Chapter 1
Select a line for its word-by-word analysis.
अगणितमहिमायै साधकानन्ददायै सकलविभवसिद्ध्यै दुर्गतिध्वान्तहन्त्र्यै । (१।१)
agaṇitamahimāyai sādhakānandadāyai sakalavibhavasiddhyai durgatidhvāntahantryai |
अमृतजलधिजायै जातरूपात्ममूर्त्यै मधुरिपुवनितायै चेन्दिरायै नमोऽस्तु ॥ (१।२)
amṛtajaladhijāyai jātarūpātmamūrtyai madhuripuvanitāyai cendirāyai namo'stu ||
ध्यात्वा संप्रति गौरवेण चरणद्वन्द्वं शुभं गौरवं श्रीब्रह्मान्वितशङ्करेण सहसा वैद्यप्रियानामिका । (२।१)
dhyātvā saṃprati gauraveṇa caraṇadvandvaṃ śubhaṃ gauravaṃ śrībrahmānvitaśaṅkareṇa sahasā vaidyapriyānāmikā |
व्याख्या श्रीजयकृष्णदासकथनान्नाडीपरीक्षोपरि प्रीत्यै सद्भिषजां विधीयत इयं भाषामयी शोभना । (२।२)
vyākhyā śrījayakṛṣṇadāsakathanānnāḍīparīkṣopari prītyai sadbhiṣajāṃ vidhīyata iyaṃ bhāṣāmayī śobhanā |
गदाक्रान्तस्य देहस्य स्थानान्यष्टौ परीक्षयेत् । (२।३)
gadākrāntasya dehasya sthānānyaṣṭau parīkṣayet |
नाडीं मूत्रं मलं जिह्वां शब्दस्पर्शदृगाकृतीः ॥ (२।४)
nāḍīṃ mūtraṃ malaṃ jihvāṃ śabdasparśadṛgākṛtīḥ ||
रुग्णस्य मुग्धस्य विमोहितस्य दीपः पदार्थानिव जीवनाडी । (३।१)
rugṇasya mugdhasya vimohitasya dīpaḥ padārthāniva jīvanāḍī |
प्रदर्शयेद्दोषजनिस्वरूपं व्यस्तं समस्तं युगलीकृतं च ॥ (३।२)
pradarśayeddoṣajanisvarūpaṃ vyastaṃ samastaṃ yugalīkṛtaṃ ca ||
जीवनाडीति सा प्रोक्ता नन्दिना तत्त्ववेदिना ॥ (४।२)
jīvanāḍīti sā proktā nandinā tattvavedinā ||
सा हि सर्वाङ्गगा नाडी पूर्वाचार्यैः सुभाषिता ॥ (५।२)
sā hi sarvāṅgagā nāḍī pūrvācāryaiḥ subhāṣitā ||
यत्नवांस्तां परीक्षेत ह्यभ्यासादेव लक्ष्यते ॥ (६।२)
yatnavāṃstāṃ parīkṣeta hyabhyāsādeva lakṣyate ||
तच्चेष्टया सुखं दुःखं ज्ञेयं कायस्य पण्डितैः ॥ (७।२)
tacceṣṭayā sukhaṃ duḥkhaṃ jñeyaṃ kāyasya paṇḍitaiḥ ||
स्त्रीणां भिषग्वामहस्ते वामपादे च यत्नतः । (८।१)
strīṇāṃ bhiṣagvāmahaste vāmapāde ca yatnataḥ |
पुंसां दक्षिणभागे च नाडीं विद्याद्विशेषतः । (८।२)
puṃsāṃ dakṣiṇabhāge ca nāḍīṃ vidyādviśeṣataḥ |
गुल्फस्याधोऽङ्गुष्ठभागे पादे त्वङ्गुष्ठमूलतः ॥ (८।३)
gulphasyādho'ṅguṣṭhabhāge pāde tvaṅguṣṭhamūlataḥ ||
अधः करेण निष्पीड्य त्रिभिरङ्गुलिभिर्मुहुः ॥ (९।२)
adhaḥ kareṇa niṣpīḍya tribhiraṅgulibhirmuhuḥ ||
स्फुरणं नाडिकायास्तु शास्त्रेणानुभवैर्निजैः । (१०।२)
sphuraṇaṃ nāḍikāyāstu śāstreṇānubhavairnijaiḥ |
संप्रदायेन वा यत्नात्परीक्षेत भिषक्तमः ॥ (१०।३)
saṃpradāyena vā yatnātparīkṣeta bhiṣaktamaḥ ||
अन्ते श्लेष्मविकारेण नाडिकेति त्रिधा मता ॥ (११।२)
ante śleṣmavikāreṇa nāḍiketi tridhā matā ||
वातेऽधिके भवेन्नाडी प्रव्यक्ता तर्जनीतले । (१२।१)
vāte'dhike bhavennāḍī pravyaktā tarjanītale |
पित्ते व्यक्ताथ मध्यायां तृतीयाङ्गुलिगा कफे ॥ (१२।२)
pitte vyaktātha madhyāyāṃ tṛtīyāṅguligā kaphe ||
तर्जनीमध्यमामध्ये वातपित्ताधिके स्फुटा । (१३।१)
tarjanīmadhyamāmadhye vātapittādhike sphuṭā |
तर्जन्यनामिकामध्ये व्यक्ता वातकफे भवेत् ॥ (१३।२)
tarjanyanāmikāmadhye vyaktā vātakaphe bhavet ||
मध्यमानामिकामध्ये स्फुटा पित्तकफे भवेत् । (१४।१)
madhyamānāmikāmadhye sphuṭā pittakaphe bhavet |
अङ्गुलित्रितयेऽपि स्यात्प्रव्यक्ता सन्निपाततः ॥ (१४।२)
aṅgulitritaye'pi syātpravyaktā sannipātataḥ ||
स्थिरा श्लेष्मवती प्रोक्ता सर्वलिङ्गा च सर्वगा । (१६।१)
sthirā śleṣmavatī proktā sarvaliṅgā ca sarvagā |
श्लेष्मणा स्तिमिता स्तब्धा मिश्रां मिश्रैस्तु लक्षयेत् ॥ (१६।२)
śleṣmaṇā stimitā stabdhā miśrāṃ miśraistu lakṣayet ||
वातोद्रेके गतिं कुर्याज्जलौकासर्पयोर् इव । (१७।१)
vātodreke gatiṃ kuryājjalaukāsarpayor iva |
पित्तोद्रेके तु सा नाडी काकमण्डूकयोर्गतिम् । (१७।२)
pittodreke tu sā nāḍī kākamaṇḍūkayorgatim |
नाडी धत्ते त्रिदोषे तु गतिं तित्तिरलावयोः । (१८।१)
nāḍī dhatte tridoṣe tu gatiṃ tittiralāvayoḥ |
दोषद्वयोद्भवे रोगे विज्ञेया सा भिषग्वरैः ॥ (१९।०)
doṣadvayodbhave roge vijñeyā sā bhiṣagvaraiḥ ||
क्वचिन्मन्दां क्वचित्तीव्रां त्रुटितां वहते क्वचित् । (२०।१)
kvacinmandāṃ kvacittīvrāṃ truṭitāṃ vahate kvacit |
क्वचित्सूक्ष्मां क्वचित्स्थूलां नाड्यसाध्यगदे गतिम् ॥ (२०।२)
kvacitsūkṣmāṃ kvacitsthūlāṃ nāḍyasādhyagade gatim ||
त्वगूर्ध्वं दृश्यते नाडी प्रवहेदतिचञ्चला । (२१।१)
tvagūrdhvaṃ dṛśyate nāḍī pravahedaticañcalā |
असाध्यलक्षणा प्रोक्ता पिच्छिला चातिचञ्चला ॥ (२१।२)
asādhyalakṣaṇā proktā picchilā cāticañcalā ||
अङ्गुष्ठादूर्ध्वसंलग्ना समा च वहते यदि । (२२।१)
aṅguṣṭhādūrdhvasaṃlagnā samā ca vahate yadi |
निर्दोषा सा च विज्ञेया नाडीलक्षणकोविदैः ॥ (२२।२)
nirdoṣā sā ca vijñeyā nāḍīlakṣaṇakovidaiḥ ||
स्थित्वा स्थित्वा वहति या सा नाडी मृत्युदायिनी । (२३।१)
sthitvā sthitvā vahati yā sā nāḍī mṛtyudāyinī |
भवेत्क्षीणगतिर्नाडी ज्ञातव्या वैद्यसत्तमैः । (२५।१)
bhavetkṣīṇagatirnāḍī jñātavyā vaidyasattamaiḥ |
क्षीणधातोश्च मन्दाग्नेर्भवेन्मन्दतरा ध्रुवम् ॥ (२५।२)
kṣīṇadhātośca mandāgnerbhavenmandatarā dhruvam ||
गुर्वी सोष्णा च रक्तेन पूर्णा नाडी प्रजायते । (२६।१)
gurvī soṣṇā ca raktena pūrṇā nāḍī prajāyate |
सामा गुर्वी भवेन्नाडी मन्दासृक्पूर्णितापि च ॥ (२६।२)
sāmā gurvī bhavennāḍī mandāsṛkpūrṇitāpi ca ||
चपला क्षुधितस्य स्यात्स्थिरा तृप्तस्य सा भवेत् । (२८।१)
capalā kṣudhitasya syātsthirā tṛptasya sā bhavet |
स्थिरा श्लेष्मवती नाडी वहति प्रदरे तथा ॥ (२८।२)
sthirā śleṣmavatī nāḍī vahati pradare tathā ||
प्रसन्ना च द्रुता शीघ्रा क्षुद्भिर् नाडी प्रवर्तते । (३०।१)
prasannā ca drutā śīghrā kṣudbhir nāḍī pravartate |
ज्वरे तीव्रा प्रसन्ना च नाडी वहति पित्ततः ॥ (३०।२)
jvare tīvrā prasannā ca nāḍī vahati pittataḥ ||
स्निग्धा रसवती प्रोक्ता रसे मूर्च्छाविधायिनी । (३१।१)
snigdhā rasavatī proktā rase mūrcchāvidhāyinī |
भारप्रहारमूर्च्छाभयशोकविषूचिकाभवा नाडी । (३२।१)
bhāraprahāramūrcchābhayaśokaviṣūcikābhavā nāḍī |
संमूर्छितापि गाढं पुनरपि सा जीवितं भजते ॥ (३२।२)
saṃmūrchitāpi gāḍhaṃ punarapi sā jīvitaṃ bhajate ||
मेहेऽर्शसि मलाजीर्णे शीघ्रं तु स्पन्दते धरा ॥ (३३।०)
mehe'rśasi malājīrṇe śīghraṃ tu spandate dharā ||
गुर्वीं वातवहां नाडीं गर्भेण सह लक्षयेत् । (३४।१)
gurvīṃ vātavahāṃ nāḍīṃ garbheṇa saha lakṣayet |
सैव पित्तवहा लघ्वी नष्टगर्भा वदेच्च ताम् ॥ (३४।४)
saiva pittavahā laghvī naṣṭagarbhā vadecca tām ||
व्यायामेऽट्टाट्टहासे च नैति स्फुरणतां धरा ॥ (३५।२)
vyāyāme'ṭṭāṭṭahāse ca naiti sphuraṇatāṃ dharā ||
गम्भीरा या भवेन्नाडी सा भवेन्मांसवाहिनी ॥ (३६।०)
gambhīrā yā bhavennāḍī sā bhavenmāṃsavāhinī ||
जीवघ्नी वासमैश् चिह्नैर् व्याकुलाजीर्णसंचया ॥ (३७।२)
jīvaghnī vāsamaiś cihnair vyākulājīrṇasaṃcayā ||
शीतार्तस्यार्द्रगात्रस्य चिरात्सूक्ष्माथ मन्थरा । (३८।१)
śītārtasyārdragātrasya cirātsūkṣmātha mantharā |
सूक्ष्मरूपा स्फुटा शीता स्वस्थानस्थे कफे तथा । (३९।२)
sūkṣmarūpā sphuṭā śītā svasthānasthe kaphe tathā |
पित्ते स्वस्थानगे तद्वत्प्रबला सरला चला ॥ (३९।३)
pitte svasthānage tadvatprabalā saralā calā ||
सरला श्लेष्मकोपेन नाडी दोषैः पृथक् स्मृता ॥ (४०।२)
saralā śleṣmakopena nāḍī doṣaiḥ pṛthak smṛtā ||
हीने वाते कफे चाति स्वल्पे पित्ते चिरात्स्फुटा ॥ (४१।२)
hīne vāte kaphe cāti svalpe pitte cirātsphuṭā ||
सौम्या सूक्ष्मा स्थिरा मन्दा नाडी सहजवातजा । (४२।१)
saumyā sūkṣmā sthirā mandā nāḍī sahajavātajā |
स्थूला च चञ्चला शीता मन्दा स्याच्छ्लेष्मवातजा । (४३।१)
sthūlā ca cañcalā śītā mandā syācchleṣmavātajā |
सूक्ष्मा शीता स्थिरा नाडी पित्तश्लेष्मसमुद्भवा ॥ (४३।२)
sūkṣmā śītā sthirā nāḍī pittaśleṣmasamudbhavā ||
पित्ताधिक्ये च चपला कटुकादेश्च भक्षणात् । (४४।१)
pittādhikye ca capalā kaṭukādeśca bhakṣaṇāt |
रूक्षा वातोल्बणा तस्य नाडी स्यात्पिण्डसन्निभा । (४५।१)
rūkṣā vātolbaṇā tasya nāḍī syātpiṇḍasannibhā |
रुद्धवेगस्य बालस्य शल्यविद्धस्य पित्तवत् । (४७।१)
ruddhavegasya bālasya śalyaviddhasya pittavat |
निद्रालोर्मेदुरस्यापि कफवत्तृप्तदृप्तयोः ॥ (४७।२)
nidrālormedurasyāpi kaphavattṛptadṛptayoḥ ||
समा सूक्ष्मा ह्यणुस्पन्दा मलाजीर्णे प्रकीर्तिता । (४८।१)
samā sūkṣmā hyaṇuspandā malājīrṇe prakīrtitā |
विषमा कठिना स्थूला मलशेषात् प्रकीर्तिता ॥ (४८।२)
viṣamā kaṭhinā sthūlā malaśeṣāt prakīrtitā ||
रक्ताद् अजीर्णाद्वमनाद् विरेकाद् वीर्यक्षयाद् रक्तसृतेर् निबन्धात् । (४९।१)
raktād ajīrṇādvamanād virekād vīryakṣayād raktasṛter nibandhāt |
सम्मूर्छनाद्यैर् जठराग्निमान्द्यान्नाडी वहेत्तन्तुचला च जन्तोः ॥ (४९।२)
sammūrchanādyair jaṭharāgnimāndyānnāḍī vahettantucalā ca jantoḥ ||
मध्ये करे वहेन्नाडी यदि दीर्घा पुनर्द्रुता । (५२।१)
madhye kare vahennāḍī yadi dīrghā punardrutā |
वक्रा च चपला शीतस्पर्शा वातज्वरे भवेत् । (५३।१)
vakrā ca capalā śītasparśā vātajvare bhavet |
द्रुता च सरला दीर्घा शीघ्रा पित्तज्वरे भवेत् ॥ (५३।२)
drutā ca saralā dīrghā śīghrā pittajvare bhavet ||
मन्दा च सुस्थिरा शीता पिच्छिला श्लेष्मके भवेत् । (५४।१)
mandā ca susthirā śītā picchilā śleṣmake bhavet |
शीघ्रमावहतेऽमन्दं मलाजीर्णात्प्रकीर्तिता । (५५।१)
śīghramāvahate'mandaṃ malājīrṇātprakīrtitā |
स्थूला च कठिना शीघ्रं स्पन्दते तीव्रमारुते ॥ (५५।२)
sthūlā ca kaṭhinā śīghraṃ spandate tīvramārute ||
ज्वरं शैत्यं वेपथोर्वा सम्बन्धं व्रजति द्रुतम् ॥ (५६।२)
jvaraṃ śaityaṃ vepathorvā sambandhaṃ vrajati drutam ||
भूतग्रहे सिरालक्ष्या भाविन्यैकाहिके ज्वरे ॥ (५७।२)
bhūtagrahe sirālakṣyā bhāvinyaikāhike jvare ||
द्विदोषकोपतो ज्ञेया हन्ति च स्थानविच्युता ॥ (५८।२)
dvidoṣakopato jñeyā hanti ca sthānavicyutā ||
रक्तपित्ते वहेन्नाडी मन्दा च कठिना ऋजुः । (५९।१)
raktapitte vahennāḍī mandā ca kaṭhinā ṛjuḥ |
श्लेष्मकासे स्थिरा मन्दा श्वासे तीव्रगतिर्भवेत् ॥ (५९।२)
śleṣmakāse sthirā mandā śvāse tīvragatirbhavet ||
मदात्यये च सूक्ष्मा स्यात्कठिना परितो जडा ॥ (६०।२)
madātyaye ca sūkṣmā syātkaṭhinā parito jaḍā ||
अर्शोरोगे स्थिरा मन्दा क्वचिद्वक्रा क्वचिदृजुः । (६१।१)
arśoroge sthirā mandā kvacidvakrā kvacidṛjuḥ |
मांसवृद्धौ तु सा धत्ते ज्वरातीसारयोर्गतिम् । (६२।१)
māṃsavṛddhau tu sā dhatte jvarātīsārayorgatim |
मूत्राघाते मुहुर्भेदे स्फुरणे संप्लुता भवेत् । (६३।१)
mūtrāghāte muhurbhede sphuraṇe saṃplutā bhavet |
प्रमेहे च जडा सूक्ष्मा मुहुराप्यायते सिरा ॥ (६३।२)
pramehe ca jaḍā sūkṣmā muhurāpyāyate sirā ||
कुष्ठे तु कठिना नाडी स्थिरा स्याद् अप्रवृत्तिका ॥ (६४।२)
kuṣṭhe tu kaṭhinā nāḍī sthirā syād apravṛttikā ||
बलासे स्फुरणोपेता सूक्ष्मा द्रुतगतिर्भवेत् ॥ (६५।२)
balāse sphuraṇopetā sūkṣmā drutagatirbhavet ||
विज्ञाय लक्षणं तेषां भिषग्ब्रूयाद्धरागतिम् ॥ (६६।२)
vijñāya lakṣaṇaṃ teṣāṃ bhiṣagbrūyāddharāgatim ||
अर्केन्दुकठिना सोष्णा स रोगी शोणिताश्रितः ॥ (६७।०)
arkendukaṭhinā soṣṇā sa rogī śoṇitāśritaḥ ||
सन्निपातधरा नाडी शीतोष्णाभ्यां गतौ स्फुटा । (६८।१)
sannipātadharā nāḍī śītoṣṇābhyāṃ gatau sphuṭā |
स्थित्वा स्थित्वा चलन्ती या सा स्मृता प्राणनाशिनी । (६९।१)
sthitvā sthitvā calantī yā sā smṛtā prāṇanāśinī |
अतितीक्ष्णा च शीता च जीवितं हन्त्यसंशयम् ॥ (६९।२)
atitīkṣṇā ca śītā ca jīvitaṃ hantyasaṃśayam ||
शीघ्रा नाडी प्रलापान्ते दिनार्धेऽग्निसमो ज्वरः । (७०।१)
śīghrā nāḍī pralāpānte dinārdhe'gnisamo jvaraḥ |
दिनैकं जीवितं तस्य द्वितीये मरणं ध्रुवम् ॥ (७०।२)
dinaikaṃ jīvitaṃ tasya dvitīye maraṇaṃ dhruvam ||
तन्तुमन्दोपरिष्टात्तु ह्यधस्ताद्वक्रतां गता ॥ (७१।२)
tantumandopariṣṭāttu hyadhastādvakratāṃ gatā ||
यात्युच्चकास्थिरा या च या चेयं मांसवाहिनी । (७२।१)
yātyuccakāsthirā yā ca yā ceyaṃ māṃsavāhinī |
यातिसूक्ष्मा च वक्रा च तामसाध्यां विनिर्दिशेत् ॥ (७२।२)
yātisūkṣmā ca vakrā ca tāmasādhyāṃ vinirdiśet ||
स्थिरा नाडी मुखे यस्य विद्युद्द्युतिरिवेक्ष्यते । (७३।१)
sthirā nāḍī mukhe yasya vidyuddyutirivekṣyate |
दिनैकं जीवितं तस्य द्वितीये मरणं ध्रुवम् ॥ (७३।२)
dinaikaṃ jīvitaṃ tasya dvitīye maraṇaṃ dhruvam ||
मन्दं मन्दं कुटिलकुटिलं व्याकुलं व्याकुलं वा स्थित्वा स्थित्वा वहति धमनी याति नाशं च सूक्ष्मा । (७४।१)
mandaṃ mandaṃ kuṭilakuṭilaṃ vyākulaṃ vyākulaṃ vā sthitvā sthitvā vahati dhamanī yāti nāśaṃ ca sūkṣmā |
नित्यस्थानात्स्खलति पुनरप्यङ्गुलिं संस्पृशेत्सा भावैरेवं बहुतरविधैः सन्निपातादसाध्या ॥ (७४।२)
nityasthānātskhalati punarapyaṅguliṃ saṃspṛśetsā bhāvairevaṃ bahutaravidhaiḥ sannipātādasādhyā ||
पूर्वं पित्तगतिं प्रभञ्जनगतिं श्लेष्माणम् आबिभ्रतीं स्वस्थानभ्रमणं मुहुर्विदधतीं चक्राधिरूढामिव । (७५।१)
pūrvaṃ pittagatiṃ prabhañjanagatiṃ śleṣmāṇam ābibhratīṃ svasthānabhramaṇaṃ muhurvidadhatīṃ cakrādhirūḍhāmiva |
तीव्रत्वं दधतीं कलापिगतिकां सूक्ष्मत्वमातन्वतीं नो साध्यां धमनीं वदन्ति मुनयो नाडीगतिज्ञानिनः ॥ (७५।२)
tīvratvaṃ dadhatīṃ kalāpigatikāṃ sūkṣmatvamātanvatīṃ no sādhyāṃ dhamanīṃ vadanti munayo nāḍīgatijñāninaḥ ||
काष्ठकुट्टो यथा काष्ठं कुट्टयत्यतिवेगतः । (७६।१)
kāṣṭhakuṭṭo yathā kāṣṭhaṃ kuṭṭayatyativegataḥ |
स्थित्वा स्थित्वा चलति या सन्निपातेन जायते ॥ (७६।२)
sthitvā sthitvā calati yā sannipātena jāyate ||
कम्पते स्पन्दते तन्तुवत्पुनश्चाङ्गुलिं स्पृशेत् । (७७।१)
kampate spandate tantuvatpunaścāṅguliṃ spṛśet |
तामसाध्यां विजानीयान् नाडीं दूरेण वर्जयेत् ॥ (७७।२)
tāmasādhyāṃ vijānīyān nāḍīṃ dūreṇa varjayet ||
मुखे नाडी वहेत्तीव्रा कदाचिच्छीतला वहेत् । (७८।१)
mukhe nāḍī vahettīvrā kadācicchītalā vahet |
आयाति पिच्छिलः स्वेदः सप्तरात्रं न जीवति ॥ (७८।२)
āyāti picchilaḥ svedaḥ saptarātraṃ na jīvati ||
देहे शैत्यं मुखे श्वासो नाडी तीव्रातिदाहिका । (७९।१)
dehe śaityaṃ mukhe śvāso nāḍī tīvrātidāhikā |
मासार्धं जीवितं तस्य नाडीविज्ञातृभाषितम् ॥ (७९।२)
māsārdhaṃ jīvitaṃ tasya nāḍīvijñātṛbhāṣitam ||
मुखे नाडी यदा नास्ति मध्ये शैत्यं बहिः क्लमः । (८०।१)
mukhe nāḍī yadā nāsti madhye śaityaṃ bahiḥ klamaḥ |
तन्तुमन्दा वहेन्नाडी त्रिरात्रं न स जीवति ॥ (८०।२)
tantumandā vahennāḍī trirātraṃ na sa jīvati ||
पूर्वं नाडी तु वेगोत्था ततः परदिने यदि । (८१।१)
pūrvaṃ nāḍī tu vegotthā tataḥ paradine yadi |
शीता विहतवेगा स्यात्सन्निपातात्तदा भयम् ॥ (८१।२)
śītā vihatavegā syātsannipātāttadā bhayam ||
ज्वरो वह्निसमोऽत्यर्थं भवेत्पूर्वदिने यदि । (८२।१)
jvaro vahnisamo'tyarthaṃ bhavetpūrvadine yadi |
मुखस्थाने तु रुग्णस्य चतुर्थे मरणं दिने ॥ (८२।३)
mukhasthāne tu rugṇasya caturthe maraṇaṃ dine ||
मुखे त्रुटत्यकस्माच्च न किंचिद् दृश्यते यदा । (८३।१)
mukhe truṭatyakasmācca na kiṃcid dṛśyate yadā |
तदा विद्यात्स रुग्णानां द्वितीये मरणं ध्रुवम् ॥ (८३।२)
tadā vidyātsa rugṇānāṃ dvitīye maraṇaṃ dhruvam ||
तदा दिनस्य मध्ये तु मरणं रोगिणो भवेत् ॥ (८४।२)
tadā dinasya madhye tu maraṇaṃ rogiṇo bhavet ||
निरन्तरं मुखस्थाने भ्राम्येद् डमरुकोपमा । (८५।१)
nirantaraṃ mukhasthāne bhrāmyed ḍamarukopamā |
चला नाडी तु रुग्णस्य दिनैकान्मरणं भवेत् ॥ (८५।२)
calā nāḍī tu rugṇasya dinaikānmaraṇaṃ bhavet ||
अतिसूक्ष्मा पृथक् शीघ्रा सवेगा भरितार्द्रिका । (८६।१)
atisūkṣmā pṛthak śīghrā savegā bharitārdrikā |
भूत्वा भूत्वा म्रियेतैव तदा विद्यादसाध्यताम् ॥ (८६।२)
bhūtvā bhūtvā mriyetaiva tadā vidyādasādhyatām ||
लक्षणे स्वस्थस्य तलगा पूर्वं नाडी स्याद् अप्रपञ्चनात् ॥ (८७।०)
lakṣaṇe svasthasya talagā pūrvaṃ nāḍī syād aprapañcanāt ||
भूयः प्रपञ्चनात्सूक्ष्मा त्रिदिनैर्म्रियते नरः । (८८।१)
bhūyaḥ prapañcanātsūkṣmā tridinairmriyate naraḥ |
ऊर्ध्वहस्तं तडिद्वेगा सप्ताहर् म्रियते नरः ॥ (८८।२)
ūrdhvahastaṃ taḍidvegā saptāhar mriyate naraḥ ||
शान्ते नाडीविताने शमनमुपगते चेन्द्रियाणां प्रचारे सूक्ष्मे वानुष्णरूपां विकृतिमुपगते सर्वथा शीतभावे । (८९।१)
śānte nāḍīvitāne śamanamupagate cendriyāṇāṃ pracāre sūkṣme vānuṣṇarūpāṃ vikṛtimupagate sarvathā śītabhāve |
शून्ये चित्तात्ममार्गे स्फुरणविरहिते नष्टसंज्ञाप्रचारे सूर्ये चन्द्रात्मसंस्थे ऽवगतगुणगणे पञ्चतेयं प्रवाच्या ॥ (८९।२)
śūnye cittātmamārge sphuraṇavirahite naṣṭasaṃjñāpracāre sūrye candrātmasaṃsthe 'vagataguṇagaṇe pañcateyaṃ pravācyā ||
नाड्यादिप्रकरः प्रयाति विकृतिं शान्तिं परां सूक्ष्मतां कान्तिर् याति विपर्ययं च यदि वा हित्वा स्वमार्गानिलम् । (९०।१)
nāḍyādiprakaraḥ prayāti vikṛtiṃ śāntiṃ parāṃ sūkṣmatāṃ kāntir yāti viparyayaṃ ca yadi vā hitvā svamārgānilam |
अज्ञानेऽपि हि शून्यताम् उपगते ज्ञानेन्द्रिये शाम्यति सूर्याचन्द्रमसौ तथा च पिहिते पञ्चत्वमेति स्फुटम् ॥ (९०।२)
ajñāne'pi hi śūnyatām upagate jñānendriye śāmyati sūryācandramasau tathā ca pihite pañcatvameti sphuṭam ||
शुष्कोष्ठः श्यावकोष्ठे ऽप्यासतरदनखः शीतनासाप्रदेशः शोणाक्षश्चैकनेत्रो लुलितकरपदः श्रोत्रपातित्ययुक्तः । (९१।१)
śuṣkoṣṭhaḥ śyāvakoṣṭhe 'pyāsataradanakhaḥ śītanāsāpradeśaḥ śoṇākṣaścaikanetro lulitakarapadaḥ śrotrapātityayuktaḥ |
शीतः श्वासोऽथवोष्णः श्वसनसमुदयी शीतगात्रः सकम्पः सोद्वेगो निष्प्रपञ्चः प्रभवति मनुजः सर्वथा मृत्युकाले ॥ (९१।२)
śītaḥ śvāso'thavoṣṇaḥ śvasanasamudayī śītagātraḥ sakampaḥ sodvego niṣprapañcaḥ prabhavati manujaḥ sarvathā mṛtyukāle ||
पञ्चाभिभूतास्त्वथ पञ्चकृत्वः पञ्चेन्द्रियं पञ्चसु भावयन्ति । (९२।१)
pañcābhibhūtāstvatha pañcakṛtvaḥ pañcendriyaṃ pañcasu bhāvayanti |
पञ्चेन्द्रियं पञ्चसु भावयित्वा पञ्चत्वमायान्ति विनाशकाले ॥ (९२।२)
pañcendriyaṃ pañcasu bhāvayitvā pañcatvamāyānti vināśakāle ||
वातावर्तितमानुषे ऽतिविषमं संस्पन्दते नाडिका पित्तस्यैव समागमं न कुरुते मन्दा च मन्दोदये । (९३।१)
vātāvartitamānuṣe 'tiviṣamaṃ saṃspandate nāḍikā pittasyaiva samāgamaṃ na kurute mandā ca mandodaye |
प्राचुर्यं भजते रसाश्रयवशात्क्षीणा रसेनोज्झिता नीत्वा श्वासमुपैति शान्तिमचलैः खैर् अन्तकाले नृणाम् ॥ (९३।२)
prācuryaṃ bhajate rasāśrayavaśātkṣīṇā rasenojjhitā nītvā śvāsamupaiti śāntimacalaiḥ khair antakāle nṛṇām ||
स्पन्दते चैकमानेन त्रिंशद्वारं यदा धरा । (९४।१)
spandate caikamānena triṃśadvāraṃ yadā dharā |
स्वस्थानेऽपि तदा नूनं रोगी जीवति नान्यथा ॥ (९४।२)
svasthāne'pi tadā nūnaṃ rogī jīvati nānyathā ||
ज्वरमन्तर्गतं तस्य जानीयाद्भिषगुत्तमः ॥ (९५।२)
jvaramantargataṃ tasya jānīyādbhiṣaguttamaḥ ||
मृत्यून्मुखां धरां ज्ञात्वा न चिकित्सेद्गदातुरम् । (९६।१)
mṛtyūnmukhāṃ dharāṃ jñātvā na cikitsedgadāturam |
Data courtesy of The Digital Corpus of Sanskrit.