ṚtuS, 4
Select a line for its word-by-word analysis.
नवप्रवालोद्गमसस्यरम्यः प्रफुल्ललोध्रः परिपक्वशालिः । (१।१)
navapravālodgamasasyaramyaḥ praphullalodhraḥ paripakvaśāliḥ |
विलीनपद्मः प्रपतत्तुषारो हेमन्तकालः समुपागतोऽयम् ॥ (१।२)
vilīnapadmaḥ prapatattuṣāro hemantakālaḥ samupāgato'yam ||
मनोहरैश् चन्दनरागगौरैस् तुषारकुन्देन्दुनिभैश् च हारैः । (२।१)
manoharaiś candanarāgagaurais tuṣārakundendunibhaiś ca hāraiḥ |
विलासिनीनां स्तनशालिनीनां नालंक्रियन्ते स्तनमण्डलानि ॥ (२।२)
vilāsinīnāṃ stanaśālinīnāṃ nālaṃkriyante stanamaṇḍalāni ||
न बाहुयुग्मेषु विलासिनीनां प्रयान्ति सङ्गं वलयाङ्गदानि । (३।१)
na bāhuyugmeṣu vilāsinīnāṃ prayānti saṅgaṃ valayāṅgadāni |
नितम्बबिम्बेषु नवं दुकूलं तन्वंशुकं पीनपयोधरेषु ॥ (३।२)
nitambabimbeṣu navaṃ dukūlaṃ tanvaṃśukaṃ pīnapayodhareṣu ||
काञ्चीगुणैः काञ्चनरत्नचित्रैर् नो भूषयन्ति प्रमदा नितम्बान् । (४।१)
kāñcīguṇaiḥ kāñcanaratnacitrair no bhūṣayanti pramadā nitambān |
न नूपुरैर्हंसरुतं भजद्भिः पादाम्बुजान्य् अम्बुजकान्तिभाञ्जि ॥ (४।२)
na nūpurairhaṃsarutaṃ bhajadbhiḥ pādāmbujāny ambujakāntibhāñji ||
गात्राणि कालीयकचर्चितानि सपत्त्रलेखानि मुखाम्बुजानि । (५।१)
gātrāṇi kālīyakacarcitāni sapattralekhāni mukhāmbujāni |
शिरांसि कालागुरुधूपितानि कुर्वन्ति नार्यः सुरतोत्सवाय ॥ (५।२)
śirāṃsi kālāgurudhūpitāni kurvanti nāryaḥ suratotsavāya ||
रतिश्रमक्षामविपाण्डुवक्त्राः सम्प्राप्तहर्षाभ्युदयास् तरुण्यः । (६।१)
ratiśramakṣāmavipāṇḍuvaktrāḥ samprāptaharṣābhyudayās taruṇyaḥ |
हसन्ति नोच्चैर् दशनाग्रभिन्नान् प्रपीड्यमानान् अधरान् अवेक्ष्य ॥ (६।२)
hasanti noccair daśanāgrabhinnān prapīḍyamānān adharān avekṣya ||
पीनस्तनोरःस्थलभागशोभाम् आसाद्य तत्पीडनजातखेदः । (७।१)
pīnastanoraḥsthalabhāgaśobhām āsādya tatpīḍanajātakhedaḥ |
तृणाग्रलग्नैस्तुहिनैः पतद्भिर् आक्रन्दतीवोषसि शीतकालः ॥ (७।२)
tṛṇāgralagnaistuhinaiḥ patadbhir ākrandatīvoṣasi śītakālaḥ ||
प्रभूतशालिप्रसवैश्चितानि मृगाङ्गनायूथविभूषितानि । (८।१)
prabhūtaśāliprasavaiścitāni mṛgāṅganāyūthavibhūṣitāni |
मनोहरक्रौञ्चनिनादितानि सीमान्तराण्य् उत्सुकयन्ति चेतः ॥ (८।२)
manoharakrauñcanināditāni sīmāntarāṇy utsukayanti cetaḥ ||
प्रफुल्लनीलोत्पलशोभितानि सोन्मादकादम्बविभूषितानि । (९।१)
praphullanīlotpalaśobhitāni sonmādakādambavibhūṣitāni |
प्रसन्नतोयानि सुशीतलानि सरांसि चेतांसि हरन्ति पुंसाम् ॥ (९।२)
prasannatoyāni suśītalāni sarāṃsi cetāṃsi haranti puṃsām ||
मार्गं समीक्ष्यातिनिरस्तनीरं प्रवासखिन्नं पतिमुद्वहन्त्यः । (१०।१)
mārgaṃ samīkṣyātinirastanīraṃ pravāsakhinnaṃ patimudvahantyaḥ |
अवेक्ष्यमाणा हरिणेक्षणाक्ष्यः प्रबोधयन्तीव मनोरथानि ॥ (१०।२)
avekṣyamāṇā hariṇekṣaṇākṣyaḥ prabodhayantīva manorathāni ||
पाकं व्रजन्ती हिमजातशीतैर् आधूयमाना सततं मरुद्भिः । (११।१)
pākaṃ vrajantī himajātaśītair ādhūyamānā satataṃ marudbhiḥ |
प्रिये प्रियङ्गुः प्रियविप्रयुक्ता विपाण्डुतां याति विलासिनीव ॥ (११।२)
priye priyaṅguḥ priyaviprayuktā vipāṇḍutāṃ yāti vilāsinīva ||
पुष्पासवामोदसुगन्धिवक्त्रो निःश्वासवातैः सुरभीकृताङ्गः । (१२।१)
puṣpāsavāmodasugandhivaktro niḥśvāsavātaiḥ surabhīkṛtāṅgaḥ |
परस्पराङ्गव्यतिषङ्गशायी शेते जनः कामरसानुविद्धः ॥ (१२।२)
parasparāṅgavyatiṣaṅgaśāyī śete janaḥ kāmarasānuviddhaḥ ||
दन्तच्छदैः सव्रणदन्तचिह्नैः स्तनैश्च पाण्यग्रकृताभिलेखैः । (१३।१)
dantacchadaiḥ savraṇadantacihnaiḥ stanaiśca pāṇyagrakṛtābhilekhaiḥ |
संसूच्यते निर्दयमङ्गनानां रतोपभोगो नवयौवनानाम् ॥ (१३।२)
saṃsūcyate nirdayamaṅganānāṃ ratopabhogo navayauvanānām ||
काचिद्विभूषयति दर्पणसक्तहस्ता बालातपेषु वनिता वदनारविन्दम् । (१४।१)
kācidvibhūṣayati darpaṇasaktahastā bālātapeṣu vanitā vadanāravindam |
दन्तच्छदं प्रियतमेन निपीतसारं दन्ताग्रभिन्नम् अवकृष्य निरीक्षते च ॥ (१४।२)
dantacchadaṃ priyatamena nipītasāraṃ dantāgrabhinnam avakṛṣya nirīkṣate ca ||
अन्या प्रकामसुरतश्रमखिन्नदेहा रात्रिप्रजागरविपाटलनेत्रपद्मा । (१५।१)
anyā prakāmasurataśramakhinnadehā rātriprajāgaravipāṭalanetrapadmā |
स्रस्तांसदेशललिताकुलकेशपाशा निद्रां प्रयाति मृदुसूर्यकराभितप्ता ॥ (१५।२)
srastāṃsadeśalalitākulakeśapāśā nidrāṃ prayāti mṛdusūryakarābhitaptā ||
निर्माल्यदाम परिभुक्तमनोज्ञगन्धं मूर्ध्नो ऽपनीय घननीलशिरोरुहान्ताः । (१६।१)
nirmālyadāma paribhuktamanojñagandhaṃ mūrdhno 'panīya ghananīlaśiroruhāntāḥ |
पीनोन्नतस्तनभरानतगात्रयष्ट्यः कुर्वन्ति केशरचनामपरास्तरुण्यः ॥ (१६।२)
pīnonnatastanabharānatagātrayaṣṭyaḥ kurvanti keśaracanāmaparāstaruṇyaḥ ||
अन्या प्रियेण परिभुक्तमवेक्ष्य गात्रं हर्षान्विता विरचिताधरचारुशोभा । (१७।१)
anyā priyeṇa paribhuktamavekṣya gātraṃ harṣānvitā viracitādharacāruśobhā |
कूर्पासकं परिदधाति नखक्षताङ्गी व्यालम्बिनीलललितालककुञ्चिताक्षी ॥ (१७।२)
kūrpāsakaṃ paridadhāti nakhakṣatāṅgī vyālambinīlalalitālakakuñcitākṣī ||
अन्याश्चिरं सुरतकेलिपरिश्रमेण खेदं गताः प्रशिथिलीकृतगात्रयष्ट्यः । (१८।१)
anyāściraṃ suratakelipariśrameṇa khedaṃ gatāḥ praśithilīkṛtagātrayaṣṭyaḥ |
संहृष्यमाणपुलकोरुपयोधरान्ता अभ्यञ्जनं विदधति प्रमदाः सुशोभाः ॥ (१८।२)
saṃhṛṣyamāṇapulakorupayodharāntā abhyañjanaṃ vidadhati pramadāḥ suśobhāḥ ||
बहुगुणरमणीयो योषितां चित्तहारी परिणतबहुशालिव्याकुलग्रामसीमा । (१९।१)
bahuguṇaramaṇīyo yoṣitāṃ cittahārī pariṇatabahuśālivyākulagrāmasīmā |
विनिपतिततुषारः क्रौञ्चनादोपगीतः प्रदिशतु हिमयुक्तः काल एषः सुखं वः ॥ (१९।२)
vinipatitatuṣāraḥ krauñcanādopagītaḥ pradiśatu himayuktaḥ kāla eṣaḥ sukhaṃ vaḥ ||
Data courtesy of The Digital Corpus of Sanskrit.