MaṇiMāh, 1
Select a line for its word-by-word analysis.
पप्रच्छ पार्वती देवी तत्त्वं परमदुर्लभम् ॥ (१।२)
papraccha pārvatī devī tattvaṃ paramadurlabham ||
येन सिद्धिं लभन्ते ऽत्र साधका गतकल्मषाः ॥ (२।३)
yena siddhiṃ labhante 'tra sādhakā gatakalmaṣāḥ ||
कवित्वं दीर्घजीवित्वं कुरुते ऽत्र यथा प्रभो ॥ (३।२)
kavitvaṃ dīrghajīvitvaṃ kurute 'tra yathā prabho ||
अष्टौ गुणाः फलं यत्र त्वत्प्रसादान् महेश्वर । (४।१)
aṣṭau guṇāḥ phalaṃ yatra tvatprasādān maheśvara |
ज्ञानमार्गं च मोक्षम् च शूलरोगं च दारुणम् ॥ (४।२)
jñānamārgaṃ ca mokṣam ca śūlarogaṃ ca dāruṇam ||
स्फुटं वद यथा प्रभो प्रसादान् मे महेश्वर ॥ (५।२)
sphuṭaṃ vada yathā prabho prasādān me maheśvara ||
यन् न कस्यचिद् आख्यातं तद् वदामि वरानने ॥ (६।२)
yan na kasyacid ākhyātaṃ tad vadāmi varānane ||
पुराहं विष्णुना युक्तो ब्रह्मणा सह सुन्दरि । (७।१)
purāhaṃ viṣṇunā yukto brahmaṇā saha sundari |
ते यान्ति परमं स्थानं शिवदर्शनसंयुतम् ॥ (१०।२)
te yānti paramaṃ sthānaṃ śivadarśanasaṃyutam ||
अष्टम्यां स्नाति यः कुण्डे पूजयित्वा ततः शिवम् । (११।१)
aṣṭamyāṃ snāti yaḥ kuṇḍe pūjayitvā tataḥ śivam |
इत्थं देवगणाः सर्वे कुण्डे स्नात्वा क्षणं स्थिताः । (१२।१)
itthaṃ devagaṇāḥ sarve kuṇḍe snātvā kṣaṇaṃ sthitāḥ |
पवित्रदेहाः श्रीमन्तः पुनः केदारम् आगताः ॥ (१२।२)
pavitradehāḥ śrīmantaḥ punaḥ kedāram āgatāḥ ||
गरुत्मत्स्थापितं लिङ्गं सर्वपापविमोचकम् । (१३।१)
garutmatsthāpitaṃ liṅgaṃ sarvapāpavimocakam |
तस्य दर्शनमात्रं हि ब्रह्महत्यां व्यपोहति ॥ (१३।२)
tasya darśanamātraṃ hi brahmahatyāṃ vyapohati ||
अष्टम्यां च चतुर्दश्यां पूर्णमास्यां विशेषतः । (१४।१)
aṣṭamyāṃ ca caturdaśyāṃ pūrṇamāsyāṃ viśeṣataḥ |
यः पूजयति पुण्यात्मा मम लोकं स गच्छति ॥ (१४।२)
yaḥ pūjayati puṇyātmā mama lokaṃ sa gacchati ||
केदारं पूजयेद् यस् तु पुण्यात्मा भाग्यभाजनम् । (१५।१)
kedāraṃ pūjayed yas tu puṇyātmā bhāgyabhājanam |
सर्वार्थसिद्धिसम्पन्नं प्राप्नोति परमं पदम् ॥ (१५।२)
sarvārthasiddhisampannaṃ prāpnoti paramaṃ padam ||
इन्द्रेण स्थापितं वज्रं कोशश् च धनदेन तु । (१६।१)
indreṇa sthāpitaṃ vajraṃ kośaś ca dhanadena tu |
मयापि स्थापिता मन्त्राः कथितं ते वरानने ॥ (१६।२)
mayāpi sthāpitā mantrāḥ kathitaṃ te varānane ||
मणीनां लक्षणं ब्रूहि यथास्ति वृषभध्वज । (१९।२)
maṇīnāṃ lakṣaṇaṃ brūhi yathāsti vṛṣabhadhvaja |
केनोपायेन ते ग्राह्या देवपूजा कथं विभो ॥ (१९।३)
kenopāyena te grāhyā devapūjā kathaṃ vibho ||
कीदृशं च व्रतं कार्यं किं दानं कस्य पूजनम् । (२०।१)
kīdṛśaṃ ca vrataṃ kāryaṃ kiṃ dānaṃ kasya pūjanam |
का च भक्तिक्रिया कार्या देव मे वद भैरव ॥ (२०।२)
kā ca bhaktikriyā kāryā deva me vada bhairava ||
क्षेत्रपालं यथाशक्त्या उपहारैर् अनुत्तमैः । (२२।१)
kṣetrapālaṃ yathāśaktyā upahārair anuttamaiḥ |
पूजयित्वा प्रयत्नेन साधकः फलकाङ्क्षया ॥ (२२।२)
pūjayitvā prayatnena sādhakaḥ phalakāṅkṣayā ||
एवं पूज्य महाभक्त्या प्रणम्य च पुनः पुनः । (२३।१)
evaṃ pūjya mahābhaktyā praṇamya ca punaḥ punaḥ |
बलिं दद्याद् विधानेन दिक्षु सर्वासु यत्नतः ॥ (२३।२)
baliṃ dadyād vidhānena dikṣu sarvāsu yatnataḥ ||
अथ तेषां मणीनां तु कर्तव्यं सुपरीक्षणम् ॥ (२५।२)
atha teṣāṃ maṇīnāṃ tu kartavyaṃ suparīkṣaṇam ||
गोपितं यन् मया पूर्वं तन् मे निगदतः शृणु । (२६।१)
gopitaṃ yan mayā pūrvaṃ tan me nigadataḥ śṛṇu |
एतैश् चिह्नैः समायुक्तो नीलकण्ठ इति स्मृतः । (२८।१)
etaiś cihnaiḥ samāyukto nīlakaṇṭha iti smṛtaḥ |
ददाति विपुलान् भोगान् ज्ञानमार्गं सुदुर्लभम् ॥ (२८।२)
dadāti vipulān bhogān jñānamārgaṃ sudurlabham ||
कवित्वं दीर्घजीवित्वं कुरुते नात्र संशयः । (२९।१)
kavitvaṃ dīrghajīvitvaṃ kurute nātra saṃśayaḥ |
श्वेतरेखासमायुक्तो ह्य् अर्थकार्ये महाद्युतिः ॥ (३१।२)
śvetarekhāsamāyukto hy arthakārye mahādyutiḥ ||
स विष्णुर् इति विख्यातः सर्वैश्वर्यफलप्रदः । (३२।१)
sa viṣṇur iti vikhyātaḥ sarvaiśvaryaphalapradaḥ |
कृष्णबिन्दुधरः शुक्लः स मणिः सर्वकामदः । (३३।१)
kṛṣṇabindudharaḥ śuklaḥ sa maṇiḥ sarvakāmadaḥ |
पीतश् च श्वेतरेखश् च मणिः स्वच्छश् च दृश्यते । (३३।२)
pītaś ca śvetarekhaś ca maṇiḥ svacchaś ca dṛśyate |
गुणानाम् आकरः सो हि बहुरोगान् निहन्ति च ॥ (३३।३)
guṇānām ākaraḥ so hi bahurogān nihanti ca ||
यः पारावतकण्ठाभः सम्प्राप्तो बिन्दुभिः सितैः । (३४।१)
yaḥ pārāvatakaṇṭhābhaḥ samprāpto bindubhiḥ sitaiḥ |
आस्तीकस्य कुलोत्पन्नः स मणिर् विषदर्पहा ॥ (३४।२)
āstīkasya kulotpannaḥ sa maṇir viṣadarpahā ||
सारङ्गाक्षिसमो महाद्युतिधरो मत्तेभनेत्राकृतिः । (३५।१)
sāraṅgākṣisamo mahādyutidharo mattebhanetrākṛtiḥ |
श्वेतैर् बिन्दुभिर् अन्वितो वरतनुर् भास्वान् मणिर् बिन्दुकः । (३५।२)
śvetair bindubhir anvito varatanur bhāsvān maṇir bindukaḥ |
तत्प्रक्षालितवारिपानविधिना नश्येद् विषं दारुणं । (३५।३)
tatprakṣālitavāripānavidhinā naśyed viṣaṃ dāruṇaṃ |
यत् सर्वं विनतासुतो बहुविधं हन्याद् विषं दारुणम् । (३५।४)
yat sarvaṃ vinatāsuto bahuvidhaṃ hanyād viṣaṃ dāruṇam |
संग्रामे जयते रिपून् बहुविधान् भोगान् मणिर् यच्छति ॥ (३५।५)
saṃgrāme jayate ripūn bahuvidhān bhogān maṇir yacchati ||
किंचिन् नीलपदस् ततो ऽरुणरुचिः किंचिच्च विद्युत्प्रभः । (३६।१)
kiṃcin nīlapadas tato 'ruṇaruciḥ kiṃcicca vidyutprabhaḥ |
किंचिल् लोचनसुप्रभो बहुविधरेखायुतो वर्तुलः । (३६।२)
kiṃcil locanasuprabho bahuvidharekhāyuto vartulaḥ |
विख्यातः स महामणिर् विषहरो बद्धो नराणां करे । (३६।३)
vikhyātaḥ sa mahāmaṇir viṣaharo baddho narāṇāṃ kare |
भूतं नाशयतीह सोमसदृशस् तस्मात् पृथिव्यां प्रियः ॥ (३६।४)
bhūtaṃ nāśayatīha somasadṛśas tasmāt pṛthivyāṃ priyaḥ ||
नानारत्नसमद्युतिर् बहुविधै रेखागणैर् अङ्कितः । (३७।१)
nānāratnasamadyutir bahuvidhai rekhāgaṇair aṅkitaḥ |
शुद्धो बिन्दुगणैर् युतः सविमलो नागेन्द्रदर्पापहः । (३७।२)
śuddho bindugaṇair yutaḥ savimalo nāgendradarpāpahaḥ |
सत्यं काञ्चनवित्तलाभकरणे सृष्टो मयासौ मणिः । (३७।३)
satyaṃ kāñcanavittalābhakaraṇe sṛṣṭo mayāsau maṇiḥ |
प्रख्यातश् च स सिद्धजन्मजननैः पुण्यैः सतां गोचरः ॥ (३७।४)
prakhyātaś ca sa siddhajanmajananaiḥ puṇyaiḥ satāṃ gocaraḥ ||
नीलवर्णो भवेद् यस् तु बिन्दुपञ्चकभूषितः । (३८।१)
nīlavarṇo bhaved yas tu bindupañcakabhūṣitaḥ |
विशुद्धाङ्गो ऽरुणो वृत्तः प्रसिद्धो विनतासुतः ॥ (३८।२)
viśuddhāṅgo 'ruṇo vṛttaḥ prasiddho vinatāsutaḥ ||
कृष्णवर्णस् तु विज्ञेयो निःशेषविषमर्दनः ॥ (३९।२)
kṛṣṇavarṇas tu vijñeyo niḥśeṣaviṣamardanaḥ ||
कांस्यवर्णो भवेद् यस् तु नानारेखासमाकुलः । (४०।१)
kāṃsyavarṇo bhaved yas tu nānārekhāsamākulaḥ |
पीतवर्णो भवेद् यस् तु द्विरेखः सितबिन्दुकः । (४१।१)
pītavarṇo bhaved yas tu dvirekhaḥ sitabindukaḥ |
सुजीर्णवृश्चिकस्यापि विषं हन्ति सुदारुणम् ॥ (४१।२)
sujīrṇavṛścikasyāpi viṣaṃ hanti sudāruṇam ||
हरिद्वर्णो भवेद् यस् तु श्वेतरेखाविभूषितः । (४३।१)
haridvarṇo bhaved yas tu śvetarekhāvibhūṣitaḥ |
श्वेतबिन्दुधरो नित्यं भूतस्याजीर्णनाशकः ॥ (४४।२)
śvetabindudharo nityaṃ bhūtasyājīrṇanāśakaḥ ||
रक्ताङ्गः शुद्धरेखश् च अर्धाङ्गे कृष्ण एव च । (४५।१)
raktāṅgaḥ śuddharekhaś ca ardhāṅge kṛṣṇa eva ca |
वृश्चिकानां विषं हन्ति स मणिः सर्वकामदः ॥ (४६।२)
vṛścikānāṃ viṣaṃ hanti sa maṇiḥ sarvakāmadaḥ ||
रत्कम् अर्धं च कृष्णार्धं श्वेतं किंचिद् भवेद् यदि । (४७।१)
ratkam ardhaṃ ca kṛṣṇārdhaṃ śvetaṃ kiṃcid bhaved yadi |
रक्ताङ्गो रक्तरेखश् च आवर्तैः शोभनैर् युतः । (४८।१)
raktāṅgo raktarekhaś ca āvartaiḥ śobhanair yutaḥ |
पीताङ्गः कृष्णरेखश् च नानाबिन्दुसमाकुलः । (४९।१)
pītāṅgaḥ kṛṣṇarekhaś ca nānābindusamākulaḥ |
सर्वव्याधिहरः श्वेतः कथितस् तु वरानने ॥ (५०।२)
sarvavyādhiharaḥ śvetaḥ kathitas tu varānane ||
कूष्माण्डीपुष्पसंकाशो नानारूपस् तु बिन्दुभिः । (५१।१)
kūṣmāṇḍīpuṣpasaṃkāśo nānārūpas tu bindubhiḥ |
तेजस्विनो ऽतिरूपाश् च सर्वे ते विषमर्दकाः ॥ (५२।२)
tejasvino 'tirūpāś ca sarve te viṣamardakāḥ ||
बिन्दुनाभो महाकान्तिः कृष्णबिन्दुविभूषितः । (५३।१)
bindunābho mahākāntiḥ kṛṣṇabinduvibhūṣitaḥ |
माञ्जिष्ठपीतवर्णाभस् ताम्रबिन्दुसमन्वितः । (५४।१)
māñjiṣṭhapītavarṇābhas tāmrabindusamanvitaḥ |
सौभाग्यजननः श्रीमान् भ्रमरेखायुतः प्रिये ॥ (५५।२)
saubhāgyajananaḥ śrīmān bhramarekhāyutaḥ priye ||
कुन्दपुष्पप्रतीकाशस् तुल्यत्वे वर्तुलः प्रिये । (५६।१)
kundapuṣpapratīkāśas tulyatve vartulaḥ priye |
गजनेत्राकृतिर् यस् तु बिडालाक्षिसमप्रभः । (५७।१)
gajanetrākṛtir yas tu biḍālākṣisamaprabhaḥ |
तार्क्ष्यतुल्यमहातेजाः पूजनीयो यथार्चितः ॥ (५७।२)
tārkṣyatulyamahātejāḥ pūjanīyo yathārcitaḥ ||
तीर्थकरः सुतेजाश्च द्युतिमान् इति दृश्यते । (५८।१)
tīrthakaraḥ sutejāśca dyutimān iti dṛśyate |
समस्तविषहो ज्ञेयः स मणिर् जीयते ध्रुवम् ॥ (५८।२)
samastaviṣaho jñeyaḥ sa maṇir jīyate dhruvam ||
Data courtesy of The Digital Corpus of Sanskrit.