JanMVic, 1
Select a line for its word-by-word analysis.
सान्द्रोद्रेकक्षुभितम् अभितः स्वान्तम् अन्तर् नियम्य प्रायो धत्ते नवनवरसोल्लेखम् आनन्दकन्दम् ॥ (१।०)
sāndrodrekakṣubhitam abhitaḥ svāntam antar niyamya prāyo dhatte navanavarasollekham ānandakandam ||
भूयो भूयः प्रलयविभवोद्दामदुःखान्तरायो यो ऽसाव् अन्तर् जयति हृदये को ऽपि संविद्विकासः ॥ (२।०)
bhūyo bhūyaḥ pralayavibhavoddāmaduḥkhāntarāyo yo 'sāv antar jayati hṛdaye ko 'pi saṃvidvikāsaḥ ||
इह खलु निखिलजगदात्मा सर्वोत्तीर्णश् च सर्वमयश् च विकल्पासंकुचितसंवित्प्रकाशरूपः अनवच्छिन्नचिदानन्दविश्रान्तः प्रसरदविरलविचित्रपञ्चवाहवाहवाहिनीमहोदधिः निरतिशयस्वातन्त्र्यसीमनि प्रगल्भमानः सर्वशक्तिखचित एक एव अस्ति संविद् आत्मा महेश्वरः ॥ (३।०)
iha khalu nikhilajagadātmā sarvottīrṇaś ca sarvamayaś ca vikalpāsaṃkucitasaṃvitprakāśarūpaḥ anavacchinnacidānandaviśrāntaḥ prasaradaviralavicitrapañcavāhavāhavāhinīmahodadhiḥ niratiśayasvātantryasīmani pragalbhamānaḥ sarvaśaktikhacita eka eva asti saṃvid ātmā maheśvaraḥ ||
तस्य प्रकाशरूपता चिच्छक्तिः स्वातन्त्र्यम् आनन्दशक्तिः तच्चमत्कारः इच्छाशक्तिः आमर्शात्मकता ज्ञानशक्तिः सर्वाकारयोगित्वं क्रियाशक्तिः इति ॥ (४।०)
tasya prakāśarūpatā cicchaktiḥ svātantryam ānandaśaktiḥ taccamatkāraḥ icchāśaktiḥ āmarśātmakatā jñānaśaktiḥ sarvākārayogitvaṃ kriyāśaktiḥ iti ||
इत्थं सर्वशक्तियोगे ऽपि आभिर् मुख्याभिः शक्तिभिर् उपचर्यते स च भगवान् स्वातन्त्र्यशक्तिमहिम्ना स्वात्मानं संकुचितम् इव आभासयन् अणुः इति उच्यते ॥ (५।०)
itthaṃ sarvaśaktiyoge 'pi ābhir mukhyābhiḥ śaktibhir upacaryate sa ca bhagavān svātantryaśaktimahimnā svātmānaṃ saṃkucitam iva ābhāsayan aṇuḥ iti ucyate ||
व्यापको हि शिवः स्वेच्छाकॢप्तसंकोचमुद्रणात् । (६।२)
vyāpako hi śivaḥ svecchākḷptasaṃkocamudraṇāt |
इति निजस्वरूपगोपनकेलिलोलम् एवं माहेशशक्तिपरिस्पन्दं प्रवरगुरवः प्रतिपेदिरे ॥ (७।०)
iti nijasvarūpagopanakelilolam evaṃ māheśaśaktiparispandaṃ pravaraguravaḥ pratipedire ||
अतिदुर्घटकारित्वात् स्वाच्छन्द्यनिर्मलाद् असौ । (८।२)
atidurghaṭakāritvāt svācchandyanirmalād asau |
न च एतावता भगवतो देशकालाकारोपाधिविरहितनिरतिशयानन्दपरिस्पन्दात्मकस्य काचिद् अपि क्षतिः प्रत्युत परममहिम्नः परिपुष्टिर् इत्य् उक्तम् ॥ (१०।०)
na ca etāvatā bhagavato deśakālākāropādhivirahitaniratiśayānandaparispandātmakasya kācid api kṣatiḥ pratyuta paramamahimnaḥ paripuṣṭir ity uktam ||
महेश्वरत्वं संवित्त्वं तद् अत्यक्ष्यद् घटादिवत् ॥ (११।२)
maheśvaratvaṃ saṃvittvaṃ tad atyakṣyad ghaṭādivat ||
परिच्छिन्नप्रकाशत्वं जडस्य किल लक्षणम् । (१२।१)
paricchinnaprakāśatvaṃ jaḍasya kila lakṣaṇam |
तेन बोधमहासिन्धोर् उल्लासिन्यः स्वशक्तयः । (१३।१)
tena bodhamahāsindhor ullāsinyaḥ svaśaktayaḥ |
आश्रयन्त्य् ऊर्मय इव स्वात्मसंघट्टचित्रताम् । (१३।२)
āśrayanty ūrmaya iva svātmasaṃghaṭṭacitratām |
तद् एवम् असौ भगवान् स्वमायाशक्त्याख्येन अव्यभिचरितस्वातन्त्र्यशक्तिमहिम्ना स्वात्मनैव आत्मानं संकुचितम् इव अवभासयन् विज्ञानाकलः प्रलयाकलः सकलश् च सम्पद्यते ॥ (१४।०)
tad evam asau bhagavān svamāyāśaktyākhyena avyabhicaritasvātantryaśaktimahimnā svātmanaiva ātmānaṃ saṃkucitam iva avabhāsayan vijñānākalaḥ pralayākalaḥ sakalaś ca sampadyate ||
तत्र आणवेन एकेनैव मलेन संयुक्तो विज्ञानाकल उच्यते द्वाभ्याम् आणवमायी याभ्याम् अपवेद्यः प्रलयाकलः त्रिभिर् आणवमायीयकार्मैः संवेद्यः तैर् एव कलादिधरण्यन्ततत्त्वमयः सकलः तदर्थम् एव अयम् अर्थसर्गः ॥ (१५।०)
tatra āṇavena ekenaiva malena saṃyukto vijñānākala ucyate dvābhyām āṇavamāyī yābhyām apavedyaḥ pralayākalaḥ tribhir āṇavamāyīyakārmaiḥ saṃvedyaḥ tair eva kalādidharaṇyantatattvamayaḥ sakalaḥ tadartham eva ayam arthasargaḥ ||
तत्र सृष्ट्युन्मुखो भगवान् शुद्धाध्वनि वर्तमानः स्वशक्तिभिः मायां विक्षोभ्य कलातत्त्वं किंचित्कर्तृत्वलक्षणं पुद्गलस्य सृजति ततो ऽपि किंचिद् अवबोधाख्यं विद्यातत्त्वं किंचिद् अभिलाषरूपं च रागतत्त्वं तद् एतत् सरागं कर्तृतत्त्वं भूतभविष्यद्वर्तमानतया त्रिधा अवच्छिद्यते तत् कालतत्त्वं तुल्यत्वे ऽपि रागे येन कर्तृत्वस्य अवच्छेदः क्रियते तत् नियतितत्त्वं तद् एतत् कञ्चुकषट्कम् अन्तर्मलावृतस्य पुद्गलस्य बहिर् आच्छादकम् उक्तं च चिल्लाचक्रेश्वरमते माया कला शुद्धविद्या रागकालौ नियन्त्रणा ॥ (१६।०)
tatra sṛṣṭyunmukho bhagavān śuddhādhvani vartamānaḥ svaśaktibhiḥ māyāṃ vikṣobhya kalātattvaṃ kiṃcitkartṛtvalakṣaṇaṃ pudgalasya sṛjati tato 'pi kiṃcid avabodhākhyaṃ vidyātattvaṃ kiṃcid abhilāṣarūpaṃ ca rāgatattvaṃ tad etat sarāgaṃ kartṛtattvaṃ bhūtabhaviṣyadvartamānatayā tridhā avacchidyate tat kālatattvaṃ tulyatve 'pi rāge yena kartṛtvasya avacchedaḥ kriyate tat niyatitattvaṃ tad etat kañcukaṣaṭkam antarmalāvṛtasya pudgalasya bahir ācchādakam uktaṃ ca cillācakreśvaramate māyā kalā śuddhavidyā rāgakālau niyantraṇā ||
षड् एतान्य् आवृतिवशात् कञ्चुकानि मितात्मनः । (१७।१)
ṣaḍ etāny āvṛtivaśāt kañcukāni mitātmanaḥ |
एवं च पुद्गलस्यान्तर्मलः कञ्चुकवत् स्थितः । (१७।२)
evaṃ ca pudgalasyāntarmalaḥ kañcukavat sthitaḥ |
तुषवत् कञ्चुकानि स्युस् तस्माज् ज्ञानक्रियोज्झितः । (१७।३)
tuṣavat kañcukāni syus tasmāj jñānakriyojjhitaḥ |
सा च कला पुरुषस्य परिमितं कर्तृत्वं प्रकाश्य सुखदुःखमोहरूपं भोग्यम् अव्यक्तत्वं सृजति ततो ऽपि अष्टगुणं बुद्धितत्त्वम् उत्पन्नं ततो ऽपि सात्त्विकराजसतामसभेदभिन्नं त्रिस्कन्धम् अहंकारतत्त्वम् तत्र पूर्वस्मात् अहंकारात् मनो जातम् अपरस्मात् इन्द्रियाणि तृतीयात् तन्मात्राणि एभ्यो भूतानि इत्य् एवम् अयम् एकस्यैव आदिदेवस्य स्वातन्त्र्यमहिम्ना संसारे संसरतः परिमितप्रमातृताम् अवलम्बमानस्य तत्त्वप्रसरः उक्तं च भूतानि तन्मात्रगणेन्द्रियाणि मूलं पुमान् कञ्चुकयुक् सुशुद्धम् ॥ (१८।०)
sā ca kalā puruṣasya parimitaṃ kartṛtvaṃ prakāśya sukhaduḥkhamoharūpaṃ bhogyam avyaktatvaṃ sṛjati tato 'pi aṣṭaguṇaṃ buddhitattvam utpannaṃ tato 'pi sāttvikarājasatāmasabhedabhinnaṃ triskandham ahaṃkāratattvam tatra pūrvasmāt ahaṃkārāt mano jātam aparasmāt indriyāṇi tṛtīyāt tanmātrāṇi ebhyo bhūtāni ity evam ayam ekasyaiva ādidevasya svātantryamahimnā saṃsāre saṃsarataḥ parimitapramātṛtām avalambamānasya tattvaprasaraḥ uktaṃ ca bhūtāni tanmātragaṇendriyāṇi mūlaṃ pumān kañcukayuk suśuddham ||
विद्यादिशक्त्यन्तम् इयान् स्वसंवित्सिन्धोस् तरंगप्रसरप्रपञ्चः ॥ (१९।१)
vidyādiśaktyantam iyān svasaṃvitsindhos taraṃgaprasaraprapañcaḥ ||
एतेषां च उक्तरूपाणां तत्त्वानां प्रमातृभेदे वैचित्र्यात् प्रमेयवैचित्र्यं भवति इति श्रीपूर्वशास्त्रे कथितम् तथा हि शक्तिमच्छक्तिभेदेन धरातत्त्वं विभिद्यते ॥ (२१।०)
eteṣāṃ ca uktarūpāṇāṃ tattvānāṃ pramātṛbhede vaicitryāt prameyavaicitryaṃ bhavati iti śrīpūrvaśāstre kathitam tathā hi śaktimacchaktibhedena dharātattvaṃ vibhidyate ||
अनेनैव विधानेन पुंस्तत्त्वात् तु कलान्तिकम् ॥ (२२।२)
anenaiva vidhānena puṃstattvāt tu kalāntikam ||
त्रयोदशविधं ज्ञेयं रुद्रवत् प्रलयाकलः । (२३।१)
trayodaśavidhaṃ jñeyaṃ rudravat pralayākalaḥ |
तद्वन् मायापि विज्ञेया नवधा ज्ञानकेवलः ॥ (२३।२)
tadvan māyāpi vijñeyā navadhā jñānakevalaḥ ||
मन्त्राः सप्तविधास् तद्वत् पञ्चधा मन्त्रनायकाः । (२४।१)
mantrāḥ saptavidhās tadvat pañcadhā mantranāyakāḥ |
त्रिधा मन्त्रेश्वरेशानाः शिवः साक्षान् न भिद्यते ॥ (२४।२)
tridhā mantreśvareśānāḥ śivaḥ sākṣān na bhidyate ||
यः पुनः सर्वतत्त्वानि वेत्त्य् एतानि यथार्थतः । (२५।१)
yaḥ punaḥ sarvatattvāni vetty etāni yathārthataḥ |
स गुरुर् मत्समः प्रोक्तो मन्त्रवीर्यप्रकाशकः ॥ (२५।२)
sa gurur matsamaḥ prokto mantravīryaprakāśakaḥ ||
दृष्टाः सम्भाषितास् तेन स्पृष्टाश् च प्रीतिचेतसा । (२६।१)
dṛṣṭāḥ sambhāṣitās tena spṛṣṭāś ca prīticetasā |
नराः पापैः प्रमुच्यन्ते सप्तजन्मकृतैर् अपि ॥ (२६।२)
narāḥ pāpaiḥ pramucyante saptajanmakṛtair api ||
एतेषां च तत्त्वानां वर्गशो यद् अनुगामि रूपम् एकरूपम् एकरूपकलनासहिष्णुत्वात् सा कला कथ्यते ॥ (२९।०)
eteṣāṃ ca tattvānāṃ vargaśo yad anugāmi rūpam ekarūpam ekarūpakalanāsahiṣṇutvāt sā kalā kathyate ||
तथा हि निवर्तन्ते यतस् तत्त्ववर्गाः सा निवृत्तिर् नाम कला ॥ (३०।०)
tathā hi nivartante yatas tattvavargāḥ sā nivṛttir nāma kalā ||
कारणत्वे पूरणाप्यायकारित्वात् प्रतिष्ठा नाम कला उच्यते ॥ (३२।०)
kāraṇatve pūraṇāpyāyakāritvāt pratiṣṭhā nāma kalā ucyate ||
वेद्यविलये संविदाधिक्यात् विद्या नाम कला ॥ (३४।०)
vedyavilaye saṃvidādhikyāt vidyā nāma kalā ||
कञ्चुकतरंगोपशमात् शान्ता नाम कला उच्यते ॥ (३६।०)
kañcukataraṃgopaśamāt śāntā nāma kalā ucyate ||
एतद् एव अण्डचतुष्टयं पार्थिवप्राकृतमायीयशाक्तलक्षणम् ॥ (३८।०)
etad eva aṇḍacatuṣṭayaṃ pārthivaprākṛtamāyīyaśāktalakṣaṇam ||
परं तु तत्त्वं स्वतन्त्रत्वात् कलातीतम् आसाम् एव कलानां तत्त्ववद् अन्तर्भूतानि भुवनान्य् अपि बोद्धव्यानि एवं स्थूलसूक्ष्मपरत्वेन भुवनतत्त्वकलारूपं त्रिविधरूपं प्रमेयम् उक्तम् प्रमाणम् अपि तथैव पदमन्त्रवर्णतया त्रिविधम् एव इति एकस्यैव पूर्णप्रमातुः स्वातन्त्र्यात् संसरतः षड्विधे अध्वनि विश्रान्तिर् उक्ता ॥ (४१।०)
paraṃ tu tattvaṃ svatantratvāt kalātītam āsām eva kalānāṃ tattvavad antarbhūtāni bhuvanāny api boddhavyāni evaṃ sthūlasūkṣmaparatvena bhuvanatattvakalārūpaṃ trividharūpaṃ prameyam uktam pramāṇam api tathaiva padamantravarṇatayā trividham eva iti ekasyaiva pūrṇapramātuḥ svātantryāt saṃsarataḥ ṣaḍvidhe adhvani viśrāntir uktā ||
भवन्ति चात्र दीक्षापरिघटनसंग्रहश्लोकाः पदमन्त्रवर्णम् एकं पुरषोडशकं धरेति च निवृत्तिः ॥ (४२।०)
bhavanti cātra dīkṣāparighaṭanasaṃgrahaślokāḥ padamantravarṇam ekaṃ puraṣoḍaśakaṃ dhareti ca nivṛttiḥ ||
तत्त्वार्णम् अग्निनयनं रसशरपुरम् अस्त्रमन्त्रपदम् अन्या ॥ (४३।०)
tattvārṇam agninayanaṃ rasaśarapuram astramantrapadam anyā ||
मुनितत्त्वार्णं द्विकपदमन्त्रं वस्वक्षिभुवनम् अपरकला ॥ (४४।०)
munitattvārṇaṃ dvikapadamantraṃ vasvakṣibhuvanam aparakalā ||
अग्न्यर्णतत्त्वम् एककपदमन्त्रं सैकभुवनम् इति तुर्या ॥ (४५।०)
agnyarṇatattvam ekakapadamantraṃ saikabhuvanam iti turyā ||
षोडश वर्णाः पदमन्त्रतत्त्वम् एकं च शान्त्यतीतेयम् ॥ (४६।०)
ṣoḍaśa varṇāḥ padamantratattvam ekaṃ ca śāntyatīteyam ||
तद् एवम् आणवीं वृत्तिम् आलम्ब्य भगवान् विचित्रैः जात्यायुर्भोगैः जरायुजाण्डजोद्भेदजस्वेदजादिजातं प्रादुर्भावयति ॥ (४८।०)
tad evam āṇavīṃ vṛttim ālambya bhagavān vicitraiḥ jātyāyurbhogaiḥ jarāyujāṇḍajodbhedajasvedajādijātaṃ prādurbhāvayati ||
तत्र उपभुक्तस्य अन्नपानस्य पाकवशात् रसरूपतया स्थितस्य रक्तमांसमेदोऽस्थिमज्जात्मना शुक्रधातौ विश्रान्तिर् भवति तत्र इमाः प्रजाः प्रजायन्ते ॥ (४९।०)
tatra upabhuktasya annapānasya pākavaśāt rasarūpatayā sthitasya raktamāṃsamedo'sthimajjātmanā śukradhātau viśrāntir bhavati tatra imāḥ prajāḥ prajāyante ||
तथा चोक्तं सौश्रुते इह खलु पाञ्चभौतिकस्य चतुर्विधस्य आहारस्य षड्रसोपेतस्य द्विविधरसवीर्यस्य अष्टविधरसवीर्यस्य अनेकप्रकारोपभुक्तस्य परिणतस्य यस् तेजोरूपः सारः सूक्ष्मः स रस इत्य् उच्यते तस्य हृदयं स्थानं स च हृदयात् चतुर्विंशतिधमनीर् अनुप्रविश्य ऊर्ध्वगा दश दश च अधोगामिनीः चतस्रः तिर्यग्गाः सकलं शरीरम् अहरहस् तर्पयति जीवयति धारयति वर्धयति अदृष्टनिमित्तेन कर्मणा स खलु आप्यो रसो यकृत्प्लीहादिं प्राप्य रागम् उपैति भवन्ति वा अत्र श्लोकाः ॥ (५०।०)
tathā coktaṃ sauśrute iha khalu pāñcabhautikasya caturvidhasya āhārasya ṣaḍrasopetasya dvividharasavīryasya aṣṭavidharasavīryasya anekaprakāropabhuktasya pariṇatasya yas tejorūpaḥ sāraḥ sūkṣmaḥ sa rasa ity ucyate tasya hṛdayaṃ sthānaṃ sa ca hṛdayāt caturviṃśatidhamanīr anupraviśya ūrdhvagā daśa daśa ca adhogāminīḥ catasraḥ tiryaggāḥ sakalaṃ śarīram aharahas tarpayati jīvayati dhārayati vardhayati adṛṣṭanimittena karmaṇā sa khalu āpyo raso yakṛtplīhādiṃ prāpya rāgam upaiti bhavanti vā atra ślokāḥ ||
रञ्जितास् तेजसा त्व् आपः शरीरस्थेन देहिनाम् । (५१।१)
rañjitās tejasā tv āpaḥ śarīrasthena dehinām |
अव्यापन्नाः प्रसन्नेन रक्तम् इत्य् एव तद् विदुः ॥ (५१।२)
avyāpannāḥ prasannena raktam ity eva tad viduḥ ||
रसाद् एव स्त्रियो रक्तं रजःसंज्ञं प्रवर्तते । (५२।१)
rasād eva striyo raktaṃ rajaḥsaṃjñaṃ pravartate |
तद्वशाद् द्वादशाद् ऊर्ध्वं याति पञ्चाशतिः क्षितिम् ॥ (५२।२)
tadvaśād dvādaśād ūrdhvaṃ yāti pañcāśatiḥ kṣitim ||
आर्तवं शोणितम् आग्नेयम् अग्नीषोमीयत्वात् गर्भस्य । (५३।१)
ārtavaṃ śoṇitam āgneyam agnīṣomīyatvāt garbhasya |
रसाद् रक्तं ततो मांसं मांसमेदश् च जायते ॥ (५३।२)
rasād raktaṃ tato māṃsaṃ māṃsamedaś ca jāyate ||
मेदसो ऽस्थि ततो मज्जा मज्जातः शुक्रसम्भवः । (५४।१)
medaso 'sthi tato majjā majjātaḥ śukrasambhavaḥ |
एवं मांसेन शुक्रत्वं रसो याति यथाक्रमम् । (५४।२)
evaṃ māṃsena śukratvaṃ raso yāti yathākramam |
स्त्रीणां तथैव मासेन भवेद् आर्तवसम्भवः ॥ (५४।३)
strīṇāṃ tathaiva māsena bhaved ārtavasambhavaḥ ||
तद् एवंभूते मातृपितृसम्बन्धसम्भूते अग्नीषोमात्मके रक्तरेतसी कुसुमसमयाद् अनन्तरं जननीजठरे रेतः कलिलीभवति ततो बुद्बुदम् ततः पेशी ततो घनः यावद् अङ्गपरिग्रहः अङ्गव्यक्तिः संविदुल्लासः सर्वाङ्गसम्पत्तिर् ओजःसंचारः सुखदुःखसंवित्तिर् इति यावत् प्रजायते ॥ (५६।०)
tad evaṃbhūte mātṛpitṛsambandhasambhūte agnīṣomātmake raktaretasī kusumasamayād anantaraṃ jananījaṭhare retaḥ kalilībhavati tato budbudam tataḥ peśī tato ghanaḥ yāvad aṅgaparigrahaḥ aṅgavyaktiḥ saṃvidullāsaḥ sarvāṅgasampattir ojaḥsaṃcāraḥ sukhaduḥkhasaṃvittir iti yāvat prajāyate ||
एकरात्रोषितं रेतः सिक्तं कलिलतां व्रजेत् । (५८।१)
ekarātroṣitaṃ retaḥ siktaṃ kalilatāṃ vrajet |
द्वितीये मासि च घनस् तृतीये ऽग्निपरिग्रहः । (५९।१)
dvitīye māsi ca ghanas tṛtīye 'gniparigrahaḥ |
चतुर्थे व्यङ्गताङ्गानां चेतना पञ्चमे भवेत् ॥ (५९।२)
caturthe vyaṅgatāṅgānāṃ cetanā pañcame bhavet ||
षष्ठे सर्वाङ्गसम्भेदः सप्तमे चलनोद्गमः । (६०।१)
ṣaṣṭhe sarvāṅgasambhedaḥ saptame calanodgamaḥ |
जातो ऽसौ वायुना स्पृष्टो योनियन्त्रप्रपीडितः ॥ (६१।२)
jāto 'sau vāyunā spṛṣṭo yoniyantraprapīḍitaḥ ||
क्रमेण वृद्धिम् आयान्ति तस्यैते देहहेतवः ॥ (६२।२)
krameṇa vṛddhim āyānti tasyaite dehahetavaḥ ||
रसः स्थितिं प्रकुरुते रक्तं संजीवयत्य् अलम् । (६३।१)
rasaḥ sthitiṃ prakurute raktaṃ saṃjīvayaty alam |
मांसं बृंहयति प्रायो मेदः स्नेहयति स्फुटम् ॥ (६३।२)
māṃsaṃ bṛṃhayati prāyo medaḥ snehayati sphuṭam ||
धारयन्ति तथास्थीनि मज्जान्तःसारसंश्रया । (६४।१)
dhārayanti tathāsthīni majjāntaḥsārasaṃśrayā |
हर्षोत्कर्षकरं शुक्रं मूत्रं क्लेदविवेककृत् ॥ (६४।२)
harṣotkarṣakaraṃ śukraṃ mūtraṃ kledavivekakṛt ||
एवं शरीरम् आसाद्य षाट्कोशं तत्परिग्रहात् । (६६।१)
evaṃ śarīram āsādya ṣāṭkośaṃ tatparigrahāt |
अनपेक्ष्य निजं भावं पुमान् भावान् अपेक्षते ॥ (६६।२)
anapekṣya nijaṃ bhāvaṃ pumān bhāvān apekṣate ||
अयम् एव च अर्थो निरुक्तिकृतापि उक्तपार्थिवान् अष्टौ गुणान् विद्यात् त्रीन् मातृतः त्रीन् पितृतः इत्याद्य् उपक्रम्य उक्तः ॥ (६८।०)
ayam eva ca artho niruktikṛtāpi uktapārthivān aṣṭau guṇān vidyāt trīn mātṛtaḥ trīn pitṛtaḥ ityādy upakramya uktaḥ ||
अत्रैव इदं पुंस्त्रीनपुंसकलक्षणं प्रकृतित्रयकारणम् सोमाधिक्येन पुंजन्म सूर्याधिक्येन योषितः ॥ (६९।०)
atraiva idaṃ puṃstrīnapuṃsakalakṣaṇaṃ prakṛtitrayakāraṇam somādhikyena puṃjanma sūryādhikyena yoṣitaḥ ||
साम्यात् क्लीबस् तु वातेन भेदात् स्याद् बह्वपत्यता ॥ (७०।०)
sāmyāt klības tu vātena bhedāt syād bahvapatyatā ||
अवयवभेदो ऽपि नवमे दशमे मासि प्रबलैः सूतिमारुतैः । (७२।१)
avayavabhedo 'pi navame daśame māsi prabalaiḥ sūtimārutaiḥ |
निःसार्यते बाण इव यन्त्रच्छिद्रेण सज्वरः ॥ (७२।२)
niḥsāryate bāṇa iva yantracchidreṇa sajvaraḥ ||
तस्य षोढा शरीरं तत्षट्त्वचो धारयन्ति च । (७३।१)
tasya ṣoḍhā śarīraṃ tatṣaṭtvaco dhārayanti ca |
अस्थ्नां तथा षष्ट्यधिकं विनिबद्धं शतत्रयम् ॥ (७३।२)
asthnāṃ tathā ṣaṣṭyadhikaṃ vinibaddhaṃ śatatrayam ||
स्थूलैः सह चतुःषष्टिर् दशना विंशतिर् नखाः । (७४।१)
sthūlaiḥ saha catuḥṣaṣṭir daśanā viṃśatir nakhāḥ |
पाणिपादशलाकाश् च तासां स्थाने चतुष्टयम् ॥ (७४।२)
pāṇipādaśalākāś ca tāsāṃ sthāne catuṣṭayam ||
षष्ट्यङ्गुलीनां द्वे पार्ष्णी गुल्फेषु च चतुष्टयम् । (७५।१)
ṣaṣṭyaṅgulīnāṃ dve pārṣṇī gulpheṣu ca catuṣṭayam |
चत्वार्य् अरत्निकास्थीनि जङ्घयोस् तावद् एव तु ॥ (७५।२)
catvāry aratnikāsthīni jaṅghayos tāvad eva tu ||
अक्षिस्थलूषके श्रोणीफलके च विनिर्दिशेत् ॥ (७६।२)
akṣisthalūṣake śroṇīphalake ca vinirdiśet ||
भगास्थ्य् एकं तथा पृष्ठे चत्वारिंशच् च पञ्च च । (७७।१)
bhagāsthy ekaṃ tathā pṛṣṭhe catvāriṃśac ca pañca ca |
ग्रीवा पञ्चदशास्थीनि जत्र्व् एकं च तथा हनुः ॥ (७७।२)
grīvā pañcadaśāsthīni jatrv ekaṃ ca tathā hanuḥ ||
पर्शुकास् तलकैः सार्धम् अर्बुदे च द्विसप्ततिः ॥ (७८।२)
parśukās talakaiḥ sārdham arbude ca dvisaptatiḥ ||
द्वौ शङ्खकौ कपालानि चत्वार्य् एव शिरस् तथा । (७९।१)
dvau śaṅkhakau kapālāni catvāry eva śiras tathā |
उरः पञ्चदशास्थीनि पुरुषस्यास्थिसंग्रहः ॥ (७९।२)
uraḥ pañcadaśāsthīni puruṣasyāsthisaṃgrahaḥ ||
एतेष्व् एव कपालभरणतुरुण्डरुण्डरुचकनलयष्टीलनलकभेदेन अभिधानानि शास्त्रान्तरेषु उक्तानि ॥ (८१।०)
eteṣv eva kapālabharaṇaturuṇḍaruṇḍarucakanalayaṣṭīlanalakabhedena abhidhānāni śāstrāntareṣu uktāni ||
क्षुद्रान्त्रवृक्षको वस्तिः पुरीषापान एव च । (८२।३)
kṣudrāntravṛkṣako vastiḥ purīṣāpāna eva ca |
आमाशयो ऽथ हृदयं स्थूलान्त्रं गुदम् एव च ॥ (८२।४)
āmāśayo 'tha hṛdayaṃ sthūlāntraṃ gudam eva ca ||
उत्तरौ च गुदौ कोष्ठौ विस्तारो ऽयम् उदाहृतः । (८३।१)
uttarau ca gudau koṣṭhau vistāro 'yam udāhṛtaḥ |
गण्डौ शङ्खौ भ्रुवौ कष्टवेष्टावोष्ठौ कुकुन्दरे । (८४।१)
gaṇḍau śaṅkhau bhruvau kaṣṭaveṣṭāvoṣṭhau kukundare |
वङ्क्षणौ वृषणौ वृक्कौ श्लेष्मसंघातिकौ स्तनौ ॥ (८४।२)
vaṅkṣaṇau vṛṣaṇau vṛkkau śleṣmasaṃghātikau stanau ||
उपजिह्वास्फिजौ जिह्वाजङ्घे चोरू च पिण्डिके । (८५।१)
upajihvāsphijau jihvājaṅghe corū ca piṇḍike |
अवटुश् चैवमादीनि स्थानान्य् अत्र शरीरके ॥ (८६।२)
avaṭuś caivamādīni sthānāny atra śarīrake ||
नवच्छिद्राणि तान्य् एव प्राणस्यायतनानि च । (८७।१)
navacchidrāṇi tāny eva prāṇasyāyatanāni ca |
स्त्रीणां च स्तनयोर् गर्ताद् अष्टात्रिंशदधिकाः सपेश्यो धमन्यो भवन्ति इति सौश्रुतः ॥ (८९।०)
strīṇāṃ ca stanayor gartād aṣṭātriṃśadadhikāḥ sapeśyo dhamanyo bhavanti iti sauśrutaḥ ||
सप्तोत्तरं मर्मशतं द्वे तु संधिशते तथा । (९१।१)
saptottaraṃ marmaśataṃ dve tu saṃdhiśate tathā |
लोम्नां कोट्यस् तु पञ्चाशच्चतस्रः कोट्य एव च ॥ (९१।२)
lomnāṃ koṭyas tu pañcāśaccatasraḥ koṭya eva ca ||
सप्त वै तु पुरीषस्य रक्तस्याष्टौ प्रकीर्तिताः ॥ (९२।२)
sapta vai tu purīṣasya raktasyāṣṭau prakīrtitāḥ ||
श्लेष्मा षट् पञ्च पित्तं च चत्वारो मूत्रम् एव च । (९३।१)
śleṣmā ṣaṭ pañca pittaṃ ca catvāro mūtram eva ca |
वसात्रयं च द्वौ मेदो मज्जैकार्धं च मस्तके ॥ (९३।२)
vasātrayaṃ ca dvau medo majjaikārdhaṃ ca mastake ||
श्लेष्मौजसस् तावद् एव रेतसस् तावद् एव च । (९४।१)
śleṣmaujasas tāvad eva retasas tāvad eva ca |
इत्य् एतद् अस्थिरं वर्ष्म यस्य मोक्षाय कृत्य् असौ ॥ (९४।२)
ity etad asthiraṃ varṣma yasya mokṣāya kṛty asau ||
अन्यथा तु वैलक्षण्याच् छरीराणाम् अस्वस्थत्वात् तथैव च ॥ (९५।२)
anyathā tu vailakṣaṇyāc charīrāṇām asvasthatvāt tathaiva ca ||
तद् एतत् विभागेन बीभत्सदर्शनं वैराग्यमुनिभिर् अगायि तथा चाहुः । (९७।१)
tad etat vibhāgena bībhatsadarśanaṃ vairāgyamunibhir agāyi tathā cāhuḥ |
चर्मावनद्धं दुर्गन्धि पूर्णं मूत्रपुरीषयोः ॥ (९७।३)
carmāvanaddhaṃ durgandhi pūrṇaṃ mūtrapurīṣayoḥ ||
रजस्वलम् अनित्यं च भूतावासम् इमं त्यजेत् ॥ (९८।२)
rajasvalam anityaṃ ca bhūtāvāsam imaṃ tyajet ||
आहारैर् नीयमानाय क्रमाद् दुःखेन रम्यताम् । (१००।१)
āhārair nīyamānāya kramād duḥkhena ramyatām |
एवं शरीरम् उक्त्वा शरीरिस्वरूपम् उच्यते द्वासप्ततिसहस्राणि हृदयाद् अभिनिःसृताः ॥ (१०१।०)
evaṃ śarīram uktvā śarīrisvarūpam ucyate dvāsaptatisahasrāṇi hṛdayād abhiniḥsṛtāḥ ||
हिता नामाहिता नाड्यस् तासां मध्ये शशिप्रभम् ॥ (१०२।०)
hitā nāmāhitā nāḍyas tāsāṃ madhye śaśiprabham ||
मण्डलं तस्य मध्यस्थ आत्मा दीप इवाचलः ॥ (१०३।०)
maṇḍalaṃ tasya madhyastha ātmā dīpa ivācalaḥ ||
स ज्ञेयस् तं विदित्वेह पुनर् आजायते न तु ॥ (१०४।०)
sa jñeyas taṃ viditveha punar ājāyate na tu ||
इदम् अत्र तात्पर्यं तं तथाभूतम् आत्मानं विदित्वा नरो न जन्मक्लेशम् अनुभवति किंभूतं यद्धृदयोक्तं द्वासप्ततिसंख्यावच्छिन्नं नाडीचक्रं तदन्तर् यत् शशिमण्डलं तदन्तःस्थं ताश् च नाड्यो ऽशितपीतरससंचरणाधिकारत्वात् पुण्योपचयेन हिताः तदभावेन अहिताः तासां संचारक एक एव व्यवहारभेदात् पञ्चभेदो वायुः तासां च द्वे प्रधाने दक्षिणोत्तरसम्बद्धे अग्नीषोमात्मके तद्द्वारेण प्राणस्य ऊर्ध्वगमनम् अहः अधो ऽपानस्य रात्रिः एतेन अर्धमासमासर्तुवत्सरादिकालविभागो ऽपि व्याख्यातः समप्राणचारो विषुवत् तयोर् मध्ये तृतीया दण्डाकारा ब्रह्मनाडी स्थिता तत्र निरुद्धप्राणो योगी दीपाकारम् आत्मानं पश्यति इति अत एवोक्तं सम्यग्दर्शनसम्पन्नः कर्मभिर् न स बध्यते ॥ (१०५।०)
idam atra tātparyaṃ taṃ tathābhūtam ātmānaṃ viditvā naro na janmakleśam anubhavati kiṃbhūtaṃ yaddhṛdayoktaṃ dvāsaptatisaṃkhyāvacchinnaṃ nāḍīcakraṃ tadantar yat śaśimaṇḍalaṃ tadantaḥsthaṃ tāś ca nāḍyo 'śitapītarasasaṃcaraṇādhikāratvāt puṇyopacayena hitāḥ tadabhāvena ahitāḥ tāsāṃ saṃcāraka eka eva vyavahārabhedāt pañcabhedo vāyuḥ tāsāṃ ca dve pradhāne dakṣiṇottarasambaddhe agnīṣomātmake taddvāreṇa prāṇasya ūrdhvagamanam ahaḥ adho 'pānasya rātriḥ etena ardhamāsamāsartuvatsarādikālavibhāgo 'pi vyākhyātaḥ samaprāṇacāro viṣuvat tayor madhye tṛtīyā daṇḍākārā brahmanāḍī sthitā tatra niruddhaprāṇo yogī dīpākāram ātmānaṃ paśyati iti ata evoktaṃ samyagdarśanasampannaḥ karmabhir na sa badhyate ||
दर्शनेन विहीनस् तु संसारं प्रतिपद्यते ॥ (१०६।०)
darśanena vihīnas tu saṃsāraṃ pratipadyate ||
संसारप्रवृत्तौ च तस्य कलातो विषयविभेदो मुनिभिर् उक्तः तथा हि । (१०८।१)
saṃsārapravṛttau ca tasya kalāto viṣayavibhedo munibhir uktaḥ tathā hi |
परद्रव्याण्य् अभिध्यायंस् तथानिष्टानि चिन्तयन् । (१०८।२)
paradravyāṇy abhidhyāyaṃs tathāniṣṭāni cintayan |
वितथाभिनिवेशी च जायते ऽन्त्यासु योनिषु ॥ (१०८।३)
vitathābhiniveśī ca jāyate 'ntyāsu yoniṣu ||
इत्यादि अयं तु उक्तयातनस्य नियोगः अद्वयरूपस्य आत्मनः कुतस्त्यो ऽयं भेदः इति चेत् मायामहामोहविकल्पकल्पित इत्य् आह आकाशम् एकं हि यथा घटादिषु पृथग् भवेत् ॥ (१११।०)
ityādi ayaṃ tu uktayātanasya niyogaḥ advayarūpasya ātmanaḥ kutastyo 'yaṃ bhedaḥ iti cet māyāmahāmohavikalpakalpita ity āha ākāśam ekaṃ hi yathā ghaṭādiṣu pṛthag bhavet ||
तथात्मैको ऽप्य् अनेकश् च जलाधारेष्व् इवांशुमान् ॥ (११२।०)
tathātmaiko 'py anekaś ca jalādhāreṣv ivāṃśumān ||
न च अपक्वकषायस्य कदाचिद् अपि उक्तरूपम् आत्मज्ञानं भवति तथा च मलिनो हि यथादर्शो रूपालोकस्य न क्षमः ॥ (११४।०)
na ca apakvakaṣāyasya kadācid api uktarūpam ātmajñānaṃ bhavati tathā ca malino hi yathādarśo rūpālokasya na kṣamaḥ ||
तथा ह्य् अपक्वकरण आत्मज्ञानस्य न क्षमः ॥ (११५।०)
tathā hy apakvakaraṇa ātmajñānasya na kṣamaḥ ||
एवम् असौ भगवान् स्वातन्त्र्यशक्तिमहिम्ना पशुदशाम् अवलम्बमानो भोगोपदानप्रवणः सम्पूर्णदेहप्राणबलः सन् उक्तेन षडध्वजालक्रमेण प्रबुद्धः शरीरपरिग्रहम् आसादयति क्रमेण भुक्तेषु कर्मसु षड्भिर् भावविकारैर् जरारोगादिभिः काययन्त्रे विघटमाने देहस्तम्भो वेपथुर् नाडीचक्रसंकोचः क्वचिद् विपर्ययेण तद्विकासो मर्मभङ्गः शोष इत्यादि पूर्वसंस्थापनोपमर्दकं सर्वम् उपपद्यते यावत् विनश्यति विनाशश् च क्षणिको ऽस्य यद्य् अपि तथापि स्थूलया वृत्त्या दशभिर् दशभिर् अभिव्यक्तः प्रोक्तः ॥ (११८।१)
evam asau bhagavān svātantryaśaktimahimnā paśudaśām avalambamāno bhogopadānapravaṇaḥ sampūrṇadehaprāṇabalaḥ san uktena ṣaḍadhvajālakrameṇa prabuddhaḥ śarīraparigraham āsādayati krameṇa bhukteṣu karmasu ṣaḍbhir bhāvavikārair jarārogādibhiḥ kāyayantre vighaṭamāne dehastambho vepathur nāḍīcakrasaṃkocaḥ kvacid viparyayeṇa tadvikāso marmabhaṅgaḥ śoṣa ityādi pūrvasaṃsthāpanopamardakaṃ sarvam upapadyate yāvat vinaśyati vināśaś ca kṣaṇiko 'sya yady api tathāpi sthūlayā vṛttyā daśabhir daśabhir abhivyaktaḥ proktaḥ ||
तथा हि बाल्यं वृद्धिर् बलं प्रज्ञा त्वक् चक्षुः श्रोत्रम् इन्द्रियम् ॥ (११९।०)
tathā hi bālyaṃ vṛddhir balaṃ prajñā tvak cakṣuḥ śrotram indriyam ||
आसनं शयनं पुंसां दशभिर् दशभिर् व्रजेत् ॥ (१२०।१)
āsanaṃ śayanaṃ puṃsāṃ daśabhir daśabhir vrajet ||
ततश् च तस्मिन् शरीरयन्त्रे विघटिते सा संवित् प्राणनात्मताम् अवलम्ब्य आतिवाहिकेन देहेन देहान्तरं नीयते ततश् च आतिवाहिकं शरीरकं भूतभविष्यद्देहान्तराले युग्यस्थानीयं सम्भवति यदारूढो ऽसौ पुद्गलः शरीरान्तरासङ्गम् अनुभवति उक्तं च कोशभाष्ये मृत्यूपपत्तिभवयोर् अन्तरा भवतीह यः ॥ (१२२।०)
tataś ca tasmin śarīrayantre vighaṭite sā saṃvit prāṇanātmatām avalambya ātivāhikena dehena dehāntaraṃ nīyate tataś ca ātivāhikaṃ śarīrakaṃ bhūtabhaviṣyaddehāntarāle yugyasthānīyaṃ sambhavati yadārūḍho 'sau pudgalaḥ śarīrāntarāsaṅgam anubhavati uktaṃ ca kośabhāṣye mṛtyūpapattibhavayor antarā bhavatīha yaḥ ||
गम्यदेशानुषक्तत्वाद् उपपन्नो ऽन्तराभवः । (१२३।१)
gamyadeśānuṣaktatvād upapanno 'ntarābhavaḥ |
व्रीहिसंतानसाधर्म्याद् अवच्छिन्नसमुद्भवः ॥ (१२३।२)
vrīhisaṃtānasādharmyād avacchinnasamudbhavaḥ ||
प्रतिबिम्बम् असिद्धित्वाद् असाम्याच् च निदर्शनात् । (१२४।१)
pratibimbam asiddhitvād asāmyāc ca nidarśanāt |
स पुनर्मरणात् पूर्वम् उपपत्तिक्षणात् परम् । (१२४।२)
sa punarmaraṇāt pūrvam upapattikṣaṇāt param |
स्वजातिशुद्धकर्माक्षदृश्यकर्मविवेकवान् ॥ (१२४।३)
svajātiśuddhakarmākṣadṛśyakarmavivekavān ||
श्रुतिश् च द्वे ते चक्रे सूर्ये ब्रह्माण ऋतुथा विदुः । (१२६।१)
śrutiś ca dve te cakre sūrye brahmāṇa ṛtuthā viduḥ |
अथैकं चक्रं यद् गुहा तद् अद्धातय इद् विदुः ॥ (१२६।२)
athaikaṃ cakraṃ yad guhā tad addhātaya id viduḥ ||
इति अयम् अर्थः हे सूर्ये भगवति आत्मशक्ते ब्रह्माणः ब्रह्मवादिनः ऋतुथा काले काले ते तव सम्बन्धिनी द्वे चक्रे विदुः चक्रम् इव चक्रं परिवर्तसाधर्म्यात् शरीरम् उच्यते तयोर् द्वित्वं वर्तमानभाविभेदात् अतस् तयोर् अन्तरे कथितया युक्त्या यद् एकम् आतिवाहिकाख्यं तत् गुहा गुप्तम् अनुपलक्ष्यम् इत्य् अर्थः अत एव तद् अद्धातयः इत् विदुः योगिन एव जानन्ति इति तात्पर्यम् ॥ (१२७।०)
iti ayam arthaḥ he sūrye bhagavati ātmaśakte brahmāṇaḥ brahmavādinaḥ ṛtuthā kāle kāle te tava sambandhinī dve cakre viduḥ cakram iva cakraṃ parivartasādharmyāt śarīram ucyate tayor dvitvaṃ vartamānabhāvibhedāt atas tayor antare kathitayā yuktyā yad ekam ātivāhikākhyaṃ tat guhā guptam anupalakṣyam ity arthaḥ ata eva tad addhātayaḥ it viduḥ yogina eva jānanti iti tātparyam ||
तथा च जाग्रदवस्थायां दृढकरणस्य प्रमातुर् इन्द्रियाणि श्रोत्रादीनि शब्दादयश् च विषया भवन्ति तथा प्रमेयसमये प्रचलितम् अन्तःकरणम् इन्द्रियं यियासुता च विषयः ताम् एव यियासुताम् अधिकृत्य प्रवरमुनिः पाराशर्यः समाधितवान् । (१२८।१)
tathā ca jāgradavasthāyāṃ dṛḍhakaraṇasya pramātur indriyāṇi śrotrādīni śabdādayaś ca viṣayā bhavanti tathā prameyasamaye pracalitam antaḥkaraṇam indriyaṃ yiyāsutā ca viṣayaḥ tām eva yiyāsutām adhikṛtya pravaramuniḥ pārāśaryaḥ samādhitavān |
यं यं वापि स्मरन् भावं त्यजत्य् अन्ते कलेवरम् । (१२८।२)
yaṃ yaṃ vāpi smaran bhāvaṃ tyajaty ante kalevaram |
तं तम् एवैति कौन्तेय सदा तद्भावभावितः । (१२८।३)
taṃ tam evaiti kaunteya sadā tadbhāvabhāvitaḥ |
अयम् अत्र संक्षेपार्थः सम्भवभोगः जन्मभोगः स्थितिभोगश् च इति तिस्रः शरीरस्य प्रागवस्था भवन्ति हि तथा हि जठरे चेतनायां संजातायां गर्भभोगः प्रसवसमये जन्मभोगः प्रसूतस्य बाल्यादिवयःपरावृत्त्या विचित्रः स्थितिभोगः ॥ (१२९।०)
ayam atra saṃkṣepārthaḥ sambhavabhogaḥ janmabhogaḥ sthitibhogaś ca iti tisraḥ śarīrasya prāgavasthā bhavanti hi tathā hi jaṭhare cetanāyāṃ saṃjātāyāṃ garbhabhogaḥ prasavasamaye janmabhogaḥ prasūtasya bālyādivayaḥparāvṛttyā vicitraḥ sthitibhogaḥ ||
मृतिभोगः यियासुता च द्वे चरमावस्थे तत्र मृतिभोगः विचित्रा शरीरपीडा यियासुता आतिवाहिकशरीरसम्बद्धा ताम् एव च यियासुताम् उद्दिश्य यं यं वापि स्मरन् भावम् ॥ (१३०।०)
mṛtibhogaḥ yiyāsutā ca dve caramāvasthe tatra mṛtibhogaḥ vicitrā śarīrapīḍā yiyāsutā ātivāhikaśarīrasambaddhā tām eva ca yiyāsutām uddiśya yaṃ yaṃ vāpi smaran bhāvam ||
इत्यादि प्रवृत्तम् अत एव भूतभविष्यदर्थहितार्थवादिनः स्मरन्न् इति शब्दप्रत्ययस्य यथार्थः प्रयोगः स्यात् एतद् एव च वितत्य श्रीतन्त्रालोके प्रतिपादितम् । (१३१।१)
ityādi pravṛttam ata eva bhūtabhaviṣyadarthahitārthavādinaḥ smarann iti śabdapratyayasya yathārthaḥ prayogaḥ syāt etad eva ca vitatya śrītantrāloke pratipāditam |
मृतिभोगः समस्तो ऽयं मर्मच्छिन् मूढताक्षगः । (१३१।२)
mṛtibhogaḥ samasto 'yaṃ marmacchin mūḍhatākṣagaḥ |
तत्रेन्द्रियाणां सम्मोहः श्वासायासपरीतता ॥ (१३१।३)
tatrendriyāṇāṃ sammohaḥ śvāsāyāsaparītatā ||
यस् त्व् असौ क्षण एवैकश् चरमः प्राणनात्मकः । (१३२।१)
yas tv asau kṣaṇa evaikaś caramaḥ prāṇanātmakaḥ |
तस्यां यद् एव स्मरति प्राक्संस्कारप्रबोधतः । (१३३।१)
tasyāṃ yad eva smarati prāksaṃskāraprabodhataḥ |
तद् एव रूपम् अभ्येति सुखदुःखविमोहितम् । (१३३।२)
tad eva rūpam abhyeti sukhaduḥkhavimohitam |
अत्र च विषयनैयत्येन विभागो व्यासमुनिनैव कृतः । (१३४।१)
atra ca viṣayanaiyatyena vibhāgo vyāsamuninaiva kṛtaḥ |
यदा सत्त्वे विवृद्धे तु प्रलयं याति देहभृत् । (१३४।२)
yadā sattve vivṛddhe tu pralayaṃ yāti dehabhṛt |
ता एताः शरीरावस्थाः पञ्चारे चक्रे परिवर्तमाने तस्मिन्न् आतस्थुर् भुवनानि विश्वा ॥ (१३५।०)
tā etāḥ śarīrāvasthāḥ pañcāre cakre parivartamāne tasminn ātasthur bhuvanāni viśvā ||
सम्भवो जन्म सत्ता च मृतिश् चाथ यियासुता । (१३७।२)
sambhavo janma sattā ca mṛtiś cātha yiyāsutā |
एतद् एवम् उक्तरूपेण असौ आतिवाहिकेन देहेन देहान्तरं नीयते सो ऽपि देहः सुप्तोत्थितात् प्रबोधम् अवाप्य प्राणिति उक्तेन चक्रेण सो ऽपि विनश्यति यावत् अरघट्टघटीयन्त्रवत् परिवर्तमानो ऽणुः नानाकायनिकायैः संसरति संसारे ॥ (१३८।०)
etad evam uktarūpeṇa asau ātivāhikena dehena dehāntaraṃ nīyate so 'pi dehaḥ suptotthitāt prabodham avāpya prāṇiti uktena cakreṇa so 'pi vinaśyati yāvat araghaṭṭaghaṭīyantravat parivartamāno 'ṇuḥ nānākāyanikāyaiḥ saṃsarati saṃsāre ||
तथा च श्रुतिः सस्यम् इव मर्त्यः पच्यते सस्यम् इव जायते पुनः । (१३९।१)
tathā ca śrutiḥ sasyam iva martyaḥ pacyate sasyam iva jāyate punaḥ |
अथ कदाचित् परमेश्वरानुग्रहशक्तिपातपवित्रितः केनापि दीक्षादिना उपायेन संविदानन्दविश्रान्तम् अद्वयं निजं रूपं परामृशति ततः स्वरूपम् आलम्बते यथोक्तं श्रीमालिनीविजये एवम् अस्यात्मनः काले कस्मिंश्चिद् योग्यतावशात् ॥ (१४२।०)
atha kadācit parameśvarānugrahaśaktipātapavitritaḥ kenāpi dīkṣādinā upāyena saṃvidānandaviśrāntam advayaṃ nijaṃ rūpaṃ parāmṛśati tataḥ svarūpam ālambate yathoktaṃ śrīmālinīvijaye evam asyātmanaḥ kāle kasmiṃścid yogyatāvaśāt ||
इत्य् उपक्रम्य तत्क्षणाद् वोपभोगाद् वा देहपाते शिवं व्रजेत् ॥ (१४३।०)
ity upakramya tatkṣaṇād vopabhogād vā dehapāte śivaṃ vrajet ||
यद् वा क्वापि परमेश्वरायतने शरीरम् अतिवाह्य पूर्वे विधौ क्रमेण परमेश्वरीभवति तद् उक्तं श्रीसात्त्वतायाम् । (१४५।१)
yad vā kvāpi parameśvarāyatane śarīram ativāhya pūrve vidhau krameṇa parameśvarībhavati tad uktaṃ śrīsāttvatāyām |
प्रासादद्वारदेशाच् च यत्र शङ्खध्वनिश् चरन् । (१४५।२)
prāsādadvāradeśāc ca yatra śaṅkhadhvaniś caran |
प्रयाति सर्वतो दिक्षु तत् क्षेत्रं वैष्णवं मतम् ॥ (१४५।३)
prayāti sarvato dikṣu tat kṣetraṃ vaiṣṇavaṃ matam ||
मुनिप्रणीताद् द्विगुणं तद् एव परिकीर्तितम् । (१४६।१)
munipraṇītād dviguṇaṃ tad eva parikīrtitam |
सिद्धावतारिताद् देवात् तद् एव त्रिगुणं स्मृतम् ॥ (१४६।२)
siddhāvatāritād devāt tad eva triguṇaṃ smṛtam ||
चतुर्गुणं स्वयं व्यक्ताद् देहान्ते भावितात्मनाम् । (१४७।१)
caturguṇaṃ svayaṃ vyaktād dehānte bhāvitātmanām |
फलं सायुज्यतापूर्वं विज्ञेयं तु क्रमात् ततः ॥ (१४७।२)
phalaṃ sāyujyatāpūrvaṃ vijñeyaṃ tu kramāt tataḥ ||
दुष्टेन्द्रियवशाच् चित्तं नृणां यत् कल्मषेरितम् । (१४८।१)
duṣṭendriyavaśāc cittaṃ nṛṇāṃ yat kalmaṣeritam |
तद् अन्तकाले संशुद्धिं याति नारायणालये । (१४८।२)
tad antakāle saṃśuddhiṃ yāti nārāyaṇālaye |
ये तु तत्त्वावतीर्णानां शंकराज्ञानुवर्तिनाम् । (१४९।२)
ye tu tattvāvatīrṇānāṃ śaṃkarājñānuvartinām |
मृतास् ते तत्पुरं प्राप्य पुरेशैर् दीक्षिताः क्रमात् । (१५०।१)
mṛtās te tatpuraṃ prāpya pureśair dīkṣitāḥ kramāt |
मर्त्ये ऽवतीर्य वा नावा प्रयान्ति परमं पदम् ॥ (१५०।२)
martye 'vatīrya vā nāvā prayānti paramaṃ padam ||
तत्र स्वयंभुवो द्वेधा के ऽप्य् अनुग्रहतत्पराः । (१५१।१)
tatra svayaṃbhuvo dvedhā ke 'py anugrahatatparāḥ |
के ऽपि स्वकार्येणायाताः पूर्वे निर्वाणदायिनः । (१५१।२)
ke 'pi svakāryeṇāyātāḥ pūrve nirvāṇadāyinaḥ |
पशुमात्रस्य सालोक्यं सामीप्यं दीक्षितस्य तु । (१५२।२)
paśumātrasya sālokyaṃ sāmīpyaṃ dīkṣitasya tu |
तत्परस्य तु सायुज्यम् इत्य् आज्ञा पारमेश्वरी ॥ (१५२।३)
tatparasya tu sāyujyam ity ājñā pārameśvarī ||
यस् तूर्ध्वशास्त्रगस् तत्र त्यक्तास्थः संशयेन सः । (१५३।१)
yas tūrdhvaśāstragas tatra tyaktāsthaḥ saṃśayena saḥ |
व्रजेद् आयतनं नैव स फलं किंचिद् अश्नुते ॥ (१५३।२)
vrajed āyatanaṃ naiva sa phalaṃ kiṃcid aśnute ||
आचरन्ति च तत् ते वै सर्वे निरयगामिनः ॥ (१५४।२)
ācaranti ca tat te vai sarve nirayagāminaḥ ||
ये च स्वभ्यस्तविज्ञानमयाः शिवमया हि ते । (१५५।१)
ye ca svabhyastavijñānamayāḥ śivamayā hi te |
जीवन्मुक्ता न तेषां स्यान् मृतौ कापि विचारणा । (१५५।२)
jīvanmuktā na teṣāṃ syān mṛtau kāpi vicāraṇā |
सम्यग्युक्तः परे तत्त्वे न भूयो जन्मभाग् भवेत् ॥ (१५६।३)
samyagyuktaḥ pare tattve na bhūyo janmabhāg bhavet ||
यस्मात् पूर्वं परे न्यस्तो येनात्मा ब्रह्मणि स्वयम् । (१५७।१)
yasmāt pūrvaṃ pare nyasto yenātmā brahmaṇi svayam |
स्मरणं तु कथं तस्य प्राणान्ते समुपस्थिते । (१५७।२)
smaraṇaṃ tu kathaṃ tasya prāṇānte samupasthite |
क्षेत्रं तथा तीर्थं यावद् ब्रह्मणि नो विशेत् । (१५८।२)
kṣetraṃ tathā tīrthaṃ yāvad brahmaṇi no viśet |
तद् विदित्वा श्वपाको ऽपि मत्समो नात्र संशयः । (१५८।३)
tad viditvā śvapāko 'pi matsamo nātra saṃśayaḥ |
तीर्थे श्वपचगृहे वा नष्टस्मृतिर् अपि परित्यजन् देहम् । (१५९।२)
tīrthe śvapacagṛhe vā naṣṭasmṛtir api parityajan deham |
ज्ञानसमकालमुक्तः कैवल्यं याति हतशोकः । (१५९।३)
jñānasamakālamuktaḥ kaivalyaṃ yāti hataśokaḥ |
क्षित्यन्तानां च तत्त्वानां देवत्वेन व्यवस्थितः । (१६०।२)
kṣityantānāṃ ca tattvānāṃ devatvena vyavasthitaḥ |
मन्त्रज्ञो भगवद्भक्तः श्रद्दधानः सदास्तिकः ॥ (१६०।३)
mantrajño bhagavadbhaktaḥ śraddadhānaḥ sadāstikaḥ ||
यत्र यत्राश्रमे चैव निवसेत् संयतेन्द्रियः । (१६१।१)
yatra yatrāśrame caiva nivaset saṃyatendriyaḥ |
स्वदेहस्थं स्मरेन् नित्यं स्वमन्त्रं न्यस्तविग्रहः ॥ (१६१।२)
svadehasthaṃ smaren nityaṃ svamantraṃ nyastavigrahaḥ ||
देहसंन्यासकाले तु विश्रान्तो यत्र कुत्रचित् । (१६२।१)
dehasaṃnyāsakāle tu viśrānto yatra kutracit |
प्रयाति पदम् आद्यं वै समुत्क्रान्तः स्वविग्रहम् । (१६२।२)
prayāti padam ādyaṃ vai samutkrāntaḥ svavigraham |
तीर्थम् एकं श्रयेन् मन्त्रम् अन्यतीर्थानि वर्जयेत् । (१६३।३)
tīrtham ekaṃ śrayen mantram anyatīrthāni varjayet |
स्वस्थचेष्टाश् च ये मर्त्याः स्मरन्ति मम नारद । (१६४।२)
svasthaceṣṭāś ca ye martyāḥ smaranti mama nārada |
काष्ठपाषाणतुल्यांस् तान् अन्तकाले स्मराम्य् अहम् । (१६४।३)
kāṣṭhapāṣāṇatulyāṃs tān antakāle smarāmy aham |
न च संस्थितस्य उत्तमतया अधिकारिणो लोकयात्राप्रसिद्धास्रुविमोचनादिपरिदेवितं कार्यम् यथोक्तं श्रीपूर्वशासने निषिद्धं सर्वशास्त्राणां रोदनं कायशासनम् ॥ (१६५।०)
na ca saṃsthitasya uttamatayā adhikāriṇo lokayātrāprasiddhāsruvimocanādiparidevitaṃ kāryam yathoktaṃ śrīpūrvaśāsane niṣiddhaṃ sarvaśāstrāṇāṃ rodanaṃ kāyaśāsanam ||
विशेषाद् भैरवे तन्त्रे शम्बरं पशुकल्पितम् । (१६६।१)
viśeṣād bhairave tantre śambaraṃ paśukalpitam |
अयुक्तम् इमम् आचारं त्यजेद् वै नौर्ध्वदैहिकम् । (१६६।२)
ayuktam imam ācāraṃ tyajed vai naurdhvadaihikam |
श्रीमतरहस्यतिलके ऽपि उत्तमनयाधिकारिणां संवृतनिजसदाचाराणां लोकप्रसिद्धिरक्षायै तदाचारापरित्यागो ऽपि आम्नातः तथा हि लोकाचारस्य विच्छेदो न कर्तव्यः कदाचन ॥ (१६७।०)
śrīmatarahasyatilake 'pi uttamanayādhikāriṇāṃ saṃvṛtanijasadācārāṇāṃ lokaprasiddhirakṣāyai tadācārāparityāgo 'pi āmnātaḥ tathā hi lokācārasya vicchedo na kartavyaḥ kadācana ||
गुह्यं गुह्यतरं कार्यं बाह्यं बाह्यान्तरं तथा इति ॥ (१६८।०)
guhyaṃ guhyataraṃ kāryaṃ bāhyaṃ bāhyāntaraṃ tathā iti ||
अनयोश् च पक्षयोर् एकतरपक्षावलम्बने प्रवरगुरव एव प्रमाणम् ॥ (१६९।०)
anayoś ca pakṣayor ekatarapakṣāvalambane pravaragurava eva pramāṇam ||
पित्रुद्देशेन च यागजपहोमोपवासादि गुरुम् आराध्य अवश्यं विधातव्यम् इत्य् उक्तम् श्रीमहाकुले । (१७०।१)
pitruddeśena ca yāgajapahomopavāsādi gurum ārādhya avaśyaṃ vidhātavyam ity uktam śrīmahākule |
संनिधानं प्रकुर्वन्ति मन्त्राणां सप्तकोटयः । (१७१।१)
saṃnidhānaṃ prakurvanti mantrāṇāṃ saptakoṭayaḥ |
किं पुनः कौलिकाम्नायस् तत्राहूय प्रपूजितः ॥ (१७१।२)
kiṃ punaḥ kaulikāmnāyas tatrāhūya prapūjitaḥ ||
समुद्दिश्य पितॄन् भद्रे तदानन्त्याय कल्पते । (१७२।१)
samuddiśya pitṝn bhadre tadānantyāya kalpate |
तनुवित्ताश् च ये मर्त्या गुरुमन्त्रपरायणाः । (१७३।२)
tanuvittāś ca ye martyā gurumantraparāyaṇāḥ |
सिद्धलिङ्गं तदा तेषां पित्रर्थं पूजयेद् बुधः । (१७४।१)
siddhaliṅgaṃ tadā teṣāṃ pitrarthaṃ pūjayed budhaḥ |
उचितं पूजनं तत्र देवानाम् अपि दुर्लभम् ॥ (१७४।२)
ucitaṃ pūjanaṃ tatra devānām api durlabham ||
कुलान्य् उद्धरते तत्र दश पूर्वापराण्य् अपि । (१७५।१)
kulāny uddharate tatra daśa pūrvāparāṇy api |
विषसर्पाग्न्यपस्मारक्षुधात्यशनबन्धनैः । (१७६।२)
viṣasarpāgnyapasmārakṣudhātyaśanabandhanaiḥ |
ब्राह्मणम्लेच्छपाषण्डिनिर्मूलोड्डामरक्रमैः ॥ (१७७।२)
brāhmaṇamlecchapāṣaṇḍinirmūloḍḍāmarakramaiḥ ||
ये हताः पापकर्माणो मित्रद्रोहरताश् च ये । (१७८।१)
ye hatāḥ pāpakarmāṇo mitradroharatāś ca ye |
स्वामिद्रोहकृताश् चान्ये ये तथात्मोपघातकाः ॥ (१७८।२)
svāmidrohakṛtāś cānye ye tathātmopaghātakāḥ ||
गुर्विण्यो दुश्चरित्राश् च प्रसवेन हताश् च याः । (१७९।१)
gurviṇyo duścaritrāś ca prasavena hatāś ca yāḥ |
तेषाम् उद्धरणोपायो नान्यो ऽस्ति वरवर्णिनि ॥ (१७९।२)
teṣām uddharaṇopāyo nānyo 'sti varavarṇini ||
विना यागं विना होमं विना मूर्तिपरिग्रहम् । (१८०।१)
vinā yāgaṃ vinā homaṃ vinā mūrtiparigraham |
मृतोद्धरणसंज्ञां च दीक्षां सर्वाध्ववर्तिनीम् । (१८१।१)
mṛtoddharaṇasaṃjñāṃ ca dīkṣāṃ sarvādhvavartinīm |
तद् अयं तावत् ऊर्ध्वशासनवर्तिनां क्रमः ॥ (१८२।१)
tad ayaṃ tāvat ūrdhvaśāsanavartināṃ kramaḥ ||
इतरेषां तु स्वशास्त्रसमयोपन्यस्तानुष्ठानम् एव श्रेयः तद् अलम् अनेन ॥ (१८३।१)
itareṣāṃ tu svaśāstrasamayopanyastānuṣṭhānam eva śreyaḥ tad alam anena ||
एवं समनन्तरोदीरितया नीत्या जन्ममरणप्रबन्धसम्बन्धम् अवधार्य अकृत्रिमस्वरूपपरामर्शनेन जीवन्मुक्तिम् आसाद्य कृतकृत्यताम् आलम्बन्ते सन्तः ॥ (१८४।१)
evaṃ samanantarodīritayā nītyā janmamaraṇaprabandhasambandham avadhārya akṛtrimasvarūpaparāmarśanena jīvanmuktim āsādya kṛtakṛtyatām ālambante santaḥ ||
विदितम् अतिसतत्त्वाः संविदम्भोनिधानाद् अचलहृदयवीर्याकर्षनिष्पीडनोत्थम् । (१८५।२)
viditam atisatattvāḥ saṃvidambhonidhānād acalahṛdayavīryākarṣaniṣpīḍanottham |
अमृतम् इति निगीर्णे कालकूटे ऽपि देवा यदि पिबत तदानीं निश्चितं वः शिवत्वम् । (१८५।३)
amṛtam iti nigīrṇe kālakūṭe 'pi devā yadi pibata tadānīṃ niścitaṃ vaḥ śivatvam |
श्रीमद्योगेश्वराचार्यप्रसादासादितस्थितिः । (१८६।१)
śrīmadyogeśvarācāryaprasādāsāditasthitiḥ |
अभिनवमदमन्थरा पुरंध्री मधुसमये मधुराश् च गीतिबन्धाः । (१८७।१)
abhinavamadamantharā puraṃdhrī madhusamaye madhurāś ca gītibandhāḥ |
बत बत हृदयं हरन्ति वाचो ललितपदाश् च रहस्यवस्तुगर्भाः ॥ (१८७।२)
bata bata hṛdayaṃ haranti vāco lalitapadāś ca rahasyavastugarbhāḥ ||
कृतिस् तत्रभवन् महामाहेश्वराचार्यवर्यश्रीमद्भट्टवामदेवस्य । (१८८।१)
kṛtis tatrabhavan mahāmāheśvarācāryavaryaśrīmadbhaṭṭavāmadevasya |
सद्विद्यानां संश्रये ग्रन्थविद्वद्व्यूहे ह्रासं कालवृत्त्योपयाते ॥ (१८८।२)
sadvidyānāṃ saṃśraye granthavidvadvyūhe hrāsaṃ kālavṛttyopayāte ||
तत्तत्सद्धर्मोद्दिधीर्षैकतानसत्प्रेक्षौजःशालिना कर्मवृत्त्यै । (१८९।१)
tattatsaddharmoddidhīrṣaikatānasatprekṣaujaḥśālinā karmavṛttyai |
श्रीमत्कश्मीराधिराजेन मुख्यैर् धर्मोद्युक्तैर् मन्त्रिभिः स्वैर् विवेच्य ॥ (१८९।२)
śrīmatkaśmīrādhirājena mukhyair dharmodyuktair mantribhiḥ svair vivecya ||
प्रत्यष्ठापि ज्ञानविज्ञानगर्भग्रन्थोद्धृत्यै मुख्यकार्यालयो यः । (१९०।१)
pratyaṣṭhāpi jñānavijñānagarbhagranthoddhṛtyai mukhyakāryālayo yaḥ |
तत्राजीवं निर्विशद्भिर् मुकुन्दरामाध्यक्षत्वाश्रितैः सद्भिर् एषः ॥ (१९०।२)
tatrājīvaṃ nirviśadbhir mukundarāmādhyakṣatvāśritaiḥ sadbhir eṣaḥ ||
पूर्त्या शुद्ध्या व्याख्यया संस्कृतः स्तात् पूर्णो ग्रन्थः श्रेयसे सज्जनानाम् ॥ (१९१।१)
pūrtyā śuddhyā vyākhyayā saṃskṛtaḥ stāt pūrṇo granthaḥ śreyase sajjanānām ||
श्रीस्वात्मचिदमृतवपुःशंकरार्पणं भूयात् ॥ (१९३।१)
śrīsvātmacidamṛtavapuḥśaṃkarārpaṇaṃ bhūyāt ||
Data courtesy of The Digital Corpus of Sanskrit.