहुः सिद्धाः कमलवसतेर् औपवाह्यं भवन्तम् । (६।१)
vedodanvadvibhajanavido vaṃśajaṃ viśvamūrter āhuḥ siddhāḥ kamalavasater aupavāhyaṃ bhavantam |
लब्धं येन प्रगुणगतिना तत्प्रियायाः सकाशात् तत्सावर्ण्यं श्रवणरसनास्वादयोग्या सुधा च ॥ (६।२)
labdhaṃ yena praguṇagatinā tatpriyāyāḥ sakāśāt tatsāvarṇyaṃ śravaṇarasanāsvādayogyā sudhā ca ||
मध्ये केचित् वयम् इह सखे केवलं मानुषाणां व्यक्तोत्कर्षो महति भुवने व्योमगानां पतिस् त्वम् । (७।१)
madhye kecit vayam iha sakhe kevalaṃ mānuṣāṇāṃ vyaktotkarṣo mahati bhuvane vyomagānāṃ patis tvam |
स्थाने दूत्यं तद् अपि भवतः संश्रितत्राणहेतोः सर्वस्रष्टा विधिर् अपि यतः सारथित्वेन तस्थौ ॥ (७।२)
sthāne dūtyaṃ tad api bhavataḥ saṃśritatrāṇahetoḥ sarvasraṣṭā vidhir api yataḥ sārathitvena tasthau ||
इच्छामात्राज् जगद् अपरथा संविधातुं क्षमाणाम् इक्ष्वाकूणां प्रकृतिमहताम् ईदृशीं प्रेक्ष्य वेलाम् । (८।१)
icchāmātrāj jagad aparathā saṃvidhātuṃ kṣamāṇām ikṣvākūṇāṃ prakṛtimahatām īdṛśīṃ prekṣya velām |
लक्ष्यालक्ष्ये जलधिपयसा लब्धसंस्थां त्रिकूटे लङ्कां गन्तुं तव समुचितं राक्षसीं राजधानीम् ॥ (८।२)
lakṣyālakṣye jaladhipayasā labdhasaṃsthāṃ trikūṭe laṅkāṃ gantuṃ tava samucitaṃ rākṣasīṃ rājadhānīm ||
स्थानैर् दिव्यैर् उपचितगुणां चन्दनारण्यरम्यां मुक्तासूतिं मलयमरुतां मातरं दक्षिणाशाम् । (९।१)
sthānair divyair upacitaguṇāṃ candanāraṇyaramyāṃ muktāsūtiṃ malayamarutāṃ mātaraṃ dakṣiṇāśām |
अस्मत्प्रीत्यै जनकतनयाजीवितार्थं च गच्छन्न् एकं रक्षःपदम् इति सखे दोषलेशं सहेथाः ॥ (९।२)
asmatprītyai janakatanayājīvitārthaṃ ca gacchann ekaṃ rakṣaḥpadam iti sakhe doṣaleśaṃ sahethāḥ ||
वाचालानाम् इव जडधियां सत्कवौ दूरयाते कैलासाय त्वयि गतवति क्षीबताम् आश्रितानाम् । (१०।१)
vācālānām iva jaḍadhiyāṃ satkavau dūrayāte kailāsāya tvayi gatavati kṣībatām āśritānām |
संमोदस् ते पथि परिणमेच् चन्द्रकैर् उज्झितानां मेघापाये विपिनशिखिनां वीक्ष्य वाचंयमत्वम् ॥ (१०।२)
saṃmodas te pathi pariṇamec candrakair ujjhitānāṃ meghāpāye vipinaśikhināṃ vīkṣya vācaṃyamatvam ||
आरक्तानां नवमधु शनैर् आपिबन् पद्मिनीनां कालोन्निद्रे कुवलयवने घूर्णमानः सलीलम् । (११।१)
āraktānāṃ navamadhu śanair āpiban padminīnāṃ kālonnidre kuvalayavane ghūrṇamānaḥ salīlam |
स्विन्नो दानैर् विपिनकरिणां सौम्य सेविष्यते त्वाम् आमोदानाम् अहमहमिकाम् आदिशन् गन्धवाहः ॥ (११।२)
svinno dānair vipinakariṇāṃ saumya seviṣyate tvām āmodānām ahamahamikām ādiśan gandhavāhaḥ ||
पर्याप्तं ते पवनचलितैर् अङ्गरागं परागैः स्थाने कुर्युः समसमुदयाद् बन्धवो बन्धुजीवाः । (१२।१)
paryāptaṃ te pavanacalitair aṅgarāgaṃ parāgaiḥ sthāne kuryuḥ samasamudayād bandhavo bandhujīvāḥ |
येनान्विष्यस्य् अचलतनयापादलाक्षानुषक्तं चूडाचन्द्रं पुरविजयिनः स्वर्णदीफेनपूर्णम् ॥ (१२।२)
yenānviṣyasy acalatanayāpādalākṣānuṣaktaṃ cūḍācandraṃ puravijayinaḥ svarṇadīphenapūrṇam ||
सूक्ष्माकारैर् दिनकरकरैः कल्पितान्तःशलाकाः शारोपान्ताः शतमखधनुःशेषचित्रांशुकेन । (१३।१)
sūkṣmākārair dinakarakaraiḥ kalpitāntaḥśalākāḥ śāropāntāḥ śatamakhadhanuḥśeṣacitrāṃśukena |
ऊढाः पश्चाद् उचितगतिना वायुना राजहंसछत्रायेरन् नभसि भवतः शारदा वारिवाहाः ॥ (१३।२)
ūḍhāḥ paścād ucitagatinā vāyunā rājahaṃsachatrāyeran nabhasi bhavataḥ śāradā vārivāhāḥ ||
द्रक्ष्यस्य् एवं प्रियसख सुखं लङ्घिताध्वा सखीं ते सीतां क्षेत्रे जनकनृपतेर् उत्थितां सीरकृष्टे । (१४।१)
drakṣyasy evaṃ priyasakha sukhaṃ laṅghitādhvā sakhīṃ te sītāṃ kṣetre janakanṛpater utthitāṃ sīrakṛṣṭe |
गोपायन्ती तनुम् अपि निजां या कथंचिन् मदर्थं भूमौ लोके वहति महतीम् एकपत्नीसमाख्यां ॥ (१४।२)
gopāyantī tanum api nijāṃ yā kathaṃcin madarthaṃ bhūmau loke vahati mahatīm ekapatnīsamākhyāṃ ||
प्रक्षीणां त्वद्विरहसमये जातहर्षाम् इदानीं प्रत्यायास्यन्न् अनुनय शनैः पद्मिनीं स्वादुवाचा । (१५।१)
prakṣīṇāṃ tvadvirahasamaye jātaharṣām idānīṃ pratyāyāsyann anunaya śanaiḥ padminīṃ svāduvācā |
सा ते तन्त्रीस्वनसुभगया स्याद् इतीहाभ्यनुज्ञां मन्ये कुर्यान् मधुकरगिरा मैथिलीसौहृदेन ॥ (१५।२)
sā te tantrīsvanasubhagayā syād itīhābhyanujñāṃ manye kuryān madhukaragirā maithilīsauhṛdena ||
सार्धं कान्तैः शबरसुदृशाम् अद्रिकुञ्जेषु रागाद् आसीनानां क्षणम् असमये दृश्यचन्द्रोदयश्रीः । (१६।१)
sārdhaṃ kāntaiḥ śabarasudṛśām adrikuñjeṣu rāgād āsīnānāṃ kṣaṇam asamaye dṛśyacandrodayaśrīḥ |
उड्डीयेथाः सरसिजवनाद् दक्षिणाशानुसारी पश्यन् दूरात् प्रबलगरुतां पक्षिणां दत्तवर्त्मा ॥ (१६।२)
uḍḍīyethāḥ sarasijavanād dakṣiṇāśānusārī paśyan dūrāt prabalagarutāṃ pakṣiṇāṃ dattavartmā ||
अङ्गीकुर्वन्न् अमृतरुचिराम् उत्पतिष्णोः सलीलं छायाम् अन्तस् तव मणिमयो माल्यवान् एष शैलः । (१७।१)
aṅgīkurvann amṛtarucirām utpatiṣṇoḥ salīlaṃ chāyām antas tava maṇimayo mālyavān eṣa śailaḥ |
शोभां वक्ष्यत्य् अधिकललितां शोभमानाम् अतीन्दोर् देवस्यादेर् उपजनयतो मानसाद् इन्दुबिम्बम् ॥ (१७।२)
śobhāṃ vakṣyaty adhikalalitāṃ śobhamānām atīndor devasyāder upajanayato mānasād indubimbam ||
मार्गौ सम्यङ् मम हनुमता वर्णितौ द्वौ तयोस् ते सह्यासन्नो ऽप्य् अनघसुभगः पश्चिमो नित्यवर्षः । (१८।१)
mārgau samyaṅ mama hanumatā varṇitau dvau tayos te sahyāsanno 'py anaghasubhagaḥ paścimo nityavarṣaḥ |
प्राचीनेषु प्रतिजनपदं संहताव् अद्भुतानां मग्ना दृष्टिः कथम् अपि सखे मत्कृते ते निवार्या ॥ (१८।२)
prācīneṣu pratijanapadaṃ saṃhatāv adbhutānāṃ magnā dṛṣṭiḥ katham api sakhe matkṛte te nivāryā ||
श्रुत्वा शब्दं श्रवणमधुरं तावकं पामरीणां प्रत्यासन्नात् सपदि भवनात् सादरं निर्गतानाम् । (१९।१)
śrutvā śabdaṃ śravaṇamadhuraṃ tāvakaṃ pāmarīṇāṃ pratyāsannāt sapadi bhavanāt sādaraṃ nirgatānām |
अभ्रूभङ्गे ऽप्य् अधिकसुभगैर् निश्चिताङ्गः कटाक्षैर् देशान् एतान् वनगिरिनदीसंविभक्तान् व्यतीयाः ॥ (१९।२)
abhrūbhaṅge 'py adhikasubhagair niścitāṅgaḥ kaṭākṣair deśān etān vanagirinadīsaṃvibhaktān vyatīyāḥ ||
इक्षुच्छाये किसलयमयं तल्पम् आतस्थुषीणां संलापैस् तैर् मुदितमनसां शालिसंरक्षिकाणाम् । (२०।१)
ikṣucchāye kisalayamayaṃ talpam ātasthuṣīṇāṃ saṃlāpais tair muditamanasāṃ śālisaṃrakṣikāṇām |
कर्णाटान्ध्रव्यतिकरवशात् कर्बुरे गीतिभेदे मुह्यन्तीनां मदनकलुषं मौग्ध्यम् आस्वादयेथाः ॥ (२०।२)
karṇāṭāndhravyatikaravaśāt karbure gītibhede muhyantīnāṃ madanakaluṣaṃ maugdhyam āsvādayethāḥ ||
Data courtesy of The Digital Corpus of Sanskrit.