RasPr zu GītGov, 1, 1.2
Select a line for its word-by-word analysis.
कल्याणं कमलापतिर्दिशतु मे यः कौस्तुभे राधया वीक्ष्य स्वं प्रतिबिम्बितं प्रतियुवत्येषेति तर्काकुलम् । (१।१)
kalyāṇaṃ kamalāpatirdiśatu me yaḥ kaustubhe rādhayā vīkṣya svaṃ pratibimbitaṃ pratiyuvatyeṣeti tarkākulam |
आश्लेषोन्मुखयापि मानपरया मन्वानया कैतवं तिर्यग्वक्रितकंधरं वलितया सासूयम् आलोकितः ॥ (१।२)
āśleṣonmukhayāpi mānaparayā manvānayā kaitavaṃ tiryagvakritakaṃdharaṃ valitayā sāsūyam ālokitaḥ ||
सो ऽव्यान्माम् अरविन्दनाभ उदयद् यन्नाभिपद्मालया पद्मा पद्मविमीलमीलनविधिप्राचीण्यवन्नेत्रयोः । (२।१)
so 'vyānmām aravindanābha udayad yannābhipadmālayā padmā padmavimīlamīlanavidhiprācīṇyavannetrayoḥ |
योगाद् अर्धनिमीलिताम्बुजवशात् सम्भोगभोगेतरावस्थाद्वंद्वभवानुभूतिजनितक्रीडासुखान्य् अन्वभूत् ॥ (२।२)
yogād ardhanimīlitāmbujavaśāt sambhogabhogetarāvasthādvaṃdvabhavānubhūtijanitakrīḍāsukhāny anvabhūt ||
दिश्यान्मे ऽर्धशिवातनुः स भगवान्नित्योदितां सम्पदं शम्भुर् विश्वजयश्रियः परवशीकारैकसत्कार्मणम् । (३।१)
diśyānme 'rdhaśivātanuḥ sa bhagavānnityoditāṃ sampadaṃ śambhur viśvajayaśriyaḥ paravaśīkāraikasatkārmaṇam |
यत्रैकाङ्गनवीनविभ्रमरसाद् एकाङ्गगुप्तेर् अनास्वादात् सम्भवदद्भुतैकपरमा जागर्ति हेमाद्रिजा ॥ (३।२)
yatraikāṅganavīnavibhramarasād ekāṅgagupter anāsvādāt sambhavadadbhutaikaparamā jāgarti hemādrijā ||
नत्वा मतंगभरतप्रमुखान् सुगीतसंगीतशस्त्रनिपुणाञ्जयदेववाचाम् । (४।१)
natvā mataṃgabharatapramukhān sugītasaṃgītaśastranipuṇāñjayadevavācām |
श्रीकुम्भकर्णनृपतिर्विवृतिं तनोति गानं निधाय सरसं रसिकप्रियाह्वाम् ॥ (४।२)
śrīkumbhakarṇanṛpatirvivṛtiṃ tanoti gānaṃ nidhāya sarasaṃ rasikapriyāhvām ||
श्रीवैजयायेनसगोत्रवर्यः श्रीबप्पनामा द्विजपुंगवोऽभूत् । (५।१)
śrīvaijayāyenasagotravaryaḥ śrībappanāmā dvijapuṃgavo'bhūt |
हरप्रसादाद् अपसादराज्यप्राज्योपभोगाय नृपोऽभवद्यः ॥ (५।२)
haraprasādād apasādarājyaprājyopabhogāya nṛpo'bhavadyaḥ ||
यदन्वये निर्जिततर्कवादिपदः पदं तत्परमा व्यभाति । (६।१)
yadanvaye nirjitatarkavādipadaḥ padaṃ tatparamā vyabhāti |
श्रीमेदपाटे गुहिलप्रधाने यत्राभवन्भूपतयः प्रसूताः ॥ (६।२)
śrīmedapāṭe guhilapradhāne yatrābhavanbhūpatayaḥ prasūtāḥ ||
तत्र क्रमाद् भव्यपरम्पराढ्ये हम्मीरनामा नृपतिर्बभूव । (७।१)
tatra kramād bhavyaparamparāḍhye hammīranāmā nṛpatirbabhūva |
चन्द्रादिरत्नप्रकरक्रमेण रत्नाकरे कल्पतरुर्यथासीत् ॥ (७।२)
candrādiratnaprakarakrameṇa ratnākare kalpataruryathāsīt ||
दानानि संगतवनीपकमात्रपात्रमासाद्य यो ददिरनन्तगुणानि कामम् । (८।१)
dānāni saṃgatavanīpakamātrapātramāsādya yo dadiranantaguṇāni kāmam |
पञ्चाननो विषमधाडिषु यः प्रसिद्धश्चक्रे मृधान्यखिलशत्रुभयावहानि ॥ (८।२)
pañcānano viṣamadhāḍiṣu yaḥ prasiddhaścakre mṛdhānyakhilaśatrubhayāvahāni ||
तस्मादभूत्तनयः प्रभूतनयः परायः सदयः शतायुः । (९।१)
tasmādabhūttanayaḥ prabhūtanayaḥ parāyaḥ sadayaḥ śatāyuḥ |
श्रीक्षेत्रसिंहः प्रतिपक्षनारासिंहः पराहंकृतिमत्तसिंहः ॥ (९।२)
śrīkṣetrasiṃhaḥ pratipakṣanārāsiṃhaḥ parāhaṃkṛtimattasiṃhaḥ ||
ततोऽभवल्लक्ष उदतिलक्षविपक्षयक्षक्षपकारदक्षः । (१०।१)
tato'bhavallakṣa udatilakṣavipakṣayakṣakṣapakāradakṣaḥ |
गयाविमोक्षास्थितधर्मरक्षः स्वक्षः कृतत्र्यक्षसमस्तलक्ष्यः ॥ (१०।२)
gayāvimokṣāsthitadharmarakṣaḥ svakṣaḥ kṛtatryakṣasamastalakṣyaḥ ||
तन्नन्दनो निर्जितपूर्वराजचारित्रसम्पादितमेदिनीकः । (११।१)
tannandano nirjitapūrvarājacāritrasampāditamedinīkaḥ |
श्रीमोकलेन्द्रः प्रणतारिमौलिमाणिक्यभाभासितपादपद्मः ॥ (११।२)
śrīmokalendraḥ praṇatārimaulimāṇikyabhābhāsitapādapadmaḥ ||
श्रीकुम्भकर्णस्तदनु क्षितीन्द्रः क्षितिं बिभर्तीन्द्रसमानसारः । (१२।१)
śrīkumbhakarṇastadanu kṣitīndraḥ kṣitiṃ bibhartīndrasamānasāraḥ |
शेषादिकेभ्यो धरणे धरित्र्या भरस्य विश्राणितविश्रमः सन् ॥ (१२।२)
śeṣādikebhyo dharaṇe dharitryā bharasya viśrāṇitaviśramaḥ san ||
स श्रीशभक्तिप्रवणः प्रवीणः संगीतशास्त्रेऽखिलशाखवेत्ता । (१३।१)
sa śrīśabhaktipravaṇaḥ pravīṇaḥ saṃgītaśāstre'khilaśākhavettā |
श्रीगीतगोविन्दसुगीतकस्य नव्याकृतिं व्याकृतिमातनोति ॥ (१३।२)
śrīgītagovindasugītakasya navyākṛtiṃ vyākṛtimātanoti ||
जित्वा तु पृथिवीं कृत्वा तत्पतीन्करदायिनः । (१४।१)
jitvā tu pṛthivīṃ kṛtvā tatpatīnkaradāyinaḥ |
प्रत्यज्ञायि प्रबन्धो यो जयदेवेन धीमता । (१५।१)
pratyajñāyi prabandho yo jayadevena dhīmatā |
न तस्य विद्यते लक्ष्म सर्वाङ्गैरुपलक्षितम् ॥ (१५।२)
na tasya vidyate lakṣma sarvāṅgairupalakṣitam ||
अतः स्वरादिभिः षड्भिरङ्गैः संयोज्य तथ्यताम् । (१६।१)
ataḥ svarādibhiḥ ṣaḍbhiraṅgaiḥ saṃyojya tathyatām |
नीत्वा गीत्वा तदा हित्वा कुटीकासु प्रवर्त्यते ॥ (१६।२)
nītvā gītvā tadā hitvā kuṭīkāsu pravartyate ||
शृङ्गारे सप्रपञ्चे रस इह रुचिरौचित्ययुक्तौ प्रकृष्टे ऽलंकारे नायिकाया गुणगणगणने वर्णने नायकस्य । (१७।१)
śṛṅgāre saprapañce rasa iha ruciraucityayuktau prakṛṣṭe 'laṃkāre nāyikāyā guṇagaṇagaṇane varṇane nāyakasya |
गीतौ प्रीतौ च वृत्तौ लयमनु रसिकाः कौतुकं चेत् तदेमा दोषैर्मुक्ता गुणाढ्याः शृणुत नरपतेः कुम्भकर्णस्य वाचः ॥ (१७।२)
gītau prītau ca vṛttau layamanu rasikāḥ kautukaṃ cet tademā doṣairmuktā guṇāḍhyāḥ śṛṇuta narapateḥ kumbhakarṇasya vācaḥ ||
स किं बन्धः श्लाघ्यो व्रजति शिथिलीभावमसकृद्विचारेणाक्षिप्तो ननु भवति टीकापि किमु सा । (१८।१)
sa kiṃ bandhaḥ ślāghyo vrajati śithilībhāvamasakṛdvicāreṇākṣipto nanu bhavati ṭīkāpi kimu sā |
Data courtesy of The Digital Corpus of Sanskrit.