राजगुणाःविनीतः शास्त्रसम्पन्नः कोशशौर्यसमन्वितः । (१।१)

ब्रह्मण्यो दानशीलः स्यात् सत्यधर्मपरो नृपः ॥ (१।२)

स्तम्भोपतापपैशुन्यचापलक्रोधवर्जितः । (२।१)

प्रगल्भः संनतोदग्रः सम्भाषी प्रियदर्शनः ॥ (२।२)

वश्येन्द्रियं जितात्मानं धृतदण्डं विकारिषु । (३।१)

परीक्ष्यकारिणं धीरम् अत्यन्तं श्रीर् निषेवते ॥ (३।२)

राजधर्माःशौर्यविद्यार्थबाहुल्यात् प्रभुत्वाच् च विशेषतः । (४।१)

सदा चित्तं नरेन्द्राणां मोहम् आयाति कारणात् ॥ (४।२)

तस्माच् चित्तं प्रबोद्धव्यं राजधर्मे सदा द्विजैः । (५।१)

पवित्रं परमं पुण्यं स्मृतिवाक्यं न लङ्घयेत् ॥ (५।२)

वेदध्वनिप्रभावेण देवाः स्वर्गनिवासिनः । (६।१)

ते ऽपि तत्र प्रमोदन्ते तृप्तास् तु द्विजपूजनात् ॥ (६।२)

तस्माद् यत्नेन कर्तव्या द्विजपूजा सदा नृपैः । (७।१)

तेन भूयो ऽपि शक्रत्वं नरेन्द्रत्वं पुनः पुनः ॥ (७।२)

सुराध्यक्षश् च्युतः स्वर्गान् नृपरूपेण तिष्ठति । (८।१)

कर्तव्यं तेन तन् नित्यं येन तत्त्वं समाप्नुयात् ॥ (८।२)

आत्मीये संस्थिता धर्मे नृपाः शक्रत्वम् आप्नुयुः । (९।१)

अवीचिवासिनो ये तु व्यपेताचारिणः सदा ॥ (९।२)

गच्छेत् सम्यगविज्ञाय वशं क्रोधस्य यो नृपः । (१०।१)

वसेत् स नरके घोरे कल्पार्धं तु न संशयः ॥ (१०।२)

एतैर् एव गुणैर् युक्तम् अमात्यं कार्यचिन्तकम् । (११।१)

ब्राह्मणं तु प्रकुर्वीत नृपभक्तं कुलोद्वहम् ॥ (११।२)

मन्त्रिणो यत्र सभ्याश् च वैद्याश् च प्रियवादिनः । (१२।१)

राज्याद् धर्मात् सुखात् तत्र क्षिप्रं हीयेत पार्थिवः ॥ (१२।२)

न तस्य वचने कोपम् एतेषां तु प्रवर्तयेत् । (१३।१)

यस्माद् एतैः सदा वाच्यं न्याय्यं सुपरिनिष्ठितम् ॥ (१३।२)

यत्र कर्माणि नृपतिः स्वयं पश्यति धर्मतः । (१४।१)

तत्र साधुसमाचारा निवसेयुः सुखं प्रजाः ॥ (१४।२)

प्रजानां रक्षणं नित्यं कण्टकानां च शोधनम् । (१५।१)

द्विजानां पूजनं चैव एतदर्थं कृतो नृपः ॥ (१५।२)

भूस्वामी तु स्मृतो राजा नान्यद्रव्यस्य सर्वदा । (१६।१)

तत्फलस्य हि षड्भागं प्राप्नुयान् नान्यथैव तु ॥ (१६।२)

भूतानां तन्निवासित्वात् स्वामित्वं तेन कीर्तितम् । (१७।१)

तत्क्रिया बलिषड्भागं शुभाशुभनिमित्तजम् ॥ (१७।२)

एवं प्रवर्तते यस् तु लोभं त्यक्त्वा नराधिपः । (१८।१)

तस्य पुत्राः प्रजायन्ते राष्ट्रं कोशश् च वर्धते ॥ (१८।२)

अन्यायेन हि यो राष्ट्रात् करं दण्डं च पार्थिवः । (१९।१)

सस्यभागं च शुल्कं चाप्य् आददीत स पापभाक् ॥ (१९।२)

अर्थशास्त्रोक्तम् उत्सृज्य धर्मशास्त्रोक्तम् आव्रजेत् ॥ (२०।१)

दुष्टस्यापि नरेन्द्रस्य तद्राष्ट्रं न विनाशयेत् । (२१।१)

न प्रजानुमतो यस्माद् अन्यायेषु प्रवर्तते ॥ (२१।२)

अक्लेशेनार्थिने यस् तु राजा सम्यङ् निवेदयेत् । (२२।१)

तत् तारयत्य् अनन्तं स्याद् धर्मार्थं दानम् ईदृशम् ॥ (२२।२)

न्यायेनाक्रम्य यल्लब्धं रिपुं निर्जित्य पार्थिवैः । (२३।१)

तच् छुद्धं तत्प्रदेयं तन् नान्यथोपहृतं क्वचित् ॥ (२३।२)

राजा पुरोहितं कुर्याद् उदितं ब्राह्मणं हितम् । (२४।१)

कृताध्ययनसम्पन्नम् अलुब्धं सत्यवादिनम् ॥ (२४।२)

व्यवहारलक्षणादिप्रयत्नसाध्ये विच्छिन्ने धर्माख्ये न्यायविस्तरे । (२५।१)

साध्यमूलस् तु यो वादो व्यवहारः स उच्यते ॥ (२५।२)

वि नानार्थे ऽव संदेहे हरणं हार उच्यते । (२६।१)

नानासंदेहहरणाद् व्यवहार इति स्मृतः ॥ (२६।२)

न राजा तु विशित्वेन धनलोभेन वा पुनः । (२७।१)

स्वयं कार्याणि कुर्वीत नराणाम् अविवादिनाम् ॥ (२७।२)

उत्पादयति यो हिंसां देयं वा न प्रयच्छति । (२८।१)

याचम् आनय दौःशील्याद् आकृष्यो ऽसौ नृपाज्ञया ॥ (२८।२)

द्विपदे साध्यभेदात् तु पदाष्टादशतां गते । (२९।१)

अष्टादश क्रियाभेदाद् भिन्नान्य् अष्टसहस्रशः ॥ (२९।२)

साध्यवादस्य मूलं स्याद् वादिना यन् निवेदितम् । (३०।१)

देयाप्रदानं हिंसा चेत्य् उत्थानद्वयम् उच्यते ॥ (३०।२)

पूर्वपक्षश् चोत्तरं च प्रत्याकलितम् एव च । (३१।१)

क्रियापादश् च तेनायं चतुष्पात् समुदाहृतः ॥ (३१।२)

धर्मशास्त्रार्थशास्त्रे तु स्कन्धद्वयम् उदाहृतम् । (३२।१)

जयश् चैवावसायश् च द्वे फले समुदाहृते ॥ (३२।२)

शास्त्रेण निन्दितं त्व् अर्थमुख्यो राज्ञा प्रचोदितः । (३३।१)

आवेदयति यः पूर्वं स्तोभकः स उदाहृतः ॥ (३३।२)

नृपेणैव नियुक्तो यः पददोषम् अवेक्षितुम् । (३४।१)

नृपस्य सूचयेज् ज्ञात्वा सूचकः स उदाहृतः ॥ (३४।२)

धर्मव्यवहारचरित्रराजशासनादीणां बलाबलविचारःदोषकारी तु कर्तृत्वं धनस्वामी स्वकं धनम् । (३५।१)

विवादे प्राप्नुयाद् यत्र धर्मेणैव स निर्णयः ॥ (३५।२)

स्मृतिशास्त्रं तु यत् किंचित् प्रथितं धर्मसाधकैः । (३६।१)

कार्याणां निर्णयार्थे तु व्यवहारः स्मृतो हि सः ॥ (३६।२)

यद् यद् आचर्यते येन धर्म्यं वाधर्म्यम् एव वा । (३७।१)

देशस्याचरणान् नित्यं चरित्रं तत्प्रकीर्तितम् ॥ (३७।२)

न्यायशास्त्राविरोधेन देशदृष्टेस् तथैव च । (३८।१)

यं धर्मं स्थापयेद् राजा न्याय्यं तद्राजशासनम् ॥ (३८।२)

युक्तियुक्तं तु कार्यं स्याद् दिव्यं यत्र विवर्जितम् । (३९।१)

धर्मस् तु व्यवहारेण बाध्यते तत्र नान्यथा ॥ (३९।२)

प्रतिलोमप्रसूतेषु तथा दुर्गनिवासिषु । (४०।१)

विरुद्धं नियतं प्राहुस् तं धर्मं न विचालयेत् ॥ (४०।२)

निर्णयं तु यदा कुर्यात् तेन धर्मेण पार्थिवः । (४१।१)

व्यवहारश् चरित्रेण तदा तेनैव बाध्यते ॥ (४१।२)

विरुद्धं न्यायतो यत् तु चरित्रं कल्प्यते नृपैः । (४२।१)

एवं तत्र निरस्येत चरित्रं तु नृपाज्ञया ॥ (४२।२)

अनेन विधिना युक्तं बाधकं यद् यद् उत्तरम् । (४३।१)

अन्यथाबाधनं यत्र तत्र धर्मो विहन्यते ॥ (४३।२)

अस्वर्ग्या लोकनाशाय परानीकभयावहा । (४४।१)

आयुर्बीजहरी राज्ञां सति वाक्ये स्वयंकृतिः ॥ (४४।२)

तस्माच् छास्त्रानुसारेण राजा कार्याणि साधयेत् । (४५।१)

वाक्याभावे तु सर्वेषां देशदृष्टेन संनयेत् ॥ (४५।२)

यस्य देशस्य यो धर्मः प्रवृत्तः सार्वकालिकः । (४६।१)

श्रुतिस्मृत्यविरोधेन देशदृष्टः स उच्यते ॥ (४६।२)

देशपत्तनगोष्ठेषु पुरग्रामेषु वासिनाम् । (४७।१)

तेषां स्वसमयैर् धर्मशास्त्रतो ऽन्येषु तैः सह ॥ (४७।२)

देशस्यानुमतेनैव व्यवस्था या निरूपिता । (४८।१)

लिखिता तु सदा धार्या मुद्रिता राजमुद्रया ॥ (४८।२)

शास्त्रवद् यत्नतो रक्ष्या तां निरीक्ष्य विनिर्णयेत् । (४९।१)

नैगमस्थैस् तु यत् कार्यं लिखितं यद् व्यवस्थितम् ॥ (४९।२)

तस्मात् तत् सम्प्रवर्तेत नान्यथैव प्रवर्तयेत् । (५०।१)

प्रमाणदेशदृष्टं तु यद् एवम् इति निश्चितम् ॥ (५०।२)

अप्रवृत्तं कृतं यत्र श्रुतिस्मृत्यनुमोदितम् । (५१।१)

नान्यथा तत् पुनः कार्यं न्यायापेतं विवर्जयेत् ॥ (५१।२)

धर्माधिकरणम्धर्मशास्त्रविचारेण मूलसारविवेचनम् । (५२।१)

यत्राधिक्रियते स्थाने धर्माधिकरणं हि तत् ॥ (५२।२)

प्रातर् उत्थाय नृपतिः शौचं कृत्वा समाहितः । (५३।१)

गुरुं ज्योतिर्विदं वैद्यान् देवान् विप्रान् पुरोहितान् ॥ (५३।२)

यथार्हम् एतान् सम्पूज्य सुपुष्पाभरणाम्बरैः । (५४।१)

अभिवन्द्य च गुर्वादीन् सुमुखां प्रविशेत् सभाम् ॥ (५४।२)

विनीतवेषो नृपतिः सभां गत्वा समाहितः । (५५।१)

आसीनः प्राङ्मुखः स्थित्वा पश्येत् कार्याणि कार्यिणाम् । (५५।२)

सह त्रैविद्यवृद्धैश् च मन्त्रज्ञैश् चैव मन्त्रिभिः ॥ (५५।३)

सप्राड्विवाकः सामात्यः सब्राह्मणपुरोहितः । (५६।१)

ससभ्यः प्रेक्षको राजा स्वर्गे तिष्ठति धर्मतः ॥ (५६।२)

सह सभ्यैः स्थिरैर् युक्तैः प्राज्ञैर् मौलैर् द्विजोत्तमैः । (५७।१)

धर्मशास्त्रार्थकुशलैर् अर्थशास्त्रविशारदैः ॥ (५७।२)

कुलशीलवयोवृत्तवित्तवद्भिर् अमत्सरैः । (५८।१)

वणिग्भिः स्यात् कतिपयैः कुलभूतैर् अधिष्ठितम् ॥ (५८।२)

श्रोतारो वणिजस् तत्र कर्तव्या न्यायदर्शिनः ॥ (५९।१)

कार्यदर्शनकालःसभास्थानेषु पूर्वाह्णे कार्याणां निर्णयं नृपः । (६०।१)

कुर्याच् छास्त्रप्रणीतेन मार्गेणामित्रकर्षणः ॥ (६०।२)

दिवसस्याष्टमं भागं मुक्त्वा कालत्रयं तु यत् । (६१।१)

स कालो व्यवहाराणां शास्त्रदृष्टः परः स्मृतः ॥ (६१।२)

आद्याद् अह्नो ऽष्टभागाद् यद् ऊर्ध्वं भागत्रयं भवेत् । (६२।१)

स कालो व्यवहारस्य शास्त्रे दृष्टो मनीषिभिः ॥ (६२।२)

प्राड्विवाकःयदा कुर्यान् न नृपतिः स्वयं कार्यविनिर्णयम् । (६३।१)

तदा तत्र नियुञ्जीत ब्राह्मणं शास्त्रपारगम् ॥ (६३।२)

दक्षं कुलीनमध्यस्थम् अनुद्वेगकरं स्थिरम् । (६४।१)

परत्र भीरुं धर्मिष्ठम् उद्युक्तं क्रोधवर्जितम् ॥ (६४।२)

अक्रूरो मधुरः स्निग्धः क्षमायातो विचक्षणः । (६५।१)

उत्साहवान् अलुब्धश् च वादे योज्यो नृपेण तु ॥ (६५।२)

एकशास्त्रम् अधीयानो न विद्यात् कार्यनिश्चयम् । (६६।१)

तस्माद् बह्वागमः कार्यो विवादेषूत्तमो नृपैः ॥ (६६।२)

ब्राह्मणो यत्र न स्यात् तु क्षत्रियं तत्र योजयेत् । (६७।१)

वैश्यं वा धर्मशास्त्रज्ञं शूद्रं यत्नेन वर्जयेत् ॥ (६७।२)

अतो ऽन्यैर् यत् कृतं कार्यम् अन्यायेन कृतं तु तत् । (६८।१)

नियुक्तैर् अपि विज्ञेयं दैवाद् यद्य् अपि शास्त्रतः ॥ (६८।२)

व्यवहाराश्रितं प्रश्नं पृच्छति प्राङ् इति स्थितिः । (६९।१)

विवेचयति यस् तस्मिन् प्राड्विवाकस् ततः स्मृतः ॥ (६९।२)

अनिर्णीते तु यद्य् अर्थे सम्भाषेत रहो ऽर्थिना । (७०।१)

प्राड्विवाको ऽथ दण्ड्यः स्यात् सभ्याश् चैव विशेषतः ॥ (७०।२)

सभ्याःअलुब्धा धनवन्तश् च धर्मज्ञाः सत्यवादिनः । (७१।१)

सर्वशास्त्रप्रवीणाश् च सभ्याः कार्या द्विजोत्तमाः ॥ (७१।२)

न्यायशास्त्रम् अतिक्रम्य सभ्यैर् यत्र विनिश्चितम् । (७२।१)

तत्र धर्मो ह्य् अधर्मेण हतो हन्ति न संशयः ॥ (७२।२)

यत्र धर्मो ह्य् अधर्मेण सत्यं यत्रानृतेन च । (७३।१)

हन्यते प्रेक्षमाणानां हतास् तत्र सभासदः ॥ (७३।२)

अधर्मतः प्रवृत्तं तु नोपेक्षेरन् सभासदः । (७४।१)

उपेक्षमाणाः सनृपा नरकं यान्त्य् अधोमुखाः ॥ (७४।२)

अन्यायेनापि तं यान्तं ये ऽनुयान्ति सभासदः । (७५।१)

ते ऽपि तद्भागिनस् तस्माद् बोधनीयः स तैर् नृपः ॥ (७५।२)

न्यायमार्गाद् अपेतं तु ज्ञात्वा चित्तं महीपतेः । (७६।१)

वक्तव्यं तत्प्रियं तत्र न सभ्यः किल्बिषी भवेत् ॥ (७६।२)

सभ्येनावश्यवक्तव्यं धर्मार्थसहितं वचः । (७७।१)

शृणोति यदि नो राजा स्यात् तु सभ्यस् ततो ऽनघः ॥ (७७।२)

अधर्माय यदा राजा नियुञ्जीत विवादिनाम् । (७८।१)

विज्ञाप्य नृपतिं सभ्यस् तदा कार्यं निवर्तयेत् ॥ (७८।२)

स्नेहाद् अज्ञानतो वापि लोभाद् वा मोहतो ऽपि वा । (७९।१)

तत्र सभ्यो ऽन्यथावादी दण्ड्यो ऽसभ्यः स्मृतो हि सः ॥ (७९।२)

कार्यस्य निर्णयं सम्यग् ज्ञात्वा सभ्यस् ततो वदेत् । (८०।१)

अन्यथा नैव वक्तव्यं वक्ता द्विगुणदण्डभाक् ॥ (८०।२)

सभ्यदोषात् तु यन् नष्टं देयं सभ्येन तत् तदा । (८१।१)

कार्यं तु कार्यिणाम् एव निश्चितं न विचालयेत् ॥ (८१।२)

कार्यनिर्णेतॄणां गुरुलाघवम्कुलानि श्रेणयश् चैव गणस् त्व् अधिकृतो नृपः । (८२।१)

प्रतिष्ठा व्यवहाराणां गुर्वेभ्यस् तूत्तरोत्तरम् ॥ (८२।२)

तपस्विनां तु कार्याणि त्रैविद्यैर् एव कारयेत् । (८३।१)

मायायोगविदां चैव न स्वयं कोपकारणात् ॥ (८३।२)

सम्यग्विज्ञानसम्पन्नो नोपदेशं प्रकल्पयेत् । (८४।१)

उत्कृष्टजातिशीलानां गुर्वाचार्यतपस्विनाम् ॥ (८४।२)

गोत्रस्थितिस् तु या तेषां क्रमाद् आयाति धर्मतः । (८५।१)

कुलधर्मं तु तं प्राहुः पालयेत् तं तथैव तु ॥ (८५।२)

प्रश्नप्रकारःकाले कार्यार्थिनं पृच्छेत् प्रणतं पुरतः स्थितम् । (८६।१)

किं कार्यं का च ते पीडा मा भैषीर् ब्रूहि मानव ॥ (८६।२)

केन कस्मिन् कदा कस्मात् पृच्छेद् एवं सभागतः । (८७।१)

एवं पृष्टः स यद् ब्रूयात् तत् सभ्यैर् ब्राह्मणः सहः ॥ (८७।२)

विमृश्य कार्यं न्याय्यं चेद् आह्वानार्थम् अतः परम् । (८८।१)

मुद्रां वा निक्षिपेत् तस्मिन् पुरुषं वा समादिशेत् ॥ (८८।२)

प्रतिनिधिःसमर्पितो ऽर्थिना यो ऽन्यः परो धर्माधिकारिणि । (८९।१)

प्रतिवादी स विज्ञेयः प्रतिपन्नश् च यः स्वयम् ॥ (८९।२)

अधिकारो ऽभियुक्तस्य नेतरस्यास्त्य् असंगतेः । (९०।१)

इतरो ऽप्य् अभियुक्तेन प्रतिरोधिकृतो मतः ॥ (९०।२)

अर्थिना संनियुक्तो वा प्रत्यर्थिप्रहितो ऽपि वा । (९१।१)

यो यस्यार्थे विवदते तयोर् जयपराजयौ ॥ (९१।२)

दासाः कर्मकराः शिष्या नियुक्ता बान्धवास् तथा । (९२।१)

वादिनो न च दण्ड्याः स्युः यस् त्व् अतो ऽन्यः स दण्डभाक् ॥ (९२।२)

ब्रह्महत्यासुरापानस्तेयगुर्वङ्गनागमे । (९३।१)

अन्येषु चातिपापेषु प्रतिवादी न दीयते ॥ (९३।२)

मनुष्यमारणे स्तेये परदाराभिमर्शने । (९४।१)

अभक्ष्यभक्षणे चैव कन्याहरणदूषणे ॥ (९४।२)

पारुष्ये कूटकरणे नृपद्रोहे तथैव च । (९५।१)

प्रतिवादी न दातव्यः कर्ता तु विवदेत् स्वयम् ॥ (९५।२)

आह्वानंधर्मोत्सुकान् अभ्युदये रोगिणो ऽथ जडान् अपि । (९६।१)

अस्वस्थमत्तोन्मत्तार्तस्त्रियो नाह्वानयेन् नृपः ॥ (९६।२)

न हीनपक्षां युवतिं कुले जातां प्रसूतिकाम् । (९७।१)

सर्ववर्णोत्तमां कन्यां ता ज्ञातिप्रभुकाः स्मृताः ॥ (९७।२)

तदधीनकुटुम्बिन्यः स्वैरिण्यो गणिकाश् च याः । (९८।१)

निष्कुला याश् च पतितास् तासाम् आह्वानम् इष्यते ॥ (९८।२)

सशस्त्रो ऽनुत्तरीयो वा मुक्तकेशः सहासनः । (९९।१)

वामहस्तेन वा वादं वदन् दण्डम् अवाप्नुयात् ॥ (९९।२)

आहूतस् त्व् अवमन्येत यः शक्तो राजशासनम् । (१००।१)

तस्य कुर्यान् नृपो दण्डं विधिदृष्टेन कर्मणा ॥ (१००।२)

हीने कर्माणि पञ्चाशन्मध्यमे द्विशतावरः । (१०१।१)

गुरुकार्येषु दण्डः स्यान् नित्यं पञ्चशतावरः ॥ (१०१।२)

कल्पितो यस्य यो दण्डस् त्व् अपराधस्य यत्नतः । (१०२।१)

पणानां ग्रहणं तु स्यात् तन्मूल्यं वाथ राजनि ॥ (१०२।२)

आसेधःउत्पादयति यो हिंसां देयं वा न प्रयच्छति । (१०३।१)

याचमानाय दौःशील्याद् आकृष्यो ऽसौ नृपाज्ञया ॥ (१०३।२)

आवेद्य तु नृपे कार्यम् असंदिग्धे प्रतिश्रुते । (१०४।१)

तदासेधं प्रयुञ्जीत यावद् आह्वानदर्शनम् ॥ (१०४।२)

आसेधयोग्य आसिद्ध उत्क्रामन् दण्डम् अर्हति ॥ (१०५।१)

अनासेध्याःयस् त्व् इन्द्रियनिरोधेन व्याहारोच्छ्वसनादिभिः । (१०६।१)

आसेधयेद् अनासेध्यं स दण्ड्यो न त्व् अतिक्रमी ॥ (१०६।२)

वृक्षपर्वतम् आरूढा हस्त्यश्वरथनौस्थिताः । (१०७।१)

विषमस्थाश् च ते सर्वे नासेध्याः कार्यसाधकैः ॥ (१०७।२)

व्याध्यार्ता व्यसनस्थाश् च यजमानास् तथैव च । (१०८।१)

अनुत्तीर्णाश् च नासेध्या मत्तोन्मत्तजडास् तथा ॥ (१०८।२)

न कर्षको बीजकाले सेनाकाले तु सैनिकः । (१०९।१)

प्रतिज्ञाय प्रयातश् च कृतकालश् च नान्तरा ॥ (१०९।२)

उद्युक्तः कर्षकः सस्ये तोयस्यागमने तथा । (११०।१)

आरम्भात् संग्रहं यावत् तत्कालं न विवादयेत् । (११०।२)

आसेधयंस् त्व् अनासेध्यं रज्ञा शास्य इति स्थितिः ॥ (११०।३)

अभियुक्तश् च रुद्धश् च तिष्ठेयुश् च नृपाज्ञया । (१११।१)

न तस्यान्येन कर्तव्यम् अभियुक्तं विदुर् बुधाः ॥ (१११।२)

एकाहद्व्याहाद्यपेक्षं देशकालाद्यपेक्षया । (११२।१)

दूताय साधिते कार्ये तेन भक्तं प्रदापयेत् ॥ (११२।२)

देशकालवयःशक्त्याद्यपेक्षं भोजनं स्मृतम् । (११३।१)

आकारकस्य सर्वत्र इति तत्त्वविदो विदुः ॥ (११३।२)

प्रतिभूत्वेनाग्राह्याःन स्वामी न च वै शत्रुः स्वामिनाधिकृतस् तथा । (११४।१)

निरुद्धो दण्डितश् चैव संशयस्थाश् च न क्वचित् ॥ (११४।२)

नैव रिक्थी न रिक्तश् च न चैवात्यन्तवासिनः । (११५।१)

राजकार्यनियुक्तश् च ये च प्रव्रजिता नराः ॥ (११५।२)

नाशक्तो धनिने दातुं दण्डं राज्ञे च तत्समम् । (११६।१)

जीवन् वापि पिता यस्य तथैवेच्छाप्रवर्तकः । (११६।२)

नाविज्ञातो ग्रहीतव्यः प्रतिभूत्वक्रियां प्रति ॥ (११६।३)

अथ चेत् प्रतिभूर् नास्ति वादयोग्यस्य वादिनः । (११७।१)

स रक्षितो दिनस्यान्ते दद्याद् दूताय वेतनम् ॥ (११७।२)

द्विजातिः प्रतिभूहीनो रक्ष्यः स्याद् बाह्यचारिभिः । (११८।१)

शूद्रादीन् प्रतिभूहीनान् बन्धयेन् निगडेन तु ॥ (११८।२)

अतिक्रमे ऽपयाते च दण्डयेत् तं पणाष्टकम् । (११९।१)

नित्यकर्मापरोधस् तु कार्यः सर्ववर्णिनाम् ॥ (११९।२)

ग्रहीतग्रहणो न्याये न प्रवर्त्यो महीभृता । (१२०।१)

तस्य वा तत् समर्प्यं स्यात् स्थापयेद् वा परस्य तत् ॥ (१२०।२)

अभियोक्त्रादीनाम् उक्तिक्रमःतत्राभियोक्ता प्राग् ब्रूयाद् अभियुक्तस् त्व् अनन्तरम् । (१२१।१)

तयोर् अन्ते सदस्यास्तु प्राड्विवाकस् ततः परम् ॥ (१२१।२)

यस्य स्याद् अधिका पीडा कार्यं वाप्य् अधिकं भवेत् । (१२२।१)

पूर्वपक्षो भवेत् तस्य न यः पूर्वं निवेदयेत् ॥ (१२२।२)

यस्य वार्थगता पीडा शारीरी वाधिका भवेत् । (१२३।१)

तस्यार्थिवादो दातव्यो न यः पूर्वं निवेदयेत् ॥ (१२३।२)

प्रतिज्ञास्वरूपम्निवेश्य कालं वर्षं च मासं पक्षं तिथिं तथा । (१२४।१)

वेलां प्रदेशं विषयं स्थानं जात्याकृती वयः ॥ (१२४।२)

साध्यप्रमाणं द्रव्यं च संख्यां नाम तथात्मनः । (१२५।१)

राज्ञां च क्रमशो नाम निवासं साध्यनाम च ॥ (१२५।२)

क्रमात् पितॄणां नामानि पीडां चाहर्तृदायकौ । (१२६।१)

क्षमालिङ्गानि चान्यानि पक्षं संकीर्त्य कल्पयेत् ॥ (१२६।२)

देशश् चैव तथा स्थानं संनिवेशस् तथैव च । (१२७।१)

जातिः संज्ञा निवासश् च प्रमाणं क्षेत्रनाम च ॥ (१२७।२)

पितृपैतामहं चैव पूर्वराजानुकीर्तनम् । (१२८।१)

स्थावरेषु विवादेषु दशैतानि निवेशयेत् ॥ (१२८।२)

रागादीनां यद् एकेन कोपितः करणे वदेत् । (१२९।१)

तद् ओम् इति लिखेत् सर्वं वादिनः फलकादिषु ॥ (१२९।२)

अधिकान् शोधयेद् अर्थान् न्यूनांश् च प्रतिपूरयेत् । (१३०।१)

भूमौ निवेशयेत् तावद् यावत् पक्षः प्रतिष्ठितः ॥ (१३०।२)

पूर्वपक्षं स्वभावोक्तं प्राड्विवाको ऽभिलेखयेत् । (१३१।१)

पाण्डुलेखेन फलके ततः पत्रे विशोधितम् ॥ (१३१।२)

अन्यद् उक्तं लिखेद् अन्यद् यो ऽर्थिप्रत्यर्थिनां वचः । (१३२।१)

चौरवच्छासयेत् तं तु धार्मिकः पृथिवीपतिः ॥ (१३२।२)

सोल्लेखनं वा लभते त्र्यहं सप्ताहम् एव वा । (१३३।१)

मतिर् उत्पद्यते यावद् विवादे वक्तुम् इच्छतः ॥ (१३३।२)

यस्मात् कार्यसमारम्भाच् चिरात् तेन विनिश्चयः । (१३४।१)

तस्मात् न लभते कालम् अभियुक्तस् तु कालभाक् ॥ (१३४।२)

मतिर् नोत्सहते यत्र विवादे कार्यम् इच्छतोः । (१३५।१)

दातव्यस् तत्र कालः स्याद् अर्थिप्रत्यर्थिनोर् अपि ॥ (१३५।२)

प्रतिज्ञादोषाः : पूर्वपक्षदोषाःयश् च राष्ट्रविरुद्धश् च यश् च राज्ञा विवर्जितः । (१३६।१)

अनेकपदसंकीर्णः पूर्वपक्षो न सिध्यति ॥ (१३६।२)

बहुप्रतिज्ञं यत् कार्यं व्यवहारेषु निश्चितम् । (१३७।१)

कामं तद् अपि गृह्णीयाद् राजा तत्त्वबुभुत्सया ॥ (१३७।२)

देशकालविहीनश् च द्रव्यसंख्याविवर्जितः । (१३८।१)

साध्यप्रमाणहीनश् च पक्षो ऽनादेय इष्यते ॥ (१३८।२)

न्यायस्थं नेच्छते कर्तुम् अन्यायं वा करोत्य् अयम् । (१३९।१)

न लेखयति यत् त्व् एवं तस्य पक्षो न सिध्यति ॥ (१३९।२)

अप्रसिद्धं निराबाधं निरर्थं निष्प्रयोजनम् । (१४०।१)

असाध्यं वा विरुद्धं वा पक्षाभासं विवर्जयेत् ॥ (१४०।२)

प्रतिज्ञादोषनिर्मुक्तं साध्यं सत्कारणान्वितम् । (१४१।१)

निश्चितं लोकसिद्धं च पक्षं पक्षविदो विदुः ॥ (१४१।२)

स्वल्पाक्षरः प्रभूतार्थो निःसंदिग्धो निराकुलः । (१४२।१)

विरोधिकारणैर् मुक्तो विरोधिप्रतिषेधकः ॥ (१४२।२)

यदा त्व् एवंविधः पक्षः कल्पितः पूर्ववादिना । (१४३।१)

दद्यात् तत्पक्षसम्बद्धं प्रतिवादी तदोत्तरम् ॥ (१४३।२)

श्राव्यमाणो ऽर्थिना यत्र यो ह्य् अर्थो न विघातितः । (१४४।१)

दानकाले ऽथवा तूष्णीं स्थितः सो ऽर्थो ऽनुमोदितः ॥ (१४४।२)

उत्तरं सद्यो दातव्यं कालान्तरेण वा दातव्यम्श्रुत्वा लेख्यगतं त्व् अर्थं प्रत्यर्थी कारणाद् यदि । (१४५।१)

कालं विवादे याचेत तस्य देयो न संशयः ॥ (१४५।२)

सद्यो वैकाहपञ्चाहत्र्यहं वा गुरुलाघवात् । (१४६।१)

लभेतासौ त्रिपक्षं वा सप्ताहं वा ऋणादिषु ॥ (१४६।२)

कालं शक्तिं विदित्वा तु कार्याणां च बलाबलम् । (१४७।१)

अल्पं वा बहु वा कालं दद्यात् प्रत्यर्थिने प्रभुः ॥ (१४७।२)

दिनं मासार्धमासौ वा ऋतुः संवत्सरो ऽपि वा । (१४८।१)

क्रियास्थित्यनुरूपस् तु देयं कालः परेण तु ॥ (१४८।२)

व्यपैति गौरवं यत्र विनाशस् त्याग एव वा । (१४९।१)

कालं तत्र न कुर्वीत कार्यम् आत्ययिकं हि तत् ॥ (१४९।२)

धेनाव् अनडुहि क्षेत्रे स्त्रीषु प्रजनने तथा । (१५०।१)

न्यासे याचितके दत्ते तथैव क्रयविक्रये ॥ (१५०।२)

कन्याया दूषणे स्तेये कलहे साहसे निधौ । (१५१।१)

उपधौ कौटसाक्ष्ये च सद्य एव विवादयेत् ॥ (१५१।२)

साहसस्तेयपारुष्यगोऽभिशापे तथात्यये । (१५२।१)

भूमौ विवादयेत् क्षिप्रम् अकाले ऽपि बृहस्पतिः ॥ (१५२।२)

सद्यः कृतेषु कार्येषु सद्य एव विवादयेत् । (१५३।१)

कालातीतेषु वा कालं दद्यात् प्रत्यर्थिने प्रभुः ॥ (१५३।२)

सद्यः कृते सद्य एव मासातीते दिनं भवेत् । (१५४।१)

षडाब्दिके त्रिरात्रं स्यात् सप्ताहं द्वादशाब्दिके ॥ (१५४।२)

विंशत्यब्दे दशाहं तु मासार्धं वा लभेत सः । (१५५।१)

मासं त्रिंशत्समातीते त्रिपक्षं परतो भवेत् ॥ (१५५।२)

कालं संवत्सराद् अर्वाक् स्वयम् एव यथेप्सितम् । (१५६।१)

संवत्सरं जडोन्मत्तमनस्के व्याधिपीडिते ॥ (१५६।२)

दिगन्तरप्रपन्ने वा अज्ञातार्थे च वस्तुनि । (१५७।१)

मूलं वा साक्षिणो वाथ परदेशे स्थिता यदा ॥ (१५७।२)

तत्र कालो भवेत् पुंसाम् आ स्वदेशसमागमात् । (१५८।१)

दत्ते ऽपि काले देयं स्यात् पुनः कार्यस्य गौरवात् ॥ (१५८।२)

पूर्वपक्षश्रुतार्थस् तु प्रत्यर्थी तदनन्तरम् । (१५९।१)

पूर्वपक्षार्थसंबन्धं प्रतिपक्षं निवेदयेत् ॥ (१५९।२)

आचारद्रव्यदानेष्टकृत्योपस्थाननिर्णये । (१६०।१)

नोपस्थितो यदा कश्चिच् छलं तत्र न कारयेत् ॥ (१६०।२)

दैवराजकृतो दोषस् तस्मिन् काले यदा भवेत् । (१६१।१)

अबाधत्यागमात्रेण न भवेत् स पराजितः ॥ (१६१।२)

दैवराजकृतं दोषं साक्षिभिः प्रतिपादयेत् । (१६२।१)

जैह्म्येन वर्तमानस्य दण्डो दाप्यस् तु तद्धनम् ॥ (१६२।२)

अभियुक्तो ऽभियोक्तारम् अभियुञ्जीत कर्हिचित् । (१६३।१)

अन्यत्र दण्डपारुष्यस्तेयसंग्रहणात्ययात् ॥ (१६३।२)

यावन् यस्मिन् समाचारः पारंपर्यक्रमागतः । (१६४।१)

तं प्रतीक्ष्य यथान्यायम् उत्तरं दापयेन् नृपः ॥ (१६४।२)

चतुर्विधम् उत्तरम्सत्यं मिथ्योत्तरं चैव प्रत्यवस्कन्दनं तथा । (१६५।१)

पूर्वन्यायविधिश् चैवम् उत्तरं स्याच् चतुर्विधम् ॥ (१६५।२)

श्रुत्वा भाषार्थम् अन्यस् तु यदा तं प्रतिषेधति । (१६६।१)

अर्थतः शब्दतो वापि मिथ्या तज्ज्ञेयम् उत्तरं ॥ (१६६।२)

अभियुक्तो ऽभियोगस्य यदि कुर्यात् तु निह्नवम् । (१६७।१)

मिथ्या तत् तु विजानीयाद् उत्तरं व्यवहारतः ॥ (१६७।२)

साध्यस्य सत्यवचनं प्रतिपत्तिर् उदाहृता ॥ (१६८।१)

मिथ्यैतन् नाभिजानामि तदा तत्र न संनिधिः । (१६९।१)

अजातश् चास्मि तत्काल इति मिथ्या चतुर्विधम् ॥ (१६९।२)

यो ऽर्थिनार्थः समुद्दिष्टः प्रत्यर्थी यदि तं तथा । (१७०।१)

प्रपद्य कारणं ब्रूयाद् आधर्यं गुरुर् अब्रवीत् ॥ (१७०।२)

आचारेणावसन्नो ऽपि पुनर् लेखयते यदि । (१७१।१)

सो ऽभिधेयो जितः पूर्वं प्राङ्न्यायस् तु स उच्यते ॥ (१७१।२)

विभावयामि कुलिकैः साक्षिभिर् लिखितेन वा । (१७२।१)

जितश् चैव मयायं प्राक् प्राङ्न्यायस्त्रिप्रकारकः ॥ (१७२।२)

उत्तराभासा उत्तरदोषा वाअप्रसिद्धं विरुद्धं यद् अत्यल्पम् अतिभूरि च । (१७३।१)

संदिग्धासंभवाव्यक्तम् अन्यार्थं चातिदोषवत् ॥ (१७३।२)

अव्यापकं व्यस्तपदं निगूढार्थं तथाकुलम् । (१७४।१)

व्याख्यागम्यम् असारं च नोत्तरं शस्यते बुधैः ॥ (१७४।२)

यद्व्यस्तपदम् अव्यापि निगूढार्थं तथाकुलम् । (१७५।१)

व्याख्यागम्यम् असारं च नोत्तरं स्वार्थसिद्धये ॥ (१७५।२)

चिह्नाकारसहस्रं तु समयं चाविजानता । (१७६।१)

भाषान्तरेण वा प्रोक्तम् अप्रसिद्धं तद् उत्तरम् ॥ (१७६।२)

प्रतिदत्तं मया बाल्ये प्रतिदत्तं मया न हि । (१७७।१)

यद् एवम् आह विज्ञेयं विरुद्धं तद् इहोत्तरं ॥ (१७७।२)

जितः पुरा मयायं च त्व् अर्थे ऽस्मिन्न् इति भाषितुम् । (१७८।१)

पुरा मयायम् इति यत् तद् ऊनं चोत्तरं स्मृतम् ॥ (१७८।२)

गृहीतम् इति वाच्ये तु कार्यं तेन कृतं मया । (१७९।१)

पुरा गृहीतं यद् द्रव्यम् इति यच् चातिभूरि तत् ॥ (१७९।२)

देयं मयेति वक्तव्ये मयादेयम् इतीदृशम् । (१८०।१)

संदिग्धम् उत्तरं ज्ञेयं व्यवहारे बुधैस् तदा ॥ (१८०।२)

बलाबलेन चैतेन साहसं स्थापितं पुरा । (१८१।१)

अनुक्तम् एतन् मन्यन्ते तद् अन्यार्थम् इतीरितम् ॥ (१८१।२)

अस्मै दत्तं मया सार्धं सहस्रम् इति भाषिते । (१८२।१)

प्रतिदत्तं तदर्धं यत् तद् इहाव्यापकं स्मृतम् ॥ (१८२।२)

पूर्ववादी क्रियां यावत् सम्यङ् नैव निवेशयेत् । (१८३।१)

मया गृहीतं पूर्वं नो तद् व्यस्तपदम् उच्यते ॥ (१८३।२)

तत्किं तामरसं कश्चिद् अगृहीतं प्रदास्यति । (१८४।१)

निगूढार्थं तु तत् प्रोक्तम् उत्तरं व्यवहारतः ॥ (१८४।२)

किं तेनैव सदा देयं मया देयं भवेद् इति । (१८५।१)

एतद् अकुलम् इत्य् उक्तम् उत्तरं तद्विदो विदुः ॥ (१८५।२)

काकस्य दन्ता नो सन्ति सन्तीत्यादि यद् उत्तरम् । (१८६।१)

असारम् इति तत्त्वेन सम्यङ् नोत्तरम् इष्यते ॥ (१८६।२)

प्रस्तुताद् अल्पम् अव्यक्तं न्यूनाधिकम् असंगतम् । (१८७।१)

अव्याप्यसारं संदिग्धं प्रतिपक्षं न लङ्घयेत् ॥ (१८७।२)

संदिग्धम् अन्यत्प्रकृताद् अत्यल्पम् अतिभूरि च । (१८८।१)

पक्षैकदेशव्याप्येव तत् तु नैवोत्तरं भवेत् ॥ (१८८।२)

पक्षैकदेशे यत् सत्यम् एकदेशे च कारणम् । (१८९।१)

मिथ्या चैवैकदेशे च सङ्करात् तद् अनुत्तरम् ॥ (१८९।२)

न चैकस्मिन् विवादे तु क्रिया स्याद् वादिनोर् द्वयोः । (१९०।१)

न चार्थसिद्धिर् उभयोर् न चैकत्र क्रियाद्वयम् ॥ (१९०।२)

वादहानिकराणिप्रपद्य कारणं पूर्वम् अन्यद्गुरुतरं यदि । (१९१।१)

प्रतिवाक्यगतं ब्रूयात् साध्यते तद्धि नेतरत् ॥ (१९१।२)

यथार्थम् उत्तरं दद्याद् अयच्छन्तं च दापयेत् । (१९२।१)

सामभेदादिभिर् मार्गैर् यावत् सो ऽर्थः समुत्थितः ॥ (१९२।२)

मोहाद् वा यदि वा शाठ्याद् यन् नोक्तं पूर्ववादिना । (१९३।१)

उत्तरान्तर्गतं चापि तद्ग्राह्यम् उभयोर् अपि ॥ (१९३।२)

उपायैश् चोद्यमानस् तु न दद्याद् उत्तरं तु यः । (१९४।१)

अतिक्रान्ते सप्तरात्रे जितो ऽसौ दातुम् अर्हति ॥ (१९४।२)

श्रावयित्वा यथाकार्यं त्यजेद् अन्यद् वदेद् असौ । (१९५।१)

अन्यपक्षाश्रयस् तेन कृतो वादी स हीयते ॥ (१९५।२)

न मयाभिहितं कार्यम् अभियुज्य परं वदेत् । (१९६।१)

विब्रुवंश् च भवेद् एवं हीनं तम् अपि निर्दिशेत् ॥ (१९६।२)

लेखयित्वा तु यो वाक्यं हीनं वाप्य् अधिकं पुनः । (१९७।१)

वदेद् वादी स हीयेत नाभियोगं तु सो ऽर्हति ॥ (१९७।२)

सभ्याश् च साक्षिणश् चैव क्रिया ज्ञेया मनीषिभिः । (१९८।१)

तां क्रियां द्वेष्टि यो मोहात् क्रियाद्वेषी स उच्यते ॥ (१९८।२)

आह्वानाद् अनुपस्थानात् सद्य एव प्रहीयते ॥ (१९९।१)

ब्रूहीति युक्तो ऽपि न ब्रूयात् सद्यो बन्धनम् अर्हति । (२००।१)

द्वितीये ऽहनि दुर्बुद्धेर् विद्यात् तस्य पराजयम् ॥ (२००।२)

व्याजेनैव तु यत्रासौ दीर्घकालम् अभीप्सति । (२०१।१)

सापदेशं तु तद् विद्याद् वादहानिकरं स्मृतम् ॥ (२०१।२)

अन्यवादी पणान् पञ्च क्रियाद्वेषी पणान् दश । (२०२।१)

नोपस्थाता दश द्वौ च षोडशैव निरुत्तरः । (२०२।२)

आहूतप्रपलायी च पणान् ग्राह्यस् तु विंशतिम् ॥ (२०२।३)

त्रिर् आहूतम् अनायान्तम् आहूतप्रपलायिनम् । (२०३।१)

पञ्चरात्रम् अतिक्रान्तं विनयेत् तं महीपतिः ॥ (२०३।२)

श्रावितव्यवहाराणाम् एकं यत्र प्रभेदयेत् । (२०४।१)

वादिनं लोभयेच् चैव हीनं तम् इति निर्दिशेत् ॥ (२०४।२)

भयं करोति भेदं वा भीषणं वा निरोधनम् । (२०५।१)

एतानि वादिनोर् अर्थस्य व्यवहारे स हीयते ॥ (२०५।२)

दोषानुरूपं संग्राह्यः पुनर्वादो न विद्यते । (२०६।१)

उभयोर् लिखिते वाच्ये प्रारब्धे कार्यनिश्चये । (२०६।२)

अयुक्तं तत्र यो ब्रूयात् तस्माद् अर्थात् स हीयते ॥ (२०६।३)

साक्षिणो यस् तु निर्दिश्य कामतो न विवादयेत् । (२०७।१)

स वादी हीयते तस्मात् त्रिंशद्रात्रात् परेण तु ॥ (२०७।२)

पलायनानुत्तरत्वाद् अन्यपक्षाश्रयेण च । (२०८।१)

हीनस्य गृह्यते वादो न स्ववाक्यजितस्य तु ॥ (२०८।२)

यो हीनवाक्येन जितस् तस्योद्धारं विदुर् बुधाः । (२०९।१)

स्ववाक्यहीनो यस् तु स्यात् तस्योद्धारो न विद्यते ॥ (२०९।२)

आवेद्य प्रगृहीतार्थाः प्रशमं यान्ति ये मिथः । (२१०।१)

सर्वे द्विगुणदण्ड्याः स्युः विप्रलम्भान् नृपस्य ते ॥ (२१०।२)

क्रियापादःकारणात् पूर्वपक्षो ऽपि ह्य् उत्तरत्वं प्रपद्यते । (२११।१)

अतः क्रिया तदा प्रोक्ता पूर्वपक्षप्रसाधिनी ॥ (२११।२)

शोधिते लिखिते सम्यग् इति निर्दोष उत्तरे । (२१२।१)

प्रत्यर्थिनो ऽर्थिनो वापि क्रियाकरणम् इष्यते ॥ (२१२।२)

वादिना यद् अभिप्रेतं स्वयं साधयितुम् स्फुटम् । (२१३।१)

तत् साध्यं साधनं येन तत् साध्यं साध्यते ऽखिलम् ॥ (२१३।२)

प्रमाणानि, तेषां च बलाबलादिविचारःलिखितं साक्षिणो भुक्तिः प्रमाणं त्रिविधं विदुः । (२१४।१)

लेशोद्देशस् तु युक्तिः स्याद् दिव्यानीह विषादयः ॥ (२१४।२)

पूर्ववादे ऽपि लिखिते यथाक्षरम् अशेषतः । (२१५।१)

अर्थी तृतीयपादे तु क्रियया प्रतिपादयेत् ॥ (२१५।२)

कार्यं हि साध्यम् इत्य् उक्तं साधनं तु क्रियोच्यते । (२१६।१)

द्विभेदा सा पुनर्ज्ञेया दैविकी मानुषी तथा । (२१६।२)

मानुषी लिख्यसाक्ष्यादिर् वधादिर् दैविकी मता ॥ (२१६।३)

संभवे साक्षिणां प्राज्ञो दैविकीं वर्जयेत् क्रियां । (२१७।१)

संभवे तु प्रयुञ्जानो दैविकीं हीयते ततः ॥ (२१७।२)

यद्य् एको मानुषीं ब्रूयाद् अन्यो ब्रूयात् तु दैविकीम् । (२१८।१)

मानुषीं तत्र गृह्णीयान् न तु दैवीं क्रियां नृपः ॥ (२१८।२)

यद्य् एकदेशव्याप्तापि क्रिया विद्येत मानुषी । (२१९।१)

सा ग्राह्या न तु पूर्णापि दैविकी वदतां नृणाम् ॥ (२१९।२)

पञ्चप्रकारं दैवं स्यान् मानुषं त्रिविधं स्मृतम् ॥ (२२०।१)

क्रियां बलवतीं मुक्त्वा दुर्बलां यो ऽवलम्बते । (२२१।१)

स जये ऽवधृते सभ्यैः पुनस् तां नाप्नुयात् क्रियाम् ॥ (२२१।२)

सारभूतं पदं मुक्त्वा असाराणि बहून्य् अपि । (२२२।१)

संसाधयेत् क्रिया या तु तां जह्यात् सारवर्जिताम् । (२२२।२)

पक्षद्वयं साधयेद् या तां जह्याद् दूरतः क्रियाम् ॥ (२२२।३)

क्रिया न दैविकी प्रोक्ता विद्यामानेषु साक्षिषु । (२२३।१)

लेख्ये च सति वादेषु न दिव्यं न च साक्षिणः ॥ (२२३।२)

कालेन हीयते लेख्यं दूषितं न्यायतस् तथा । (२२४।१)

अलेख्यसाक्षिके दैवीं व्यवहारे विनिर्दिशेत् । (२२४।२)

दैवसाध्ये पौरुषेयीं न लेख्यं वा प्रयोजयेत् ॥ (२२४।३)

पूगश्रेणिगणादीनां या स्थितिः परिकीर्तिता । (२२५।१)

तस्यास् तु साधनं लेख्यं न दिव्यं न च साक्षिणः ॥ (२२५।२)

द्वारमार्गक्रियाभोगजलवाहादिके तथा । (२२६।१)

भुक्तिर् एव हि गुर्वी स्यान् न लेख्यं न च साक्षिणः ॥ (२२६।२)

दत्तादत्ते ऽथ भृत्यानां स्वामिना निर्णये सति । (२२७।१)

विक्रयादानसंबन्धे क्रीत्वा धनम् अयच्छति ॥ (२२७।२)

द्यूते समाह्वये चैव विवादे समुपस्थिते । (२२८।१)

साक्षिणः साधनं प्रोक्तं न दिव्यं न च लेख्यकम् ॥ (२२८।२)

प्रक्रान्ते साहसे वादे पारुष्ये दण्डवाचिके । (२२९।१)

बलोद्भूतेषु कार्येषु साक्षिणो दिव्यम् एव वा ॥ (२२९।२)

गूढसाहसिकानां तु प्राप्तं दिव्यैः परीक्षणम् । (२३०।१)

युक्तिचिह्नेङ्गिताकारवाक्चक्षुश्चेष्टितैर् नृणाम् ॥ (२३०।२)

उत्तमेषु च सर्वेषु साहसेषु विचारयेत् । (२३१।१)

सद्भावं दिव्यदृष्टेन सत्सु साक्षिषु वै भृगुः ॥ (२३१।२)

समत्वं साक्षिणां यत्र दिव्यैस् तत्रापि शोधयेत् । (२३२।१)

प्राणान्तिकविवादेषु विद्यामानेषु साक्षिषु । (२३२।२)

दिव्यम् आलम्बते वादी न पृच्छेत् तत्र साक्षिणः ॥ (२३२।३)

ऋणे लेख्यं साक्षिणो वा युक्तिलेशादयो ऽपि वा । (२३३।१)

दैविकी वा क्रिया प्रोक्ता प्रजानां हितकाम्यया ॥ (२३३।२)

चोदना प्रतिकालं च युक्तिलेशस् तथैव च । (२३४।१)

तृतीयः शपथः प्रोक्तः तैर् ऋणं साधयेत् क्रमात् ॥ (२३४।२)

अभीक्ष्णं चोद्यमानो ऽपि प्रतिहन्यान् न तद्वचः । (२३५।१)

त्रिश्चतुःपञ्चकृत्वो वा परतो ऽर्थं समाचरेत् ॥ (२३५।२)

चोदनाप्रतिघाते तु युक्तिलेशैः समन्वियात् । (२३६।१)

देशकालार्थसंबन्धपरिमाणक्रियादिभिः ॥ (२३६।२)

युक्तिष्व् अप्य् असमर्थासु शपथैर् एव निर्णयेत् । (२३७।१)

अर्थकालबलापेक्षैर् अग्न्यम्बुसुकृतादिभिः ॥ (२३७।२)

यत्र स्यात् सोपधं लेख्यं तद्राज्ञः श्रावितं यदि । (२३८।१)

दिव्येन शोधयेत् तत्र राजा धर्मासनस्थितः ॥ (२३८।२)

वाक्पारुष्ये च भूमौ च दिव्यं न परिकल्पयेत् ॥ (२३९।१)

स्थावरेषु विवादेषु दिव्यानि परिधारयेत् । (२४०।१)

साक्षिभिर् लिखितेनार्थे भुक्त्या चैव प्रसाधयेत् ॥ (२४०।२)

प्रमाणैर् हेतुना वापि दिव्येनैव तु निश्चयम् । (२४१।१)

सर्वेष्व् एव विवादेषु सदा कुर्यान् नराधिपः ॥ (२४१।२)

लिखितं साक्षिणो भुक्तिः प्रमाणं त्रिविधं स्मृतम् । (२४२।१)

अनुमानं विदुर् हेतुं तर्कं चैव मनीषिणः ॥ (२४२।२)

पूर्वाभावे परेणैव नान्यथैव कदाचन । (२४३।१)

प्रमाणैर् वादिनिर्दिष्टैर् भुक्त्या लिखितसाक्षिभिः ॥ (२४३।२)

न कश्चिद् अभियोक्तारं दिव्येषु विनियोजयेत् । (२४४।१)

अभियुक्ताय दातव्यं दिव्यं दिव्यविशारदैः ॥ (२४४।२)

मिथ्योक्तौ स चतुष्पात् स्यात् प्रत्यवस्कन्दने तथा । (२४५।१)

प्राङ्न्याये स च विज्ञेयो द्विपात् संप्रतिपत्तिषु ॥ (२४५।२)

पराजयश् च द्विविधः परोक्तः स्वोक्त एव च । (२४६।१)

परोक्तः स्याद् दशविधः स्वोक्त एकविधः स्मृतः ॥ (२४६।२)

विवादान्तरसंक्रान्तिः पूर्वोत्तरविरुद्धता । (२४७।१)

दूषणं स्वक्रियोत्पत्तेः परवाक्योपपादनम् ॥ (२४७।२)

अनिर्देशश् च देशस्य निर्देशो ऽदेशकालयोः । (२४८।१)

साक्षिणाम् उपजापश् च विद्वेषो वचनस्य च ॥ (२४८।२)

लेख्यम्लेख्यं तु द्विविधं प्रोक्तं स्वहस्तान्यकृतं तथा । (२४९।१)

असाक्षिमत्साक्षिमच् च सिद्धिर् देशस्थितेस् तयोः ॥ (२४९।२)

ग्राहकेण स्वहस्तेन लिखितं साक्षिवर्जितम् । (२५०।१)

स्वहस्तलेख्यं विज्ञेयं प्रमाणं तत्स्मृतं बुधैः ॥ (२५०।२)

उत्पत्तिजातिसंज्ञां च धनसंख्यां च लेखयेत् । (२५१।१)

स्मरत्य् एवं प्रयुक्तस्य नश्येद् अर्थस् त्व् अलेखितः ॥ (२५१।२)

लेख्यं तु साक्षिमत्कार्यम् अविलुप्ताक्षरक्रमम् । (२५२।१)

देशाचारस्थितियुतं समग्रं सर्ववस्तुषु ॥ (२५२।२)

वर्णवाक्यक्रियायुक्तम् असंदिग्धं स्फुटाक्षरम् । (२५३।१)

अहीनक्रमचिह्नं च लेख्यं तत् सिद्धिम् आप्नुयात् ॥ (२५३।२)

तत्सिद्ध्यर्थं तु यल् लेख्यं तद् भवेत् स्थितिपत्रकम् ॥ (२५४।२)

अभिशापे समुत्तीर्णे प्रायश्चित्ते कृते जनैः । (२५५।१)

विशुद्धिपत्रकं ज्ञेयं तेभ्यः साक्षिसमन्वितम् ॥ (२५५।२)

उत्तमेषु समस्तेषु अभिशापे समागते । (२५६।१)

वृत्तानुवादलेख्यं यत् तज् ज्ञेयं सन्धिपत्रकम् ॥ (२५६।२)

सीमाविवादे निर्णीते सीमापत्रं विधीयते ॥ (२५७।१)

राज्ञः स्वहस्तसंयुक्तं समुद्राचिह्नितं तथा । (२५८।१)

राजकीयं स्मृतं लेख्यं सर्वेष्व् अर्थेषु साक्षिमत् ॥ (२५८।२)

अर्थिप्रत्यर्थिवाक्यानि प्रतिज्ञा साक्षिवाक् तथा । (२५९।१)

निर्णयश् च यथा तस्य यथा चावधृतं स्वयम् ॥ (२५९।२)

एतद् यथाक्षरं लेख्ये यथापूर्वं निवेशयेत् । (२६०।१)

अभियोक्तृअभियुक्तानां वचनं प्राङ् निवेशयेत् ॥ (२६०।२)

सभ्यानां प्राड्विवाकस्य कुलानां वा ततः परम् । (२६१।१)

निश्चयं स्मृतिशास्त्रस्य मतं तत्रैव लेखयेत् ॥ (२६१।२)

सिद्धेनार्थेन संयोज्यो वादी सत्कारपूर्वकम् । (२६२।१)

लेख्यं स्वहस्तसंयुक्तं तस्मै दद्यात् तु पार्थिवः ॥ (२६२।२)

सभासदश् च ये तत्र स्मृतिशास्त्रविदः स्थिताः । (२६३।१)

यथालेख्यविधौ तद्वत् स्वहस्तं तत्र दापयेत् ॥ (२६३।२)

अनेन विधिना लेख्यं पश्चात्कारं विदुर् बुधाः । (२६४।१)

निरस्ता तु क्रिया यत्र प्रमाणेनैव वादिना । (२६४।२)

पश्चात्कारो भवेत् तत्र न सर्वासु विधीयते ॥ (२६४।३)

अन्यवाद्यादिहीनेभ्य इतरेषां प्रदीयते । (२६५।१)

वृत्तानुवादसंसिद्धं तच् च स्याज् जयपत्रकम् ॥ (२६५।२)

लेख्यपरीक्षाराजाज्ञया समाहूय यथान्यायं विचारयेत् । (२६६।१)

लेख्याचारेण लिखितं साक्ष्याचारेण साक्षिणः ॥ (२६६।२)

वर्णवाक्यक्रियायुक्तम् असंदिग्धं स्फुटाक्षरम् । (२६७।१)

अहीनक्रमचिह्नं च लेख्यं तत्सिद्धिम् आप्नुयात् ॥ (२६७।२)

देशाचारयुतं वर्षमासपक्षादिवृद्धिमत् । (२६८।१)

ऋणिसाक्षिलेखकानाम् हस्ताङ्गम् लेख्यम् उच्यते ॥ (२६८।२)

स्थानभ्रष्टास् त्व् अपङ्क्तिस्थाः संदिग्धा लक्षणच्युताः । (२६९।१)

यदा तु संस्थिता वर्णाः कूटलेख्यं तदा भवेत् ॥ (२६९।२)

देशाचारविरुद्धं यत् संदिग्धं क्रमवर्जितम् । (२७०।१)

कृतम् अस्वामिना यच् च साध्यहीनं च दुष्यति ॥ (२७०।२)

मत्तेनोपाधिभीतेन तथोन्मत्तेन पीडितैः । (२७१।१)

स्त्रीभिर् बालास्वतन्त्रैश् च कृतं लेख्यं न सिध्यति ॥ (२७१।२)

ख्यापितं चेद् द्वितीये ऽह्नि न कश्चिद् विनिवर्तयेत् । (२७२।१)

तथा तत् स्यात् प्रमाणं तु मत्तोन्मत्तकृताद् ऋते ॥ (२७२।२)

साक्षिदोषाद् भवेद् दुष्टं पत्रं वै लेखकस्य वा । (२७३।१)

धनिकस्योपधादोषात् तथा धारणिकस्य वा ॥ (२७३।२)

दुष्टैर् दुष्टं भवेल् लेख्यं शुद्धं शुद्धैर् विनिर्दिशेत् । (२७४।१)

तत् पत्रम् उपधादुष्टैः साक्षिलेखककारकैः ॥ (२७४।२)

प्रमाणस्य हि ये दोषा वक्तव्यास् ते विवादिना । (२७५।१)

गूढास् तु प्रकटाः सभ्यैः काले शास्त्रप्रदर्शनात् ॥ (२७५।२)

साक्षिलेखककर्तारः कूटतां यान्ति ते यथा । (२७६।१)

तथा दोषाः प्रयोक्तव्या दुष्टैर् लेख्यं प्रदुष्यात ॥ (२७६।२)

न लेखकेन लिखितं न दृष्टं साक्षिभिस् तथा । (२७७।१)

एवं प्रत्यर्थिनोक्ते तु कूटलेख्यं प्रकीर्तितम् ॥ (२७७।२)

नातथ्येन प्रमाणं तु दोषेणैव तु दूषयेत् । (२७८।१)

मिथ्याभियोगे दण्ड्यः स्यात् साध्यार्थाच् चापि हीयते ॥ (२७८।२)

एवं दुष्टं नृपस्थाने यस्मिंस् तद्धि विचार्यते । (२७९।१)

विमृश्य ब्राह्मणैः सार्धं पत्रदोषान् निरूपयेत् ॥ (२७९।२)

येन ते कूटतां यान्ति साक्षिलेखककारकाः । (२८०।१)

तेन दुष्टं भवेल् लेख्यं शुद्धैः शुद्धिं विनिर्दिशेत् ॥ (२८०।२)

धनिकेन स्वहस्तेन लिखितं साक्षिवर्जितम् । (२८१।१)

भवेत् कूटं न चेत् कर्ता कृतं हीति विभावयेत् ॥ (२८१।२)

दत्तं लेख्ये स्वहस्तं तु ऋणिको यदि निह्नुते । (२८२।१)

पत्रस्थैः साक्षिभिर् वाच्यो लेखकस्य मतेन वा ॥ (२८२।२)

कृताकृतविवादेषु साक्षिभिः पत्रनिर्णयः । (२८३।१)

दूषिते पत्रके वादी तदारूढांस् तु निर्दिशेत् ॥ (२८३।२)

त्रिविधस्यापि लेख्यस्य भ्रान्तिः संजायते नृणाम् । (२८४।१)

ऋणिसाक्षिलेखकानां हस्तोक्त्या साधयेत् ततः ॥ (२८४।२)

अथ पञ्चत्वम् आपन्नो लेखकः सह साक्षिभिः । (२८५।१)

तत्स्वहस्तादिभिस् तेषां विशुध्येत् तु न संशयः ॥ (२८५।२)

ऋणिस्वहस्तसंदेहे जीवतो वा मृतस्य वा । (२८६।१)

तत्स्वहस्तकृतैर् अन्यैः पत्रैस् तल्लेख्यनिर्णयः ॥ (२८६।२)

समुद्रे ऽपि लेख्ये मृताः सर्वे ऽपि ते स्थिताः । (२८७।१)

लिखितं तत्प्रमाणं तु मृतेष्व् अपि हि तेषु च ॥ (२८७।२)

प्रत्यक्षम् अनुमानेन न कदाचित् प्रबाध्यते । (२८८।१)

तस्माल् लेख्यस्य दुष्टस्य वचोभिः साक्षिणां भवेत् ॥ (२८८।२)

निर्णयः स्वधनार्थं हि पत्रं दूषयति स्वयम् । (२८९।१)

लिखितं लिखितेनैव साक्षिमत्साक्षिभिर् हरेत् ॥ (२८९।२)

कूटोक्तौ साक्षिणां वाक्याल् लेखकस्य च पत्रकम् । (२९०।१)

नयेच् छुद्धिं न यः कूटं स दाप्यो दमम् उत्तमम् ॥ (२९०।२)

आढ्यस्य निकटस्थस्य यच् छक्तेन न याचितम् । (२९१।१)

शुद्धर्णशङ्कया तत् तु लेख्यं दुर्बलताम् इयात् ॥ (२९१।२)

लेख्यं त्रिंशत्समातीतम् अदृष्टाश्रावितं च यत् । (२९२।१)

न तत् सिद्धिम् अवाप्नोति तिष्ठत्स्व् अपि हि साक्षिषु ॥ (२९२।२)

प्रयुक्ते शान्तलाभे तु लिखितं यो न दर्शयेत् । (२९३।१)

नैव याचेत ऋणिकं न तत् सिद्धिम् अवाप्नुयात् ॥ (२९३।२)

पश्चात् कारनिबद्धं यत् तद् यत्नेन विचारयेत् । (२९४।१)

यदि स्याद् युक्तियुक्तं तु प्रमाणं लिखितं तदा ॥ (२९४।२)

अन्यथा दूरतः कार्यं पुनर् एव विनिर्णयेत् । (२९५।१)

अतथ्यं तथ्यभावेन स्थापितं ज्ञानविभ्रमात् । (२९५।२)

निवर्त्यं तत्प्रमाणं स्याद् यत्नेनापि कृतं नृपैः ॥ (२९५।३)

मुद्राशुद्धं क्रियाशुद्धं भुक्तिशुद्धं सचिह्नकम् । (२९६।१)

राज्ञः स्वहस्तसंशुद्धं शुद्धिम् आयाति शासनम् ॥ (२९६।२)

निर्दोषं प्रथितं यत् तु लेख्यं तत् सिद्धिम् आप्नुयात् ॥ (२९७।१)

दृष्टे पत्रे स्फुटान् दोषान् नोक्तवान् ऋणिको यदि । (२९८।१)

ततो विंशतिवर्षाणि स्थितं पत्रं स्थिरं भवेत् ॥ (२९८।२)

शक्तस्य संनिधाव् अर्थे येन लेख्येन भुज्यते । (२९९।१)

वर्षाणि विंशतिं यावत् तत् पत्रं दोषवर्जितम् ॥ (२९९।२)

अथ विंशतिवर्षाणि आधिर् भुक्तः सुनिश्चितम् । (३००।१)

तेन लेख्येन तत्सिद्धिर् लेख्यदोषविवर्जिता ॥ (३००।२)

सीमाविवादे निर्णीते सीमापत्रं विधीयते । (३०१।१)

तस्य दोषाः प्रवक्तव्या यावद् वर्षाणि विंशतिः ॥ (३०१।२)

आधानसहितं यत्र ऋणं लेख्ये निवेशितम् । (३०२।१)

मृतसाक्षि प्रमाणं तु स्वल्पभोगेषु तद्विदुः ॥ (३०२।२)

प्राप्तं वानेन चेत् किंचिद् दानं चाप्य् अनिरूपितम् । (३०३।१)

विनापि मुद्रया लेख्यं प्रमाणं मृतसाक्षिकम् ॥ (३०३।२)

यदि लब्धं भवेत् किंचित् प्रज्ञप्तिर् वा कृता भवेत् । (३०४।१)

प्रमाणम् एव लिखितं मृता यद्य् अपि साक्षिणः ॥ (३०४।२)

दर्शितं प्रतिकालं यद् ग्राहितं स्मारितं तथा । (३०५।१)

लेख्यं सिध्यति सर्वत्र मृतेष्व् अपि च साक्षिषु ॥ (३०५।२)

न दिव्यैः साक्षिभिर् वापि हीयते लिखितं क्वचित् । (३०६।१)

लेख्यधर्मः सदा श्रेष्ठो ह्य् अतो नान्येन हीयते ॥ (३०६।२)

तद्युक्तप्रतिलेख्येन तद्विशिष्टेन वा सदा । (३०७।१)

लेख्यक्रिया निरस्येत निरस्यान्येन न क्वचित् ॥ (३०७।२)

दर्पणस्थं यथा बिम्बम् असत्सद् इव दृश्यते । (३०८।१)

तथा लेख्यस्य बिम्बानि कुर्वन्ति कुशला जनाः ॥ (३०८।२)

द्रव्यं गृहीत्वा यल् लेख्यं परस्मै सम्प्रदीयते । (३०९।१)

छन्नम् अन्येन चारूढं संयतं चान्यवेश्मनि ॥ (३०९।२)

दत्ते वृत्ते ऽथवा द्रव्ये क्वचिल्लिखितपूर्वके । (३१०।१)

एष एव विधिर् ज्ञेयो लेख्यशुद्धिविनिर्णये ॥ (३१०।२)

स्थावरे विक्रयाधाने लेख्यं कूटं करोति यः । (३११।१)

स सम्यग्भावितः कार्यो जिह्वापाण्यङ्घ्रिवर्जितः ॥ (३११।२)

मलैर् यद् भेदितं दग्धं छिद्रितं वीतम् एव वा । (३१२।१)

तद् अन्यत् कारयेल् लेख्यं स्वेदेनोल्लिखितं तथा ॥ (३१२।२)

भुक्तिःलिखितं साक्षिणो भुक्तिः प्रमाणत्रयम् इष्यते । (३१३।१)

प्रमाणेषु स्मृता भुक्तेः सल्लेखसमता नृणाम् ॥ (३१३।२)

रथ्यानिर्गमनद्वारजलवाहादिसंशये । (३१४।१)

भुक्तिर् एव तु गुर्वी स्यात् प्रमाणेष्व् इति निश्चयः ॥ (३१४।२)

अनुमानाद् गुरुः साक्षी साक्षिभ्यो लिखितं गुरु । (३१५।१)

अव्याहता त्रिपुरुषी भुक्तिर् एभ्यो गरीयसी ॥ (३१५।२)

नोपभोगे बलं कार्यम् आहर्त्रा तत्सुतेन वा । (३१६।१)

पशुस्त्रीपुरुषादीनाम् इति धर्मो व्यवस्थितः ॥ (३१६।२)

भुक्तिस् तु द्विविधा प्रोक्ता सागमानागमा तथा । (३१७।१)

त्रिपुरुषी या स्वतन्त्रा सा चेद् अल्पा तु सागमा ॥ (३१७।२)

मुख्या पैतामही भुक्तिः पैतृकी चापि संमता । (३१८।१)

त्रिभिर् एतैर् अविच्छिन्ना स्थिरा षष्ट्याब्दिकी मता ॥ (३१८।२)

सागमेन तु भुक्तेन सम्यग्भुक्तं यदा तु यत् । (३१९।१)

आहर्ता लभते तत् तु नापहार्यं तु तत् क्वचित् ॥ (३१९।२)

प्रनष्टागमलेख्येन भोगारूढेन वादिना । (३२०।१)

कालः प्रमाणं दानं च कीर्तनीयानि संसदि ॥ (३२०।२)

स्मार्तकाले क्रिया भूमेः सागमा भुक्तिर् इष्यते । (३२१।१)

अस्मार्ते ऽनुगमाभावात् क्रमात् त्रिपुरुषागता ॥ (३२१।२)

आदौ तु कारणं मध्ये भुक्तिस् तु सागमा । (३२२।१)

कारणं भुक्तिर् एवैका संतता या त्रिपौरुषी ॥ (३२२।२)

आहर्ता भुक्तियुक्तो ऽपि लेख्यदोषान् विशोधयेत् । (३२३।१)

तत्सुतो भुक्तिदोषांस् तु लेख्यदोषांस् तु नाप्नुयात् ॥ (३२३।२)

येनोपात्तं हि यद् द्रव्यं सो ऽभियुक्तस् तद् उद्धरेत् । (३२४।१)

चिरकालोपभोगे ऽपि भुक्तिस् तस्यैव नेष्यते ॥ (३२४।२)

चिरन्तनम् अविज्ञातं भोगं लोभान् न चालयेत् ॥ (३२५।१)

पित्रा भुक्तं तु यद् द्रव्यं भुक्त्याचारेण धर्मतः । (३२६।१)

तस्मिन् प्रेते न वाच्यो ऽसौ भुक्त्या प्राप्तं हि तस्य तत् ॥ (३२६।२)

त्रिभिर् एव तु या भुक्ता पुरुषैर् भूर् यथाविधि । (३२७।१)

लेख्याभावे ऽपि तां तत्र चतुर्थः समवाप्नुयात् ॥ (३२७।२)

यथा क्षीरं जनयति दधि कालाद् रसान्वितम् । (३२८।१)

दानहेतुस् तथा कालाद् भोगस् त्रिपुरुषागतः ॥ (३२८।२)

भुक्तिर् बलवती शास्त्रे संतता या चिरन्तनी । (३२९।१)

विच्छिन्नापि सा ज्ञेया या तु पूर्वप्रसाधिता ॥ (३२९।२)

न भोगं कल्पयेत् स्त्रीषु देवराजधनेषु च । (३३०।१)

बालश्रोत्रियवित्ते च मातृतः पितृतः क्रमात् ॥ (३३०।२)

ब्रह्मचारी चरेत् कश्चिद् अव्रतं षट्त्रिंशदाब्दिकम् । (३३१।१)

अर्थार्थी चान्यविषये दीर्घकालं वसेन् नरः ॥ (३३१।२)

समावृत्तो ऽव्रती कुर्यात् स्वधनान्वेषणं ततः । (३३२।१)

पञ्चाशदाब्दिको भोगस् तद्धनस्यापहारकः ॥ (३३२।२)

प्रविवेदं द्वादशाब्दः कालो विद्यार्थिनां स्मृतः । (३३३।१)

शिल्पविद्यार्थिनां चैव ग्रहणान्तः प्रकीर्तितः ॥ (३३३।२)

सुहृद्भिर् बन्धुभिश् चैषां यत् स्वं भुक्तम् अपश्यताम् । (३३४।१)

नृपापराधिनां चैव न तत् कालेन हीयते ॥ (३३४।२)

सनाभिभिर् बान्धवैश् च यद् भुक्तं स्वजनैस् तथा । (३३५।१)

भोगात् तत्र न सिद्धिः स्याद् भोगम् अन्यत्र कल्पयेत् ॥ (३३५।२)

युक्तिःअर्थिनाभ्यर्थितो यस् तु विघातं न प्रयोजयेत् । (३३६।१)

त्रिचतुःपञ्चकृत्वो वा परस् तदृणी भवेत् ॥ (३३६।२)

दानं प्रज्ञापना भेदः संप्रलोभक्रिया च या । (३३७।१)

चित्तापनयनं चैव हेतवो हि विभावकाः ॥ (३३७।२)

एषाम् अन्यतमो यत्र वादिना भावितो भवेत् । (३३८।१)

मूलक्रिया तु तत्र स्याद् भाविते वादिनिह्नवे ॥ (३३८।२)

साक्षिणःन कालहरणं कार्यं राज्ञा साक्षिप्रभाषणे । (३३९।१)

महान् दोषो भवेत् कालाद् धर्मव्यावृत्तिलक्षणः ॥ (३३९।२)

उपस्थितान् परीक्षेत साक्षिणो नृपतिः स्वयम् । (३४०।१)

साक्षिभिर् भाषितं वाक्यं सभ्यैः सह परीक्षयेत् ॥ (३४०।२)

सम्यक्क्रियापरिज्ञाने देयः कालस् तु साक्षिणाम् । (३४१।१)

संदिग्धं यत्र साक्ष्यं स्यात् सद्यः स्पष्टं विवादयेत् ॥ (३४१।२)

सभान्तः साक्षिणः सर्वान् अर्थिप्रत्यर्थिसंनिधौ । (३४२।१)

प्राड्विवाको नियुञ्जीत विधिनानेन सान्त्वयन् ॥ (३४२।२)

यद् द्वयोर् अनयोर् वेत्थ कार्ये ऽस्मिंश् चेष्टितं मिथः । (३४३।१)

तद् ब्रूत सर्वं सत्येन युष्माकं ह्य् अत्र साक्षिता ॥ (३४३।२)

देवब्राह्मणसान्निध्ये साक्ष्यं पृच्छेद् ऋतं द्विजान् । (३४४।१)

उदङ्मुखान् प्राङ्मुखान् वा पूर्वाह्णे वै शुचिः शुचीन् ॥ (३४४।२)

आहूय साक्षिणः पृच्छेन् नियम्य शपथैर् भृशम् । (३४५।१)

समस्तान् विदिताचारान् विज्ञातार्थान् पृथक्पृथक् ॥ (३४५।२)

अर्थिप्रत्यर्थिसांनिध्याद् अनुभूतं तु यद् भवेत् । (३४६।१)

तद् ग्राह्यं साक्षिणो वाक्यम् अन्यथा न बृहस्पतिः ॥ (३४६।२)

प्रख्यातकुलशीलाश् च लोभमोहविवर्जिताः । (३४७।१)

आप्ताः शुद्धा विशिष्टा ये तेषां साक्ष्यम् असंशयम् ॥ (३४७।२)

विभाव्यो वादिना यादृक् सदृशैर् एव भावयेत् । (३४८।१)

नोत्कृष्टश् चावकृष्टस् तु साक्षिभिर् भावयेत् सदा ॥ (३४८।२)

लिङ्गिनः श्रेणिपूगाश् च वणिग्व्रातास् तथापरे । (३४९।१)

समूहस्थाश् च ये चान्ये वर्गास् तान् अब्रवीद् भृगुः ॥ (३४९।२)

दासचारणमल्लानां हस्त्यश्वायुधजीविनाम् । (३५०।१)

प्रत्येकैकं समूहानां नायका वर्गिणस् तथा । (३५०।२)

तेषां वादः स्ववर्गेषु वर्गिणस् तेषु साक्षिणः ॥ (३५०।३)

स्त्रीणां साक्ष्यं स्त्रियः कुर्युर् द्विजानां सदृशा द्विजाः । (३५१।१)

शूद्राश् च सन्तः शूद्राणाम् अन्त्यानाम् अन्त्ययोनयः ॥ (३५१।२)

अशक्य आगमो यत्र विदेशप्रतिवासिनाम् । (३५२।१)

त्रैविद्यप्रहितं तत्र लेख्यसाक्ष्यं प्रवादयेत् ॥ (३५२।२)

अभ्यन्तरस् तु निक्षेपे साक्ष्यम् एको ऽपि वाच्यते । (३५३।१)

अर्थिना प्रहितः साक्षी भवत्य् एको ऽपि दूतकः ॥ (३५३।२)

संस्कृतं येन यत् पण्यं तत् तेनैव विभावयेत् । (३५४।१)

एक एव प्रमाणं स विवादे तत्र कीर्तितः ॥ (३५४।२)

लेखकः प्राड्विवाकश् च सभ्याश् चैवानुपूर्वशः । (३५५।१)

नृपे पश्यति यत् कार्यं साक्षिणः समुदाहृताः ॥ (३५५।२)

अन्ये पुनर् अनिर्दिष्टाः साक्षिणः समुदाहृताः । (३५६।१)

ग्रामश् च प्राड्विवाकश् च राजा च व्यवहारिणाम् ॥ (३५६।२)

कार्येष्व् अभ्यन्तरो यश् च अर्थिना प्रहितश् च यः । (३५७।१)

कुल्याः कुलविवादेषु भवेयुस् ते ऽपि साक्षिणः ॥ (३५७।२)

रिक्थभागविवादे तु संदेहे समुपस्थिते । (३५८।१)

कुल्यानां वचनं तत्र प्रमाणं तद्विपर्यये ॥ (३५८।२)

साक्षिणां लिखितानां तु निर्दिष्टानां च वादिना । (३५९।१)

तेषाम् एको ऽन्यथावादी भेदात् सर्वे न साक्षिणः ॥ (३५९।२)

अन्येन हि कृतः साक्षी नैवान्यस्तं विवादयेत् । (३६०।१)

तदभावे नियुक्तो वा बान्धवो वा विवादयेत् ॥ (३६०।२)

तद्वृत्तिजीविनो ये च तत्सेवाहितकारिणः । (३६१।१)

तद्बन्धुसुहृदो भृत्या आप्तास् ते तु न साक्षिणः ॥ (३६१।२)

मातृष्वसृसुताश् चैव सोदर्यासुतमातुलाः । (३६२।१)

एते सनाभयस् तूक्ताः साक्ष्यं तेषु न योजयेत् ॥ (३६२।२)

कुल्याः संबन्धिनश् चैव विवाह्यो भगिनीपतिः । (३६३।१)

पिता बन्धुः पितृव्यश् च श्वशुरो गुरवस् तथा ॥ (३६३।२)

नगरग्रामदेशेषु नियुक्ता ये पदेषु च । (३६४।१)

वल्लभाश् च न पृच्छेयुर् भक्तास् ते राजपूरुषाः ॥ (३६४।२)

ऋणादिषु परीक्षेत साक्षिणः स्थिरकर्मसु । (३६५।१)

साहसात्ययिके चैव परीक्षा कुत्रचित् स्मृता ॥ (३६५।२)

व्याघातेषु नृपाज्ञायाः संग्रहे साहसेषु च । (३६६।१)

स्तेयपारुष्ययोश् चैव न परीक्षेत साक्षिणः ॥ (३६६।२)

अन्तर्वेश्मनि रात्रौ च बहिर्ग्रामाच् च यद् भवेत् । (३६७।१)

एतेष्व् एवाभियोगश् चेन् न परीक्षेत साक्षिणः ॥ (३६७।२)

न साक्ष्यं साक्षिभिर् वाच्यम् अपृष्टैर् अर्थिना सदा । (३६८।१)

न साक्ष्यं तेषु विद्येत स्वयम् आत्मनि योजयेत् ॥ (३६८।२)

लेख्यारूढश् चोत्तरश् च साक्षी मार्गद्वयान्वितः ॥ (३६९।१)

अथ स्वहस्तेनारूढस् तिष्ठंश् चैकः स एव तु । (३७०।१)

न चेत् प्रत्यभिजानीयात् तत्स्वहस्तैः प्रसाधयेत् ॥ (३७०।२)

अर्थिना स्वयम् आनीतो यो लेख्ये संनिवेश्यते । (३७१।१)

स साक्षी लिखितो नाम स्मारितः पत्रकाद् ऋते ॥ (३७१।२)

यस् तु कार्यप्रसिद्ध्यर्थं दृष्ट्वा कार्यं पुनः पुनः । (३७२।१)

स्मार्यते ह्य् अर्थिना साक्षी स स्मारित इहोच्यते ॥ (३७२।२)

प्रयोजनार्थम् आनीतः प्रसङ्गाद् आगतश् च यः । (३७३।१)

द्वौ साक्षिणौ त्व् अलिखितौ पूर्वपक्षस्य साधकौ ॥ (३७३।२)

अर्थिना स्वार्थसिद्ध्यर्थं प्रत्यर्थिवचनं स्फुटम् । (३७४।१)

यः श्रावितः स्थितो गूढो गूढसाक्षी स उच्यते ॥ (३७४।२)

साक्षिणाम् अपि यः साक्ष्यम् उपर्युपरि भाषते । (३७५।१)

श्रवणाच् छ्रावणाद् वापि स साक्ष्युत्तरसंज्ञितः ॥ (३७५।२)

उल्लप्यं यस्य विश्रम्भात् कार्यं वा विनिवेदितम् । (३७६।१)

गूढचारी स विज्ञेयः कार्यमध्यगतस् तथा ॥ (३७६।२)

अर्थी यत्र विपन्नः स्यात् तत्र साक्षी मृतान्तरः । (३७७।१)

प्रत्यर्थी च मृतो यत्र तत्राप्य् एवं प्रकल्प्यते ॥ (३७७।२)

साक्षिदोषोद्भावनम्लेख्यदोषास् तु ये केचित् साक्षिणां चैव ये स्मृताः । (३७८।१)

वादकाले तु वक्तव्याः पश्चाद् उक्तान् न दूषयेत् ॥ (३७८।२)

उक्तेर् अर्थे साक्षिणो यस् तु दूषयेत् प्राग्दूषितान् । (३७९।१)

न च तत्कारणं ब्रूयात् प्राप्नुयात् पूर्वसाहसम् ॥ (३७९।२)

नातथ्येन प्रमाणं तु दोषेणैव तु दूषयेत् । (३८०।१)

मिथ्याभियोगे दण्ड्यः स्यात् साध्यार्थाच् चापि हीयते ॥ (३८०।२)

प्रत्यर्थिनार्थिना वापि साक्षिदूषणसाधने । (३८१।१)

प्रस्तुतार्थोपयोगित्वाद् व्यवहारान्तरं न च ॥ (३८१।२)

साक्षिदोषाः प्रवक्तव्याः संसदि प्रतिवादिना । (३८२।१)

पत्रे विलिख्य तान् सर्वान् वाच्यः प्रत्युत्तरं ततः ॥ (३८२।२)

प्रतिपत्तौ तु साक्षित्वम् अर्हन्ति न कदाचन । (३८३।१)

अतो ऽन्यथा भावनीयाः क्रियया प्रतिवादिना ॥ (३८३।२)

अभावयन् धनम् दाप्यः प्रत्यर्थी साक्षिणः स्फुटम् । (३८४।१)

भाविताः साक्षिणः सर्वे साक्षिधर्मनिराकृताः ॥ (३८४।२)

आकारो ऽङ्गितचेष्टाभिस् तस्य भावं विभावयेत् । (३८५।१)

प्रतिवादी भवेद्धीनः सो ऽनुमानेन लक्ष्यते ॥ (३८५।२)

कम्पः स्वेदो ऽथ वैकल्यम् ओष्ठशोषाभिमर्शने । (३८६।१)

भूलेखनं स्थानहानिस् तिर्यगूर्ध्वनिरीक्षणम् । (३८६।२)

स्वरभेदश् च दुष्टस्य चिह्नान्य् आहुर् मनीषिणः ॥ (३८६।३)

सभान्तःस्थैस् तु वक्तव्यं साक्ष्यं नान्यत्र साक्षिभिः । (३८७।१)

सर्वसाक्ष्येष्व् अयं धर्मो ह्य् अन्यत्र स्थावरेषु तु ॥ (३८७।२)

अर्थिप्रत्यर्थिसांनिध्ये साध्यार्थस्य च संनिधौ । (३८८।१)

प्रत्यक्षं देशयेत् साक्ष्यं परोक्षं न कथंचन ॥ (३८८।२)

अर्थस्योपरि वक्तव्यं तयोर् अपि विना क्वचित् । (३८९।१)

चतुष्पदेष्व् अयं धर्मो द्विपदस्थावरेषु च ॥ (३८९।२)

तौल्यगणिममेयानाम् अभावे ऽपि विवादयेत् । (३९०।१)

क्रियाकारेषु सर्वेषु साक्षित्वं न ततो ऽन्यथा ॥ (३९०।२)

वधे चेत् प्राणिनां साक्ष्यं वादयेच्छिवसंनिधौ । (३९१।१)

तदभावे तु चिह्नस्य नान्यथैव प्रवादयेत् ॥ (३९१।२)

स्वभावोक्तं वचस् तेषां ग्राह्यं यद् दोषवर्जितम् । (३९२।१)

उक्ते तु साक्षिणो राज्ञा न प्रष्टव्याः पुनः पुनः ॥ (३९२।२)

स्वभावेनैव यद् ब्रूयुस् तद् ग्राह्यं व्यावहारिकम् । (३९३।१)

अतो यद् अन्यद् विब्रूयुर् धर्मार्थं तद् अपार्थकम् ॥ (३९३।२)

समवेतैस् तु यद् दृष्टं वक्तव्यं तत् तथैव तु । (३९४।१)

विभिन्नैकैककार्यं यद् वक्तव्यं तत् पृथक् पृथक् ॥ (३९४।२)

भिन्नकाले तु यत् कार्यं विज्ञातं तत्र साक्षिभिः । (३९५।१)

एकैकं वादयेत् तत्र भिन्नकालं तु तद् भृगुः ॥ (३९५।२)

ऋणादिषु विवादेषु स्थिरप्रायेषु निश्चितम् । (३९६।१)

ऊने वाप्य् अधिके वार्थे प्रोक्ते साध्यं न सिध्यति ॥ (३९६।२)

साध्यार्थांशे ऽपि गदिते साक्षिभिः सकलं भवेत् । (३९७।१)

स्त्रीसङ्गे साहसे चौर्ये यत् साध्यं परिकल्पितम् ॥ (३९७।२)

ऊनाधिकं तु यत्र स्यात् तत् साक्ष्यं तत्र वर्जयेत् । (३९८।१)

साक्षी तत्र न दण्ड्यः स्याद् अब्रुवन् दण्डम् अर्हति ॥ (३९८।२)

देशं कालं धनं संख्यां रूपं जात्याकृती वयः । (३९९।१)

विसंवदेद् यत्र साक्ष्ये तद् अनुक्तं विदुर् बुधाः ॥ (३९९।२)

निर्दिष्टेष्व् अर्थजातेषु साक्षी चेत् साक्ष्य आगते । (४००।१)

न ब्रूयाद् अक्षरसमं न तन् निगदितं भवेत् ॥ (४००।२)

ऊनम् अभ्यधिकं वार्थं विब्रूयुर् यत्र साक्षिणः । (४०१।१)

तद् अप्य् अयुक्तं विज्ञेयम् एष साक्षिविनिश्चयः ॥ (४०१।२)

साक्षिणां दोषा दण्डाश् चअपृष्टः सर्ववचने पृष्टस्याकथने तथा । (४०२।१)

साक्षिणः संनिरोद्धव्या गर्ह्या दण्ड्याश् च धर्मतः ॥ (४०२।२)

वाक्पारुष्ये छले वादे दाप्याः स्युस् त्रिशतं दमम् । (४०३।१)

ऋणादिवादेषु धनं ते स्युर् दाप्या ऋणं तथा ॥ (४०३।२)

यः साक्षी नैव निर्दिष्टा नाहूतो नापि दर्शितः । (४०४।१)

ब्रूयान् मिथ्येति तथ्यं वा दण्ड्यः सो ऽपि नराधमः ॥ (४०४।२)

साक्षी साक्ष्यं न चेद् ब्रूयात् समदण्डं वहेद् ऋणम् । (४०५।१)

अतो ऽन्येषु विवादेषु त्रिशतं दण्डम् अर्हति ॥ (४०५।२)

उक्त्वान्यथा ब्रुवाणाश् च दण्ड्याः स्युर् वाक्छलान्विताः ॥ (४०६।१)

येन कार्यस्य लोभेन निर्दिष्टाः कूटसाक्षिणः । (४०७।१)

गृहीत्वा तस्य सर्वस्वं कुर्यान् निर्विषयं ततः ॥ (४०७।२)

यत्र वै भावितं कार्यं साक्षिभिर् वादिना भवेत् । (४०८।१)

प्रतिवादी यदा तत्र भावयेत् कार्यम् अन्यथा । (४०८।२)

बहुभिश् च कुलीनैर् वा पूर्वाः स्युः कूटसाक्षिणः ॥ (४०८।३)

यदा शुद्धा क्रिया न्यायात् तदा तद्वाक्यशोधनम् । (४०९।१)

शुद्धाच् च वाक्याद् यः शुद्धः स शुद्धो ऽर्थ इति स्थितिः ॥ (४०९।२)

सप्ताहात् तु प्रतीयेत यत्र साक्ष्य् अनृतं वदेत् । (४१०।१)

रोगो ऽग्निर् ज्ञातिमरणं द्विसप्ताहात् त्रिसप्त वा । (४१०।२)

षट्चत्वारिंशके वापि द्रव्यजात्यादिभेदतः ॥ (४१०।३)

दिव्यानि तेषां च विवादपदविषयिणी व्यवस्थान कश्चिद् अभियोक्तारं दिव्येषु विनियोजयेत् । (४११।१)

अभियुक्ताय दातव्यं दिव्यं दिव्यविशारदैः ॥ (४११।२)

पार्थिवैः शङ्कितानां तु तुलादीनि नियोजयेत् । (४१२।१)

आत्मशुद्धिविधाने च न शिरस् तत्र कल्पयेत् ॥ (४१२।२)

लोकापवाददुष्टानां शङ्कितानां च दस्युभिः । (४१३।१)

तुलादीनि नियोज्यानि न शिरस् तत्र वै भृगुः ॥ (४१३।२)

न शङ्कासु शिरः कोशे कल्पयेत् तु कदाचन । (४१४।१)

अशिरांसि च दिव्यानि राजभृत्येषु दापयेत् ॥ (४१४।२)

शङ्काविश्वाससंधाने विभागे रिक्थिनां सदा । (४१५।१)

क्रियासमूहकर्तृत्वे कोशम् एव प्रदापयेत् ॥ (४१५।२)

दत्तस्यापह्नवो यत्र प्रमाणं तत्र कल्पयेत् । (४१६।१)

स्तेयसाहसयोर् दिव्यं स्वल्पे ऽप्य् अर्थे प्रदापयेत् ॥ (४१६।२)

सर्वद्रव्यप्रमाणं तु ज्ञात्वा हेम प्रकल्पयेत् । (४१७।१)

हेमप्रमाणयुक्तं तु तदा दिव्यं नियोजयेत् ॥ (४१७।२)

ज्ञात्वा संख्यां सुवर्णानां शतनाशे विषं स्मृतम् । (४१८।१)

अशीतेस् तु विनाशे वै दद्याच् चैव हुताशनम् ॥ (४१८।२)

षष्ट्या नाशे जलं देयं चत्वारिंशति वै घटम् । (४१९।१)

विंशद्दशविनाशे वै कोशपानं विधीयते ॥ (४१९।२)

पञ्चाधिकस्य वा नाशे तदर्धार्धस्य तन्दुलाः । (४२०।१)

तदर्धार्धस्य नाशे तु स्पृशेत् पुत्रादिमस्तकम् ॥ (४२०।२)

तदर्धार्धस्य नाशे तु लौकिकाश् च क्रियाः स्मृताः । (४२१।१)

एवं विचारयन् राजा धर्मार्थाभ्यां न हीयते ॥ (४२१।२)

दिव्यानाम् अर्थिप्रत्यर्थिजातिशिल्पानुसारिण्यो व्यवस्थाःराजन्ये ऽग्निं घटं विप्रे वैश्ये तोयं नियोजयेत् । (४२२।१)

सर्वेषु सर्वदिव्यं वा विषं वर्ज्य द्विजोत्तमे ॥ (४२२।२)

गोरक्षकान् वाणिजकांस् तथा कारुकुशीलवान् । (४२३।१)

प्रेष्यान् वार्द्धुषिकांश् चैव ग्राहयेच्छूद्रवद् द्विजान् ॥ (४२३।२)

न लोहशिल्पिनाम् अग्निं सलिलं नाम्बुसेविनाम् । (४२४।१)

मन्त्रयोगविदां चैव विषं दद्याच् च न क्वचित् । (४२४।२)

तण्डुलैर् न नियुञ्जीत व्रतिनं मुखरोगिणम् ॥ (४२४।३)

कुष्ठिनां वर्जयेद् अग्निं सलिलं श्वासकासिनाम् । (४२५।१)

पित्तश्लेष्मवतां नित्यं विषं तु परिवर्जयेत् ॥ (४२५।२)

मद्यपस्त्रीव्यसनिनां कितवानां तथैव च । (४२६।१)

कोशः प्राज्ञैर् न दातव्यो ये च नास्तिकवृत्तयः ॥ (४२६।२)

मातापितृद्विजगुरुबालस्त्रीराजघातिनाम् । (४२७।१)

महापातकयुक्तानां नास्तिकानां विशेषतः ॥ (४२७।२)

लिङ्गिनां प्रशठानां तु मन्त्रयोगक्रियाविदाम् । (४२८।१)

वर्णसंकरजातानां पापाभ्यासप्रवर्तिनाम् ॥ (४२८।२)

एतेष्व् एवाभियोगेषु निन्द्येष्व् एव च यत्नतः । (४२९।१)

दिव्यं प्रकल्पयेन् नैव राजा धर्मपरायणः ॥ (४२९।२)

एतैर् एव नियुक्तानां साधूनां दिव्यम् अर्हति । (४३०।१)

नेच्छन्ति साधवो यत्र तत्र शोध्याः स्वकैर् नरैः ॥ (४३०।२)

महापातकयुक्तेषु नास्तिकेषु विशेषतः । (४३१।१)

न देयं तेषु दिव्यं तु पापाभ्यासरतेषु च ॥ (४३१।२)

एषु वादेषु दिव्यानि प्रतिषिद्धानि यत्नतः । (४३२।१)

कारयेत् सज्जनैस् तानि नाभिशस्तं त्यजेन् मनुः ॥ (४३२।२)

अस्पृश्याधमदासानां म्लेच्छानां पापकारिणाम् । (४३३।१)

प्रातिलोम्यप्रसूतानां निश्चयो न तु राजनि । (४३३।२)

तत्प्रसिद्धानि दिव्यानि संशये तेषु निर्दिशेत् ॥ (४३३।३)

दिव्यदेशाःइन्द्रस्थाने ऽभिशस्तानां महापातकिनां नृणाम् । (४३४।१)

नृपद्रोहे प्रवृत्तानां राजद्वारे प्रयोजयेत् ॥ (४३४।२)

प्रातिलोम्यप्रसूतानां दिव्यं देयं चतुष्पथे । (४३५।१)

अतो ऽन्येषु सभामध्ये दिव्यं देयं विदुर् बुधाः ॥ (४३५।२)

कालदेशविरोधे तु यथायुक्तं प्रकल्पयेत् । (४३६।१)

अन्येन हारयेद् दिव्यं विधिर् एष विपर्यये ॥ (४३६।२)

अदेशकालदत्तानि बहिर्वासकृतानि च । (४३७।१)

व्यभिचारं सदार्थेषु कुर्वन्तीह न संशयः ॥ (४३७।२)

साधयेत् तत् पुनः साध्यं व्याघाते साधनस्य हि । (४३८।१)

दत्तान्य् अपि यथोक्तानि राजा दिव्यानि वर्जयेत् । (४३८।२)

मूर्खैर् लुब्धैश् च दुष्टैश् च पुनर् देयानि तानि वै ॥ (४३८।३)

तस्माद् यथोक्तविधिना दिव्यं देयं विशारदैः । (४३९।१)

अयथोक्तप्रयुक्तं तु न शक्तं तस्य साधने ॥ (४३९।२)

शिक्यच्छेदे तुलाभङ्गे तथा वापि गुणस्य वा । (४४०।१)

शुद्धेस् तु संशये चैव परीक्षेत पुनर् नरम् ॥ (४४०।२)

अग्निदिव्यविधिःप्रस्खलत्य् अभियुक्तश् चेत् स्थानाद् अन्यत्र दह्यते । (४४१।१)

न दग्धं तु विदुर् देवास् तस्य भूयो ऽपि दापयेत् ॥ (४४१।२)

उदकदिव्यविधिःशरांस् त्व् अनायसैर् अग्रैः प्रकुर्वीत विशुद्धये । (४४२।१)

वेणकाण्डमयांश् चैव क्षेप्ता च सुदृढं क्षिपेत् ॥ (४४२।२)

क्षिप्ते तु मज्जनं कार्यं गमनं समकालिकम् । (४४३।१)

गमने त्व् आगमः कार्यः पुमान् अन्यो जले विशेत् ॥ (४४३।२)

शिरोमानं तु दृश्येत न कर्णौ नापि नासिका । (४४४।१)

अप्सु प्रवेशने यस्य शुद्धं तम् अपि निर्दिशेत् ॥ (४४४।२)

निमज्ज्योत्प्लवते यस् तु दृष्टश् चेत् प्राणिभिर् नरः । (४४५।१)

पुनस् तत्र निमज्जेत् स देशचिह्नविभाविते ॥ (४४५।२)

विषदिव्यविधिःअजाशृङ्गनिभं श्यामं सुपीनं शृङ्गसंभवम् । (४४६।१)

भङ्गे च शृङ्गवेराभं ख्यातं तच्छृङ्गिणां विषम् ॥ (४४६।२)

रक्तं तदसितं कुर्यात् कटिनं चैव तल्लक्षणात् । (४४७।१)

अनेन विधिना ज्ञेयं दिव्यं दिव्यविशारदैः ॥ (४४७।२)

वत्सनाभनिभं पीतं वर्णज्ञानेन निश्चयः । (४४८।१)

शुक्तिशङ्खाकृतिर् भङ्गे विद्यात् तद्वत्सनाभकम् ॥ (४४८।२)

मधुक्षीरसमायुक्तं स्वच्छं कुर्वीत तत्क्षणात् । (४४९।१)

बाह्यम् एवं समाख्यातं लक्षणं धर्मसाधकैः ॥ (४४९।२)

पूर्वाह्णे शीतले देशे विषं दद्यात् तु देहिनाम् । (४५०।१)

घृतेन योजितं श्लक्ष्णं पिष्टं त्रिंशद्गुणेन तु ॥ (४५०।२)

विषस्य पलषड्भागाद् भागो विंशतिम् अस्तु यः । (४५१।१)

तम् अष्टभागहीनं शोध्ये देयं घृताप्लुतम् ॥ (४५१।२)

कोशदिव्यविधिःस्वल्पे ऽपराधे देवानां स्नापयित्वायुधोदकम् । (४५२।१)

पाय्यो विकारे चाशुद्धो नियम्यः शुचिर् अन्यथा ॥ (४५२।२)

तण्डुलविधिःदेवतास्नानपानीयदिव्ये तण्डुलभक्षणे । (४५३।१)

शुद्धनिष्ठीवनाच्छुद्धो नियम्यो ऽशुचिर् अन्यथा ॥ (४५३।२)

अवष्टम्भाभियुक्तस्य विशुद्धस्यापि कोशतः । (४५४।१)

सदण्डम् अभियोगं च दापयेद् अभियोजकम् । (४५४।२)

दिव्येन शुद्धं पुरुषं सत्कुर्याद् धार्मिको नृपः ॥ (४५४।३)

शोणितं दृश्यते यत्र हनुवालं च सीदति । (४५५।१)

गात्रं च कम्पते यस्य तम् अशुद्धं विनिर्दिशेत् ॥ (४५५।२)

अथ दैवविसंवादात् त्रिसप्ताहात् तु दापयेत् । (४५६।१)

अभियुक्तं तु यत्नेन तम् अर्थं दण्डम् एव च ॥ (४५६।२)

तस्यैकस्य न सर्वस्य जनस्य यदि तद् भवेत् । (४५७।१)

रोगो ऽग्निर् ज्ञातिमरणम् ऋणं दाप्यो दमं च सः ॥ (४५७।२)

क्षयातिसारविस्फोटास् ताल्वस्थिपरिपीडनम् । (४५८।१)

नेत्ररुग्गलरोगश् च तथोन्मादः प्रजायते । (४५८।२)

शिरोरुग्भुजभङ्गश् च दैविका व्याधयो नृणाम् ॥ (४५८।३)

शतार्धं दापयेच्छुद्धम् अशुद्धो दण्डभाग् भवेत् ॥ (४५९।१)

विषे तोये हुताशे च तुलाकोशे च तण्डुले । (४६०।१)

तप्तमाषकदिव्ये च क्रमाद् दण्डं प्रकल्पयेत् ॥ (४६०।२)

सहस्रं षट्शतं चैव तथा पञ्च शतानि च । (४६१।१)

चतुस्त्रिद्व्येकम् एवं च हीनं हीनेषु कल्पयेत् ॥ (४६१।२)

शपथविधिःयत्रोपदिश्यते कर्म कर्तुर् अङ्गं न तूच्यते । (४६२।१)

दक्षिणस् तत्र विज्ञेयः कर्मणां पारगः करः ॥ (४६२।२)

आ चतुर्दशकाद् अह्नो यस्य नो राजदैविकम् । (४६३।१)

व्यसनं जायते घोरं स ज्ञेयः शपथे शुचिः ॥ (४६३।२)

उन्मत्तास्वतन्त्रादिकृतानां विचारःउन्मत्तेनैव मत्तेन तथा भावान्तरेण वा । (४६४।१)

यद् दत्तं यत् कृतं वाथ प्रमाणं नैव तद् भवेत् ॥ (४६४।२)

अस्वतन्त्रकृतं कार्यं तस्य स्वामी निवर्तयेत् । (४६५।१)

न भर्त्रा विवदेतान्यो भीतोन्मत्तकृताद् ऋते ॥ (४६५।२)

पितास्वतन्त्रः पितृमान् भ्राता भ्रातृव्य एव वा । (४६६।१)

कनिष्ठो वाविभक्तस्वो दासः कर्मकरस् तथा ॥ (४६६।२)

न क्षेत्रगृहदासानां दानाधमनविक्रयाः । (४६७।१)

अस्वतन्त्रकृताः सिद्धिं प्राप्नुयुर् नानुवर्णिताः ॥ (४६७।२)

प्रमाणं सर्व एवैते पण्यानां क्रयविक्रये । (४६८।१)

यदि संव्यवहारं ते कुर्वन्तो ऽप्य् अनुमोदिताः ॥ (४६८।२)

क्षेत्रादीणां तथैव स्युर् भ्राता भ्रातृसुतः सुतः । (४६९।१)

निसृष्टाः कृत्यकरणे गुरुणा यदि गच्छता ॥ (४६९।२)

निसृष्टार्थस् तु यो यस्मिन् तस्मिन्न् अर्थे प्रभुस् तु सः । (४७०।१)

तद्भर्ता तत्कृतं कार्यं नान्यथा कर्तुम् अर्हति ॥ (४७०।२)

सुतस्य सुतदाराणां वशित्वं त्व् अनुशासने । (४७१।१)

विक्रये चैव दाने च वशित्वं न सुते पितुः ॥ (४७१।२)

निर्णयकृत्यम्शुद्धिस् तु शास्त्रतत्त्वज्ञैश् चिकित्सा समुदाहृता । (४७२।१)

प्रायश्चित्तं च दण्डं च ताभ्यां सा द्विविधा स्मृता ॥ (४७२।२)

अनेकार्थाभियोगे ऽपि यावत् संसाधयेद् धनी । (४७३।१)

साक्षिभिस् तावद् एवासौ लभते साधितं धनम् ॥ (४७३।२)

सर्वापलापं यः कृत्वा मिथो ऽल्पम् अपि संवदेत् । (४७४।१)

सर्वम् एव तु दाप्यः स्याद् अभियुक्तो बृहस्पतिः ॥ (४७४।२)

एवं धर्मासनस्थेन समेनैव विवादिना । (४७५।१)

कार्याणां निर्णयो दृश्यो ब्राह्मणैः सह नान्यथा ॥ (४७५।२)

व्यवहारान् स्वयं दृष्ट्वा श्रुत्वा वा प्राड्विवाकतः । (४७६।१)

जयपत्रं ततो दद्यात् परिज्ञानाय पार्थिवः ॥ (४७६।२)

दण्डविधिःराजा तु स्वामिने विप्रं सान्त्वेनैव प्रदापयेत् । (४७७।१)

देशाचारेण चान्यांस् तु दुष्टान् संपीड्य दापयेत् ॥ (४७७।२)

रिक्थिनं सुहृदं वापि छलेनैव प्रदापयेत् । (४७८।१)

वणिजः कर्षकांश् चापि शिल्पिनश् चाब्रवीद् भृगुः ॥ (४७८।२)

धनदानासहं बुद्ध्वा स्वाधीनं कर्म कारयेत् । (४७९।१)

अशक्तौ बन्धनागारं प्रवेश्यो ब्राह्मणाद् ऋते ॥ (४७९।२)

कर्षकान् क्षत्रविश्शूद्रान् समीहानांस् तु दापयेत् ॥ (४८०।१)

आचार्यस्य पितुर् मातुर् बान्धवानां तथैव च । (४८१।१)

एतेषाम् अपराधेषु दण्डो नैव विधीयते ॥ (४८१।२)

प्राणात्यये तु यत्र स्याद् अकार्यकरणं कृतम् । (४८२।१)

दण्डस् तत्र तु नैव स्याद् एष धर्मो भृगुस्मृतः ॥ (४८२।२)

न जातु ब्राह्मणं हन्यात् सर्वपापेष्व् अवस्थितम् । (४८३।१)

राष्ट्राच् चैनं बहिः कुर्यात् समग्रधनम् अक्षतम् ॥ (४८३।२)

चतुर्णाम् अपि वर्णानां प्रायश्चित्तम् अकुर्वताम् । (४८४।१)

शरीरधनसंयुक्तं दण्डं धर्म्यं प्रकल्पयेत् ॥ (४८४।२)

येन दोषेण शूद्रस्य दण्डो भवति धर्मतः । (४८५।१)

तेन चेत् क्षत्रविप्राणां द्विगुणो द्विगुणो भवेत् ॥ (४८५।२)

प्रव्रज्यावसितं शूद्रं जपहोमपरायणम् । (४८६।१)

वधेन शासयेत् पापं दण्ड्यो वा द्विगुणं दमम् ॥ (४८६।२)

सर्वेषु चापराधेषु पुंसो यो ऽर्थदमः स्मृतः । (४८७।१)

तदर्धं योषितो दद्युर् वधे पुंसो ऽङ्गकर्तनम् ॥ (४८७।२)

नास्वतन्त्राः स्त्रियो ग्राह्याः पुमांस् तत्रापराध्यति । (४८८।१)

प्रभुणा शासनीयास् ता राजा तु पुरुषं नयेत् ॥ (४८८।२)

प्रोषितस्वामिका नारी प्रापिता यद्य् अपि ग्रहे । (४८९।१)

तावत् सा बन्धने स्थाप्या यावत् प्रत्यागतः प्रभुः ॥ (४८९।२)

कल्पितो यस्य यो दण्डस् त्व् अपराधस्य यत्नतः । (४९०।१)

पणानां ग्रहणं तु स्यात् तन्मूल्यं वाथ राजनि ॥ (४९०।२)

माषपादो द्विपादो वा दण्डो यत्र प्रवर्तितः । (४९१।१)

अनिर्दिष्टं तु विज्ञेयं माषकं तु प्रकल्पयेत् ॥ (४९१।२)

यत्रोक्तो माषकैर् दण्डो राजतं तत्र निर्दिशेत । (४९२।१)

कृष्णलैश् चोक्तम् एव स्याद् उक्तदण्डविनिश्चयः ॥ (४९२।२)

माषो विंशतिभागस् तु ज्ञेयः कार्षापणस्य तु । (४९३।१)

काकणी तु चतुर्भागा माषकस्य पणस्य च ॥ (४९३।२)

पञ्चनद्याः प्रदेशे तु संज्ञेयं व्यवहारिकी । (४९४।१)

कार्षापणोण्डिका ज्ञेयास् ताश् चतस्रस् तु धानकः । (४९४।२)

ते द्वादश सुवर्णास् तु दीनारश् चित्रकः स्मृतः ॥ (४९४।३)

पुनर्न्यायःअसत् सद् इति यः पक्षः सभ्यैर् एवावधार्यते । (४९५।१)

तीरितः सो ऽनुशिष्टस् तु साक्षिवाक्यात् प्रकीर्तितः ॥ (४९५।२)

कुलादिभिर् निश्चिते ऽपि सन्तोषं न गतस् तु यः । (४९६।१)

विचार्य तत् कृतं राजा कुकृतं पुनर् उद्धरेत् ॥ (४९६।२)