दुःखत्रयाभिघाताज्जिज्ञासा तदपघातके हेतौ । (१।१)

दृष्टे सापार्था चेन् नैकान्तात्यन्ततो ऽभावात् ॥ (१।२)

दृष्टवद् आनुश्रविकः स ह्यविशुद्धिक्षयातिशययुक्तः । (२।१)

तद्विपरीतः श्रेयान् व्यक्ताव्यक्तज्ञविज्ञानात् ॥ (२।२)

मूलप्रकृतिर् अविकृतिर् महदाद्याः प्रकृतिविकृतयः सप्त । (३।१)

षोडशकस् तु विकारो न प्रकृतिर् न विकृतिः पुरुषः ॥ (३।२)

दृष्टम् अनुमानम् आप्तवचनं च सर्वप्रमाणसिद्धत्वात् । (४।१)

त्रिविधं प्रमाणम् इष्टं प्रमेयसिद्धिः प्रमाणाद्धि ॥ (४।२)

प्रतिविषयाध्यवसायो दृष्टं त्रिविधम् अनुमानम् आख्यातम् । (५।१)

तल् लिङ्गलिङ्गिपूर्वकम् आप्तश्रुतिर् आप्तवचनं तु ॥ (५।२)

सामान्यतस् तु दृष्टाद् अतीन्द्रियाणाम् प्रतीतिर् अनुमानात् । (६।१)

तस्माद् अपि चासिद्धम् परोक्षम् आप्तागमात् सिद्धम् ॥ (६।२)

अतिदूरात् सामीप्याद् इन्द्रियघातान्मनोऽनवस्थानात् । (७।१)

सौक्ष्म्याद् व्यवधानाद् अभिभवात् समानाभिहाराच्च ॥ (७।२)

सौक्ष्म्यात् तदनुपलब्धिर् नाभावात् कार्यतस् तदुपलब्धिः । (८।१)

महदादि तच्च कार्यम् प्रकृतिविरूपं सरूपं च ॥ (८।२)

असदकरणाद् उपादानग्रहणात् सर्वसम्भवाभावात् । (९।१)

शक्तस्य शक्यकरणात् कारणभावाच्च सत्कार्यम् ॥ (९।२)

हेतुमद् अनित्यम् अव्यापि सक्रियम् अनेकम् आश्रितं लिङ्गम् । (१०।१)

सावयवं परतन्त्रं व्यक्तं विपरीतम् अव्यक्तम् ॥ (१०।२)

त्रिगुणम् अविवेकि विषयः सामान्यम् अचेतनं प्रसवधर्मि । (११।१)

व्यक्तं तथा प्रधानं तद्विपरीतस् तथा च पुमान् ॥ (११।२)

प्रीत्यप्रीतिविषादात्मकाः प्रकाशप्रवृत्तिनियमार्थाः । (१२।१)

अन्योन्याभिभवाश्रयजननमिथुनवृत्तयश्च गुणाः ॥ (१२।२)

सत्त्वं लघु प्रकाशकम् इष्टम् उपष्टम्भकं चलं च रजः । (१३।१)

गुरु वरणकम् एव तमः प्रदीपवच्चार्थतो वृत्तिः ॥ (१३।२)

अविवेक्यादि हि सिद्धं त्रैगुण्यात् तद्विपर्ययाभावात् । (१४।१)

कारणगुणात्मकत्वात् कार्यस्याव्यक्तम् अपि सिद्धम् ॥ (१४।२)

भेदानां परिमाणात् समन्वयाच्छक्तितः प्रवृत्तेश्च । (१५।१)

कारणकार्यविभागाद् अविभागाद् वैश्वरूपस्य ॥ (१५।२)

कारणम् अस्त्यव्यक्तं प्रवर्तते त्रिगुणतः समुदयाच्च । (१६।१)

परिणामतः सलिलवत् प्रतिप्रतिगुणाश्रयविशेषात् ॥ (१६।२)

संघातपरार्थत्वात् त्रिगुणादिविपर्ययाद् अधिष्ठानात् । (१७।१)

पुरुषो ऽस्ति भोक्तृभावात् कैवल्यार्थं प्रवृत्तेश्च ॥ (१७।२)

जननमरणकरणानां प्रतिनियमाद् अयुगपत् प्रवृत्तेश्च । (१८।१)

पुरुषबहुत्वं सिद्धं त्रैगुण्यविपर्ययाच्चैव ॥ (१८।२)

तस्माच्च विपर्यासात् सिद्धं साक्षित्वम् अस्य पुरुषस्य । (१९।१)

कैवल्यम् माध्यस्थ्यं द्रष्टृत्वम् अकर्तृभावश्च ॥ (१९।२)

तस्मात् तत्संयोगाद् अचेतनं चेतनावद् इव लिङ्गं । (२०।१)

गुणकर्तृत्वे च तथा कर्तेव भवत्युदासीनः ॥ (२०।२)

पुरुषस्य दर्शनार्थं कैवल्यार्थं तथा प्रधानस्य । (२१।१)

पङ्ग्वन्धवद् उभयोर् अपि संयोगस् तत्कृतः सर्गः ॥ (२१।२)

प्रकृतेर् महांस्ततो ऽहंकारस् तस्माद् गणश्च षोडशकः । (२२।१)

तस्माद् अपि षोडशकात् पञ्चभ्यः पञ्च भूतानि ॥ (२२।२)

अध्यवसायो बुद्धिर् धर्मो ज्ञानं विराग ऐश्वर्यम् । (२३।१)

सात्त्विकम् एतद्रूपं तामसम् अस्माद् विपर्यस्तम् ॥ (२३।२)

अभिमानो ऽहंकारस् तस्माद् द्विविधः प्रवर्तते सर्गः । (२४।१)

एकादशकश्च गणस् तन्मात्रः पञ्चकश्चैव ॥ (२४।२)

सात्त्विक एकादशकः प्रवर्तते वैकृताद् अहंकारात् । (२५।१)

भूतादेस् तन्मात्रः स तामसस् तैजसाद् उभयं ॥ (२५।२)

बुद्धीन्द्रियाणि चक्षुःश्रोत्रघ्राणरसनत्वगाख्यानि । (२६।१)

वाक्पाणिपादपायूपस्थान् कर्मेन्द्रियान्याहुः ॥ (२६।२)

उभयात्मकम् अत्र मनः संकल्पकम् इन्द्रियं च साधर्म्यात् । (२७।१)

गुणपरिणामविशेषान् नानात्वम् बाह्यभेदाच्च ॥ (२७।२)

शब्दादिषु पञ्चानाम् आलोचनमात्रम् इष्यते वृत्तिः । (२८।१)

वचनादानविहरणोत्सर्गानन्दाश्च पञ्चानाम् ॥ (२८।२)

स्वालक्षण्यं वृत्तिस् त्रयस्य सैषा भवत्यसामान्या । (२९।१)

सामान्यकरणवृत्तिः प्राणाद्या वायवः पञ्च ॥ (२९।२)

युगपच्चतुष्टयस्य तु वृत्तिः क्रमशश्च तस्य निर्दिष्टा । (३०।१)

दृष्टे तथाप्यदृष्टे त्रयस्य तत्पूर्विका वृत्तिः ॥ (३०।२)

स्वां स्वाम् प्रतिपद्यन्ते परस्पराकूतहेतुकां वृत्तिम् । (३१।१)

पुरुषार्थ एव हेतुर् न केनचित् कार्यते करणम् ॥ (३१।२)

करणं त्रयोदशविधं तद् आहरणधारणप्रकाशकरम् । (३२।१)

कार्यं च तस्य दशधाहार्यं धार्यम् प्रकाश्यं च ॥ (३२।२)

अन्तःकरणं त्रिविधं दशधा बाह्यं त्रयस्य विषयाख्यम् । (३३।१)

साम्प्रतकालम् बाह्यं त्रिकालम् आभ्यन्तरं करणम् ॥ (३३।२)

बुद्धीन्द्रियाणि तेषाम् पञ्च विशेषाविशेषविषयाणि । (३४।१)

वाग् भवति शब्दविषया शेषाणि तु पञ्चविषयाणि ॥ (३४।२)

सान्तःकरणा बुद्धिः सर्वं विषयम् अवगाहते यस्मात् । (३५।१)

तस्मात् त्रिविधं करणं द्वारि द्वाराणि शेषाणि ॥ (३५।२)

एते प्रदीपकल्पाः परस्परविलक्षणा गुणविशेषाः । (३६।१)

कृत्स्नम् पुरुषस्यार्थम् प्रकाश्य बुद्धौ प्रयच्छन्ति ॥ (३६।२)

सर्वम् प्रत्युपभोगं यस्मात् पुरुषस्य साधयति बुद्धिः । (३७।१)

सैव च विशिनष्टि पुनः प्रधानपुरुषान्तरं सूक्ष्मम् ॥ (३७।२)

तन्मात्राण्यविशेषास् तेभ्यो भूतानि पञ्च पञ्चभ्यः । (३८।१)

एते स्मृता विशेषाः शान्ता घोराश्च मूढाश्च ॥ (३८।२)

सूक्ष्मा मातापितृजाः सह प्रभूतैस् त्रिधा विशेषाः स्युः । (३९।१)

सूक्ष्मास् तेषां नियता मातापितृजा निवर्तन्ते ॥ (३९।२)

पूर्वोत्पन्नम् असक्तं नियतम् महदादि सूक्ष्मपर्यन्तम् । (४०।१)

संसरति निरुपभोगम् भावैर् अधिवासितं लिङ्गम् ॥ (४०।२)

चित्रं यथाश्रयम् ऋते स्थाण्वादिभ्यो विना यथा छाया । (४१।१)

तद्वद् विनाविशेषैर् न तिष्ठति निराश्रयं लिङ्गम् ॥ (४१।२)

पुरुषार्थहेतुकम् इदं निमित्तनैमित्तिकप्रसङ्गेन । (४२।१)

प्रकृतेर् विभुत्वयोगान् नटवद् व्यवतिष्ठते लिङ्गम् ॥ (४२।२)

सांसिद्धिकाश्च भावाः प्राकृतिका वैकृताश्च धर्माद्याः । (४३।१)

दृष्टाः करणाश्रयिणः कार्याश्रयिणश्च कललाद्याः ॥ (४३।२)

धर्मेण गमनम् ऊर्ध्वं गमनम् अधस्ताद् भवत्यधर्मेण । (४४।१)

ज्ञानेन चापवर्गो विपर्ययाद् इष्यते बन्धः ॥ (४४।२)

वैराग्यात् प्रकृतिलयः संसारो भवति राजसाद् रागात् । (४५।१)

ऐश्वर्याद् अविघातो विपर्ययात् तद्विपर्यासः ॥ (४५।२)

एष प्रत्ययसर्गो विपर्ययाशक्तितुष्टिसिद्ध्याख्यः । (४६।१)

गुणवैषम्यविमर्दात् तस्य च भेदास् तु पञ्चाशत् ॥ (४६।२)

पञ्च विपर्ययभेदा भवन्त्यशक्तेश्च करणवैकल्यात् । (४७।१)

अष्टाविंशतिभेदास् तुष्टिर् नवधाष्टधा सिद्धिः ॥ (४७।२)

भेदस् तमसो ऽष्टविधो मोहस्य च दशविधो महामोहः । (४८।१)

तामिस्रो ऽष्टादशधा तथा भवत्यन्धतामिस्रः ॥ (४८।२)

एकादशेन्द्रियवधाः सह बुद्धिवधैर् अशक्तिर् उद्दिष्टा । (४९।१)

सप्तदश वधा बुद्धेर् विपर्ययात् तुष्टिसिद्धीनाम् ॥ (४९।२)

आध्यात्मिकाश्चतस्रः प्रकृत्युपादानकालभाग्याख्याः । (५०।१)

बाह्या विषयोपरमाच्च पञ्च नव तुष्टयो ऽभिमताः ॥ (५०।२)

ऊहः शब्दो ऽध्ययनं दुःखविघातास् त्रयः सुहृत्प्राप्तिः । (५१।१)

दानं च सिद्धयो ऽष्टौ सिद्धेः पूर्वो ऽङ्कुशस् त्रिविधः ॥ (५१।२)

न विना भावैर् लिङ्गं न विना लिङ्गेन भावनिर्वृत्तिः । (५२।१)

लिङ्गाख्यो भावाख्यस् तस्माद् द्विविधः प्रवर्तते सर्गः ॥ (५२।२)

अष्टविकल्पो दैवस् तैर्यग्योनश्च पञ्चधा भवति । (५३।१)

मानुष्यश्चैकविधः समासतो भौतिकः सर्गः ॥ (५३।२)

ऊर्ध्वं सत्त्वविशालस् तमोविशालश्च मूलतः सर्गः । (५४।१)

मध्ये रजोविशालो ब्रह्मादिस्तम्बपर्यन्तः ॥ (५४।२)

तत्र जरामरणकृतं दुःखम् प्राप्नोति चेतनः पुरुषः । (५५।१)

लिङ्गस्य आ विनिवृत्तेस् तस्माद् दुःखं स्वभावेन ॥ (५५।२)

इत्येष प्रकृतिकृतो महदादिविशेषभूतपर्यन्तः । (५६।१)

प्रतिपुरुषविमोक्षार्थं स्वार्थ इव परार्थ आरम्भः ॥ (५६।२)

वत्सविवृद्धिनिमित्तं क्षीरस्य यथा प्रवृत्तिर् अज्ञस्य । (५७।१)

पुरुषविमोक्षनिमित्तं तथा प्रवृत्तिः प्रधानस्य ॥ (५७।२)

औत्सुक्यनिवृत्त्यर्थं यथा क्रियासु प्रवर्तते लोकः । (५८।१)

पुरुषस्य विमोक्षार्थम् प्रवर्तते तद्वद् अव्यक्तम् ॥ (५८।२)

रङ्गस्य दर्शयित्वा निवर्तते नर्तकी यथा नृत्यात् । (५९।१)

पुरुषस्य तथात्मानम् प्रकाश्य विनिवर्तते प्रकृतिः ॥ (५९।२)

नानाविधैर् उपायैर् उपकारिण्यनुपकारिणः पुंसः । (६०।१)

गुणवत्यगुणस्य सतस् तस्यार्थम् अपार्थकं चरति ॥ (६०।२)

प्रकृतेः सुकुमारतरं न किंचिद् अस्तीति मे मतिर् भवति । (६१।१)

या दृष्टास्मीति पुनर् न दर्शनम् उपैति पुरुषस्य ॥ (६१।२)

तस्मान् न बध्यते अद्धा न मुच्यते नापि संसरति कश्चित् । (६२।१)

संसरति बध्यते मुच्यते च नानाश्रया प्रकृतिः ॥ (६२।२)

रूपैः सप्तभिर् एव तु बध्नात्यात्मानम् आत्मना प्रकृतिः । (६३।१)

सैव च पुरुषार्थम् प्रति विमोचयत्येकरूपेण ॥ (६३।२)

एवं तत्त्वाभ्यासान् नास्मि न मे नाहम् इत्यपरिशेषम् । (६४।१)

अविपर्ययाद् विशुद्धं केवलम् उत्पद्यते ज्ञानम् ॥ (६४।२)

तेन निवृत्तप्रसवाम् अर्थवशात् सप्तरूपविनिवृत्ताम् । (६५।१)

प्रकृतिम् पश्यति पुरुषः प्रेक्षकवद् अवस्थितः सुस्थः ॥ (६५।२)

दृष्टा मयेत्युपेक्षक एको दृष्टाहम् इत्युपरतान्या । (६६।१)

सति संयोगे अपि तयोः प्रयोजनं नास्ति सर्गस्य ॥ (६६।२)

सम्यग्ज्ञानाधिगमाद्धर्मादीनाम् अकारणप्राप्तौ । (६७।१)

तिष्ठति संस्कारवशाच्चक्रभ्रमवद्धृतशरीरः ॥ (६७।२)

प्राप्ते शरीरभेदे चरितार्थत्वात् प्रधानविनिवृत्तौ । (६८।१)

ऐकान्तिकम् आत्यन्तिकम् उभयं कैवल्यम् आप्नोति ॥ (६८।२)

पुरुषार्थज्ञानम् इदं गुह्यम् परमर्षिणा समाख्यातम् । (६९।१)

स्थित्युत्पत्तिप्रलयाश्चिन्त्यन्ते यत्र भूतानाम् ॥ (६९।२)

एतत् पवित्रम् अग्र्यम् मुनिर् आसुरये अनुकम्पया प्रददौ । (७०।१)

आसुरिर् अपि पञ्चशिखाय तेन बहुधाकृतं तन्त्रम् ॥ (७०।२)

शिष्यपरम्परया गतम् ईश्वरकृष्णेन चैतद् आर्याभिः । (७१।१)

संक्षिप्तम् आर्यमतिना सम्यग् विज्ञाय सिद्धान्तम् ॥ (७१।२)

सप्तत्यां किल ये अर्थास् ते अर्थाः कृत्स्नस्य षष्टितन्त्रस्य । (७२।१)

आख्यायिकाविरहिताः परवादविवर्जिताश्चापि ॥ (७२।२)

तस्मात् समासदृष्टं शास्त्रम् इदं नार्थतश्च परिहीणम् । (७३।१)

तन्त्रस्य बृहन्मूर्तेर् दर्पणसंक्रान्तम् इव बिम्बम् ॥ (७३।२)