प्रजापतिं नमस्कृत्य कृषिकर्मविवेचनम् । (१।१)

कृषकाणां हितार्थाय ब्रूते ऋषिपराशरः ॥ (१।२)

चतुर्वेदान्तगो विप्रः शास्त्रवादी विचक्षणः । (२।१)

अलक्ष्म्या गृह्यते सोऽपि प्रार्थनालाघवान्वितः ॥ (२।२)

एकया च पुनः कृष्या प्रार्थको नैव जायते । (३।१)

कृष्यन्वितो हि लोकेऽस्मिन्भूयादेकश्च भूपतिः ॥ (३।२)

सुवर्णरौप्यमाणिक्यवसनैरपि पूरिताः । (४।१)

तथापि प्रार्थयन्त्येव कृषकान् भक्ततृष्णया ॥ (४।२)

कण्ठे कर्णे च हस्ते च सुवर्णं विद्यते यदि । (५।१)

उपवासस्तथापि स्यादन्नाभावेन देहिनाम् ॥ (५।२)

यन्न प्राणा बलं चान्नमन्नं सर्वार्थसाधनम् । (६।१)

देवासुरमनुष्याश्च सर्वे चान्नोपजीविनः ॥ (६।२)

अन्नं हि धान्यसंजातं धान्यं कृपया विना न च । (७।१)

तस्मात् सर्वं परित्यज्य कृषिं यत्नेन कारयेत् ॥ (७।२)

कृषिर् धैन्या कृषिर्मेध्या जन्तूनां जीवनं कृषिः । (८।१)

हिंसादिदोषयुक्तो ऽपि मुच्यते तिथिपूजनात् ॥ (८।२)

तेनार्चितं जगत् सर्वमतिथिर्येन पूजितः । (९।१)

अर्चितास्तेन देवाश्च स एव पुरुषोत्तमः ॥ (९।२)

तथा च पराशरः । (१०।१)

वृष्टिमूला कृषिः सर्वा वृष्टिमूलं च जीवनम् । (१०।२)

तस्मादादौ प्रयत्नेन वृष्टिज्ञानं समाचरेत् ॥ (१०।३)

अतो वत्सरराजानं मन्त्रिणं मेघमेव च । (११।१)

आढकं सलिलस्यापि वृष्टिज्ञानाय शोधयेत् ॥ (११।२)

अथ राजानयनम् । (१२।१)

शाकं त्रिगुणितं कृत्वा द्वियुतं मुनिना हरेत् । (१२।२)

भागशिष्टो नृपो ज्ञेयो नृपमन्त्री चतुर्थकः ॥ (१२।३)

चित्तलार्के नृपे वृष्टिर्वृष्टिरुग्रा निशापतौ । (१३।१)

वृष्टिर्मन्दा सदा भौमे चन्द्रजे वृष्टिरुत्तमा ॥ (१३।२)

गुरौ च शोभना वृष्टिर्भार्गवे वृष्टिरुत्तमा । (१४।१)

पृथिवी धूलिसम्पूर्णा वृष्टिहीना शनौ भवेत् ॥ (१४।२)

चक्षूरोगो ज्वरारिष्टं सर्वोपद्रव एव च । (१५।१)

मन्दा वृष्टिः सदा वातो यत्राब्दे भास्करो नृपः ॥ (१५।२)

यस्मिन् संवत्सरे चैव चन्द्रो राजा भवेद् ध्रुवम् । (१६।१)

कुर्यात् शस्यान्वितां पृथ्वीं नैरुज्यं चापि मानवे ॥ (१६।२)

शस्यहानिर्भवेत्तत्र नित्यं रोगश्च मानवे । (१७।१)

यस्मिन् अब्दे कुजो राजा शस्यशून्या च मेदिनी ॥ (१७।२)

नैरुज्यं सुप्रचारश्च सुभिक्षं क्षितिमण्डले । (१८।१)

यत्राब्दे चन्द्रजो राजा सर्वशस्या च मेदिनी ॥ (१८।२)

धर्मस्थितिर्मनःस्थैर्यं वृष्टिकारणमुत्तमम् । (१९।१)

यस्मिन् अब्दे गुरू राजा सर्वा वसुमती मही ॥ (१९।२)

नृपाणां वर्धनं नित्यं धनधान्यादिकं फलम् । (२०।१)

राजा दैत्यगुरुः कुर्यात् सर्वशस्यं रसातलम् ॥ (२०।२)

संग्रामो वातवृष्टिश्च रोगोपद्रव एव च । (२१।१)

मन्दा वृष्टिः सदा वातो नृपे संवत्सरे शनौ ॥ (२१।२)

यथा वृष्टिफलं प्रोक्तं वत्सरग्रहभूपतौ । (२२।१)

तद्वद् वृष्टिफलं ज्ञेयं विज्ञैर्वत्सरमन्त्रिणि ॥ (२२।२)

अथ मेघनयनम् । (२३।१)

शकाब्दं वह्णिसंयुक्तं वेदभागसमाहृतम् । (२३।२)

शेषं मेघं विजानीयादावर्तादि यथाक्रमम् ॥ (२३।३)

आवर्तंश्चैव संवर्तः पुष्करो द्रोण एव च । (२४।१)

चत्वारो जलदाः प्रोक्ता आवर्तादि यथाक्रमम् ॥ (२४।२)

एकदेशेन चावर्तः संवर्तः सर्वतो जलम् । (२५।१)

पुष्करे दुष्करं वारि द्रोणे बहुजला मही ॥ (२५।२)

अथ जलाढकनिर्णयः । (२६।१)

शतयोजनविस्तीर्णं त्रिंशद्योजनमुच्छ्रितम् । (२६।२)

आढकस्य भवेन्मानं मुनिभिः परिकीर्तितम् ॥ (२६।३)

युग्माजगोमत्स्यगते शशाङ्के रविर्यदा कर्कटकं प्रयाति । (२७।१)

जलं शताढं हरिकार्मुके ऽर्धं वदन्ति कन्यामृगयोरशीतिम् ॥ (२७।२)

कुलीरकुम्भालितुलाभिधाने जलाढकं षण्णवतिं वदन्ति । (२८।१)

अनेन मानेन तु वत्सरस्य निरूप्य नीरं कृषिकर्म कार्यम् ॥ (२८।२)

समुद्रे दशभागांश्च षड्भागानपि पर्वते । (२९।१)

पृथिव्यां चतुरो भागान्सदा वर्षति वासवः ॥ (२९।२)

अथ पौषवृष्टिज्ञानम् । (३०।१)

सार्धं दिनद्वयं मानं कृत्वा पौषादिना बुधः । (३०।२)

गणयेन्मासिकीं वृष्टिमवृष्टिं वानिलक्रमात् ॥ (३०।३)

सौम्यवारुणयोर्वृष्टिरवृष्टिः पूर्वयाम्ययोः । (३१।१)

निर्वाते वृष्टिहानिः स्यात् संकुले संकुलं जलम् ॥ (३१।२)

एकैकं पञ्चदण्डेन मासस्य दिवसो मतः । (३२।१)

पूर्वार्द्धे वासरी वृष्टिरुत्तरार्द्धे च नैशिकी ॥ (३२।२)

दत्त्वा दण्डे पताकां तु वातस्यानुक्रमेण च । (३३।१)

विज्ञेया मासिकी वृष्टिः कृत्वा यत्नमहर्निशम् ॥ (३३।२)

धूलीभिरेव धवलीकृतम् अन्तरिक्षं विद्युच्छटाच्छुरितवारुणदिग्विभागम् । (३४।१)

पौषे यदा भवति मासि सिते च पक्षे तोयेन तत्र सकला प्लवते धरित्री ॥ (३४।२)

पौषे मसि यदा वृष्टिः कुज्झटिर्वा यदा भवेत् । (३५।१)

तदादौ सप्तमे मासि वारिपूर्णा भवेन्मही ॥ (३५।२)

यदा पौषे सिते पक्षे नभो मेघावृतं भवेत् । (३६।१)

तोयावृता धरित्री च भवेत् संवत्सरे तदा ॥ (३६।२)

मीनवृश्चिकयोर्मध्ये यदि वर्षति वासवः । (३७।१)

तदादौ सप्तमे मासि तत्तिथौ प्लवते मही ॥ (३७।२)

अथ माघवृष्टिज्ञानम् । (३८।१)

माघस्य सितसप्तम्यां वृष्टिर्वा मेघदर्शनम् । (३८।२)

तदा संवत्सरो धन्यः सर्वशस्यफलप्रदः ॥ (३८।३)

माघे बहुलसप्तम्यां तथैव फाल्गुनस्य च । (३९।१)

चैत्रे शुक्लतृतीयायां वैशाखे प्रथमे ऽहनि ॥ (३९।२)

एतासु चण्डवातो वा तडिद्वृष्टिरथापि वा । (४०।१)

तदा स्याच्छोभना प्रावृड् भवेत्सस्यवती मही ॥ (४०।२)

सप्तम्यां स्वातियोगे यदि पतति जलं माघपक्षे ऽन्धकारे वायुर्वा चण्डवेगः सजलजलधरो गर्जितो वासवो वा । (४१।१)

विद्युन्मालाकुलं वा यदि भवति नभो नष्टचन्द्रार्कतारं तावद्वर्षन्ति मेषा धरणितलगता यावद् आ कार्तिकान्तम् ॥ (४१।२)

माघे मासि निरन्तरं यदि भवेत् प्रालेयतोयागमो वाता वान्ति च फाल्गुने जलधरैश्चित्रे च छन्नं नभः । (४२।१)

वैशाखे करकाः पतन्ति सततं ज्यैष्ठे प्रचण्डातपाः तावद्वर्षति वासवो रविरसौ यावत्तुलायां व्रजेत् ॥ (४२।२)

अथ फाल्गुनवृष्टिज्ञानम् । (४३।१)

पञ्चम्यादिषु पञ्चसु कुम्भे ऽर्के यदि भवति रोहिणीयोगाः । (४३।२)

अधमतमाधममध्यममहदतिमहाम्भसां निपातः ॥ (४३।३)

अथ चैत्रवृष्टिज्ञानम् । (४४।१)

प्रतिपदि मधुमासे भानुवारः सितायां यदि भवति तदा स्याच्चित्तला वृष्टिरब्दे । (४४।२)

अविरलपृथुधारासान्द्रवृष्टिप्रवाहैर् धरणितलम् अशेषं प्लाव्यते सोमवारे ॥ (४४।३)

अवनितनयवारे वारिवृष्टिर्न सम्यग् बुधगुरुभृगुजानां शस्यसम्पत्प्रमोदः । (४५।१)

जलनिधिरपि शोषं याति वारे च शौरेर्भवति खलु धरित्री धूलिजालैरदृश्या ॥ (४५।२)

चैत्राद्यभागे चित्रायां भवेच्च चित्तला क्षितिः । (४६।१)

शेषे नीचैर्न वात्यर्थं क्ष्मामध्ये बहुवर्षिणी ॥ (४६।२)

मूलस्यादौ यमस्यान्ते चैत्रे वायुरहर्निशम् । (४७।१)

आर्द्रादीनि च ऋक्षाणि वृष्टिहेतोर्विशोधयेत् ॥ (४७।२)

अथ वैशाखवृष्टिज्ञानम् । (४८।१)

प्रवाहयुतनद्यां तु दण्डं न्यस्य जले निशि । (४८।२)

वैशाखशुक्लप्रतिपत्तिथौ वृष्टिं निरूपयेत् ॥ (४८।३)

ॐ सिद्धिरिति मन्त्रेण मन्त्रयित्वा शतद्वयम् । (४९।१)

अङ्कयित्वा तु तद्दण्डम् अङ्कतुल्ये जले क्षिपेत् ॥ (४९।२)

प्रातरुत्थाय सहसा तदङ्कं तु निरूपयेत् । (५०।१)

समं चैवाधिकं न्यूनं भविष्यज्जलकाङ्क्षया ॥ (५०।२)

गतवत्सरवद्वारि वन्या चैव समे भवेत् । (५१।१)

हीने हीनं भवेद्वारि भवेद् वन्या च तादृशी ॥ (५१।२)

अङ्काधिक्ये च द्विगुणा वृष्टिर्वन्या च जायते । (५२।१)

इति पराशरेणोक्तं भविष्यद्वृष्टिलक्षणम् ॥ (५२।२)

सूर्योदये विप्लवतो जगतां विपत्तिर्मध्यं गते दिनकरे बहुशस्यहानिः । (५३।१)

अस्तंगते दिनकरे तु तदर्धशस्यं ऐश्वर्यभोगमतुलं खलु चार्धरात्रे ॥ (५३।२)

रेखात्रयं समुल्लिख्य ताभिस्ताश्च विवर्धयेत् । (५४।१)

त्रिशृङ्गं सर्वकोणेषु पर्वतं तत्र दापयेत् ॥ (५४।२)

ईशानादिदक्षिणाङ्कान् स लिखेद् अनलादितः । (५५।१)

येन येनाजसंक्रान्तिस्तेन प्रावृट्फलं भवेत् ॥ (५५।२)

अतिवृष्टिः समुद्रे स्यादनावृष्टिस्तु पर्वते । (५६।१)

कक्षयोश्चित्तला वृष्टिः सुवृष्टिस्तीरसङ्गमे ॥ (५६।२)

अथ ज्यैष्ठवृष्टिलक्षणम् । (५७।१)

चित्रास्वातीविशाखासु ज्यैष्ठे मासि निरभ्रता । (५७।२)

तास्वेव श्रावणे मासि यदि वर्षति वासवः । (५७।३)

तदा संवत्सरो धन्यो बहुशस्यफलप्रदः ॥ (५७।४)

ज्यैष्ठादौ सितपक्षे च आर्द्रादिदशर्क्षके । (५८।१)

सजला निर्जला यान्ति निर्जलाः सजला इव ॥ (५८।२)

अथावाहवृष्टिलक्षणम् । (५९।१)

आषाढ्यां पौर्णमास्यां सुरपतिककुभो वाति वातः सुवृष्टिः शस्यध्वंसं प्रकुर्याद्दहनदिशिगतो मन्दवृष्टिर्यमेन । (५९।२)

नैकस्यां शस्यहानिर्वरुणदिशि जलं वायुना वायुकोपः कौबेर्यां शस्यपूर्णां प्रथयति नियतं मेदिनीं शम्भुना च ॥ (५९।३)

आषाढस्य सिते पक्षे नवम्यां यदि वर्षति । (६०।१)

वर्षत्येव तदा देवस्तत्रावृष्टौ कुतो जलम् ॥ (६०।२)

शुक्लाषाढ्यां नवम्यामुदयगिरितटी निर्मलत्वं प्रयाति स्वीयं कायं विधत्ते खरतनुकिरणो मण्डलाकारयोगम् । (६१।१)

जीमूतैर्वेष्टितो ऽसौ यदि भवति रविर्गम्यमानो ऽस्तशैले तावत्पर्यन्तमेव प्रगलति जलदो यावदस्तं तुलायाः ॥ (६१।२)

अथ श्रावणवृष्टिलक्षणम् । (६२।१)

रोहिण्यां श्रावणे मासि यदि वर्षति वासवः । (६२।२)

तदा वृष्टिर्भवेत्तावद् यावन्नोत्तिष्ठते हरिः ॥ (६२।३)

कर्कटे रोहिणीकक्षे यदि वृष्टिर्न जायते । (६३।१)

तदा पराशरः प्राह हा हा लोकस्य का गतिः ॥ (६३।२)

श्रावणे मासि रोहिण्यां न भवेद्वर्षणं यदि । (६४।१)

विफलारम्भसंक्लेशास्तदा स्युः कृषिवृत्तयः ॥ (६४।२)

अथ सद्योवृष्टिज्ञानम् । (६५।१)

जलस्थो जलहस्तो वा निकटे ऽथ जलस्य वा । (६५।२)

स्रष्टा पृच्छति सृष्ट्यर्थं वृष्टिः संजायते चिरात् ॥ (६५।३)

उत्तिष्ठत्यण्डमादाय यदा चैव पिपीलिका । (६६।१)

भेकः शब्दायते कस्मात् तदा वृष्टिर्भवेद्ध्रुवम् ॥ (६६।२)

बिडाला नकुलाः सर्पा ये चान्ये वा बिलेशयाः । (६७।१)

धावन्ति शलभा मत्ताः सद्योवृष्टिर्भवेद् ध्रुवम् ॥ (६७।२)

कुर्वन्ति बालका मार्गे धूलिभिः सेतुबन्धनम् । (६८।१)

मयूराश्चैव नृत्यन्ति सद्योवृष्टिर्भवेद् ध्रुवम् ॥ (६८।२)

आघातवातदुष्टानां नृणामङ्गे व्यथा यदि । (६९।१)

वृक्षाग्रारोहणं चाहेः सद्योवर्षणलक्षणम् ॥ (६९।२)

पक्षयोः शोषणं रौद्रे खगानामम्बुचारिणाम् । (७०।१)

झिञ्झीरवस् तथाकाशे सद्यो वर्षणलक्षणम् ॥ (७०।२)

अथ ग्रहसंचारे वृष्टिज्ञानम् । (७१।१)

चलत्यङ्गारके वृष्टिर्ध्रुवा वृष्टिः शनैश्चरे । (७१।२)

वारिपूर्णां महीं कृत्वा पश्चात् संचरते गुप्तः ॥ (७१।३)

ग्रहाणामुदये चास्ते तथा वक्रातिचारयोः । (७२।१)

प्रायो वर्षन्ति हि घना नृपाणामुद्यमेषु च ॥ (७२।२)

चित्रामध्यगते जीवे भिन्नभाण्डमिव स्रवेत् । (७३।१)

ततः स्वातिं समासाद्य महामेघान् विमुञ्चति ॥ (७३।२)

पुष्येणोपचितान् मेघान् स्वातिरेका व्यपोहति । (७४।१)

श्रवणे जनितं वर्षं रेवत्येका विमुञ्चति ॥ (७४।२)

अथानावृष्टिलक्षणम् । (७५।१)

ध्रुवे च वैष्णवे हस्ते मूले शक्रे चरन् कुजः । (७५।२)

सद्यः करोत्यनावृष्टिं कृत्तिकासु मघासु च ॥ (७५।३)

कुजपृष्ठगतो भानुः समुद्रमपि शोषयेत् । (७६।१)

स एव विपरीतस्तु पर्वतानपि प्लावयेत् ॥ (७६।२)

सद्यो निकृन्तयेद्वृष्टिं चित्रामध्यगतो भृगुः । (७७।१)

अङ्गारको यदा सिंहे तदाङ्गारमयी मही ॥ (७७।२)

स एव रविणा युक्तः समुद्रमपि शोषयेत् ॥ (७८।१)

अथ कृष्यवेक्षणम् । (७९।१)

फलत्यवेक्षिता स्वर्णं दैन्यं सैवानवेक्षिता । (७९।२)

कृषिः कृषिपुराणज्ञ इत्युवाच पराशरः ॥ (७९।३)

अथ चान्ये मुनयः । (८०।१)

पितुरन्तःपुरं दद्यान्मातुर्दद्यान्महानसम् । (८०।२)

गोषु चात्मसमं दद्यात् स्वयमेव कृषिं व्रजेत् ॥ (८०।३)

कृषिगावो वणिग्विद्याः स्त्रियो राजकुलानि च । (८१।१)

क्षणेनैकेन सीदन्ति मुहूर्तमनवेक्षणात् ॥ (८१।२)

समर्थेन कृषिः कार्या लोकानां हितकाम्यया । (८२।१)

असमर्थो हि कृषको भिक्षां प्राप्नोति मानवः ॥ (८२।२)

गोहितः क्षेत्रगामी च कालज्ञो बीजतत्परः । (८३।१)

वितन्द्रः सर्वशस्याढ्यः कृषको नावसीदति ॥ (८३।२)

अथ वाहनविधानम् । (८४।१)

कृषिं च तादृशीं कुर्याद्यथा वाहान्न पीडयेत् । (८४।२)

वाहपीडार्जितं शस्यं गर्हितं सर्वकर्मसु ॥ (८४।३)

वाहपीडार्जितं शस्यं फलितं च चतुर्गुणम् । (८५।१)

वाहनिःश्वासवातेन तद्द्रुतं च विनश्यति ॥ (८५।२)

गुडकैर्यवसैर्धूमैस्तथान्यैरपि पोषणैः । (८६।१)

वाहाः क्वचिन्न सीदन्ति सायं प्रातश्च चारणात् ॥ (८६।२)

गोशाला सुदृढा यस्य शुचिर्गोमयवर्जिता । (८७।१)

तस्य वाहा विवर्धन्ते पोषणैरपि वर्जिताः ॥ (८७।२)

गोशकृन्मूत्रलिप्ताङ्गा वाहा यत्र दिने दिने । (८८।१)

निःसरन्ति गवां स्थानात् तत्र किं पोषणादिभिः ॥ (८८।२)

पञ्चपदा तु गोशाला गवां वृद्धिकरी स्मृता । (८९।१)

सिंहगेहे कृता सैव गोनाशं कुरुते ध्रुवम् ॥ (८९।२)

कांस्यं कांस्योदकं चैव तप्तमण्डं झषोदकम् । (९०।१)

कार्पासशोधनं चैव गोस्थाने गोविनाशकृत् ॥ (९०।२)

संमार्जनीं च मुसलमुच्छिष्टं गोनिकेतने । (९१।१)

कृत्वा गोनाशमाप्नोति तत्राजबन्धनाद् ध्रुवम् ॥ (९१।२)

गोमूत्रजालकेनैव यत्रावस्करमोचनम् । (९२।१)

कुर्वन्ति गृहमेधिन्यस्तत्र का वाहवासना ॥ (९२।२)

विलब्धिं गोमयस्यापि रविभौमशनेर्दिने । (९३।१)

न कारयेद् भ्रमेणापि गोवृद्धिं यदि वाञ्छति ॥ (९३।२)

वारत्रयं परित्यज्य दद्यादन्येषु गोमयम् । (९४।१)

शनिभौमार्कवारेषु गवां हानिकरः स्मृतः ॥ (९४।२)

सन्ध्यायां तु गवां स्थाने दीपो यत्र न दीयते । (९५।१)

स्थानं ततकमलाहीनं वीक्ष्य क्रन्दन्ति गोगणाः ॥ (९५।२)

हलमष्टगवं प्रोक्तं षड्गवं व्यवहारिकम् । (९६।१)

चतुर्गवं नृशंसनां द्विगवं तु गवाशिनाम् ॥ (९६।२)

नित्यं दशहले लक्ष्मीर्नित्यं पञ्चहले धनम् । (९७।१)

नित्यं तु त्रिहले भक्तं नित्यमेकहले ऋणम् ॥ (९७।२)

आत्मपोषणमात्रं तु द्विहलेन च सर्वदा । (९८।१)

पितृदेवातिथीनां च नान्नदाने भवेत् क्षमः ॥ (९८।२)

अथ गोपर्वकथनम् । (९९।१)

गोपूजां कार्तिके कुर्याल्लगुडप्रतिपत्तिथौ । (९९।२)

बद्ध्वा श्यामलतां शृङ्गे लिप्त्वा तैलहरिद्रया ॥ (९९।३)

कुङ्कुमैश्चन्दनैश्चापि कृत्वा चाङ्गे विलेपनम् । (१००।१)

उद्यम्य लगुडं हस्ते गोपालाः कृतभूषणाः ॥ (१००।२)

ततो वाद्यैश्च गीतैश्च मण्डयित्वाम्बरादिभिः । (१०१।१)

भ्रामयेयुर्वृषं मुख्यं ग्रामे गोविघ्नशान्तये ॥ (१०१।२)

गवामङ्गे ततो दद्यात् कार्तिकप्रथमे दिने । (१०२।१)

तैलं हरिद्रया युक्तं मिलित्वा कृषकैः सह ॥ (१०२।२)

तप्तलौहं दिने तस्मिन् गवामङ्गेषु दापयेत् । (१०३।१)

छेदनं च प्रकुर्वीत लाङ्गूलकचकर्णयोः ॥ (१०३।२)

सर्वा गोजातयः सुस्था भवन्त्येतेन तद्गृहे । (१०४।१)

नानाव्याधिविनिर्मुक्ता वर्षमेकं न संशयः ॥ (१०४।२)

अथ गोयात्राप्रवेशौ । (१०५।१)

पूर्वात्रयं धनिष्ठा च इन्द्राग्निसौम्यवारुणाः । (१०५।२)

एते शुभप्रदा नित्यं गवां यात्राप्रवेशयोः ॥ (१०५।३)

त्रिषूत्तरेषु रोहिण्यां सिनीवाली चतुर्दशी । (१०६।१)

पुष्यश्रवणहस्तेषु चित्रायामष्टमीषु च ॥ (१०६।२)

गवां यात्रां न कुर्वीत प्रस्थानं वा प्रवेशनम् । (१०७।१)

पशवस्तस्य नश्यन्ति ये चान्ये तृणचारिणः ॥ (१०७।२)

अर्कार्किकुजवारेषु गवां यात्राप्रवेशयोः । (१०८।१)

गमने गोविनाशः स्यात् प्रवेशे गृहिणो वधः ॥ (१०८।२)

अथ गोमयकूटोद्धारः । (१०९।१)

माघे गोमयकूटं तु सम्पूज्य श्रद्धयान्वितः । (१०९।२)

शोभने दिवसे ऋक्षे कुद्दालैस्तोलयेत्ततः ॥ (१०९।३)

रौद्रे संशोष्य तत् सर्वं कृत्वा गुण्डकरूपिणम् । (११०।१)

फाल्गुने प्रतिकेदारे सारं गर्ते निधापयेत् ॥ (११०।२)

ततो वपनकाले तु कुर्यात् सारविमोचनम् । (१११।१)

विना सारेण यद्धान्यं वर्धते फलवर्जितम् ॥ (१११।२)

अथ हलसामग्रीकथनम् । (११२।१)

ईषायुगहलस्थाणुर्निर्योलस्तस्य पाशिकाः । (११२।२)

अड्डचल्लश्च शौलश्च पच्चनी च हलाष्टकम् ॥ (११२।३)

पञ्चहस्ता भवेदीषा स्थाणुः पञ्चवितस्तिकः । (११३।१)

सार्धहस्तस्तु निर्योलो युगं कर्णसमानकम् ॥ (११३।२)

निर्योलः पाशिका चैव अड्डचल्लस्तथैव च । (११४।१)

द्वादशाङ्गुलमानौ तौ शौलो रत्निप्रमाणकः ॥ (११४।२)

सार्धद्वादशमुष्टिर्वा कार्या वा नवमुष्टिका । (११५।१)

दृढा पच्चनिका ज्ञेया लौहाभा वंशसंभवा ॥ (११५।२)

आबद्धो मण्डलाकारश्चतुःपञ्चाशदङ्गुलः । (११६।१)

योत्रं हस्तचतुष्कं स्यात् रज्जुः पञ्चकरात्मिका ॥ (११६।२)

पञ्चाङ्गुल्यधिको हस्तो हस्तो वा फालकः स्मृतः । (११७।१)

अर्कस्य पत्रसदृशी कालिका तु नवाङ्गुला ॥ (११७।२)

एकविंशतिशल्यस्तु विद्धकः परिकीर्तितः । (११८।१)

नवहस्ता तु मदिका प्रशस्ता सर्वकर्मसु ॥ (११८।२)

इयं हि हलसामग्री पराशरमुनेर्मता । (११९।१)

सुदृढा कृषकैः कार्या शुभदा सर्वकर्मसु ॥ (११९।२)

अदृढायुक्तमाना या सामग्री वाहनस्य च । (१२०।१)

विघ्नं पदे पदे कुर्यात् कर्षकाले न संशयः ॥ (१२०।२)

अथ हलप्रसारणम् । (१२१।१)

अनिलोत्तररोहिण्यां मृगमूलपुनर्वसौ । (१२१।२)

पुष्यश्रवणहस्तासु कुर्याद्धलप्रसारणम् ॥ (१२१।३)

हलप्रसारणं कार्यं कृषकैः शस्यवृद्धये । (१२२।१)

शुक्रेन्दुजीवारेषु शशिजस्य विशेषतः ॥ (१२२।२)

भौमार्कदिवसे चैव तथा च शनिवासरे । (१२३।१)

कृषिकर्मसमारम्भे राज्योपद्रवमादिशेत् ॥ (१२३।२)

दशम्येकादशी चैव द्वितीया पञ्चमी तथा । (१२४।१)

त्रयोदशी तृतीया च सप्तमी च शुभावहा ॥ (१२४।२)

शस्यक्षयः प्रतिपदि द्वादश्यां बधबन्धनम् । (१२५।१)

बहुविघ्नकरी षष्ठी कुहूः कर्षकनाशिनी ॥ (१२५।२)

हन्त्यष्टमी बलीवर्दान् नवमी शस्यघातिनी । (१२६।१)

चतुर्थी कीटजननी पतिं हन्ति चतुर्दशी ॥ (१२६।२)

वृषे मीने च कन्यायां युग्मे धनुषि वृश्चिके । (१२७।१)

एतेषु शुभलग्नेषु कुर्याद्धलप्रसारणम् ॥ (१२७।२)

मेषलग्ने पशुं हन्यात् कर्कटे जलजाद्भयम् । (१२८।१)

सिंहे सर्पभयं चैव कुम्भे चौरभयं तथा ॥ (१२८।२)

मकरे शस्यनाशः स्यात्तुलायां प्राणसंशयः । (१२९।१)

तस्माल्लग्नं प्रयत्नेन कृष्यारम्भे विचारयेत् ॥ (१२९।२)

शुभे ऽर्के चन्द्रसंयुक्ते शुक्लयुग्मेन वाससा । (१३०।१)

स्नात्वा गन्धैश्च पुष्पैश्च पूजयित्वा यथाविधि ॥ (१३०।२)

पृथिवीं ग्रहसंयुक्तां पृथुं चैव प्रजापतिम् । (१३१।१)

अग्नेः प्रदक्षिणं कृत्वा भूरि दत्त्वा च दक्षिणाम् ॥ (१३१।२)

फालाग्रं स्वर्णसंयुक्तं कृत्वा च मधुलेपनम् । (१३२।१)

अहेः क्रोडे वामपार्श्वे कुर्याद्धलप्रसारणम् ॥ (१३२।२)

स्मर्तव्यो वासवः शुक्रः पृथुरामः पराशरः । (१३३।१)

सम्पूज्याग्निं द्विजं देवं कुर्याद्धलप्रसारणम् ॥ (१३३।२)

कृष्णौ वृषौ हलश्लाघ्यौ रक्तौ वा कृष्णलोहितौ । (१३४।१)

मुखपार्श्वौ तयोर्लेप्यौ नवनीतैर्घृतेन वा ॥ (१३४।२)

उत्तराभिमुखो भूत्वा क्षीरेणार्घ्यं निवेदयेत् । (१३५।१)

शुक्लपुष्पसमायुक्तं दधिक्षीरसमन्वितम् ॥ (१३५।२)

सुवृष्टिं कुरु देवेश गृहाणार्घ्यं शचीपते ॥ (१३६।१)

निविष्टो विष्टरे भक्तः संस्थाप्य जानुनी क्षितौ । (१३७।१)

प्रणमेद् वासवं देवं मन्त्रेणानेन कर्षकः ॥ (१३७।२)

निर्विघ्नां शस्यसम्पत्तिं कुरु देव नमो ऽस्तु ते ॥ (१३८।१)

ततो दद्याच्च नैवेद्यं घृतपूर्णं प्रदीपकम् । (१३९।१)

शस्यसम्पत्तये वश्यं सघनाय मरुत्वते ॥ (१३९।२)

वसुधे हेमगर्भासि शेषस्योपरिशायिनी । (१४०।१)

चराचरधृते देवि देहि मे वाञ्छितं फलम् ॥ (१४०।२)

वृषो व्यथैकटिर् वर्ज्यश् छिन्नलाङ्गूलकर्णकः । (१४१।१)

सर्वशुक्लस्तथा वर्ज्यः कृषकैर्हलकर्मणि ॥ (१४१।२)

छिन्नरेखा न कर्तव्या यथा प्राह पराशरः । (१४२।१)

एका तिस्रस्तथा पञ्च हलरेखाः प्रकीर्तिताः ॥ (१४२।२)

एका जयकरी रेखा तृतीया चार्थसिद्धिदा । (१४३।१)

पञ्चसंख्या तु या रेखा बहुशस्यप्रदायिनी ॥ (१४३।२)

हलं प्रवहमाणं तु कूर्ममुत्पाटयेद्यदि । (१४४।१)

गृहिणी म्रियते तस्य तथा चाग्निभयं भवेत् ॥ (१४४।२)

फालोत्पाटे च भग्ने च देशत्यागो भवेद्ध्रुवम् । (१४५।१)

लाङ्गलं भिद्यते वापि प्रभुस्तत्र विनश्यति ॥ (१४५।२)

ईषाभङ्गो भवेद्वापि कृषकप्राणनाशकः । (१४६।१)

भ्रातृनाशो युगे भग्ने शौले च म्रियते सुतः ॥ (१४६।२)

योधच्छेदे तु रोगः स्यात् सस्यहानिश्च जायते । (१४७।१)

निपाते कर्षकस्यापि कष्टं स्याद्राजमन्दिरे ॥ (१४७।२)

हलप्रवाहकाले तु गौरेकः प्रपतेद्यदि । (१४८।१)

ज्वरातिसाररोगेण मानुषो म्रियते ध्रुवम् ॥ (१४८।२)

हले प्रवाहमाणे तु वृषो धावन् यदा व्रजेत् । (१४९।१)

कृषिभङ्गो भवेत्तस्य पीडा वापि शरीरजा ॥ (१४९।२)

हलप्रवाहमात्रं तु गौरेको नर्दते यदा । (१५०।१)

नासालीढां प्रकुर्वीत तदा शस्यं चतुर्गुणम् ॥ (१५०।२)

हले प्रवाहमाणे तु शकृन्मूत्रं भवेद् यदा । (१५१।१)

शस्यवृद्धिः शकृत्पाते मूत्रे वन्या प्रजायते ॥ (१५१।२)

हलप्रसारणं येन न कृतं मृगकुम्भयोः । (१५२।१)

कुतस्तस्य कृषाणस्य फलाशा कृषिकर्मणि ॥ (१५२।२)

हलप्रसारणं नैव कृत्वा यः कर्षणं चरेत् । (१५३।१)

केवलं बलदर्पेण स करोति कृषिं वृथा ॥ (१५३।२)

मृत् सुवर्णसमा माघे कुम्भे रजतसन्निभा । (१५४।१)

चैत्रे ताम्रसमा प्रोक्ता धान्यतुल्या तु माधवे ॥ (१५४।२)

ज्यैष्ठे तु मृत्समा ज्ञेया आषाढे कर्दमान्विता । (१५५।१)

निष्फला कर्कटे चैव हलैरुत्पाटिता तु या ॥ (१५५।२)

तथा च पराशरः । (१५६।१)

हेमन्ते कृष्यते हेम वसन्ते ताम्ररूप्यकम् । (१५६।२)

धान्यं निदाघकाले तु दारिद्र्यं तु घनागमे ॥ (१५६।३)

अथ बीजस्थापनविधिः । (१५७।१)

माघे वा फाल्गुने मासि सर्वबीजानि संहरेत् । (१५७।२)

शोषयेदातपे सम्यक् नैवाधो विनिधापयेत् ॥ (१५७।३)

बीजस्य पुटिकां कृत्वा विधान्यं तत्र शोधयेत् । (१५८।१)

बीजं विधान्यसंमिश्रं फलहानिकरं परम् ॥ (१५८।२)

एकरूपं तु यद्बीजं फलं फलति निर्भरम् । (१५९।१)

एकरूपं प्रयत्नेन तस्माद्बीजं समाचरेत् ॥ (१५९।२)

सुदृढं पुटकं कृत्वा तृणं छिन्द्याद् विनिर्गतम् । (१६०।१)

अच्छिन्नतृणके ह्यस्मिन् कृषिः स्यात् तृणपूरिता ॥ (१६०।२)

न वल्मीके न गोस्थाने न प्रसूतानिकेतने । (१६१।१)

न च वन्ध्यावति गेहे बीजस्थापनमाचरेत् ॥ (१६१।२)

नोच्छिष्टं स्पर्शयेद्बीजं न च नारीं रजस्वलाम् । (१६२।१)

न बन्ध्या गर्भिणी चैव न च सद्यःप्रसूतिका ॥ (१६२।२)

घृतं तैलं च तक्रं च प्रदीपं लवणं तथा । (१६३।१)

बीजोपरि भ्रमेणापि कृषको नैव कारयेत् ॥ (१६३।२)

तथा च गार्ग्यः । (१६४।१)

दीपाग्निधूमसंस्पृष्टं वृष्ट्या चोपहतं च यत् । (१६४।२)

वर्जनीयं सदा बीजं यद्गर्तेषु पिधापितम् ॥ (१६४।३)

प्रोथितं मिश्रितं बीजं भ्रान्त्या न निर्वपेत् क्वचित् । (१६५।१)

विधान्यं गुडकोन्मिश्रं तद्बीजं वन्ध्यतां व्रजेत् ॥ (१६५।२)

कृषाणसारकेदारनृपनीरदसञ्चयाः । (१६६।१)

सर्वे ते वन्ध्यतां यान्ति बीजे वन्ध्यत्वम् आगते ॥ (१६६।२)

तिलधान्ययवानां च विधिरेष प्रकीर्तितः । (१६७।१)

बीजे यत्नमतः कुर्याद् बीजमूलाः फलश्रियः ॥ (१६७।२)

अथ बीजवपनविधिः । (१६८।१)

वैशाखे वपनं श्रेष्ठं ज्यैष्ठे तु मध्यमं स्मृतम् । (१६८।२)

आषाढे चाधमं प्रोक्तं श्रावणे चाधमाधमम् ॥ (१६८।३)

रोपणार्थं तु बीजानां शुचौ वपनमुत्तमम् । (१६९।१)

श्रावणे चाधमं प्रोक्तं भाद्रे चैवाधमाधमम् ॥ (१६९।२)

उत्तरात्रयमूलेन्द्रमैत्रपैत्रेन्दुधातृषु । (१७०।१)

हस्तायाम् अथ रेवत्यां बीजवपनमुत्तमम् ॥ (१७०।२)

विष्णुपूर्वाविशाखासु याम्यरौद्रानिलाहिषु । (१७१।१)

बीजस्य वपनं कृत्वा बीजमाप्नोति मानवः ॥ (१७१।२)

वपने रोपणे चैव वारयुग्मं विवर्जयेत् । (१७२।१)

मूषिकाणां भयं भौमे मन्दे शलभकीटयोः ॥ (१७२।२)

न वापयेत्तिथौ रिक्ते क्षीणे सोमे विशेषतः । (१७३।१)

एवं सम्यक् प्रयुञ्जानः शस्यवृद्धिमवाप्नुयात् ॥ (१७३।२)

ज्यैष्ठान्ते त्रिदिनं सार्धम् आषाढादौ तथैव च । (१७४।१)

वपनं सर्वशस्यानां फलार्थी कृषकस्त्यजेत् ॥ (१७४।२)

वृषान्ते मिथुनादौ च त्रीण्यहानि रजस्वला । (१७५।१)

बीजं न वापयेत्तत्र जनः पापाद् विनश्यति ॥ (१७५।२)

तथा च । (१७६।१)

मृगशिरसि निवृत्ते रौद्रपादे ऽम्बुवाची भवति ऋतुमती क्ष्मा वर्जयेत्त्रीण्यहानि । (१७६।२)

यदि वपति कृषाणः क्षेत्रमासाद्य बीजं न भवति फलभागी दारुणश्चात्र कालः ॥ (१७६।३)

हिमवारिनिषिक्तस्य बीजस्य तन्मनाः शुचिः । (१७७।१)

इन्द्रं चित्ते समाधाय स्वयं मुष्टित्रयं वपेत् ॥ (१७७।२)

कृत्वा धान्यस्य पुण्याहं कृषको हृष्टमानसः । (१७८।१)

प्राङ्मुखः कलसं धृत्वा पठेन्मन्त्रमनुत्तमम् ॥ (१७८।२)

वसुन्धरे महाभागे बहुशस्यफलप्रदे । (१७९।१)

देवराज्ञि नमो ऽस्तु ते शुभगे शस्यकारिणि ॥ (१७९।२)

रोहन्तु सर्वशस्यानि काले देवः प्रवर्षतु । (१८०।१)

सुस्था भवन्तु कृषका धनधान्यसमृद्धिभिः ॥ (१८०।२)

कृत्वा तु वपनं क्षेत्रे कृषकान् घृतपायसैः । (१८१।१)

भोजयित्वा सुभोज्येन निर्विघ्ना जायते कृषिः ॥ (१८१।२)

अथ मयिकादानम् । (१८२।१)

बीजस्य वपनं कृत्वा मयिकां तत्र दापयेत् । (१८२।२)

तदभावेन बीजानां समजन्म न जायते ॥ (१८२।३)

अथ रोपणविधिः । (१८३।१)

वपनं रोपणं चैव बीजं स्यादुभयात्मकम् । (१८३।२)

वपनं रोगनिर्मुक्तं रोपणं सगदं सदा ॥ (१८३।३)

न वृक्षरूपं धान्यानां बीजाकर्षणमाचरेत् । (१८४।१)

न फलन्ति दृढाः सर्वे बीजाः केदारसंस्थिताः ॥ (१८४।२)

हस्तान्तरं कर्कटे च सिंहे हस्तार्द्धमेव च । (१८५।१)

रोपणं सर्वशस्यानां कन्यायां चतुरङ्गुलम् ॥ (१८५।२)

अथ धान्यकट्टनविधिः । (१८६।१)

आषाढे श्रावणे मासि धान्यम् आकट्टयेद् बुधः । (१८६।२)

अनाकट्टं तु यद्धान्यं यथा बीजं तथैव हि ॥ (१८६।३)

कर्कटे कट्टयेद् धान्यम् अवृष्टौ कृषितत्परः । (१८७।१)

भाद्रे चार्द्धफलप्राप्तिः फलाशा नैव चाश्विने ॥ (१८७।२)

न निम्नभूमौ धान्यस्य कुर्यात् कट्टनरोपणे । (१८८।१)

न च सारप्रदानं तु तृणमात्रं तु शोधयेत् ॥ (१८८।२)

अथ धान्यनिस्तृणीकरणम् । (१८९।१)

निष्पन्नमपि यद्धान्यं न कृतं तृणवर्जितम् । (१८९।२)

न सम्यक् फलमाप्नोति तृणक्षीणा कृषिर्भवेत् ॥ (१८९।३)

कुलीरभाद्रयोर्मध्ये यद्धान्यं निस्तृणं भवेत् । (१९०।१)

तृणैरपि तु सम्पूर्णं तद्धान्यं द्विगुणं भवेत् ॥ (१९०।२)

द्विवारं आश्विने मासि कृत्वा धान्यं तु निस्तृणम् । (१९१।१)

अथ पाकविहीनं हि धान्यं फलति माषवत् ॥ (१९१।२)

तस्मात् सर्वप्रयत्नेन निस्तृणां कारयेत् कृषिम् । (१९२।१)

निस्तृणा हि कृषाणानां कृषिः कामदुघा भवेत् ॥ (१९२।२)

अथ भाद्रजलमोक्षणम् । (१९३।१)

नैरुज्यार्थं हि धान्यानां जलं भाद्रे विमोचयेत् । (१९३।२)

मूलमात्रार्पितं तत्र कारयेज्जलरक्षणम् ॥ (१९३।३)

भाद्रे च जलसम्पूर्णं धान्यं विविधबाधकैः । (१९४।१)

प्रपीडितं कृषाणानां न दत्ते फलमुत्तमम् ॥ (१९४।२)

अथ धान्यव्याधिखण्डनमन्त्रः । (१९५।१)

ॐ सिद्धिः श्रीगुरुपादेभ्यो नमः । (१९५।२)

स्वस्ति हिमगिरिशिखरशङ्खकुन्देन्दुधवलशिलातटात् नन्दनवनसमायतनात् परमेश्वरपरमभट्टारकमहाराजाधिराजश्रीमद्रामपादा विजयिनः समुद्रतटे अनेकशतसहस्रवानरगणमध्ये खरनखरचरणोर्ध्वलांगूलं पवनसुतं वातवेगं परचक्रप्रमथनं श्रीमद्धनूमन्तम् आज्ञापयान्त कुशलमन्यस्य अमुकगोत्रस्य श्रीअमुकस्य क्षेत्रखण्डमध्ये वाता भाम्भा भान्ती शाङ्खीगान्धीपाण्डरमुण्डीधूलीशृङ्गारीकुमारीमडकादयः । (१९५।३)

अजाचटकशुकशूकरमृगमहिषवराहपतङ्गादयश्च सर्वे शस्योपघातिनो यदि त्वदीयवचनेन तत् क्षेत्रं न त्यजन्ति तदा तान् वज्रलांगूलेन ताडयिष्यसीति ॐ आं घां धीं घूं घः लिखित्वालक्तकेनापि मन्त्रं शस्येषु बन्धयेत् । (१९५।४)

न व्याधिकीटहिंस्राणां भयं तत्र भवेत् क्वचित् ॥ (१९५।५)

अथ जलरक्षणम् । (१९६।१)

आश्विने कार्तिके चैव धान्यस्य जलरक्षणम् । (१९६।२)

न कृतं येन मूर्खेन तस्य का शस्यवासना ॥ (१९६।३)

यथा कुलार्थी कुरुते कुलस्त्रीपरिरक्षणम् । (१९७।१)

तथा संरक्षयेद् वारि शरत्काले समागते ॥ (१९७।२)

अथ कार्तिकसंक्रान्त्यां क्षेत्रे च रोपयेन्नलम् । (१९८।१)

केदारेशानकोणे च सपत्रं कृषकः शुचिः ॥ (१९८।२)

ततो गन्धैश्च माल्यैश्च धूपैश्च सुमनोहरैः । (१९९।१)

पूजयित्वा नलं तत्र पूजयेद्धान्यवृक्षकान् ॥ (१९९।२)

दधि भक्तं च नैवेद्यं पायसं च विशेषतः । (२००।१)

ततो दद्यात् प्रयत्नेन तालास्थिशस्यमेव च ॥ (२००।२)

तदर्थमन्त्रः । (२०१।१)

बालकास्तरुणा वृद्धा ये चान्ये धान्यवृक्षकाः । (२०१।२)

ज्येष्ठा वापि कनिष्ठा वा सगदा निर्गदाश्च ये ॥ (२०१।३)

आज्ञया हि सुषेणस्य राघवस्य पृथोरपि । (२०२।१)

ताडिता नलदण्डेन सर्वे स्युः समपुष्पिताः ॥ (२०२।२)

समपुष्पत्वमासाद्य शीघ्रं फलन्तु निर्भरम् । (२०३।१)

सुस्था भवन्तु कृषका धनधान्यसमन्विताः ॥ (२०३।२)

प्रोपयित्वा नलं क्षेत्रे मन्त्रेणानेन च क्रमात् । (२०४।१)

धान्यवृद्धिं परां प्राप्य नन्दन्ति कृषका जनाः ॥ (२०४।२)

नलं तु घटसंक्रान्त्यां क्षेत्रे नारोपयन्ति ये । (२०५।१)

असमा वन्ध्यपुष्पाश्च तेषां स्युर्धान्यजातयः ॥ (२०५।२)

अथ मार्गे मुष्टिग्रहणम् । (२०६।१)

ततो मार्गे तु सम्प्राप्ते केदारे शुभवासरे । (२०६।२)

धान्यस्य लवनं कुर्यात् सार्धमुष्टिद्वयं शुचिः ॥ (२०६।३)

गन्धैः पुष्पैश्च नैवेद्यैर्धूपैश्च धान्यवृक्षकान् । (२०७।१)

पूजयित्वा यथान्यायमीशाने लवनं चरेत् ॥ (२०७।२)

ततस्तन्मस्तके कृत्वा सम्मुखं शीर्षकान्वितम् । (२०८।१)

स्पृष्ट्वा न किमपि क्वापि व्रजेन्मौनेन मन्दिरम् ॥ (२०८।२)

सप्तपद्यां ततः पादं दत्त्वा मुख्यनिकेतने । (२०९।१)

प्रविश्य स्थापयेत्तत्र पूर्वभागे सुपूजितम् ॥ (२०९।२)

न मुष्टिग्रहणं कुर्यात् कदाचिद् धटपौषयोः । (२१०।१)

श्रेष्ठो मुष्टिग्रहो मार्गे धनधान्यफलप्रदः ॥ (२१०।२)

सार्धमुष्टिद्वयं मार्गे यो ऽछित्त्वा लवनं चरेत् । (२११।१)

पदे पदे विफलता तस्य धान्यं कुतो गृहे ॥ (२११।२)

रौद्रे माघे तथा सौम्ये पुष्ये हस्तानिलोत्तरे । (२१२।१)

धान्यच्छेदं प्रशंसन्ति मूले श्रवणवासरे ॥ (२१२।२)

व्यतीपाते च भाद्रे च रिक्तायां वैधृतौ तथा । (२१३।१)

भौमार्किबुधवारेषु मुष्टिसंग्रहणं त्यजेत् ॥ (२१३।२)

अथ मार्गे मेधिरोपणम् । (२१४।१)

कृत्वा तु खननं मार्गे समं गोमयलेपितम् । (२१४।२)

आरोपणीयो यत्नेन तत्र मेधिः शुभे ऽहनि ॥ (२१४।३)

स्त्रीनाम्ना कर्षकैः कार्यो मेधिर् वृश्चिकभास्करे । (२१५।१)

मेधेर् गुणेन कृषकः शस्यवृद्धिमवाप्नुयात् ॥ (२१५।२)

न्यग्रोधः सप्तपर्णश्च गम्भारी शाल्मली तथा । (२१६।१)

औदुम्बरी विशेषेण अन्या वा क्षीरवाहिनी ॥ (२१६।२)

वटादीनामभावे तु कार्या स्त्रीनामधारिका । (२१७।१)

वैजयन्तीसमायुक्तो निम्बसर्षपरक्षितः ॥ (२१७।२)

धान्यकेशरसंयुक्तस्तृणकर्कटकान्वितः । (२१८।१)

अर्चितो गन्धपुष्पाभ्यां मेधिः शस्यसुखप्रदः ॥ (२१८।२)

पौषे मेधिर् न चारोप्यः क्रूराहे श्रवणे तथा । (२१९।१)

शस्यवृद्धिकरो मार्गे पौषे शस्यक्षयप्रदः ॥ (२१९।२)

कपित्थबिल्ववंशानां तृणराजस्य चैव हि । (२२०।१)

मेधिः कार्यो नरैर्नैव यदीच्छेदात्मनः शुभम् ॥ (२२०।२)

अथ पौषे पुष्ययात्राकथनम् । (२२१।१)

अखण्डिते ततो धान्ये पौषे मासि शुभे दिने । (२२१।२)

पुष्ययात्रां जनाः कुर्युरन्योन्यं क्षेत्रसन्निधौ ॥ (२२१।३)

परमान्नं च तत्रैव व्यञ्जनैर्मत्स्यमांसकैः । (२२२।१)

निरामिषैस्तथा दिव्यैः सहिङ्गुमरीचान्वितैः ॥ (२२२।२)

दधिभिश्च तथा दुग्धैराज्यपायसपानकैः । (२२३।१)

नानाफलैश्च मूलैश्च मिष्टपिष्टकविस्तरैः ॥ (२२३।२)

एभिः सुढौकितं कृत्वा तदन्नं कदलीदले । (२२४।१)

भोजयेयुः जनाः सर्वे यथावृद्धपुरःसराः ॥ (२२४।२)

आचम्य च ततस्तत्र चन्दनैश्च चतुःसमैः । (२२५।१)

अन्योन्यं लेपनं कुर्युस्तैलैः पक्वैः सुगन्धिभिः ॥ (२२५।२)

कर्पूरवासितं दिव्यं ताम्बूलं गन्धपूरितम् । (२२६।१)

भक्षयेयुस्ततो ऽन्योन्यं परिधाय नवाम्बरम् ॥ (२२६।२)

पुष्पैराभरणं कृत्वा नमस्कृत्य शचीपतिम् । (२२७।१)

गीतैर्नृत्यैश्च वाद्यैश्च कुर्युस्तत्र महोत्सवम् ॥ (२२७।२)

ततश्च हर्षिताः सर्वे मन्त्रं श्लोकचतुष्टयम् । (२२८।१)

हस्तसंपुटकं कृत्वा पठेयुर्वीक्ष्य भास्करम् ॥ (२२८।२)

क्षेत्रे चाखण्डितधान्ये पुष्ययात्राप्रभावतः । (२२९।१)

अस्माभिर्मानिता सर्वैः सास्मान् पातु शुभप्रदा ॥ (२२९।२)

कर्मणा मनसा वाचा ये चास्माकं विरोधिनः । (२३०।१)

सर्वे ते प्रशमं यान्तु पुष्ययात्राप्रभावतः ॥ (२३०।२)

धान्यवृद्धिर्यशोवृद्धिः प्रवृद्धिर्दारपुत्रयोः । (२३१।१)

राजसमानवृद्धिश्च गवां वृद्धिस्तथैव च ॥ (२३१।२)

मन्त्रशासनवृद्धिश्च धनवृद्धिरहर्निशम् । (२३२।१)

अस्माकमस्तु सततं यावत् पूर्णो न वत्सरः ॥ (२३२।२)

ततः प्रमुदिताः सर्वे व्रजेयुः स्वनिकेतनम् । (२३३।१)

न भोजनं पुनः कुर्युस्तस्मिन् अहनि ते जनाः ॥ (२३३।२)

हिताय सर्वलोकानां पुष्ययात्रा मनोहरा । (२३४।१)

पुरा पराशरेणेयं कृता सर्वार्थसाधिनी ॥ (२३४।२)

तस्मादियं प्रयत्नेन पुष्ययात्राविधानतः । (२३५।१)

सर्वविघ्नप्रशान्त्यर्थं कार्या शस्यस्य वृद्धये ॥ (२३५।२)

पुष्ययात्रां न कुर्वन्ति ये जना धनगर्विताः । (२३६।१)

न विघ्नोपशमस्तेषां कुतस्तद्वत्सरे सुखम् ॥ (२३६।२)

पौषे मासि ततः कुर्याद्धान्यच्छेदं विचक्षणः । (२३७।१)

मर्दयित्वा यथायोगमाढकेन प्रमापयेत् ॥ (२३७।२)

अथाढकलक्षणम् । (२३८।१)

द्वादशाङ्गुलकैर्मानैराढकः परिकीर्तितः । (२३८।२)

मापनं वामावर्तेन दक्षिणे न कदाचन ॥ (२३८।३)

याम्यावर्तेन धान्यानां मापनं व्ययकारकम् । (२३९।१)

वामावर्तेन सुखदं धान्यवृद्धिकरं परम् ॥ (२३९।२)

श्लेष्मातकाम्रपुन्नागकृतमाढकमुत्तमम् । (२४०।१)

कपित्थपर्कटीनिम्बजनितं दैन्यवर्द्धनम् ॥ (२४०।२)

अथ धान्यस्थापनम् । (२४१।१)

हस्ताहरित्रये पुष्ये रेवत्यां च प्रजापतौ । (२४१।२)

यममूलोत्तरे सौम्ये मघायां च पुनर्वसौ ॥ (२४१।३)

जीवे सौम्ये भृगोर्वारे निधने क्रूरवर्जिते । (२४२।१)

मीनलग्ने शुभे ऋक्षे धान्यस्थापनमुत्तमम् ॥ (२४२।२)

ॐ धनदाथ सर्वलोकहिताय देहि मे धनं स्वाहा । (२४३।१)

ॐ नवधुर्यसहे देवि सर्वकामविवर्धिनि कामरूपिणि सेह मे धनं स्वाहा । (२४३।२)

लिखित्वा तु स्वयं मन्त्रं धान्यागारेषु निक्षिपेत् । (२४३।३)

समृद्धिं च परां कुर्यात् ततो लक्ष्मीं प्रपूजयेत् ॥ (२४३।४)

इति पराशरमुनिविरचितं कृषिपराशरनाम पुस्तकं समाप्तम् ॥ (२४४।१)