जैमिनिगृह्यसूत्रJaiminigṛhyasūtra
JaimGṛS, 1
Select a line for its word-by-word analysis.
अथातो ऽग्निं प्रणेष्यन् प्रागुदक् प्रवणम् अभ्युक्ष्य स्थण्डिलं लक्षणं कुर्यान्मध्ये प्राचीं रेखाम् उल्लिख्योदीचीं च संहितां पश्चात् तिस्रो मध्ये प्राच्यो ऽभ्युक्ष्याग्निं प्रतिष्ठापयेद् भूर् भुवः स्वर् इति लक्षणावृद् एषा सर्वत्राथातः पाकयज्ञान् व्याख्यास्यामो हुतो ऽहुतः प्रहुतः प्राशित इति तेषाम् एकाग्नौ होमो नित्ये यज्ञोपवीतोदकाचमने दर्शपूर्णमासतन्त्राः स्वतन्त्रा वा दक्षिणतो ऽग्नेः पूर्णपात्रम् उपनिदधाति स्रुवं चापां पूर्णम् उत्तरतो ऽग्नेर् इध्माबर्हिर् देवस्य त्वा सवितुः प्रसवे ऽश्विनोर् बाहुभ्यां पूष्णो हस्ताभ्यां प्रोक्षामीति प्रोक्षितम् उपकॢप्तं भवति सकृद् यजुषा द्विस्तूष्णीं खादिरः पालाशो वेध्मस्तदलाभे विभीतकतिल्वकबाधकनिम्बराजवृक्षशल्मल्यरलुदधित्थकोविदारश्लेष्मातकवर्जं सर्ववनस्पतीनाम् इध्मः कुशालाभे शूकतृणशरशीर्यबल्बजमुतवनलशुण्ठवर्जं सर्वतृणानि शुक्लाः सुमनसस्तासाम् अलाभे जपारूपकाकुत्थाभण्डीकुरण्डकवर्जं गन्धवत्यो वा सर्ववर्णाश्चतस्र आज्यप्रकृतयो भवन्त्यूधन्यं वा वाह्यं वा दधि वा पयो वा पश्चाद् अग्नेर् आचमनं त्रिर् आचामेद् द्विः परिमृजेत् सकृद् उपस्पृशेत् पादावभ्युक्ष्य शिरश्च शीर्षण्यान् प्राणान् उपस्पृशेद् अप उपस्पृश्य पश्चाद् अग्नेर् उपसमाहितस्योपविश्य दक्षिणेन पाणिना भूमिम् आरभ्य जपतीदं भूमेर् भजामह इदं भद्रं सुमङ्गलं परा सपत्नान् बाधस्वान्येषां विन्द ते धनम् इति वस्वन्तं रात्रिश्चेद् इमंस्तोम्येन तृचेनाग्निं परिसमूहेद् आद्यया वा त्रिः प्रस्तरम् उपसंगृह्य प्रतिदिशं परिस्तृणाति दक्षिणपुरस्ताद् उपक्रम्याग्रैर् मूलानि छादयन् पश्चाद् वोपस्तीर्योलपराजिभ्याम् उपहरेद् दक्षिणोत्तरः सन्धिः ॥ (१।१)
athāto 'gniṃ praṇeṣyan prāgudak pravaṇam abhyukṣya sthaṇḍilaṃ lakṣaṇaṃ kuryānmadhye prācīṃ rekhām ullikhyodīcīṃ ca saṃhitāṃ paścāt tisro madhye prācyo 'bhyukṣyāgniṃ pratiṣṭhāpayed bhūr bhuvaḥ svar iti lakṣaṇāvṛd eṣā sarvatrāthātaḥ pākayajñān vyākhyāsyāmo huto 'hutaḥ prahutaḥ prāśita iti teṣām ekāgnau homo nitye yajñopavītodakācamane darśapūrṇamāsatantrāḥ svatantrā vā dakṣiṇato 'gneḥ pūrṇapātram upanidadhāti sruvaṃ cāpāṃ pūrṇam uttarato 'gner idhmābarhir devasya tvā savituḥ prasave 'śvinor bāhubhyāṃ pūṣṇo hastābhyāṃ prokṣāmīti prokṣitam upakḷptaṃ bhavati sakṛd yajuṣā dvistūṣṇīṃ khādiraḥ pālāśo vedhmastadalābhe vibhītakatilvakabādhakanimbarājavṛkṣaśalmalyaraludadhitthakovidāraśleṣmātakavarjaṃ sarvavanaspatīnām idhmaḥ kuśālābhe śūkatṛṇaśaraśīryabalbajamutavanalaśuṇṭhavarjaṃ sarvatṛṇāni śuklāḥ sumanasastāsām alābhe japārūpakākutthābhaṇḍīkuraṇḍakavarjaṃ gandhavatyo vā sarvavarṇāścatasra ājyaprakṛtayo bhavantyūdhanyaṃ vā vāhyaṃ vā dadhi vā payo vā paścād agner ācamanaṃ trir ācāmed dviḥ parimṛjet sakṛd upaspṛśet pādāvabhyukṣya śiraśca śīrṣaṇyān prāṇān upaspṛśed apa upaspṛśya paścād agner upasamāhitasyopaviśya dakṣiṇena pāṇinā bhūmim ārabhya japatīdaṃ bhūmer bhajāmaha idaṃ bhadraṃ sumaṅgalaṃ parā sapatnān bādhasvānyeṣāṃ vinda te dhanam iti vasvantaṃ rātriśced imaṃstomyena tṛcenāgniṃ parisamūhed ādyayā vā triḥ prastaram upasaṃgṛhya pratidiśaṃ paristṛṇāti dakṣiṇapurastād upakramyāgrair mūlāni chādayan paścād vopastīryolaparājibhyām upahared dakṣiṇottaraḥ sandhiḥ ||
प्रस्तरात् पवित्रे गृह्णाति प्रादेशमात्रे समे अप्रशीर्णाग्रे अनन्तर्गर्भे अङ्गुष्ठेनोपकनिष्ठिकया च धारयन्न् अनखेन छिनत्ति पवित्रे स्थो वैष्णव्याविति त्रिर् ऊर्ध्वम् अद्भिर् अनुमार्जयेद् विष्णोर् मनसा पूते स्थ इति सकृद् यजुषा द्विस्तूष्णीं पात्रस्योपरिष्टात् पवित्रे धारयन्न् आज्यम् आसिच्योत्तरेणाग्निम् अङ्गारान्निरूह्य तेष्वधिश्रित्यावद्योत्य दर्भतरुणाभ्यां प्रत्यस्य त्रिः पर्यग्नि कृत्वोदगुद्वास्य प्रत्यूह्याङ्गारान् उदगग्राभ्यां पवित्राभ्यां त्रिर् उत्पुनात्याज्यं च हविश्च प्रणीताश्च स्रुवं च देवस्त्वा सवितोत्पुनात्वच्छिद्रेण पवित्रेण वसोः सूर्यस्य रश्मिभिर् इति देवो व इति प्रणीताः पुनराहारम् आज्यस्य सकृद् यजुषा द्विस्तूष्णीम् उत्तरतो ऽग्नेः प्रणीताः प्रणीय दर्भैः प्रच्छाद्य दक्षिणतो ऽग्नेः प्रस्तरं निधाय प्रस्तरस्योपरिष्टात् पवित्रे निधाय विरूपाक्षं जपत्य् ॐ तपश्च तेजश्च सत्यं चात्मा च धृतिश्च धर्मश्च सत्त्वं च त्यागश्च ब्रह्मा च ब्रह्म च तानि प्रपद्ये तानि माम् अवन्तु भूर् भुवः स्वर् ॐ महान्तम् आत्मानम् अध्यारोहामि विरूपाक्षो ऽसि दन्ताज्जिस्तस्य ते शय्या पर्णे गृहा अन्तरिक्षे ते विमितं हिरण्मयं तद् देवानां हृदयान्ययस्मये कुम्भे अन्तः संनिहितानि तानि बलभूश्च बलधा च रक्ष णो मा प्रमदः सत्यं ते द्वादश पुत्रास्ते त्वा संवत्सरे संवत्सरे कामप्रेण यज्ञेन याजयित्वा पुनर् ब्रह्मचर्यम् उपयन्ति त्वं देवानां ब्राह्मणो ऽस्यहं मनुष्याणां ब्राह्मणो वै ब्राह्मणम् उपधावति तं त्वोपधावामि जपन्तं मा मा प्रतिजाप्सीर् जुह्वन्तं मा मा प्रतिहौषीः कुर्वन्तं मा मा प्रतिकार्षीस्त्वां प्रपद्ये त्वया प्रसूत इदं कर्म करिष्यामि तन्मे समृध्यतां विरूपाक्षाय दन्ताज्जये ब्रह्मणः पुत्राय ज्येष्ठाय श्रेष्ठायामोघाय कर्माधिपतये नम इति ॥ (२।१)
prastarāt pavitre gṛhṇāti prādeśamātre same apraśīrṇāgre anantargarbhe aṅguṣṭhenopakaniṣṭhikayā ca dhārayann anakhena chinatti pavitre stho vaiṣṇavyāviti trir ūrdhvam adbhir anumārjayed viṣṇor manasā pūte stha iti sakṛd yajuṣā dvistūṣṇīṃ pātrasyopariṣṭāt pavitre dhārayann ājyam āsicyottareṇāgnim aṅgārānnirūhya teṣvadhiśrityāvadyotya darbhataruṇābhyāṃ pratyasya triḥ paryagni kṛtvodagudvāsya pratyūhyāṅgārān udagagrābhyāṃ pavitrābhyāṃ trir utpunātyājyaṃ ca haviśca praṇītāśca sruvaṃ ca devastvā savitotpunātvacchidreṇa pavitreṇa vasoḥ sūryasya raśmibhir iti devo va iti praṇītāḥ punarāhāram ājyasya sakṛd yajuṣā dvistūṣṇīm uttarato 'gneḥ praṇītāḥ praṇīya darbhaiḥ pracchādya dakṣiṇato 'gneḥ prastaraṃ nidhāya prastarasyopariṣṭāt pavitre nidhāya virūpākṣaṃ japaty oṃ tapaśca tejaśca satyaṃ cātmā ca dhṛtiśca dharmaśca sattvaṃ ca tyāgaśca brahmā ca brahma ca tāni prapadye tāni mām avantu bhūr bhuvaḥ svar oṃ mahāntam ātmānam adhyārohāmi virūpākṣo 'si dantājjistasya te śayyā parṇe gṛhā antarikṣe te vimitaṃ hiraṇmayaṃ tad devānāṃ hṛdayānyayasmaye kumbhe antaḥ saṃnihitāni tāni balabhūśca baladhā ca rakṣa ṇo mā pramadaḥ satyaṃ te dvādaśa putrāste tvā saṃvatsare saṃvatsare kāmapreṇa yajñena yājayitvā punar brahmacaryam upayanti tvaṃ devānāṃ brāhmaṇo 'syahaṃ manuṣyāṇāṃ brāhmaṇo vai brāhmaṇam upadhāvati taṃ tvopadhāvāmi japantaṃ mā mā pratijāpsīr juhvantaṃ mā mā pratihauṣīḥ kurvantaṃ mā mā pratikārṣīstvāṃ prapadye tvayā prasūta idaṃ karma kariṣyāmi tanme samṛdhyatāṃ virūpākṣāya dantājjaye brahmaṇaḥ putrāya jyeṣṭhāya śreṣṭhāyāmoghāya karmādhipataye nama iti ||
स्रुवं प्रणीतासु प्रणीय निष्टप्य दर्भैः संमृज्य सम्मार्गान् अभ्युक्ष्याग्नावाधाय दक्षिणं जान्वाच्यामेध्यं चेत् किंचिद् आज्ये ऽवपद्येत घुणस्त्र्यम्बुका मक्षिका पिपीलिकेत्य् आ पञ्चभ्य उद्धृत्याभ्युक्ष्योत्पूय जुहुयात् परिधीन् परिदधाति मध्यमं स्थवीयसं पश्चाद् दीर्घं मध्यमं दक्षिणतः कनीयसम् उत्तरतः संस्पृष्टान् दक्षिणतो ऽग्नेर् अपां कोशं निनयत्यदिते ऽनुमन्यस्वेत्यनुमते ऽनुमन्यस्वेति पश्चात् सरस्वते ऽनुमन्यस्वेत्युत्तरतो देव सवितः प्रसुवेति त्रिः प्रदक्षिणम् अग्निं परिषिञ्चद् देव सवितः प्रसुव यज्ञं प्रसुव यज्ञपतिं भगाय दिव्यो गन्धर्वः केतपूः केतं नः पुनातु वाचस्पतिर् वाचं नः स्वदत्विति सकृद् यजुषा द्विस्तूष्णीम् अथेध्मम् आदाय स्रुवेणाज्यं गृहीत्वाभिघार्याग्नावभ्यादधात्ययं त इध्म आत्मा जातवेदस्तेन वर्धस्व चेध्यस्व चेन्द्धि वर्धय चास्मान् प्रजया पशुभिर् ब्रह्मवर्चसेनान्नाद्येन समेधय स्वाहेति मनसाघारौ जुहोति संततम् अक्ष्णया प्रजापतये स्वाहेत्युत्तरं परिधिसन्धिम् अन्ववहृत्य स्रुवम् इन्द्राय स्वाहेति दक्षिणं परिधिसन्धिम् अन्ववहृत्याघारौ हुत्वाज्यभागौ जुहोत्यग्नये स्वाहेत्युत्तरतः सोमाय स्वाहेति दक्षिणतस्तावन्तरेणाहुतिलोको भूः स्वाहा भुवः स्वाहा स्वः स्वाहा भूर् भुवः स्वः स्वाहेत्यग्नये ऽग्नीषोमाभ्याम् इति पौर्णमास्याम् अग्नय इन्द्राग्निभ्याम् इत्यमावास्यायाम् उत्तरपूर्वाम् आहुतिं जुहोत्यनभिजुह्वद् आहुत्याहुतिं प्रत्यक् सौविष्टकृतस्थानान्नित्यो ऽग्निः पुरस्तात् स्विष्टकृद् अन्ते ऽन्यत्र वपाहोमाज्यहोमाभ्यां न स्विष्टकृतं प्रत्यभिघारयति स्रुवे सकृद् आज्यम् उपस्तृणाति द्विर् हविषो ऽवद्यति सकृद् आज्येनाभिघार्य प्रत्यभिघारयत्यङ्गुष्ठेनाङ्गुलिभ्यां च मांससंहिताभ्यां द्विर् हविषो ऽवद्यति द्विर् आज्येनाभिघार्य प्रत्यभिघारयति जामदग्न्यानां तद्धि पञ्चावत्तं भवत्यङ्गुल्या तृणकूर्चेन वा एषा होमावृत् सर्वत्र ॥ (३।१)
sruvaṃ praṇītāsu praṇīya niṣṭapya darbhaiḥ saṃmṛjya sammārgān abhyukṣyāgnāvādhāya dakṣiṇaṃ jānvācyāmedhyaṃ cet kiṃcid ājye 'vapadyeta ghuṇastryambukā makṣikā pipīlikety ā pañcabhya uddhṛtyābhyukṣyotpūya juhuyāt paridhīn paridadhāti madhyamaṃ sthavīyasaṃ paścād dīrghaṃ madhyamaṃ dakṣiṇataḥ kanīyasam uttarataḥ saṃspṛṣṭān dakṣiṇato 'gner apāṃ kośaṃ ninayatyadite 'numanyasvetyanumate 'numanyasveti paścāt sarasvate 'numanyasvetyuttarato deva savitaḥ prasuveti triḥ pradakṣiṇam agniṃ pariṣiñcad deva savitaḥ prasuva yajñaṃ prasuva yajñapatiṃ bhagāya divyo gandharvaḥ ketapūḥ ketaṃ naḥ punātu vācaspatir vācaṃ naḥ svadatviti sakṛd yajuṣā dvistūṣṇīm athedhmam ādāya sruveṇājyaṃ gṛhītvābhighāryāgnāvabhyādadhātyayaṃ ta idhma ātmā jātavedastena vardhasva cedhyasva cenddhi vardhaya cāsmān prajayā paśubhir brahmavarcasenānnādyena samedhaya svāheti manasāghārau juhoti saṃtatam akṣṇayā prajāpataye svāhetyuttaraṃ paridhisandhim anvavahṛtya sruvam indrāya svāheti dakṣiṇaṃ paridhisandhim anvavahṛtyāghārau hutvājyabhāgau juhotyagnaye svāhetyuttarataḥ somāya svāheti dakṣiṇatastāvantareṇāhutiloko bhūḥ svāhā bhuvaḥ svāhā svaḥ svāhā bhūr bhuvaḥ svaḥ svāhetyagnaye 'gnīṣomābhyām iti paurṇamāsyām agnaya indrāgnibhyām ityamāvāsyāyām uttarapūrvām āhutiṃ juhotyanabhijuhvad āhutyāhutiṃ pratyak sauviṣṭakṛtasthānānnityo 'gniḥ purastāt sviṣṭakṛd ante 'nyatra vapāhomājyahomābhyāṃ na sviṣṭakṛtaṃ pratyabhighārayati sruve sakṛd ājyam upastṛṇāti dvir haviṣo 'vadyati sakṛd ājyenābhighārya pratyabhighārayatyaṅguṣṭhenāṅgulibhyāṃ ca māṃsasaṃhitābhyāṃ dvir haviṣo 'vadyati dvir ājyenābhighārya pratyabhighārayati jāmadagnyānāṃ taddhi pañcāvattaṃ bhavatyaṅgulyā tṛṇakūrcena vā eṣā homāvṛt sarvatra ||
सपवित्रं प्रस्तरम् आदत्ते तस्याग्राणि स्रुवे ऽनक्ति दिव्यङ्क्ष्वेति मध्यम् आज्ये ऽन्तरिक्षे ऽङ्क्ष्वेति मूलानि हविषि पृथिव्याम् अङ्क्ष्वेति प्रस्तरात् तृणं निरस्यत्यायुषे त्वेति प्रस्तरम् अग्नावनुप्रहरत्यग्नये ऽनुमतये स्वाहेति पश्चात् तृणम् अनुप्रहरति द्विषन्तं मे ऽभिधेहि तं चैव प्रदह स्वाहेति घृतेनाक्ताः समिध आदधाति समृद्ध्यै स्वाहेति भूमिम् आरभ्य शीर्षण्यान् प्राणान् उपस्पृशेद् अप उपस्पृश्य द्वादश प्रायश्चित्ताहुतीर् जुहोत्याकूत्यै स्वाहा । (४।१)
sapavitraṃ prastaram ādatte tasyāgrāṇi sruve 'nakti divyaṅkṣveti madhyam ājye 'ntarikṣe 'ṅkṣveti mūlāni haviṣi pṛthivyām aṅkṣveti prastarāt tṛṇaṃ nirasyatyāyuṣe tveti prastaram agnāvanupraharatyagnaye 'numataye svāheti paścāt tṛṇam anupraharati dviṣantaṃ me 'bhidhehi taṃ caiva pradaha svāheti ghṛtenāktāḥ samidha ādadhāti samṛddhyai svāheti bhūmim ārabhya śīrṣaṇyān prāṇān upaspṛśed apa upaspṛśya dvādaśa prāyaścittāhutīr juhotyākūtyai svāhā |
ऋचा स्तोमं समर्धय गायत्रेण रथंतरं बृहद् गायत्रवर्तनि स्वाहा । (४।४)
ṛcā stomaṃ samardhaya gāyatreṇa rathaṃtaraṃ bṛhad gāyatravartani svāhā |
चित्रं देवानाम् उदगाद् अनीकं चक्षुर् मित्रस्य वरुणस्याग्नेः । (४।७)
citraṃ devānām udagād anīkaṃ cakṣur mitrasya varuṇasyāgneḥ |
आप्रा द्यावापृथिवी अन्तरिक्षं सूर्य आत्मा जगतस्तस्थुषश्च स्वाहा । (४।८)
āprā dyāvāpṛthivī antarikṣaṃ sūrya ātmā jagatastasthuṣaśca svāhā |
उद् वयं तमसस् परि स्वः पश्यन्तो ज्योतिर् उत्तरम् । (४।९)
ud vayaṃ tamasas pari svaḥ paśyanto jyotir uttaram |
देवं देवत्रा सूर्यम् अगन्म ज्योतिर् उत्तमं स्वाहा । (४।१०)
devaṃ devatrā sūryam aganma jyotir uttamaṃ svāhā |
प्रजापते न त्वद् एतान्यन्यो विश्वा जातानि परि ता बभूव । (४।११)
prajāpate na tvad etānyanyo viśvā jātāni pari tā babhūva |
यत्कामास्ते जुहुमस्तन्नो ऽस्तु वयं स्याम पतयो रयीणां स्वाहा । (४।१२)
yatkāmāste juhumastanno 'stu vayaṃ syāma patayo rayīṇāṃ svāhā |
भूर् भुवः स्वः स्वाहेत्यथास्तीर्णान् दर्भान् आनीय प्रणीतानां च स्रुवस्य चोपरिष्टात् कृत्वापस्रावयञ् जपति सद् असि सन्मे भूयाः सर्वम् असि सर्वं मे भूयाः पूर्णम् असि पूर्णं मे भूया अक्षितम् असि मा मे क्षेष्ठा इति प्रतिदिशम् अप उत्सिञ्चति प्राच्यां दिशि देवा ऋत्विजो मार्जयन्ताम् इति प्राचीनावीती दक्षिणस्यां दिशि मासाः पितरो मार्जयन्ताम् इति यज्ञोपवीती भूत्वाप उपस्पृश्य प्रतीच्यां दिशि गृहाः पशवो मार्जयन्ताम् इत्युदीच्यां दिश्याप ओषधयो वनस्पतयो मार्जयन्ताम् इत्यूर्ध्वायां दिशि यज्ञः संवत्सरो यज्ञपतिर् मार्जयन्ताम् इति समुद्रं वः प्रहिणोमीत्य् अपो निनीय समुद्रं वः प्रहिणोम्यक्षिताः स्वां योनिम् अपि गच्छत । (४।१६)
bhūr bhuvaḥ svaḥ svāhetyathāstīrṇān darbhān ānīya praṇītānāṃ ca sruvasya copariṣṭāt kṛtvāpasrāvayañ japati sad asi sanme bhūyāḥ sarvam asi sarvaṃ me bhūyāḥ pūrṇam asi pūrṇaṃ me bhūyā akṣitam asi mā me kṣeṣṭhā iti pratidiśam apa utsiñcati prācyāṃ diśi devā ṛtvijo mārjayantām iti prācīnāvītī dakṣiṇasyāṃ diśi māsāḥ pitaro mārjayantām iti yajñopavītī bhūtvāpa upaspṛśya pratīcyāṃ diśi gṛhāḥ paśavo mārjayantām ityudīcyāṃ diśyāpa oṣadhayo vanaspatayo mārjayantām ityūrdhvāyāṃ diśi yajñaḥ saṃvatsaro yajñapatir mārjayantām iti samudraṃ vaḥ prahiṇomīty apo ninīya samudraṃ vaḥ prahiṇomyakṣitāḥ svāṃ yonim api gacchata |
अरिष्टा अस्माकं वीराः सन्तु मा परासेचि नः स्वम् इति यद् अप्सु ते सरस्वतीत्यङ्गुष्ठेनोपकनिष्ठिकया चाक्षिणी विमृजेद् यद् अप्सु ते सरस्वति गोष्वश्वेषु यन्मधु । (४।१७)
ariṣṭā asmākaṃ vīrāḥ santu mā parāseci naḥ svam iti yad apsu te sarasvatītyaṅguṣṭhenopakaniṣṭhikayā cākṣiṇī vimṛjed yad apsu te sarasvati goṣvaśveṣu yanmadhu |
तेन मे वाजिनीवति मुखम् अङ्धि सरस्वतीति दर्भान् परिधींश्चाग्नावाधाय वामदेव्येन शान्तिं कृत्वा त्रिः पर्युक्षेत् सहविष्कं प्रदक्षिणम् अन्वमंस्थाः प्रासावीर् इति मन्त्रान् संनमयेत् पूर्णपात्रम् उपनिहितं सा दक्षिणा यथाश्रद्धदक्षिणाः पाकयज्ञाः पूर्णपात्रं वा ॥ (४।१८)
tena me vājinīvati mukham aṅdhi sarasvatīti darbhān paridhīṃścāgnāvādhāya vāmadevyena śāntiṃ kṛtvā triḥ paryukṣet sahaviṣkaṃ pradakṣiṇam anvamaṃsthāḥ prāsāvīr iti mantrān saṃnamayet pūrṇapātram upanihitaṃ sā dakṣiṇā yathāśraddhadakṣiṇāḥ pākayajñāḥ pūrṇapātraṃ vā ||
पुंसवनपुंसवनं तृतीये मास्यन्यत्र गृष्टेर् घृते चरुं श्रपयित्वा पृषदाज्यं वा स्थालीपाकवत् संस्कृत्य पुरुषसूक्तेन जुहुयान्माषौ च यवं च पुल्लिङ्गं कृत्वा दधिद्रप्सेनैनां प्राशयेत् प्रजापतिः पुरुषः परमेष्ठी स मे पुत्रं ददात्वायुष्मन्तं यशस्विनं सह पत्या जीवसूर् भूयासम् इति न्यग्रोधशुङ्गं फलाभ्याम् उपहितं शुक्लरक्ताभ्यां सूत्राभ्यां ग्रथित्वा कण्ठे धारयेद् ध्रुवकुमारायेत्याचक्षते वासो दक्षिणा ॥ (५।१)
puṃsavanapuṃsavanaṃ tṛtīye māsyanyatra gṛṣṭer ghṛte caruṃ śrapayitvā pṛṣadājyaṃ vā sthālīpākavat saṃskṛtya puruṣasūktena juhuyānmāṣau ca yavaṃ ca pulliṅgaṃ kṛtvā dadhidrapsenaināṃ prāśayet prajāpatiḥ puruṣaḥ parameṣṭhī sa me putraṃ dadātvāyuṣmantaṃ yaśasvinaṃ saha patyā jīvasūr bhūyāsam iti nyagrodhaśuṅgaṃ phalābhyām upahitaṃ śuklaraktābhyāṃ sūtrābhyāṃ grathitvā kaṇṭhe dhārayed dhruvakumārāyetyācakṣate vāso dakṣiṇā ||
थे श्राद्ध प्रेचेदिन्ग् एवेर्य् सच्रमेन्तथातो नान्दीमुखेभ्यः पितृभ्यः पूर्वेद्युर् व्याख्यास्याम आपूर्यमाणपक्षे पुण्ये नक्षत्रे श्वः करिष्यामीति श्वो भूते वान्नं संस्कृत्य शुचीन् श्रोत्रियान् ब्राह्मणान् अनुमन्त्रयते शुचिः शुक्लम् अनार्द्रम् आच्छाद्य यज्ञोपवीत्यप आचम्य चतुःशुक्लान् बलीन् हरती दधि तण्डुलाः सुरभि शुक्लाः सुमनस इत्यग्न्यायतने प्रागग्रान् दर्भान् संस्तीर्याग्नये सोमाय प्रजापतये विश्वेभ्यो देवेभ्य ऋषिभ्यो भूतेभ्यः पितृभ्यः सर्वाभ्यो देवताभ्यो नम इति हविष्यम् अन्नं ब्राह्मणेभ्यः प्रदाय दध्ना माषमत्स्यमांसभक्ष्याशनैर् इत्यपरम् अथ चतुष्टयम् आदाय व्रीहियवपुष्पसर्षपाणीति सह तैर् एवोदकुम्भम् आदाय मनः समाधीयतां प्रसीदन्तु भवन्त इत्युक्त्वा सप्रणवं नान्दीमुखाः पितरः प्रीयन्ताम् इत्येवं यथार्थम् इतरे प्रतिब्रूयुः ॥ (६।१)
The śrāddha preceding every sacramentathāto nāndīmukhebhyaḥ pitṛbhyaḥ pūrvedyur vyākhyāsyāma āpūryamāṇapakṣe puṇye nakṣatre śvaḥ kariṣyāmīti śvo bhūte vānnaṃ saṃskṛtya śucīn śrotriyān brāhmaṇān anumantrayate śuciḥ śuklam anārdram ācchādya yajñopavītyapa ācamya catuḥśuklān balīn haratī dadhi taṇḍulāḥ surabhi śuklāḥ sumanasa ityagnyāyatane prāgagrān darbhān saṃstīryāgnaye somāya prajāpataye viśvebhyo devebhya ṛṣibhyo bhūtebhyaḥ pitṛbhyaḥ sarvābhyo devatābhyo nama iti haviṣyam annaṃ brāhmaṇebhyaḥ pradāya dadhnā māṣamatsyamāṃsabhakṣyāśanair ityaparam atha catuṣṭayam ādāya vrīhiyavapuṣpasarṣapāṇīti saha tair evodakumbham ādāya manaḥ samādhīyatāṃ prasīdantu bhavanta ityuktvā sapraṇavaṃ nāndīmukhāḥ pitaraḥ prīyantām ityevaṃ yathārtham itare pratibrūyuḥ ||
सीमन्तोन्नयनसीमन्तोन्नयनं चतुर्थे मासि षष्ठे ऽष्टमे वा पूर्वपक्षे पुण्ये नक्षत्रे हस्तोत्तराभिर् वा कुर्यात् तिलमुद्गमिश्रं स्थालीपाकं श्रपयित्वान्वारब्धायां जुहुयान्महाव्याहृतिभिर् हुत्वा प्राजापत्यया चाथैनां पश्चाद् अग्नेर् भद्रपीठ उपवेश्यैरकायां वाहतोत्तरायां तस्यै त्रिः शुक्लया शलल्या प्राणसंमितं सीमन्तं कुर्याच् छुक्लेना मूर्ध्नः प्राणाय त्वापानाय त्वा व्यानाय त्वेत्यथास्या दक्षिणं केशान्तं स्रग्भिर् अलंकृत्य तथोत्तरं हिरण्यवतीनाम् अपां कांस्यं पूरयित्वा तत्रैनाम् अवेक्षयन् पृच्छेद्धिं भूर् भुवः स्वः किं पश्यसीति परा प्रत्याह प्रजां पशून् सौभाग्यं मह्यं दीर्घम् आयुः पत्युर् इति वासो दक्षिणा हिरण्यं वा ॥ (७।१)
sīmantonnayanasīmantonnayanaṃ caturthe māsi ṣaṣṭhe 'ṣṭame vā pūrvapakṣe puṇye nakṣatre hastottarābhir vā kuryāt tilamudgamiśraṃ sthālīpākaṃ śrapayitvānvārabdhāyāṃ juhuyānmahāvyāhṛtibhir hutvā prājāpatyayā cāthaināṃ paścād agner bhadrapīṭha upaveśyairakāyāṃ vāhatottarāyāṃ tasyai triḥ śuklayā śalalyā prāṇasaṃmitaṃ sīmantaṃ kuryāc chuklenā mūrdhnaḥ prāṇāya tvāpānāya tvā vyānāya tvetyathāsyā dakṣiṇaṃ keśāntaṃ sragbhir alaṃkṛtya tathottaraṃ hiraṇyavatīnām apāṃ kāṃsyaṃ pūrayitvā tatrainām avekṣayan pṛccheddhiṃ bhūr bhuvaḥ svaḥ kiṃ paśyasīti parā pratyāha prajāṃ paśūn saubhāgyaṃ mahyaṃ dīrgham āyuḥ patyur iti vāso dakṣiṇā hiraṇyaṃ vā ||
जातकर्मन्कुमारे जाते जातकर्म प्राक्स्तनप्राशनाद् व्रीहिं च यवं च जातरूपेणावघृष्येदम् अन्नम् इति प्राशयेद् इदम् अन्नम् अयं रस इदं प्राणेनामृतं सह पृथिवी ते माता द्यौः पिता जीवाहि शरदः शतं पश्याहि शरदः शतम् इत्यथैनम् अभिमन्त्रयते ऽङ्गादङ्गात् सम्भवसि हृदयाद् अधि जायसे । (८।१)
jātakarmankumāre jāte jātakarma prākstanaprāśanād vrīhiṃ ca yavaṃ ca jātarūpeṇāvaghṛṣyedam annam iti prāśayed idam annam ayaṃ rasa idaṃ prāṇenāmṛtaṃ saha pṛthivī te mātā dyauḥ pitā jīvāhi śaradaḥ śataṃ paśyāhi śaradaḥ śatam ityathainam abhimantrayate 'ṅgādaṅgāt sambhavasi hṛdayād adhi jāyase |
आत्मा वै पुत्रनामासि स जीव शरदः शतं पश्याहि शरदः शतम् इत्यथैनं परिददात्यह्ने त्वा परिददाम्यहस्त्वा रात्र्यै परिददातु रात्रिस्त्वाहोरात्राभ्यां परिददात्वहोरात्रौ त्वार्धमासेभ्यः परिदत्ताम् अर्धमासास्त्वा मासेभ्यः परिददतु मासास्त्वर्तुभ्यः परिददत्व् ऋतवस्त्वा संवत्सराय परिददतु संवत्सरस्त्वा जरायै मृत्यवे परिददात्विति को ऽसि कतमो ऽसीत्याह सं मासं प्रविशासावित्यथास्य गुह्यं नाम ददाति वेदो ऽसीत्यथास्य मूर्धानम् उपजिघ्रत्यश्मा भव परशुर् भव हिरण्यम् अस्तृतं भव पशूनां त्वा हिंकारेणाभिजिघ्रामीत्येवम् एव प्रवासाद् एत्य पुत्राणां मूर्धानम् उपजिघ्रति फलीकरणमिश्रान् सर्षपान् दशरात्रम् अग्नौ जुहुयात् शण्डायेति द्वाभ्यां शण्डाय मर्कायोपवीराय शौण्डिकेर उलूखलो मलिम्लुचो दुणाशि च्यवनो नश्यतादितः स्वाहा । (८।२)
ātmā vai putranāmāsi sa jīva śaradaḥ śataṃ paśyāhi śaradaḥ śatam ityathainaṃ paridadātyahne tvā paridadāmyahastvā rātryai paridadātu rātristvāhorātrābhyāṃ paridadātvahorātrau tvārdhamāsebhyaḥ paridattām ardhamāsāstvā māsebhyaḥ paridadatu māsāstvartubhyaḥ paridadatv ṛtavastvā saṃvatsarāya paridadatu saṃvatsarastvā jarāyai mṛtyave paridadātviti ko 'si katamo 'sītyāha saṃ māsaṃ praviśāsāvityathāsya guhyaṃ nāma dadāti vedo 'sītyathāsya mūrdhānam upajighratyaśmā bhava paraśur bhava hiraṇyam astṛtaṃ bhava paśūnāṃ tvā hiṃkāreṇābhijighrāmītyevam eva pravāsād etya putrāṇāṃ mūrdhānam upajighrati phalīkaraṇamiśrān sarṣapān daśarātram agnau juhuyāt śaṇḍāyeti dvābhyāṃ śaṇḍāya markāyopavīrāya śauṇḍikera ulūkhalo malimluco duṇāśi cyavano naśyatāditaḥ svāhā |
आलिखन् विलिखन्न् अनिमिषन् किंवदन्त उपश्रुतिर् अर्यम्णः कुम्भी शत्रुः पात्रपाणिर् निपुणहान्त्रीमुखः सर्षपारुणो नश्यतादितः स्वाहेति दशरात्रं दम्पती सूतकौ भवतस्तस्यान्ते स्नात्वोत्थानम् ॥ (८।३)
ālikhan vilikhann animiṣan kiṃvadanta upaśrutir aryamṇaḥ kumbhī śatruḥ pātrapāṇir nipuṇahāntrīmukhaḥ sarṣapāruṇo naśyatāditaḥ svāheti daśarātraṃ dampatī sūtakau bhavatastasyānte snātvotthānam ||
नामकर्मनथातो नामकर्म पूर्वपक्षे पुण्ये नक्षत्रे द्वादश्यां वा पिता नाम कुर्याद् आचार्यो वा तम् अहतेन वाससा समनुपरिगृह्य पिताङ्केनासीत तस्य नामधेयं दद्याद् द्व्यक्षरं चतुरक्षरं वा घोषवदाद्यन्तरन्तस्थम् अनुनक्षत्रम् अनुदैवतम् अनुनामातद्धितम् आकारान्तं स्त्र्यै यथार्थं वा कुमारयज्ञेषु च नक्षत्रं नक्षत्रदैवतं तिथिम् इति यजते ऽष्टावन्या जुष्टा देवता यजते ऽग्निधन्वन्तरिप्रजापतिम् इन्द्रं वसून् रुद्रान् आदित्यान् विश्वान् देवान् इत्येतासु स्विष्टासु सर्वा देवता अभीष्टा भवन्ति ॥ (९।१)
nāmakarmanathāto nāmakarma pūrvapakṣe puṇye nakṣatre dvādaśyāṃ vā pitā nāma kuryād ācāryo vā tam ahatena vāsasā samanuparigṛhya pitāṅkenāsīta tasya nāmadheyaṃ dadyād dvyakṣaraṃ caturakṣaraṃ vā ghoṣavadādyantarantastham anunakṣatram anudaivatam anunāmātaddhitam ākārāntaṃ stryai yathārthaṃ vā kumārayajñeṣu ca nakṣatraṃ nakṣatradaivataṃ tithim iti yajate 'ṣṭāvanyā juṣṭā devatā yajate 'gnidhanvantariprajāpatim indraṃ vasūn rudrān ādityān viśvān devān ityetāsu sviṣṭāsu sarvā devatā abhīṣṭā bhavanti ||
प्राशनकर्मनथातः प्राशनकर्म पूर्वपक्षे पुण्ये नक्षत्रे ब्राह्मणान् भोजयित्वा हविष्यम् अन्नं प्राशयेद् अन्नपते ऽन्नस्य नो देह्यनमीवस्य शुष्मिणः । (१०।१)
prāśanakarmanathātaḥ prāśanakarma pūrvapakṣe puṇye nakṣatre brāhmaṇān bhojayitvā haviṣyam annaṃ prāśayed annapate 'nnasya no dehyanamīvasya śuṣmiṇaḥ |
प्र प्रदातारं तारिष ऊर्जं नो धेहि द्विपदे शं चतुष्पद इति ॥ (१०।२)
pra pradātāraṃ tāriṣa ūrjaṃ no dhehi dvipade śaṃ catuṣpada iti ||
चूडाकर्मन्तृतीये संवत्सरे जटाः कुर्वीत गर्भतृतीय इत्येक उदगयने पूर्वपक्षे पुण्ये नक्षत्रे ब्राह्मणान् स्वस्ति वाच्यापराह्णे ऽग्निं प्रणयित्वा दक्षिणतो ऽग्नेश्चत्वारि पूर्णपात्राणि निदध्यात् व्रीहियवानाम् अभितो मध्ये तिलमाषाणाम् आचान्तोदके ऽन्वारब्धे जुहुयान्महाव्याहृतिभिर् हुत्वा विरूपाक्षेणात्र पञ्चमीं जुहोति सर्वौषधीभिः स्फाण्टम् उदकम् आनयन्ति व्रीहियवास्तिलमाषा इत्येतत् सर्वौषधम् आयम् अगात् सविता क्षुरेणेति क्षुरम् आदत्त आयम् अगात् सविता क्षुरेण विश्वैर् देवैर् अनुमतो मरुद्भिः । (११।१)
cūḍākarmantṛtīye saṃvatsare jaṭāḥ kurvīta garbhatṛtīya ityeka udagayane pūrvapakṣe puṇye nakṣatre brāhmaṇān svasti vācyāparāhṇe 'gniṃ praṇayitvā dakṣiṇato 'gneścatvāri pūrṇapātrāṇi nidadhyāt vrīhiyavānām abhito madhye tilamāṣāṇām ācāntodake 'nvārabdhe juhuyānmahāvyāhṛtibhir hutvā virūpākṣeṇātra pañcamīṃ juhoti sarvauṣadhībhiḥ sphāṇṭam udakam ānayanti vrīhiyavāstilamāṣā ityetat sarvauṣadham āyam agāt savitā kṣureṇeti kṣuram ādatta āyam agāt savitā kṣureṇa viśvair devair anumato marudbhiḥ |
स नः शिवो भवतु विश्वकर्मा यूयं पात स्वस्तिभिः सदा न इत्युष्णेन वाय उदकेनेहीत्युदकम् आदत्त उष्णेन वाय उदकेनेह्यदितिः केशान् वपत्वित्याप उन्दन्तु जीवस इति दक्षिणं केशान्तम् अभ्युन्द्याद् आप उन्दन्तु जीवसे दीर्घायुष्ट्वाय वर्चस इति तस्मिंस्तिस्रो दर्भपिञ्जूलीर् उपदधात्येकां वा धारयतु प्रजापतिर् इति धारयेद् धारयतु प्रजापतिः पुनः पुनः सुवप्तवा इत्यूर्ध्वं त्रिर् आदर्शेन स्पृष्ट्वा येन धातेति क्षुरेण छिन्द्याद् येन धाता बृहस्पतेर् अग्नेर् इन्द्रस्य चायुषे ऽवपत् । (११।२)
sa naḥ śivo bhavatu viśvakarmā yūyaṃ pāta svastibhiḥ sadā na ityuṣṇena vāya udakenehītyudakam ādatta uṣṇena vāya udakenehyaditiḥ keśān vapatvityāpa undantu jīvasa iti dakṣiṇaṃ keśāntam abhyundyād āpa undantu jīvase dīrghāyuṣṭvāya varcasa iti tasmiṃstisro darbhapiñjūlīr upadadhātyekāṃ vā dhārayatu prajāpatir iti dhārayed dhārayatu prajāpatiḥ punaḥ punaḥ suvaptavā ityūrdhvaṃ trir ādarśena spṛṣṭvā yena dhāteti kṣureṇa chindyād yena dhātā bṛhaspater agner indrasya cāyuṣe 'vapat |
तेन त आयुषे वपामि सुश्लोक्याय स्वस्तय इति येन तत् प्रजापतिर् मरुद्भ्यो गृहमेधिभ्यो ऽवपत् । (११।३)
tena ta āyuṣe vapāmi suślokyāya svastaya iti yena tat prajāpatir marudbhyo gṛhamedhibhyo 'vapat |
तेन त आयुषे वपामि सुश्लोक्याय स्वस्तय इति येन भूयश् चरात्य् अयं ज्योक् च पश्याति सूर्यम् । (११।४)
tena ta āyuṣe vapāmi suślokyāya svastaya iti yena bhūyaś carāty ayaṃ jyok ca paśyāti sūryam |
तेन त आयुषे वपामि सुश्लोक्याय स्वस्तय इत्येवं पश्चात् तथोत्तरतः प्रतिमन्त्रं केशांश्च दर्भपिञ्जूलीशेषांश्चानडुहे गोमये ऽभूमिस्पृष्टे निदध्याद् ब्राह्मणस्य पुरस्तात् पश्चाद् इतरयोर् वर्णयोर् यत् क्षुरेणेति नापिताय क्षुरं प्रयच्छेद् यत् क्षुरेण मम्ला वप्त्रा वपसि नापिताङ्गानि शुद्धानि कुर्वायुर् वर्चो मा हिंसीर् नापितेति यथैषां गोत्रकल्पः कुलकल्पो वाप्लुते प्रायश्चित्तीर् जुहुयाद् आवृतैव स्त्रियाः कुर्याद् अमन्त्रं समन्त्रं चेत् पश्चाज्जुहुयाद् अथास्य मूर्धानम् आरभ्य जपति त्रियायुषं कश्यपस्य जमदग्नेस् त्रियायुषं यद् देवानां त्रियायुषं तत् ते अस्तु त्रियायुषम् इति धान्यपल्वले गोष्ठे वा केशान्निखनेत् कुशलीकर्ता पूर्णपात्राणि हरेद् गौर् दक्षिणा ॥ (११।५)
tena ta āyuṣe vapāmi suślokyāya svastaya ityevaṃ paścāt tathottarataḥ pratimantraṃ keśāṃśca darbhapiñjūlīśeṣāṃścānaḍuhe gomaye 'bhūmispṛṣṭe nidadhyād brāhmaṇasya purastāt paścād itarayor varṇayor yat kṣureṇeti nāpitāya kṣuraṃ prayacched yat kṣureṇa mamlā vaptrā vapasi nāpitāṅgāni śuddhāni kurvāyur varco mā hiṃsīr nāpiteti yathaiṣāṃ gotrakalpaḥ kulakalpo vāplute prāyaścittīr juhuyād āvṛtaiva striyāḥ kuryād amantraṃ samantraṃ cet paścājjuhuyād athāsya mūrdhānam ārabhya japati triyāyuṣaṃ kaśyapasya jamadagnes triyāyuṣaṃ yad devānāṃ triyāyuṣaṃ tat te astu triyāyuṣam iti dhānyapalvale goṣṭhe vā keśānnikhanet kuśalīkartā pūrṇapātrāṇi hared gaur dakṣiṇā ||
उपनयनसप्तमे ब्राह्मणम् उपनयीत पञ्चमे ब्रह्मवर्चसकामं नवमे त्वायुष्कामम् एकादशे क्षत्रियं द्वादशे वैश्यं नाति षोडशम् उपनयीत प्रसृष्टवृषणो ह्येष वृषलीभूतो भवतीति तत एनं स्नातम् अलंकृतम् आक्ताक्षं कृतनापितकृत्यम् आनयन्ति तम् अहतेन वाससा परिदधीत परीमं सोमेति यथावर्णं परीमं सोम ब्रह्मणा महे श्रोत्राय दध्मसि । (१२।१)
upanayanasaptame brāhmaṇam upanayīta pañcame brahmavarcasakāmaṃ navame tvāyuṣkāmam ekādaśe kṣatriyaṃ dvādaśe vaiśyaṃ nāti ṣoḍaśam upanayīta prasṛṣṭavṛṣaṇo hyeṣa vṛṣalībhūto bhavatīti tata enaṃ snātam alaṃkṛtam āktākṣaṃ kṛtanāpitakṛtyam ānayanti tam ahatena vāsasā paridadhīta parīmaṃ someti yathāvarṇaṃ parīmaṃ soma brahmaṇā mahe śrotrāya dadhmasi |
यथेमं जरिमा णयाज् ज्योक् श्रोत्रे अधि जागराज् जीवाहि शरदः शतं पश्याहि शरदः शतम् इति परीमम् इन्द्र ब्रह्मणा महे राष्ट्राय दध्मसि । (१२।२)
yathemaṃ jarimā ṇayāj jyok śrotre adhi jāgarāj jīvāhi śaradaḥ śataṃ paśyāhi śaradaḥ śatam iti parīmam indra brahmaṇā mahe rāṣṭrāya dadhmasi |
यथेमं जरिमा णयाज् ज्योक् पोषे अधि जागराज् जीवाहि शरदः शतं पश्याहि शरदः शतम् इत्यथैनं पश्चाद् अग्नेः प्राङ्मुखम् उपवेश्य यज्ञोपवीतिनम् आचार्य आचामयत्याचान्तम् उत्थाप्योत्तरतो ऽग्नेः प्राचो दर्भान् आस्तीर्य तेष्वक्षतम् अश्मानम् अत्याधाय तत्रैनं दक्षिणेन पादेनाश्मानम् अधिष्ठापयेद् इमम् अश्मानम् आरोहाश्मेव त्वं स्थिरो भव द्विषन्तम् अपबाधस्व मा च त्वा द्विषतो वधीद् इत्यथैनं पश्चाद् अग्नेः प्राङ्मुखम् उपवेश्योत्तरत आचार्यो ऽन्वारब्धे जुहुयान्महाव्याहृतिभिर् हुत्वा देवाहुतिभिश्च संपातम् आस्ये भूर् ऋचः स्वाहेति प्रतिमन्त्रं भूर् ऋचः स्वाहा भुवो यजूंषि स्वाहा स्वः सामानि स्वाहेति प्राशितम् आचान्तम् उत्थाप्य नमो वातायेत्येनं प्रदक्षिणम् अग्निं परिणयेन्नमो वाताय नमो ऽस्त्वग्नये नमः पृथिव्यै नम ओषधीभ्यो नमो वो ऽदृष्टाय बृहते करोमीत्यधिगन्तर् अधिगच्छ प्रदातः प्रयच्छासावमुष्मै वेदम् इत्यथैनं पश्चाद् अग्नेः प्राङ्मुखम् अवस्थाप्य पुरस्ताद् आचार्यः प्रत्यङ्मुखस्तावञ्जली कुरुत उत्तरत आचार्यस्तम् अन्यो ऽद्भिः पूरयेन्निस्रावेणेतरस्य पूरणम् अथैनं संशास्ति ब्रह्मचर्यम् अगाम् उप मा नयस्वेति को नामासीत्यसाविति नामधेयं दद्यात् तत्राचार्यो जपति हिं भूर् भुवः स्वर् आगन्त्रा समगन्महि प्र सु मर्त्यं युयोतन । (१२।३)
yathemaṃ jarimā ṇayāj jyok poṣe adhi jāgarāj jīvāhi śaradaḥ śataṃ paśyāhi śaradaḥ śatam ityathainaṃ paścād agneḥ prāṅmukham upaveśya yajñopavītinam ācārya ācāmayatyācāntam utthāpyottarato 'gneḥ prāco darbhān āstīrya teṣvakṣatam aśmānam atyādhāya tatrainaṃ dakṣiṇena pādenāśmānam adhiṣṭhāpayed imam aśmānam ārohāśmeva tvaṃ sthiro bhava dviṣantam apabādhasva mā ca tvā dviṣato vadhīd ityathainaṃ paścād agneḥ prāṅmukham upaveśyottarata ācāryo 'nvārabdhe juhuyānmahāvyāhṛtibhir hutvā devāhutibhiśca saṃpātam āsye bhūr ṛcaḥ svāheti pratimantraṃ bhūr ṛcaḥ svāhā bhuvo yajūṃṣi svāhā svaḥ sāmāni svāheti prāśitam ācāntam utthāpya namo vātāyetyenaṃ pradakṣiṇam agniṃ pariṇayennamo vātāya namo 'stvagnaye namaḥ pṛthivyai nama oṣadhībhyo namo vo 'dṛṣṭāya bṛhate karomītyadhigantar adhigaccha pradātaḥ prayacchāsāvamuṣmai vedam ityathainaṃ paścād agneḥ prāṅmukham avasthāpya purastād ācāryaḥ pratyaṅmukhastāvañjalī kuruta uttarata ācāryastam anyo 'dbhiḥ pūrayennisrāveṇetarasya pūraṇam athainaṃ saṃśāsti brahmacaryam agām upa mā nayasveti ko nāmāsītyasāviti nāmadheyaṃ dadyāt tatrācāryo japati hiṃ bhūr bhuvaḥ svar āgantrā samaganmahi pra su martyaṃ yuyotana |
अरिष्टाः संचरेमहि स्वस्ति चरताद् अयम् इत्यथास्य दक्षिणेन हस्तेन दक्षिणं हस्तं गृह्णातीन्द्रस्ते हस्तम् अग्रभीद् धाता हस्तम् अग्रभीत् पूषा हस्तम् अग्रभीत् सविता हस्तम् अग्रभीद् अर्यमा हस्तम् अग्रभीन्मित्रस्त्वम् असि धर्मणाग्निर् आचार्यस्तवेति प्राणानां ग्रन्थिर् असीति नाभिदेशम् आरभ्य जपति प्राणानां ग्रन्थिर् असि मा विस्रसामृत मृत्योर् अन्तरं कुर्विति दक्षिणम् अंसम् अन्ववमृश्य मयि व्रत इति हृदयदेशम् आरभ्य जपति मयि व्रते हृदयं ते अस्तु मम चित्तम् अनु चित्तं ते अस्तु । (१२।४)
ariṣṭāḥ saṃcaremahi svasti caratād ayam ityathāsya dakṣiṇena hastena dakṣiṇaṃ hastaṃ gṛhṇātīndraste hastam agrabhīd dhātā hastam agrabhīt pūṣā hastam agrabhīt savitā hastam agrabhīd aryamā hastam agrabhīnmitrastvam asi dharmaṇāgnir ācāryastaveti prāṇānāṃ granthir asīti nābhideśam ārabhya japati prāṇānāṃ granthir asi mā visrasāmṛta mṛtyor antaraṃ kurviti dakṣiṇam aṃsam anvavamṛśya mayi vrata iti hṛdayadeśam ārabhya japati mayi vrate hṛdayaṃ te astu mama cittam anu cittaṃ te astu |
मम वाचम् एकव्रतो जुषस्व बृहस्पतिस्त्वा नियुनक्तु मयीत्यथैनं परिददात्यग्नये त्वा परिददामि वायवे त्वा परिददामि देवाय त्वा सवित्रे परिददाम्यद्भ्यस्त्वौषधीभ्यः परिददामि सर्वेभ्यस्त्वा देवेभ्यः परिददामि सर्वेभ्यस्त्वा भूतेभ्यः परिददाम्यरिष्ट्या इत्यथैनं संशास्ति ब्रह्मचार्यसि समिध आधेह्य् अपो ऽशान कर्म कुरु मा दिवा स्वाप्सीर् इत्यग्नये समिधम् आहार्षम् इति घृतेनाक्ताः समिध आदधात्यग्नये समिधम् आहार्षं बृहते जातवेदसे । (१२।५)
mama vācam ekavrato juṣasva bṛhaspatistvā niyunaktu mayītyathainaṃ paridadātyagnaye tvā paridadāmi vāyave tvā paridadāmi devāya tvā savitre paridadāmyadbhyastvauṣadhībhyaḥ paridadāmi sarvebhyastvā devebhyaḥ paridadāmi sarvebhyastvā bhūtebhyaḥ paridadāmyariṣṭyā ityathainaṃ saṃśāsti brahmacāryasi samidha ādhehy apo 'śāna karma kuru mā divā svāpsīr ityagnaye samidham āhārṣam iti ghṛtenāktāḥ samidha ādadhātyagnaye samidham āhārṣaṃ bṛhate jātavedase |
यथा त्वम् अग्ने समिधा समिध्यस एवम् अहम् आयुषा वर्चसा तेजसा सन्या मेधया प्रज्ञया प्रजया पशुभिर् ब्रह्मवर्चसेनान्नाद्येन धनेन समेधिषीय स्वाहा । (१२।६)
yathā tvam agne samidhā samidhyasa evam aham āyuṣā varcasā tejasā sanyā medhayā prajñayā prajayā paśubhir brahmavarcasenānnādyena dhanena samedhiṣīya svāhā |
दैवी मेधा मनुष्यजा सा मां मेधा सुरभिर् जुषतां स्वाहा । (१२।८)
daivī medhā manuṣyajā sā māṃ medhā surabhir juṣatāṃ svāhā |
भूः स्वाहा भुवः स्वाहा स्वः स्वाहा भूर् भुवः स्वः स्वाहेतीयं दुरुक्ताद् इति मेखलाम् आबध्नीत इयं दुरुक्तात् परिबाधमाना वर्णं पवित्रं पुनती म आगात् । (१२।९)
bhūḥ svāhā bhuvaḥ svāhā svaḥ svāhā bhūr bhuvaḥ svaḥ svāhetīyaṃ duruktād iti mekhalām ābadhnīta iyaṃ duruktāt paribādhamānā varṇaṃ pavitraṃ punatī ma āgāt |
प्राणापानाभ्यां बलम् आभरन्ती स्वसा देवी सुभगा मेखलेयम् । (१२।१०)
prāṇāpānābhyāṃ balam ābharantī svasā devī subhagā mekhaleyam |
ऋतस्य गोप्त्री तपसः परस्पी घ्नती रक्षः सहमाना अरातीः । (१२।११)
ṛtasya goptrī tapasaḥ paraspī ghnatī rakṣaḥ sahamānā arātīḥ |
सा मा समन्ताद् अभिपर्येहि भद्रे भर्तारस्ते मेखले मा रिषामेति मौञ्जीं ब्राह्मणस्य मौर्वीं राजन्यस्य मुञ्जमिश्रां तामलीं वैश्यस्य मौञ्जीं वा सर्वेषाम् अथ परिधानानि क्षौमं वा शाणं वान्तरं ब्राह्मणस्यैणेयम् उत्तरं रौरवं राजन्यस्याजं वैश्यस्यैणेयं वा सर्वेषां स्वस्त्ययनो ऽसीति दण्डं प्रयच्छेत् प्राणसंमितं पालाशं ब्राह्मणस्य बैल्वं ब्रह्मवर्चसकामस्य नैयग्रोधं राजन्यस्यौदुम्बरं वैश्यस्य पालाशं वा सर्वेषां मातरं प्रथमं भिक्षेताथान्याः सुहृदो भवत्पूर्वया ब्राह्मणो भिक्षेत भवति भिक्षां देहीति भवन्मध्यमया राजन्यो भिक्षां भवति देहीति भवदन्त्यया वैश्यो देहि भिक्षां भवतीति क्षां च हिं च न वर्धयेद् भवत्पूर्वया वा सर्वे प्रायश्चित्तं चेद् उत्पद्येत जीवा स्थ जीवयत मेत्येनम् अप आचामयेज्जीवा स्थ जीवयत मापो नाम स्थामृता नाम स्थ स्वधा नाम स्थ तासां वो भुक्षिषीय सुमतौ मा धत्त शिवा मे भवत नमो वो ऽस्तु मा मा हिंसिष्टेति भैक्षम् उपन्याहृतम् ऊर्ध्वं त्रिरात्रात् सावित्रीं प्रब्रूयात् तद् अहर् वा पश्चाद् अग्नेः पच्छो ऽर्धर्चशः सर्वाम् इत्यनूच्य वेदम् आरभ्याग्ने व्रतपत इति घृतेनाक्ताः समिध आदधात्यग्ने व्रतपते व्रतं चरिष्यामि तच्छकेयं तन्मे राध्यतां स्वाहा । (१२।१२)
sā mā samantād abhiparyehi bhadre bhartāraste mekhale mā riṣāmeti mauñjīṃ brāhmaṇasya maurvīṃ rājanyasya muñjamiśrāṃ tāmalīṃ vaiśyasya mauñjīṃ vā sarveṣām atha paridhānāni kṣaumaṃ vā śāṇaṃ vāntaraṃ brāhmaṇasyaiṇeyam uttaraṃ rauravaṃ rājanyasyājaṃ vaiśyasyaiṇeyaṃ vā sarveṣāṃ svastyayano 'sīti daṇḍaṃ prayacchet prāṇasaṃmitaṃ pālāśaṃ brāhmaṇasya bailvaṃ brahmavarcasakāmasya naiyagrodhaṃ rājanyasyaudumbaraṃ vaiśyasya pālāśaṃ vā sarveṣāṃ mātaraṃ prathamaṃ bhikṣetāthānyāḥ suhṛdo bhavatpūrvayā brāhmaṇo bhikṣeta bhavati bhikṣāṃ dehīti bhavanmadhyamayā rājanyo bhikṣāṃ bhavati dehīti bhavadantyayā vaiśyo dehi bhikṣāṃ bhavatīti kṣāṃ ca hiṃ ca na vardhayed bhavatpūrvayā vā sarve prāyaścittaṃ ced utpadyeta jīvā stha jīvayata metyenam apa ācāmayejjīvā stha jīvayata māpo nāma sthāmṛtā nāma stha svadhā nāma stha tāsāṃ vo bhukṣiṣīya sumatau mā dhatta śivā me bhavata namo vo 'stu mā mā hiṃsiṣṭeti bhaikṣam upanyāhṛtam ūrdhvaṃ trirātrāt sāvitrīṃ prabrūyāt tad ahar vā paścād agneḥ paccho 'rdharcaśaḥ sarvām ityanūcya vedam ārabhyāgne vratapata iti ghṛtenāktāḥ samidha ādadhātyagne vratapate vrataṃ cariṣyāmi tacchakeyaṃ tanme rādhyatāṃ svāhā |
वायो व्रतपते व्रतं चरिष्यामि तच्छकेयं तन्मे राध्यतां स्वाहा । (१२।१३)
vāyo vratapate vrataṃ cariṣyāmi tacchakeyaṃ tanme rādhyatāṃ svāhā |
आदित्य व्रतपते व्रतं चरिष्यामि तच्छकेयं तन्मे राध्यतां स्वाहा । (१२।१४)
āditya vratapate vrataṃ cariṣyāmi tacchakeyaṃ tanme rādhyatāṃ svāhā |
व्रतानां व्रतपते व्रतं चरिष्यामि तच्छकेयं तन्मे राध्यतां स्वाहेति तद् एतद् व्रतादेशनं सर्वत्र व्रतसमाप्तावग्ने व्रतपते व्रतम् अचारिषं तद् अशकं तन्मे ऽराधि स्वाहेति मन्त्रान् संनमयेद् अथैनं संशास्ति ब्रह्मचार्याचार्याधीनः प्रशान्तो ऽधःशायी दण्डमेखलाजिनजटाधारी स्त्र्यनृतमधुमांसगन्धमाल्यवर्जी भवेति त्रिरात्रम् अक्षारालवणाश्यूर्ध्वं त्रिरात्रात् प्राचीं वोदीचीं वा दिशम् उपनिष्क्रम्य पलाशं गत्वा व्याहृतिभिर् अभ्यज्य स्थालीपाकेनेष्ट्वा यज्ञोपवीतं दण्डम् इत्युदस्य प्रत्येयाद् गौर् दक्षिणा ॥ (१२।१५)
vratānāṃ vratapate vrataṃ cariṣyāmi tacchakeyaṃ tanme rādhyatāṃ svāheti tad etad vratādeśanaṃ sarvatra vratasamāptāvagne vratapate vratam acāriṣaṃ tad aśakaṃ tanme 'rādhi svāheti mantrān saṃnamayed athainaṃ saṃśāsti brahmacāryācāryādhīnaḥ praśānto 'dhaḥśāyī daṇḍamekhalājinajaṭādhārī stryanṛtamadhumāṃsagandhamālyavarjī bhaveti trirātram akṣārālavaṇāśyūrdhvaṃ trirātrāt prācīṃ vodīcīṃ vā diśam upaniṣkramya palāśaṃ gatvā vyāhṛtibhir abhyajya sthālīpākeneṣṭvā yajñopavītaṃ daṇḍam ityudasya pratyeyād gaur dakṣiṇā ||
थे त्wइलिघ्त् देवोतिओन्सायंप्रातर् उदकान्ते पूतो भूत्वा सपवित्रो ऽद्भिर् मार्जयेतापोहिष्ठीयाभिस् तिसृभिस् तरत् स मन्दी धावतीति चतसृभिर् वामदेव्यम् अन्ते शुचौ देशे दर्भेष्वासीनो दर्भान् धारयमाणः प्रत्यङ्मुखो वाग्यतः संध्यां मनसा ध्यायेद् आ नक्षत्राणाम् उदयाद् उदितेषु नक्षत्रेषु त्रीन् प्राणायामान् धारयित्वा सावित्रीं सहस्रकृत्व आवर्तयेच्छतकृत्वो वा दशावरम् अथाग्निम् उपतिष्ठते ऽग्ने त्वं नो अन्तम इत्यथ वरुणम् उपतिष्ठते त्वं वरुण उत मित्र इत्येतयैवावृता प्रातः प्राङ्मुखस्तिष्ठन्न् अथादित्यम् उपतिष्ठत उद् वयं तमसस् परीत्यथ मित्रम् उपतिष्ठते प्र मित्राय प्रार्यम्ण इति स यदि सूर्याभ्युदितः सूर्याभिनिम्रुक्तो वा तच्छेषं सावित्रीं मनसा ध्यायेत् सैव तत्र प्रायश्चित्तिः ॥ (१३।१)
The twilight devotionsāyaṃprātar udakānte pūto bhūtvā sapavitro 'dbhir mārjayetāpohiṣṭhīyābhis tisṛbhis tarat sa mandī dhāvatīti catasṛbhir vāmadevyam ante śucau deśe darbheṣvāsīno darbhān dhārayamāṇaḥ pratyaṅmukho vāgyataḥ saṃdhyāṃ manasā dhyāyed ā nakṣatrāṇām udayād uditeṣu nakṣatreṣu trīn prāṇāyāmān dhārayitvā sāvitrīṃ sahasrakṛtva āvartayecchatakṛtvo vā daśāvaram athāgnim upatiṣṭhate 'gne tvaṃ no antama ityatha varuṇam upatiṣṭhate tvaṃ varuṇa uta mitra ityetayaivāvṛtā prātaḥ prāṅmukhastiṣṭhann athādityam upatiṣṭhata ud vayaṃ tamasas parītyatha mitram upatiṣṭhate pra mitrāya prāryamṇa iti sa yadi sūryābhyuditaḥ sūryābhinimrukto vā taccheṣaṃ sāvitrīṃ manasā dhyāyet saiva tatra prāyaścittiḥ ||
उपाकरणश्रावण्याम् उपाकरणं प्रौष्ठपद्यां वा हस्तेन त्रीन् प्राणायामान् आयम्याचम्य सर्वे पुरस्ताज्जपं जपन्ति सह नो ऽस्तु सह नो भुनक्तु सह नो वीर्यवद् अस्तु मा विद्विषामहे सर्वेषां नो वीर्यवद् अस्त्विति तेभ्यः सावित्रीं प्रब्रूयाद् यथोपनयने मनसा सामसावित्रीं च सोमं राजानम् इत्यादितश्छन्दांस्यधीत्य यथार्थम् अक्षतधानानां दध्नश्च नवाहुतीर् जुहोत्य् ऋषीन् देवांश्छन्दांस्य् ऋचो यजूंषि सामान्य् ऋचं साम यजामहे सदसस्पतिम् अद्भुतं मेधाकारम् इत्येतासाम् एव पूर्वाभिः षड्भिः पूर्वं तर्पयेद् आचार्यम् आचार्यांश्च जैमिनिं तलवकारं सात्यमुग्रं राणायनिं दुर्वाससं च भागुरिं गौरुण्डिं गौर्गुलविं भगवन्तम् औपमन्यवं कारडिं सावर्णिं गार्ग्यं वार्षगण्यं दैवन्त्यम् इत्येतांस्त्रयोदश धानावन्तं दधिक्राव्ण इत्येताभ्याम् अभिमन्त्र्य हविःशेषं प्राश्य प्राह्णे प्रधीयत आग्नेये समाप्ते ऽज ऐन्द्रे मेषो गौः पावमाने पर्वदक्षिणा स ब्रह्मचारिणश् चोपसमेतान् भोजयेत् सावित्रम् अहः काङ्क्षन्त उत्सर्गे च पक्षिणीं रात्रिं न मांसम् अश्नीयान्न श्राद्धं न लोमानि संहारयेन्न स्त्रियम् उपेयाद् ऋतौ जायाम् उपेयाद् वर्षाशरदिकम् एतद्व्रतम् अर्धमासम् इत्येके ॥ (१४।१)
upākaraṇaśrāvaṇyām upākaraṇaṃ prauṣṭhapadyāṃ vā hastena trīn prāṇāyāmān āyamyācamya sarve purastājjapaṃ japanti saha no 'stu saha no bhunaktu saha no vīryavad astu mā vidviṣāmahe sarveṣāṃ no vīryavad astviti tebhyaḥ sāvitrīṃ prabrūyād yathopanayane manasā sāmasāvitrīṃ ca somaṃ rājānam ityāditaśchandāṃsyadhītya yathārtham akṣatadhānānāṃ dadhnaśca navāhutīr juhoty ṛṣīn devāṃśchandāṃsy ṛco yajūṃṣi sāmāny ṛcaṃ sāma yajāmahe sadasaspatim adbhutaṃ medhākāram ityetāsām eva pūrvābhiḥ ṣaḍbhiḥ pūrvaṃ tarpayed ācāryam ācāryāṃśca jaiminiṃ talavakāraṃ sātyamugraṃ rāṇāyaniṃ durvāsasaṃ ca bhāguriṃ gauruṇḍiṃ gaurgulaviṃ bhagavantam aupamanyavaṃ kāraḍiṃ sāvarṇiṃ gārgyaṃ vārṣagaṇyaṃ daivantyam ityetāṃstrayodaśa dhānāvantaṃ dadhikrāvṇa ityetābhyām abhimantrya haviḥśeṣaṃ prāśya prāhṇe pradhīyata āgneye samāpte 'ja aindre meṣo gauḥ pāvamāne parvadakṣiṇā sa brahmacāriṇaś copasametān bhojayet sāvitram ahaḥ kāṅkṣanta utsarge ca pakṣiṇīṃ rātriṃ na māṃsam aśnīyānna śrāddhaṃ na lomāni saṃhārayenna striyam upeyād ṛtau jāyām upeyād varṣāśaradikam etadvratam ardhamāsam ityeke ||
उत्सर्गतैषीम् उत्सर्गो वेदेषु यथास्वं विश्रमन्तां छन्दांसि चतुरुत्तराणि शिवेन नो ध्यायन्त्वित्य् उत्सृज्याध्यायानध्यायैर् व्रतानि चानुपालयन्तो यथास्वं वेदम् अधीयीरन्न् अत ऊर्ध्वम् अभ्रेषु नाधीयते ॥ (१५।१)
utsargataiṣīm utsargo vedeṣu yathāsvaṃ viśramantāṃ chandāṃsi caturuttarāṇi śivena no dhyāyantvity utsṛjyādhyāyānadhyāyair vratāni cānupālayanto yathāsvaṃ vedam adhīyīrann ata ūrdhvam abhreṣu nādhīyate ||
गौदानिक, व्रातिक, औपनिषदगौदानिकव्रातिकौपनिषदाः संवत्सरास्तेषु सायंप्रातर् उदकोपस्पर्शनं नानुपस्पृश्य भोजनं प्रातः सायम् उपस्पृश्या समिदाधानाद् अरण्यात् समिधम् आहृत्यादध्याद् आदित्यव्रातिकः संवत्सर एकवासा न युक्तम् आरोहेद् आदित्यं नान्तर्दधीत छत्त्रेण महीम् आसनशयनाभ्याम् उपानद्भ्यां च नोर्ध्वं जान्वोर् अपः प्रस्नायाद् अन्यत्राचार्यवचनाद् व्रातिके व्रतपर्वादित्यव्रातिके शुक्रियाण्यौपनिषद उपनिषदं श्रावयेत् ॥ (१६।१)
gaudānika, vrātika, aupaniṣadagaudānikavrātikaupaniṣadāḥ saṃvatsarāsteṣu sāyaṃprātar udakopasparśanaṃ nānupaspṛśya bhojanaṃ prātaḥ sāyam upaspṛśyā samidādhānād araṇyāt samidham āhṛtyādadhyād ādityavrātikaḥ saṃvatsara ekavāsā na yuktam ārohed ādityaṃ nāntardadhīta chattreṇa mahīm āsanaśayanābhyām upānadbhyāṃ ca nordhvaṃ jānvor apaḥ prasnāyād anyatrācāryavacanād vrātike vrataparvādityavrātike śukriyāṇyaupaniṣada upaniṣadaṃ śrāvayet ||
स्तुद्य् ओड़् महानाम्नीद्वादश महानाम्निकाः संवत्सरा नव षट् त्रय इति विकल्पाः संवत्सरम् इत्येके पित्रा चेच्छ्रुता महानाम्न्यः संवत्सरं ब्रह्मचर्यं चरेच्छुक्लैकवासा व्रतं तु भूयस् तिष्ठेद् दिवाथासीत नक्तं तस्य कृष्णे भोजनाच्छादने भवत इत्येके शुक्लं चैव परिदध्याद् रागदोषान्न कृष्णं सर्वास्वप्सूपस्पृशेद् अबुक्ताः शक्वर्य इति नावा न प्रस्नायात् प्राणसंशये तूपस्पृशेद् उभयतो ऽपि वा गाः पाययेत् पशूक्ताः शक्वर्य इति वर्षं नान्तर्दधीत छत्त्रेण प्रति वर्षं निष्क्रामेद् एवम् अस्य चरतः कामवर्षी पर्जन्यो भवति ब्रह्मचर्यान्त एकरात्रम् उपोषित अरण्यं गत्वा शैवलमिश्राणाम् अपां कांसं पूरयित्वा तम् उपवेश्य समनुपरिगृह्य निमीलितं तिस्रः स्तोत्रिया उपगायेत् सपुरीषा उपोत्थायाचार्यो ऽहतेन वाससा मुखम् अस्य परिणह्येत् प्रदक्षिणम् उदपात्रं धारयंस्तिष्ठेद् अहःशेषं रात्रिम् आसीत वाग्यतः श्वोभूते ऽरण्यं गत्वाग्निम् उपसमाधाय वत्सम् उपान्वानीय वास उद्वेष्टयेद् उद्यम्य कांसम् अपो ऽभिवीक्ष इति वीक्षेत् स्वर् अभिवीक्ष इत्यादित्यं ज्योतिर् अभिवीक्ष इत्यग्निं पशुम् अभिवीक्ष इति वत्सं सम् अन्या यन्तीत्य् अपः प्रसिच्य वासः कांसं वत्सम् इत्याचार्यायोपहरेत् स्थालीपाकाद् विश्वामित्रेन्द्रौ महानाम्नीश्च यजत इत्याचार्यं सपरिषट्कं भोजयेद् गौर् दक्षिणा ॥ (१७।१)
study of mahānāmnīdvādaśa mahānāmnikāḥ saṃvatsarā nava ṣaṭ traya iti vikalpāḥ saṃvatsaram ityeke pitrā cecchrutā mahānāmnyaḥ saṃvatsaraṃ brahmacaryaṃ carecchuklaikavāsā vrataṃ tu bhūyas tiṣṭhed divāthāsīta naktaṃ tasya kṛṣṇe bhojanācchādane bhavata ityeke śuklaṃ caiva paridadhyād rāgadoṣānna kṛṣṇaṃ sarvāsvapsūpaspṛśed abuktāḥ śakvarya iti nāvā na prasnāyāt prāṇasaṃśaye tūpaspṛśed ubhayato 'pi vā gāḥ pāyayet paśūktāḥ śakvarya iti varṣaṃ nāntardadhīta chattreṇa prati varṣaṃ niṣkrāmed evam asya carataḥ kāmavarṣī parjanyo bhavati brahmacaryānta ekarātram upoṣita araṇyaṃ gatvā śaivalamiśrāṇām apāṃ kāṃsaṃ pūrayitvā tam upaveśya samanuparigṛhya nimīlitaṃ tisraḥ stotriyā upagāyet sapurīṣā upotthāyācāryo 'hatena vāsasā mukham asya pariṇahyet pradakṣiṇam udapātraṃ dhārayaṃstiṣṭhed ahaḥśeṣaṃ rātrim āsīta vāgyataḥ śvobhūte 'raṇyaṃ gatvāgnim upasamādhāya vatsam upānvānīya vāsa udveṣṭayed udyamya kāṃsam apo 'bhivīkṣa iti vīkṣet svar abhivīkṣa ityādityaṃ jyotir abhivīkṣa ityagniṃ paśum abhivīkṣa iti vatsaṃ sam anyā yantīty apaḥ prasicya vāsaḥ kāṃsaṃ vatsam ityācāryāyopaharet sthālīpākād viśvāmitrendrau mahānāmnīśca yajata ityācāryaṃ sapariṣaṭkaṃ bhojayed gaur dakṣiṇā ||
द्वादश वर्षाणि वेदब्रह्मचर्यं जननात् प्रभृतीत्येके यावदध्ययनं वा सदा साये समिदाधानं सायंप्रातर् भैक्षचरणं द्वे त्रिवृती वर्जयेत् त्रिवृतं च मणिं त्रिगुणे चोपानहौ षोडशे गोदानकरणं तत् केशान्तकरणम् इत्याचक्षते चौडकरणेन मन्त्रा व्याख्याता उपनयनेन व्रतदेशनं न त्विह नियुक्तम् अहतं वासः सर्वाणि लोमनखानि वापयेच्छिखावर्जम् इत्यौद्गाहमनिर् उप्तकेशः स्नायाद् वनस्पतेर् इति वनस्पतीनां स्नानीयेन त्वचम् उन्मृद्नीते वनस्पतेस्त्वग् असि शोधनि शोधय मा तां त्वाभिहरे दीर्घायुष्ट्वाय वर्चस इति वनस्पतीनां गन्धो ऽसीति स्नात्वानुलेपनेन कुरुते वनस्पतीनां गन्धो ऽसि पुण्यगन्ध पुण्यं मे गन्धं कुरु देवमनुष्येषु तं त्वाभिहरे दीर्घायुष्ट्वाय वर्चस इति वनस्पतीनां पुष्पम् असीति स्रजम् आबध्नीते वनस्पतीनां पुष्पम् असि पुण्यगन्ध पुण्यं मे गन्धं कुरु देवमनुष्येषु तं त्वाभिहरे दीर्घायुष्ट्वाय वर्चस इत्यादर्शो ऽसीत्यादर्श आत्मानं वीक्षेतादर्शो ऽस्य् आ मा दृश्यासन् देवमनुष्या उभये शोभो ऽसि शोभासम् अहं देवमनुष्येषु रोचो ऽसि रोचासम् अहं देवमनुष्येष्वित्यपोद्धृत्य स्रजम् आदेशयेतोक्ता धर्माः संवत्सरेषु गौर् दक्षिणा ॥ (१८।१)
dvādaśa varṣāṇi vedabrahmacaryaṃ jananāt prabhṛtītyeke yāvadadhyayanaṃ vā sadā sāye samidādhānaṃ sāyaṃprātar bhaikṣacaraṇaṃ dve trivṛtī varjayet trivṛtaṃ ca maṇiṃ triguṇe copānahau ṣoḍaśe godānakaraṇaṃ tat keśāntakaraṇam ityācakṣate cauḍakaraṇena mantrā vyākhyātā upanayanena vratadeśanaṃ na tviha niyuktam ahataṃ vāsaḥ sarvāṇi lomanakhāni vāpayecchikhāvarjam ityaudgāhamanir uptakeśaḥ snāyād vanaspater iti vanaspatīnāṃ snānīyena tvacam unmṛdnīte vanaspatestvag asi śodhani śodhaya mā tāṃ tvābhihare dīrghāyuṣṭvāya varcasa iti vanaspatīnāṃ gandho 'sīti snātvānulepanena kurute vanaspatīnāṃ gandho 'si puṇyagandha puṇyaṃ me gandhaṃ kuru devamanuṣyeṣu taṃ tvābhihare dīrghāyuṣṭvāya varcasa iti vanaspatīnāṃ puṣpam asīti srajam ābadhnīte vanaspatīnāṃ puṣpam asi puṇyagandha puṇyaṃ me gandhaṃ kuru devamanuṣyeṣu taṃ tvābhihare dīrghāyuṣṭvāya varcasa ityādarśo 'sītyādarśa ātmānaṃ vīkṣetādarśo 'sy ā mā dṛśyāsan devamanuṣyā ubhaye śobho 'si śobhāsam ahaṃ devamanuṣyeṣu roco 'si rocāsam ahaṃ devamanuṣyeṣvityapoddhṛtya srajam ādeśayetoktā dharmāḥ saṃvatsareṣu gaur dakṣiṇā ||
स्नातक-ज़ेरेमोनिएवेदम् अधीत्य व्रतानि चरित्वा ब्राह्मणः स्नास्यन् संभारान् उपकल्पयते ऽहतं वास एरकां स्नानम् अनुलेपनं सुमनस आञ्जनम् आदर्शम् अहते वाससी त्रिवृतं मणिं वैणवं दण्डं शुक्ले उपानहौ नापित उपकॢप्त उत्तरत उपतिष्ठत्येरकाम् आस्तीर्याहतेन वाससोदग्दशेन प्रच्छाद्य तत्रैनं प्राङ्मुखम् उपवेश्य दण्डम् अप्सु पादयेद् द्विषतां वज्रो ऽसीति मेखलां विस्रंसयेद् उद् उत्तमम् इति तां चैवाप्सु पादयेत् केशान्तकरणेन मन्त्रा व्याख्याताः परिवापनं च शिरो ऽग्रे वपते ततः श्मश्रूणि तत इतराण्यङ्गान्यनुपूर्वेण केशश्मश्रुलोमनखान्यश्वत्थस्य मूले निखनेद् उदुम्बरस्य वापहतो मे पाप्मेति शीतोष्णाभिर् अद्भिर् हिरण्यान्तर्हिताभिर् एनं स्नापयेच्छिवा नः शंतमा भव सुमृडीका सरस्वति मा ते व्योम संदृशीति रोहिण्यां स्नायात् प्रजापतेर् वा एतन्नक्षत्रं प्रजावान् भूयासम् इति मृगशिरसि स्नायात् सोमस्य वा एतन्नक्षत्रं सोमेज्या मोपनमेद् इति तिष्ये स्नायाद् बृहस्पतेर् वा एतन्नक्षत्रं ब्रह्म बृहस्पतिर् ब्रह्मवर्चसी भूयासम् इति हस्ते स्नायात् सवितुर् वा एतन्नक्षत्रं सवितृप्रसूतो भूयासम् इत्यनूराधासु स्नायान्मित्रस्य वा एतन्नक्षत्रं मित्राणां प्रियो भूयासम् इति श्रवणे स्नायाद् विष्णोर् वा एतन्नक्षत्रं यज्ञो वै विष्णुर् यज्ञो मोपनमेद् इति तम् अहतेन वाससा परिदधीत परीमं सोमेति सव्यम् अग्रे ऽक्ष्यञ्जीत यशसा मेत्यथ दक्षिणं त्रिवृतं मणिं कण्ठे प्रतिमुञ्चते पालाशं स्वस्त्ययनकामः स्वस्त्ययनो ऽसीति बैल्वं ब्रह्मवर्चसकामो ब्रह्मवर्चसी भूयासम् इत्यर्कम् अन्नाद्यकामो ऽर्कवान् अन्नादो भूयासम् इति गन्धर्वो ऽसि विश्वावसुः स मा पाहि स मा गोपायेति वैणवं दण्डम् उपादत्त उपानहावादधीत नेत्रे स्थो नयतं माम् इति दक्षिणम् अग्रे प्रतिमुञ्चते तस्य व्रतानि भवन्ति नाजातलोम्न्योपहासम् इच्छेद् वर्षति न धावेन्नोपानहौ स्वयं हरेन्न फलानि स्वयं प्रचिन्वीत न प्रतिसायं ग्रामान्तरं व्रजेन्नैको वृषलैः सह नोदपानम् अवेक्षेन्न वृक्षम् आरोहेन्न संक्रमम् आरोहेन्नानन्तर्धायासीत नापरया द्वारा प्रपन्नम् अन्नम् अश्नीयान्न शुक्तं न द्विःपक्वं न पर्युषितम् अन्यत्र शाकमांसयवपिष्टान्नपृथुकफाणितदधिमधुघृतेभ्यो नानर्मणि हसेन्न नग्नः स्नायाच्छुक्ता वाचो न भाषेत जनवादं कलहांश्च वर्जयेत् त्रयः स्नातका भवन्तीति ह स्माहारुणिर् गौतमो विद्यास्नातको व्रतस्नातको विद्याव्रतस्नातक इति तेषाम् उत्तमः श्रेष्ठस्तुल्यौ पूर्वौ स्नात्वाचार्यं ब्रूयान्मधुपर्कं मे भवान् आनयत्वित्याचार्यकल्पो वा तस्मै प्राङ्मुखायासीनाय मधुपर्कम् आहरेद् विष्टरपाद्यार्घ्याचमनीयान्येकैकम् अनुपूर्वेण विष्टरम् अध्यास्ते पाद्येन पादौ प्रक्षालयते मयि श्रीः श्रयताम् इति सव्यं पादम् अग्रे शूद्रा चेन्मयि पद्या विराड् इत्यथ दक्षिणं मयि वर्च इत्यर्घ्यं प्रतिगृह्णीयाद् आचमनीयाभिर् आचामेत् पात्रचमसं विष्टरोपहितम् अधस्ताद् विष्टरौ संहिताग्रौ भवत एकविष्टर उत्तरतस्तयोर् मध्ये दधि मधु संनिहिते भवतो दध्ना चेद् दधिमन्थो ऽद्भिश्चेद् उदमन्थः पयसा चेत् पयस्यस्तं प्रतिगृह्णीयाद् देवस्य त्वेति तं प्रतिगृह्य भूमौ प्रतिष्ठाप्यावघृष्याङ्गुष्ठेनोपकनिष्ठिकया च मह्यं त्वा यशसे ऽन्नाद्याय ब्रह्मवर्चसायेति त्रिः प्राश्नीयाच्छेषम् उत्तरतः प्रतिगृह्य ब्राह्मणाय दद्याद् अभ्युक्ष्य वाब्राह्मणाय गर्ते वा निखनेत् परः स्वधितिपाणिर् गां दृष्ट्वाह गौर् गौर् इति ताम् अभिमन्त्रयते गौर् धेनुर् इत्य् ओम् उत्सृजतेति ब्रूयात् कर्तव्या चेत् कुरुतेति ब्रूयाद् गौर् धेनुर् हव्या माता रुद्राणां दुहिता वसूनां स्वसादित्यानाम् अमृतस्य नाभिः । (१९।१)
snātaka-Zeremonievedam adhītya vratāni caritvā brāhmaṇaḥ snāsyan saṃbhārān upakalpayate 'hataṃ vāsa erakāṃ snānam anulepanaṃ sumanasa āñjanam ādarśam ahate vāsasī trivṛtaṃ maṇiṃ vaiṇavaṃ daṇḍaṃ śukle upānahau nāpita upakḷpta uttarata upatiṣṭhatyerakām āstīryāhatena vāsasodagdaśena pracchādya tatrainaṃ prāṅmukham upaveśya daṇḍam apsu pādayed dviṣatāṃ vajro 'sīti mekhalāṃ visraṃsayed ud uttamam iti tāṃ caivāpsu pādayet keśāntakaraṇena mantrā vyākhyātāḥ parivāpanaṃ ca śiro 'gre vapate tataḥ śmaśrūṇi tata itarāṇyaṅgānyanupūrveṇa keśaśmaśrulomanakhānyaśvatthasya mūle nikhaned udumbarasya vāpahato me pāpmeti śītoṣṇābhir adbhir hiraṇyāntarhitābhir enaṃ snāpayecchivā naḥ śaṃtamā bhava sumṛḍīkā sarasvati mā te vyoma saṃdṛśīti rohiṇyāṃ snāyāt prajāpater vā etannakṣatraṃ prajāvān bhūyāsam iti mṛgaśirasi snāyāt somasya vā etannakṣatraṃ somejyā mopanamed iti tiṣye snāyād bṛhaspater vā etannakṣatraṃ brahma bṛhaspatir brahmavarcasī bhūyāsam iti haste snāyāt savitur vā etannakṣatraṃ savitṛprasūto bhūyāsam ityanūrādhāsu snāyānmitrasya vā etannakṣatraṃ mitrāṇāṃ priyo bhūyāsam iti śravaṇe snāyād viṣṇor vā etannakṣatraṃ yajño vai viṣṇur yajño mopanamed iti tam ahatena vāsasā paridadhīta parīmaṃ someti savyam agre 'kṣyañjīta yaśasā metyatha dakṣiṇaṃ trivṛtaṃ maṇiṃ kaṇṭhe pratimuñcate pālāśaṃ svastyayanakāmaḥ svastyayano 'sīti bailvaṃ brahmavarcasakāmo brahmavarcasī bhūyāsam ityarkam annādyakāmo 'rkavān annādo bhūyāsam iti gandharvo 'si viśvāvasuḥ sa mā pāhi sa mā gopāyeti vaiṇavaṃ daṇḍam upādatta upānahāvādadhīta netre stho nayataṃ mām iti dakṣiṇam agre pratimuñcate tasya vratāni bhavanti nājātalomnyopahāsam icched varṣati na dhāvennopānahau svayaṃ harenna phalāni svayaṃ pracinvīta na pratisāyaṃ grāmāntaraṃ vrajennaiko vṛṣalaiḥ saha nodapānam avekṣenna vṛkṣam ārohenna saṃkramam ārohennānantardhāyāsīta nāparayā dvārā prapannam annam aśnīyānna śuktaṃ na dviḥpakvaṃ na paryuṣitam anyatra śākamāṃsayavapiṣṭānnapṛthukaphāṇitadadhimadhughṛtebhyo nānarmaṇi hasenna nagnaḥ snāyācchuktā vāco na bhāṣeta janavādaṃ kalahāṃśca varjayet trayaḥ snātakā bhavantīti ha smāhāruṇir gautamo vidyāsnātako vratasnātako vidyāvratasnātaka iti teṣām uttamaḥ śreṣṭhastulyau pūrvau snātvācāryaṃ brūyānmadhuparkaṃ me bhavān ānayatvityācāryakalpo vā tasmai prāṅmukhāyāsīnāya madhuparkam āhared viṣṭarapādyārghyācamanīyānyekaikam anupūrveṇa viṣṭaram adhyāste pādyena pādau prakṣālayate mayi śrīḥ śrayatām iti savyaṃ pādam agre śūdrā cenmayi padyā virāḍ ityatha dakṣiṇaṃ mayi varca ityarghyaṃ pratigṛhṇīyād ācamanīyābhir ācāmet pātracamasaṃ viṣṭaropahitam adhastād viṣṭarau saṃhitāgrau bhavata ekaviṣṭara uttaratastayor madhye dadhi madhu saṃnihite bhavato dadhnā ced dadhimantho 'dbhiśced udamanthaḥ payasā cet payasyastaṃ pratigṛhṇīyād devasya tveti taṃ pratigṛhya bhūmau pratiṣṭhāpyāvaghṛṣyāṅguṣṭhenopakaniṣṭhikayā ca mahyaṃ tvā yaśase 'nnādyāya brahmavarcasāyeti triḥ prāśnīyāccheṣam uttarataḥ pratigṛhya brāhmaṇāya dadyād abhyukṣya vābrāhmaṇāya garte vā nikhanet paraḥ svadhitipāṇir gāṃ dṛṣṭvāha gaur gaur iti tām abhimantrayate gaur dhenur ity om utsṛjateti brūyāt kartavyā cet kuruteti brūyād gaur dhenur havyā mātā rudrāṇāṃ duhitā vasūnāṃ svasādityānām amṛtasya nābhiḥ |
प्र नु वोचं चिकितुषे जनाय मा गाम् अनागाम् अदितिं वधिष्ट पिबतूदकं तृणान्यत्त्वित्यथ षड् अर्घ्यार्हा भवन्त्य् ऋत्विग् आचार्यः स्नातको राजाभिषिक्तः प्रियः सखा श्रोत्रियश्चेति तेभ्य आतिथ्यं गां कुर्यात् ताम् अतिथय इति प्रोक्षेत् ॥ (१९।२)
pra nu vocaṃ cikituṣe janāya mā gām anāgām aditiṃ vadhiṣṭa pibatūdakaṃ tṛṇānyattvityatha ṣaḍ arghyārhā bhavanty ṛtvig ācāryaḥ snātako rājābhiṣiktaḥ priyaḥ sakhā śrotriyaśceti tebhya ātithyaṃ gāṃ kuryāt tām atithaya iti prokṣet ||
पाणिग्रहणस्नात्वा मातापितरौ परिचरेत् तदधीनः स्यात् ताभ्याम् अनुज्ञातो जायां विन्देतानग्निकां समानजातीयाम् असगोत्रां मातुर् असपिण्डां ज्यायसः कनीयसीं दूतम् अनुमन्त्रयते ऽनृक्षरा ऋजवः सन्तु पन्था एभिः सखायो यन्ति नो वरेयम् । (२०।१)
pāṇigrahaṇasnātvā mātāpitarau paricaret tadadhīnaḥ syāt tābhyām anujñāto jāyāṃ vindetānagnikāṃ samānajātīyām asagotrāṃ mātur asapiṇḍāṃ jyāyasaḥ kanīyasīṃ dūtam anumantrayate 'nṛkṣarā ṛjavaḥ santu panthā ebhiḥ sakhāyo yanti no vareyam |
सम् अर्यमा सं भगो नो ऽनुनीयात् सं जास्पत्यं सुयमम् अस्तु देवा इति पाणिग्रहणे ऽग्निम् आह्रियमाणम् अनुमन्त्रयते ऽग्निर् ऐतु प्रथमो देवतानां सो ऽस्यै प्रजां मुञ्चतु मृत्युपाशात् । (२०।२)
sam aryamā saṃ bhago no 'nunīyāt saṃ jāspatyaṃ suyamam astu devā iti pāṇigrahaṇe 'gnim āhriyamāṇam anumantrayate 'gnir aitu prathamo devatānāṃ so 'syai prajāṃ muñcatu mṛtyupāśāt |
तद् अयं राजा वरुणो ऽनुमन्यतां यथेयं स्त्री पौत्रम् अघं न रोदाद् इति प्रज्वलितम् उपतिष्ठत इमाम् अग्निस्त्रायतां गार्हपत्यः प्रजाम् अस्यै नयतु दीर्घम् आयुः । (२०।३)
tad ayaṃ rājā varuṇo 'numanyatāṃ yatheyaṃ strī pautram aghaṃ na rodād iti prajvalitam upatiṣṭhata imām agnistrāyatāṃ gārhapatyaḥ prajām asyai nayatu dīrgham āyuḥ |
अशून्योपस्था जीवताम् अस्तु माता पौत्रम् आनन्दम् अभि प्रबुध्यताम् इयम् इति पुरस्ताद् अग्नेर् ब्राह्मणो वाग्यतः प्रत्यङ्मुख उदकुम्भं धारयंस्तिष्ठेद् दक्षिणतो ऽग्नेः शमीपलाशमिश्रान् लाजाञ्छूर्पे माता धारयेन्मातुर् अभावे तन्मात्री प्रत्यग् अग्नेर् एरकां तेजनीं वान्यद् वैवंजातीयं संवेष्ट्य निदध्याद् यथा प्रसार्यमाणं पश्चार्धं बर्हिषः प्राप्नोत्यथास्यै वाससी प्रोक्ष्यानुमन्त्र्य ददाति या अकृन्तन्न् अवयन् या अतन्वत याश्च देवीर् अन्ताम् अभितो ऽददन्त । (२०।४)
aśūnyopasthā jīvatām astu mātā pautram ānandam abhi prabudhyatām iyam iti purastād agner brāhmaṇo vāgyataḥ pratyaṅmukha udakumbhaṃ dhārayaṃstiṣṭhed dakṣiṇato 'gneḥ śamīpalāśamiśrān lājāñchūrpe mātā dhārayenmātur abhāve tanmātrī pratyag agner erakāṃ tejanīṃ vānyad vaivaṃjātīyaṃ saṃveṣṭya nidadhyād yathā prasāryamāṇaṃ paścārdhaṃ barhiṣaḥ prāpnotyathāsyai vāsasī prokṣyānumantrya dadāti yā akṛntann avayan yā atanvata yāśca devīr antām abhito 'dadanta |
तास्त्वा देवीर् जरसा संव्ययन्त्व् आयुष्मतीदं परिधत्स्व वास इति तां ब्रूयाद् इमाम् एरकां दक्षिणेन पादेनाभिजहीति प्र मे पतियानः पन्थाः कल्पताम् इत्यजपत्यां स्वयं जपेत् प्रास्या इति दक्षिणत एरकायां भार्याम् उपवेश्योत्तरतः पतिर् उभावन्वारभेयातां स्वयम् उच्चैर् जुहुयाज्जायायाम् अन्वारब्धायां महाव्याहृतिभिर् हुत्वा या तिरश्चीति सप्तभिर् जुहोति संपातं प्रथमया मूर्धन्यासिञ्चेद् या तिरश्ची निपद्यसे ऽहं विधरणीति । (२०।५)
tāstvā devīr jarasā saṃvyayantv āyuṣmatīdaṃ paridhatsva vāsa iti tāṃ brūyād imām erakāṃ dakṣiṇena pādenābhijahīti pra me patiyānaḥ panthāḥ kalpatām ityajapatyāṃ svayaṃ japet prāsyā iti dakṣiṇata erakāyāṃ bhāryām upaveśyottarataḥ patir ubhāvanvārabheyātāṃ svayam uccair juhuyājjāyāyām anvārabdhāyāṃ mahāvyāhṛtibhir hutvā yā tiraścīti saptabhir juhoti saṃpātaṃ prathamayā mūrdhanyāsiñced yā tiraścī nipadyase 'haṃ vidharaṇīti |
तां त्वा घृतस्य धारया संराधा राधयामसि संराधायै स्वाहा । (२०।६)
tāṃ tvā ghṛtasya dhārayā saṃrādhā rādhayāmasi saṃrādhāyai svāhā |
मा ते गृहे निशि घोष उत्थाद् अन्यत्र त्वद् रुदत्यः संविशन्तु । (२०।७)
mā te gṛhe niśi ghoṣa utthād anyatra tvad rudatyaḥ saṃviśantu |
मा त्वं विकेश्युर आवधिष्ठा जीवपत्नी पतिलोके विराज प्रजां पश्यन्ती सुमनस्यमाना स्वाहा । (२०।८)
mā tvaṃ vikeśyura āvadhiṣṭhā jīvapatnī patiloke virāja prajāṃ paśyantī sumanasyamānā svāhā |
अन्वद्य नो ऽनुमतिर् यज्ञं देवेषु मन्यताम् । (२०।९)
anvadya no 'numatir yajñaṃ deveṣu manyatām |
अग्निश्च हव्यवाहनस्तत् करोतु समृध्यतां स्वाहा । (२०।१०)
agniśca havyavāhanastat karotu samṛdhyatāṃ svāhā |
द्यौस्ते पृष्ठं रक्षतु वायुर् ऊरू अश्विनौ च स्तनं धयतस्ते पुत्रान् सविताभिरक्षतु । (२०।११)
dyauste pṛṣṭhaṃ rakṣatu vāyur ūrū aśvinau ca stanaṃ dhayataste putrān savitābhirakṣatu |
आ वाससः परिधानाद् बृहस्पतिर् विश्वे देवा अभिरक्षन्तु पश्चात् स्वाहा । (२०।१२)
ā vāsasaḥ paridhānād bṛhaspatir viśve devā abhirakṣantu paścāt svāhā |
अप्रजस्तां पौत्रमृत्युं पाप्मानम् उत वाघम् । (२०।१३)
aprajastāṃ pautramṛtyuṃ pāpmānam uta vāgham |
शीर्ष्णः स्रजम् इवोन्मुच्य द्विषद्भ्यः प्रतिमुञ्चामि पाशं स्वाहा । (२०।१४)
śīrṣṇaḥ srajam ivonmucya dviṣadbhyaḥ pratimuñcāmi pāśaṃ svāhā |
यानि कानि च पापानि सर्वाङ्गेषु तवाभवन् । (२०।१५)
yāni kāni ca pāpāni sarvāṅgeṣu tavābhavan |
पूर्णाहुतिभिर् आज्यस्य सर्वाणि तान्यशीशमं स्वाहा । (२०।१६)
pūrṇāhutibhir ājyasya sarvāṇi tānyaśīśamaṃ svāhā |
अथास्या दक्षिणेन पाणिना दक्षिणं पाणिं गृह्णाति प्रहस्तं पुंसो ऽङ्गुली स्त्रियः साङ्गुष्ठं मिथुनकामो गृह्णामि ते सौभगत्वाय हस्तं मया पत्या जरदष्टिर् यथासत् । (२१।१)
athāsyā dakṣiṇena pāṇinā dakṣiṇaṃ pāṇiṃ gṛhṇāti prahastaṃ puṃso 'ṅgulī striyaḥ sāṅguṣṭhaṃ mithunakāmo gṛhṇāmi te saubhagatvāya hastaṃ mayā patyā jaradaṣṭir yathāsat |
भगो ऽर्यमा सविता पुरंधिर् मह्यं त्वादुर् गार्हपत्याय देवाः । (२१।२)
bhago 'ryamā savitā puraṃdhir mahyaṃ tvādur gārhapatyāya devāḥ |
सोमो ऽददद् गन्धर्वाय गन्धर्वो ऽददद् अग्नये । (२१।३)
somo 'dadad gandharvāya gandharvo 'dadad agnaye |
रयिं च पुत्रांश्चादाद् अग्निर् मह्यम् अथो इमाम् । (२१।४)
rayiṃ ca putrāṃścādād agnir mahyam atho imām |
सोमः प्रथमो विविदे गन्धर्वो विविद उत्तरः । (२१।५)
somaḥ prathamo vivide gandharvo vivida uttaraḥ |
तृतीयो ऽग्निष्टे पतिस्तुरीयो ऽहं मनुष्यजा इत्युपनयनावृताश्मानम् अधिष्ठापयेत् स्त्रीवत् उत्तरपुरस्ताद् अग्नेर् भार्यया सम्प्रेक्ष्यमाणो जपत्यघोरचक्षुर् अपतिघ्नी म एधि शिवा पशुभ्यः सुमनाः सुवर्चाः । (२१।६)
tṛtīyo 'gniṣṭe patisturīyo 'haṃ manuṣyajā ityupanayanāvṛtāśmānam adhiṣṭhāpayet strīvat uttarapurastād agner bhāryayā samprekṣyamāṇo japatyaghoracakṣur apatighnī ma edhi śivā paśubhyaḥ sumanāḥ suvarcāḥ |
जीवसूर् देवकामा स्योना शं नो भव द्विपदे शं चतुष्पदे । (२१।७)
jīvasūr devakāmā syonā śaṃ no bhava dvipade śaṃ catuṣpade |
आ नः प्रजां जनयतु प्रजापतिर् आजरसाय समनक्त्वर्यमा । (२१।८)
ā naḥ prajāṃ janayatu prajāpatir ājarasāya samanaktvaryamā |
अदुर्मङ्गलीः पतिलोकम् आविश शं न एधि द्विपदे शं चतुष्पदे । (२१।९)
adurmaṅgalīḥ patilokam āviśa śaṃ na edhi dvipade śaṃ catuṣpade |
तां पूषञ्छिवतमाम् एरयस्व यस्यां बीजं मनुष्या वपन्ति । (२१।१०)
tāṃ pūṣañchivatamām erayasva yasyāṃ bījaṃ manuṣyā vapanti |
या न ऊरू उशती विस्रयातै यस्याम् उशन्तः प्रहरेम शेफम् । (२१।११)
yā na ūrū uśatī visrayātai yasyām uśantaḥ praharema śepham |
अमो ऽहम् अस्मि सा त्वं सामाहम् अस्म्य् ऋक् त्वं मनो ऽहम् अस्मि वाक् त्वं द्यौर् अहं पृथिवी त्वं तावेहि संभवाव सह रेतो दधावहै पुंसे पुत्राय वेत्तवै माम् अनुव्रता भव सहशय्या मया भवासावित्यथास्या नाम गृहीत्वाग्निं परिक्रमेयाताम् ईर् त्वम् अस्यूर्क् ते माता नाम सा माम् एहि सह प्रजया सह रायस्पोषेणेति तस्यां प्रत्याव्रजितायां भ्रातान्यो वा सुहृद् अभिघारितान् लाजाञ्छूर्पाद् अञ्जलिनोपघातम् अञ्जलावावपेद् उपस्तीर्णाभिघारितान् कृत्वा तान् इतराग्नौ जुहुयात् कन्यलेयं नार्यर्यम्णम् इति कन्यला पितृभ्यः पतिलोकं यतीयम् अव दीक्षाम् अयक्षत स्वाहा । (२१।१२)
amo 'ham asmi sā tvaṃ sāmāham asmy ṛk tvaṃ mano 'ham asmi vāk tvaṃ dyaur ahaṃ pṛthivī tvaṃ tāvehi saṃbhavāva saha reto dadhāvahai puṃse putrāya vettavai mām anuvratā bhava sahaśayyā mayā bhavāsāvityathāsyā nāma gṛhītvāgniṃ parikrameyātām īr tvam asyūrk te mātā nāma sā mām ehi saha prajayā saha rāyaspoṣeṇeti tasyāṃ pratyāvrajitāyāṃ bhrātānyo vā suhṛd abhighāritān lājāñchūrpād añjalinopaghātam añjalāvāvaped upastīrṇābhighāritān kṛtvā tān itarāgnau juhuyāt kanyaleyaṃ nāryaryamṇam iti kanyalā pitṛbhyaḥ patilokaṃ yatīyam ava dīkṣām ayakṣata svāhā |
दीर्घायुर् अस्तु मे पतिर् एधन्तां ज्ञातयो मम स्वाहा । (२१।१४)
dīrghāyur astu me patir edhantāṃ jñātayo mama svāhā |
स इमां देवो अर्यमा प्रेतो मुञ्चातु मामुतः स्वाहेति । (२१।१६)
sa imāṃ devo aryamā preto muñcātu māmutaḥ svāheti |
होमान्तेषु जपति चतुर् विश्वा उत त्वया वयं धारा उदन्या इव । (२१।१७)
homānteṣu japati catur viśvā uta tvayā vayaṃ dhārā udanyā iva |
अतिगाहेमहि द्विष इति तूष्णीं धारिका कामायावपेच्चतुर्थं दक्षिणं शूर्पपुटं काम इत्याचक्षत उत्तरपुरस्ताद् अग्नेः सप्त पदान्यभ्युत्क्रमयेद् एकम् इष इति प्रतिमन्त्रम् एकम् इषे विष्णुस्त्वान्वेतु । (२१।१८)
atigāhemahi dviṣa iti tūṣṇīṃ dhārikā kāmāyāvapeccaturthaṃ dakṣiṇaṃ śūrpapuṭaṃ kāma ityācakṣata uttarapurastād agneḥ sapta padānyabhyutkramayed ekam iṣa iti pratimantram ekam iṣe viṣṇustvānvetu |
सखा सप्तपदी भवेति सप्तमे प्राचीम् अवस्थाप्योदकुम्भेन मार्जयेरन्न् आपोहिष्ठीयाभिस्तिसृभिः प्रेक्षकान् अनुमन्त्रयते सुमङ्गलीर् इयं वधूर् इमां समेत पश्यत । (२१।२४)
sakhā saptapadī bhaveti saptame prācīm avasthāpyodakumbhena mārjayerann āpohiṣṭhīyābhistisṛbhiḥ prekṣakān anumantrayate sumaṅgalīr iyaṃ vadhūr imāṃ sameta paśyata |
सौभाग्यम् अस्यै दत्त्वायाथास्तं विपरेतनेति प्रेक्षयेद् ध्रुवम् अरुन्धतीं सप्त ऋषीन् पश्यानीति प्रतिजानानां ध्रुवो ऽसीति ध्रुवम् उपतिष्ठते ध्रुवो ऽसि ध्रुवाहं पतिकुले भूयासम् अमुष्येति पतिनाम गृह्णीयाद् असावित्यात्मनो ऽरुन्धतीम् अरुन्धत्यरुद्धाहं पत्या भूयासम् अमुनेति पतिनाम गृह्णीयाद् असावित्यात्मनः ॥ (२१।२५)
saubhāgyam asyai dattvāyāthāstaṃ viparetaneti prekṣayed dhruvam arundhatīṃ sapta ṛṣīn paśyānīti pratijānānāṃ dhruvo 'sīti dhruvam upatiṣṭhate dhruvo 'si dhruvāhaṃ patikule bhūyāsam amuṣyeti patināma gṛhṇīyād asāvityātmano 'rundhatīm arundhatyaruddhāhaṃ patyā bhūyāsam amuneti patināma gṛhṇīyād asāvityātmanaḥ ||
पूषा त्वेत इति प्रस्थिताम् अनुमन्त्र्यते पूषा त्वेतो नयतु हस्तगृह्याश्विनौ त्वा प्रवहतां रथेन । (२२।१)
pūṣā tveta iti prasthitām anumantryate pūṣā tveto nayatu hastagṛhyāśvinau tvā pravahatāṃ rathena |
गृहान् गच्छ गृहपत्नी यथासो वशिनी त्वं विदथम् आवदासीति स्वं कुलं प्राप्तां कल्याणशीलाः कल्याणप्रजाः समवजीर्णाः प्रत्यवरोपयन्तीह प्रियं प्रजया ते समृध्यताम् अस्मिन् गृहे गार्हपत्याय जागृहि । (२२।२)
gṛhān gaccha gṛhapatnī yathāso vaśinī tvaṃ vidatham āvadāsīti svaṃ kulaṃ prāptāṃ kalyāṇaśīlāḥ kalyāṇaprajāḥ samavajīrṇāḥ pratyavaropayantīha priyaṃ prajayā te samṛdhyatām asmin gṛhe gārhapatyāya jāgṛhi |
एना पत्या तन्वं संसृजस्वाथाजीव्रो विदथम् आवदासीति प्रत्यवरोप्यानडुहे चर्मण्युत्तरलोमन्युपवेशयेद् इह गावो निषीदन्त्विहाश्वा इह पुरुषाः । (२२।३)
enā patyā tanvaṃ saṃsṛjasvāthājīvro vidatham āvadāsīti pratyavaropyānaḍuhe carmaṇyuttaralomanyupaveśayed iha gāvo niṣīdantvihāśvā iha puruṣāḥ |
इहो सहस्रदक्षिणो ऽभि पूषा निषीदत्विति कुमारम् उपस्थ आधाय शकलोटान् आवपेत् फलानि वोत्थाप्य कुमारम् अन्वारब्धायां जुहुयाद् इह धृतिर् इत्यष्टाभिः स्वाहाकारान् तैर् इह धृतिर् इह स्वधृतिर् इह रन्तिर् इह रमस्व । (२२।४)
iho sahasradakṣiṇo 'bhi pūṣā niṣīdatviti kumāram upastha ādhāya śakaloṭān āvapet phalāni votthāpya kumāram anvārabdhāyāṃ juhuyād iha dhṛtir ityaṣṭābhiḥ svāhākārān tair iha dhṛtir iha svadhṛtir iha rantir iha ramasva |
मयि धृतिर् मयि स्वधृतिर् मयि रमो मयि रमस्वेति त्रिरात्रम् अक्षारालवणाशिनौ ब्रह्मचारिणावधः संवेशिनावसंवर्तमानौ सह शयाताम् ऊर्ध्वं त्रिरात्रात् संभवो निशायां जायापतिकर्मण्यं प्रायश्चित्तीर् जुहुयाद् अग्ने प्रायश्चित्ते त्वं देवानां प्रायश्चित्तिर् असि ब्राह्मणस्त्वा नाथकाम उपधावामि यास्यै प्रजाघ्नी तनूस्ताम् अस्या उपजहि स्वाहा । (२२।५)
mayi dhṛtir mayi svadhṛtir mayi ramo mayi ramasveti trirātram akṣārālavaṇāśinau brahmacāriṇāvadhaḥ saṃveśināvasaṃvartamānau saha śayātām ūrdhvaṃ trirātrāt saṃbhavo niśāyāṃ jāyāpatikarmaṇyaṃ prāyaścittīr juhuyād agne prāyaścitte tvaṃ devānāṃ prāyaścittir asi brāhmaṇastvā nāthakāma upadhāvāmi yāsyai prajāghnī tanūstām asyā upajahi svāhā |
वायो प्रायश्चित्ते त्वं देवानां प्रायश्चित्तिर् असि ब्राह्मणस्त्वा नाथकाम उपधावामि यास्यै पशुघ्नी तनूस्ताम् अस्या उपजहि स्वाहा । (२२।६)
vāyo prāyaścitte tvaṃ devānāṃ prāyaścittir asi brāhmaṇastvā nāthakāma upadhāvāmi yāsyai paśughnī tanūstām asyā upajahi svāhā |
सूर्य प्रायश्चित्ते त्वं देवानां प्रायश्चित्तिर् असि ब्राह्मणस्त्वा नाथकाम उपधावामि यास्यै पतिघ्नी तनूस्ताम् अस्या उपजहि स्वाहा । (२२।७)
sūrya prāyaścitte tvaṃ devānāṃ prāyaścittir asi brāhmaṇastvā nāthakāma upadhāvāmi yāsyai patighnī tanūstām asyā upajahi svāhā |
चन्द्र प्रायश्चित्ते त्वं देवानां प्रायश्चित्तिर् असि ब्राह्मणस्त्वा नाथकाम उपधावामि यास्यै गृहघ्नी तनूस्ताम् अस्या उपजहि स्वाहा । (२२।८)
candra prāyaścitte tvaṃ devānāṃ prāyaścittir asi brāhmaṇastvā nāthakāma upadhāvāmi yāsyai gṛhaghnī tanūstām asyā upajahi svāhā |
अग्ने वायो सूर्य चन्द्र प्रायश्चित्तयो यूयं देवानां प्रायश्चित्तयः स्थ ब्राह्मणो वो नाथकाम उपधावामि यास्यै यशोघ्नी तनूस्ताम् अस्या उपहत स्वाहेति स्थालीपाकाद् अग्निं प्रजापतिं चेष्ट्वा संपातांश्चमस आनीय स्रोतांस्याङ्क्ष्वेत्येनां ब्रूयान्नाभिं प्रथमं ततो यान्य् ऊर्ध्वं ततो यान्यर्वाञ्च्य् ऊर्ध्वम् अर्धरात्रात् संवेशनं विष्णुर् योनिं कल्पयत्वित्येतेन तृचेन विष्णुर् योनिं कल्पयतु त्वष्टा रूपाणि पिंशतु । (२२।९)
agne vāyo sūrya candra prāyaścittayo yūyaṃ devānāṃ prāyaścittayaḥ stha brāhmaṇo vo nāthakāma upadhāvāmi yāsyai yaśoghnī tanūstām asyā upahata svāheti sthālīpākād agniṃ prajāpatiṃ ceṣṭvā saṃpātāṃścamasa ānīya srotāṃsyāṅkṣvetyenāṃ brūyānnābhiṃ prathamaṃ tato yāny ūrdhvaṃ tato yānyarvāñcy ūrdhvam ardharātrāt saṃveśanaṃ viṣṇur yoniṃ kalpayatvityetena tṛcena viṣṇur yoniṃ kalpayatu tvaṣṭā rūpāṇi piṃśatu |
आसिञ्चतु प्रजापतिर् धाता गर्भं दधातु ते । (२२।१०)
āsiñcatu prajāpatir dhātā garbhaṃ dadhātu te |
गर्भं धेहि सिनीवालि गर्भं धेहि सरस्वति । (२२।११)
garbhaṃ dhehi sinīvāli garbhaṃ dhehi sarasvati |
गर्भं ते अश्विनौ देवावाधत्तां पुष्करस्रजौ । (२२।१२)
garbhaṃ te aśvinau devāvādhattāṃ puṣkarasrajau |
तं ते गर्भं दधाम्यहं दशमे मासि सूतवा इत्यृतावृतावेवम् एव संवेशने हुत्वाचार्याय गां दद्याद् अदर्शने ब्राह्मणेभ्यो गां दद्यात् ॥ (२२।१४)
taṃ te garbhaṃ dadhāmyahaṃ daśame māsi sūtavā ityṛtāvṛtāvevam eva saṃveśane hutvācāryāya gāṃ dadyād adarśane brāhmaṇebhyo gāṃ dadyāt ||
सायंप्रातर्होमसायंप्रातर्होमे ऽग्नय इति प्रथमाम् आहुतिं जुहोति प्रजापतय इत्युत्तराम् एवं प्रातर् अग्निस्थाने सूर्यः सायंप्रातरशनस्य बली वर्धयित्वा पूर्वस्माद् अग्नौ जुहोत्यग्नये स्वाहा सोमाय स्वाहा धन्वन्तरये स्वाहा द्यावापृथिवीभ्यां स्वाहा विश्वेभ्यो देवेभ्यः स्वाहा सर्वाभ्यो देवताभ्यः स्वाहा प्रजापतये स्वाहेति मनसोत्तरां तत एवोत्तरतो ऽग्नेर् बलिं हरति ये हर्षणा वेपना स्फातिम् आहरा वातस्य भ्राजम् अनुसंचरन्ति । (२३।१)
sāyaṃprātarhomasāyaṃprātarhome 'gnaya iti prathamām āhutiṃ juhoti prajāpataya ityuttarām evaṃ prātar agnisthāne sūryaḥ sāyaṃprātaraśanasya balī vardhayitvā pūrvasmād agnau juhotyagnaye svāhā somāya svāhā dhanvantaraye svāhā dyāvāpṛthivībhyāṃ svāhā viśvebhyo devebhyaḥ svāhā sarvābhyo devatābhyaḥ svāhā prajāpataye svāheti manasottarāṃ tata evottarato 'gner baliṃ harati ye harṣaṇā vepanā sphātim āharā vātasya bhrājam anusaṃcaranti |
तेभ्यो बलिम् अन्नकामो हराम्यन्नं पयस्वद् बहुलं मे अस्त्वित्येवम् अशनायत्यायस्थाने मृत्योर् अधिष्ठानाय स्वाहेति शेषस्य बलिहरणं प्रदक्षिणं गृह्याभ्यो देवताभ्यो बलिं नयामि तन्मे जुषन्तां ता मा पान्तु ता मा गोपायन्तु ता मा रक्षन्तु ताभ्यो नमस्ताभ्यः स्वाहेत्युदधाने मध्ये ऽगारस्योत्तरपूर्वार्धे शयने देहल्यां संवरणे ब्रह्मायतन एतेष्वायतनेषु शेषं धन्वन्तरये निनयेत् सदा गृहेषु स्वस्तिवाचनं सा महाशान्तिर् इत्याचक्षते ॥ (२३।२)
tebhyo balim annakāmo harāmyannaṃ payasvad bahulaṃ me astvityevam aśanāyatyāyasthāne mṛtyor adhiṣṭhānāya svāheti śeṣasya baliharaṇaṃ pradakṣiṇaṃ gṛhyābhyo devatābhyo baliṃ nayāmi tanme juṣantāṃ tā mā pāntu tā mā gopāyantu tā mā rakṣantu tābhyo namastābhyaḥ svāhetyudadhāne madhye 'gārasyottarapūrvārdhe śayane dehalyāṃ saṃvaraṇe brahmāyatana eteṣvāyataneṣu śeṣaṃ dhanvantaraye ninayet sadā gṛheṣu svastivācanaṃ sā mahāśāntir ityācakṣate ||
थे सच्रिड़िचे ओड़् थे ड़िर्स्त् ड़्रुइत्स्नवेन यक्ष्यमाणः पुराणेनाग्रे यजेताग्निधन्वन्तरी प्रजापतिम् इन्द्रं तिस्रश्च नवाहुतीर् नवेन यजेत शरदि व्रीहीणां वसन्ते यवानां वर्षासु श्यामाकानाम् ऐन्द्राग्नो वैश्वदेवो द्यावापृथिव्यश्चरव एकचरुर् वोक्ते एवोपस्तरणाभिघारणे द्विर् हविषो ऽवद्यत्यथ प्राश्नीयाद् भद्रान्नः श्रेयः समनैष्ट देवास्त्वयावसेन समशीमहि त्वा । (२४।१)
The sacrifice of the first fruitsnavena yakṣyamāṇaḥ purāṇenāgre yajetāgnidhanvantarī prajāpatim indraṃ tisraśca navāhutīr navena yajeta śaradi vrīhīṇāṃ vasante yavānāṃ varṣāsu śyāmākānām aindrāgno vaiśvadevo dyāvāpṛthivyaścarava ekacarur vokte evopastaraṇābhighāraṇe dvir haviṣo 'vadyatyatha prāśnīyād bhadrānnaḥ śreyaḥ samanaiṣṭa devāstvayāvasena samaśīmahi tvā |
स नो मयोभूः पितो आविशस्व शं तोकाय तनुवे स्योन इत्येतम् उ त्यं मधुना संयुतं यवं सरस्वत्या अधि मनावचर्कृषुः । (२४।२)
sa no mayobhūḥ pito āviśasva śaṃ tokāya tanuve syona ityetam u tyaṃ madhunā saṃyutaṃ yavaṃ sarasvatyā adhi manāvacarkṛṣuḥ |
इन्द्र आसीत् सीरपतिः शतक्रतुः कीनाशा आसन्मरुतः सुदानव इति यवस्य प्राश्नीयाद् अग्निः प्रथमः प्राश्नातु स हि वेद यथा हविः । (२४।३)
indra āsīt sīrapatiḥ śatakratuḥ kīnāśā āsanmarutaḥ sudānava iti yavasya prāśnīyād agniḥ prathamaḥ prāśnātu sa hi veda yathā haviḥ |
शिवा अस्मभ्यम् ओषधीः कृणोतु विश्वचर्षणीर् इति श्यामाकस्य प्राश्नीयात् ॥ (२४।४)
śivā asmabhyam oṣadhīḥ kṛṇotu viśvacarṣaṇīr iti śyāmākasya prāśnīyāt ||
Data courtesy of The Digital Corpus of Sanskrit.