SBhedaV, 1
Select a line for its word-by-word analysis.
बुद्धो भगवान् कपिलवस्तुनि विहरति न्यग्रोधारामे ॥ (१।१)
buddho bhagavān kapilavastuni viharati nyagrodhārāme ||
अथ सम्बहुलानां कापिलवास्तवानां शाक्यानां संस्थागारे संनिषण्णानां संनिपतितानाम् अयम् एवंरूपो ऽभूद् अन्तराकथासमुदाहारः ॥ (२।१)
atha sambahulānāṃ kāpilavāstavānāṃ śākyānāṃ saṃsthāgāre saṃniṣaṇṇānāṃ saṃnipatitānām ayam evaṃrūpo 'bhūd antarākathāsamudāhāraḥ ||
कुतो निर्जाता भवन्तः शाक्याः किमग्रण्याः किमन्वयाः कश् च शाक्यानां पौराणकुलवंशश् च ॥ (३।१)
kuto nirjātā bhavantaḥ śākyāḥ kimagraṇyāḥ kimanvayāḥ kaś ca śākyānāṃ paurāṇakulavaṃśaś ca ||
सचेत्कश्चिद् अस्माकम् उपसंक्रम्यैवं पृच्छेत् कुतो निर्जाता भवन्तः शाक्याः किमग्रण्याः किमन्वयाः कश् च तेषाम् पौराणः कुलवंश इति ॥ (४।१)
sacetkaścid asmākam upasaṃkramyaivaṃ pṛcchet kuto nirjātā bhavantaḥ śākyāḥ kimagraṇyāḥ kimanvayāḥ kaś ca teṣām paurāṇaḥ kulavaṃśa iti ||
न च पुनर् जानीमः कुतो निर्जाताः शाक्याः किमग्रण्याः किमन्वयाः कश्च तेषां पौराणः कुलवंश इति ॥ (६।१)
na ca punar jānīmaḥ kuto nirjātāḥ śākyāḥ kimagraṇyāḥ kimanvayāḥ kaśca teṣāṃ paurāṇaḥ kulavaṃśa iti ||
उपसंक्रम्य भगवन्तम् एतम् एवार्थं परिपृच्छामः यथा चास्माकं भगवान् व्याकरोति तथैनं धारयिष्यामः इति ॥ (८।१)
upasaṃkramya bhagavantam etam evārthaṃ paripṛcchāmaḥ yathā cāsmākaṃ bhagavān vyākaroti tathainaṃ dhārayiṣyāmaḥ iti ||
अथ सम्बहुलाः कापिलवास्तवाः शाक्या येन भगवांस् तेनोपसंक्रान्ताः ॥ (९।१)
atha sambahulāḥ kāpilavāstavāḥ śākyā yena bhagavāṃs tenopasaṃkrāntāḥ ||
उपसंक्रम्य भगवतः पादौ शिरसा वन्दित्वा एकान्ते निषण्णाः ॥ (१०।१)
upasaṃkramya bhagavataḥ pādau śirasā vanditvā ekānte niṣaṇṇāḥ ||
एकान्ते निषण्णाः सम्बहुलाः कापिलवास्तवाः शाक्या भगवन्तम् इदम् अवोचन् ॥ (११।१)
ekānte niṣaṇṇāḥ sambahulāḥ kāpilavāstavāḥ śākyā bhagavantam idam avocan ||
इहास्माकम् भदन्त सम्बहुलानां कापिलवास्तवानां शाक्यानां संस्थागारे संनिषण्णानां संनिपतितानाम् अयम् एवंरूपो ऽभूद् अन्तराकथासमुदाहारः ॥ (१२।१)
ihāsmākam bhadanta sambahulānāṃ kāpilavāstavānāṃ śākyānāṃ saṃsthāgāre saṃniṣaṇṇānāṃ saṃnipatitānām ayam evaṃrūpo 'bhūd antarākathāsamudāhāraḥ ||
कुतो निर्जाताः शाक्याः किमग्रण्याः किमन्वयाः कश्च तेषां पौराणः कुलवंशः ॥ (१३।१)
kuto nirjātāḥ śākyāḥ kimagraṇyāḥ kimanvayāḥ kaśca teṣāṃ paurāṇaḥ kulavaṃśaḥ ||
सचेत् कश्चिद् अस्माकम् उपसंक्रम्यैवं पृच्छेत् कुतो निर्जाता भवन्तः शाक्याः किमग्रण्याः किमन्वयाः कश्च तेषां पौराणः कुलवंश इति एवं पृष्टा वयं किं व्याकुर्यामः ॥ (१४।१)
sacet kaścid asmākam upasaṃkramyaivaṃ pṛcchet kuto nirjātā bhavantaḥ śākyāḥ kimagraṇyāḥ kimanvayāḥ kaśca teṣāṃ paurāṇaḥ kulavaṃśa iti evaṃ pṛṣṭā vayaṃ kiṃ vyākuryāmaḥ ||
न च पुनर् जानीमः कुतो निर्जाताः शाक्याः किमग्रण्याः किमन्वयाः कश् च पौराणः कुलवंश इति ॥ (१५।१)
na ca punar jānīmaḥ kuto nirjātāḥ śākyāḥ kimagraṇyāḥ kimanvayāḥ kaś ca paurāṇaḥ kulavaṃśa iti ||
उपसंक्रम्य भगवन्तम् एतम् एवार्थं परिपृच्छामः । (१७।१)
upasaṃkramya bhagavantam etam evārthaṃ paripṛcchāmaḥ |
यथा चास्माकं भगवान् व्याकरिष्यति तथैनं धारयिष्याम इति ॥ (१७।२)
yathā cāsmākaṃ bhagavān vyākariṣyati tathainaṃ dhārayiṣyāma iti ||
ते वयम् एतम् एवार्थं परिपृच्छामः कुतो भगवन् निर्जाताः शाक्याः किमग्रण्याः किमन्वयाः कश् च शाक्यानां पौराणः कुलवंश इति ॥ (१८।१)
te vayam etam evārthaṃ paripṛcchāmaḥ kuto bhagavan nirjātāḥ śākyāḥ kimagraṇyāḥ kimanvayāḥ kaś ca śākyānāṃ paurāṇaḥ kulavaṃśa iti ||
सचेद् अहं शाक्यानां पौराणं कुलवंशम् आरभ्य धर्म्यां कथां कुर्यां स्थानम् एतद् विद्यते यद् अन्यतीर्थिकपरिव्राजका एवं वदेयुः आत्मश्लाघी श्रमणो गौतमो यद् इच्छति तद् व्याकरोतीति ॥ (२०।१)
saced ahaṃ śākyānāṃ paurāṇaṃ kulavaṃśam ārabhya dharmyāṃ kathāṃ kuryāṃ sthānam etad vidyate yad anyatīrthikaparivrājakā evaṃ vadeyuḥ ātmaślāghī śramaṇo gautamo yad icchati tad vyākarotīti ||
अथ को नु मम श्रावकः प्रतिबलः स्याद् यः शाक्यानां पौराणं कुलवंशम् आरभ्य भिक्षूणां धर्म्यां कथां कुर्यात् तेन खलु समयेनायुष्मान् महामौद्गल्यायनस्तस्याम् एव परिषदि संनिषण्णो ऽभूत् संनिपतितः ॥ (२१।१)
atha ko nu mama śrāvakaḥ pratibalaḥ syād yaḥ śākyānāṃ paurāṇaṃ kulavaṃśam ārabhya bhikṣūṇāṃ dharmyāṃ kathāṃ kuryāt tena khalu samayenāyuṣmān mahāmaudgalyāyanastasyām eva pariṣadi saṃniṣaṇṇo 'bhūt saṃnipatitaḥ ||
थे बुद्ध अस्क्स् मौद्गल्यायन तो नर्रतेभवति गौतमा स समयो यद् अयं लोकः संवर्तते संवर्तमाने लोके यद्भूयसा सत्त्वा आभास्वरे देवनिकाये उपपद्यन्ते ते तत्र भवन्ति रूपिणो मनोमयाः अविकला अहीनेन्द्रियाः सर्वाङ्गप्रत्यङ्गोपेताः शुभा वर्णस्थायिनः स्वयम्प्रभा विहायसंगमाः प्रीतिभक्षाः प्रीत्याहाराः दीर्घायुषो दीर्घम् अध्वानं तिष्ठन्ति । (२२।१)
The Buddha asks maudgalyāyana to narratebhavati gautamā sa samayo yad ayaṃ lokaḥ saṃvartate saṃvartamāne loke yadbhūyasā sattvā ābhāsvare devanikāye upapadyante te tatra bhavanti rūpiṇo manomayāḥ avikalā ahīnendriyāḥ sarvāṅgapratyaṅgopetāḥ śubhā varṇasthāyinaḥ svayamprabhā vihāyasaṃgamāḥ prītibhakṣāḥ prītyāhārāḥ dīrghāyuṣo dīrgham adhvānaṃ tiṣṭhanti |
तेन खलु समयेनेयं महापृथिवी एकोदका भवत्येकार्णवा ॥ (२२।२)
tena khalu samayeneyaṃ mahāpṛthivī ekodakā bhavatyekārṇavā ||
यः खलु एकोदकाया महापृथिव्या एकार्णवाया उपरि वायुना सरः संगच्छति संमूर्छति संतनोति तद्यथा पयसः पक्वस्य शीतीभूतस्य उपरि वायुना सरः संगच्छति संमूर्छति संतनोति । (२३।१)
yaḥ khalu ekodakāyā mahāpṛthivyā ekārṇavāyā upari vāyunā saraḥ saṃgacchati saṃmūrchati saṃtanoti tadyathā payasaḥ pakvasya śītībhūtasya upari vāyunā saraḥ saṃgacchati saṃmūrchati saṃtanoti |
एवम् एकोदकाया महापृथिव्या एकार्णवाया उपरि वायुना सरः संगच्छति संमूर्छति संतनोति ॥ (२३।२)
evam ekodakāyā mahāpṛthivyā ekārṇavāyā upari vāyunā saraḥ saṃgacchati saṃmūrchati saṃtanoti ||
स भवति पृथिवीरसो वर्णसम्पन्नो गन्धसम्पन्नो रससम्पन्नः एवंरूपो वर्णेन तद्यथा नवनीतम् एवंरूपो रसेन तद्यथा क्षौद्रमध्व् अनेडकम् ॥ (२४।१)
sa bhavati pṛthivīraso varṇasampanno gandhasampanno rasasampannaḥ evaṃrūpo varṇena tadyathā navanītam evaṃrūpo rasena tadyathā kṣaudramadhv aneḍakam ||
थे बेइन्ग्स् इन् थे रेगिओन् ओड़् थे आभास्वर देवस्भवति गौतमा स समयो यद् अयं लोको विवर्तते विवर्तमाने लोके तत एके सत्त्वा आयुःक्षयात् कर्मक्षयात् पुण्यक्षयात् आभास्वराद् देवनिकायाच्च्युत्वा इत्थम् आगच्छन्ति मानुष्याणां सभागतायाम् ॥ (२५।१)
The beings in the region of the Ābhāsvara Devasbhavati gautamā sa samayo yad ayaṃ loko vivartate vivartamāne loke tata eke sattvā āyuḥkṣayāt karmakṣayāt puṇyakṣayāt ābhāsvarād devanikāyāccyutvā ittham āgacchanti mānuṣyāṇāṃ sabhāgatāyām ||
ते इह भवन्ति रूपिणो मनोमया अविकला अहीनेन्द्रियाः सर्वाङ्गप्रत्यङ्गोपेताः शुभा वर्णस्थायिनः स्वयम्प्रभा विहायसंगमाः प्रीतिभक्षाः प्रीत्याहारा दीर्घायुषो दीर्घम् अध्वानं तिष्ठन्ति ॥ (२६।१)
te iha bhavanti rūpiṇo manomayā avikalā ahīnendriyāḥ sarvāṅgapratyaṅgopetāḥ śubhā varṇasthāyinaḥ svayamprabhā vihāyasaṃgamāḥ prītibhakṣāḥ prītyāhārā dīrghāyuṣo dīrgham adhvānaṃ tiṣṭhanti ||
तेन खलु समयेन न सूर्याचन्द्रमसोर् लोके प्रादुर्भावो भवति न नक्षत्राणाम् न क्षणलवमुहूर्तानाम् न रात्रिंदिवसानाम् न मासार्धमासृतुसंवत्सराणां लोके प्रादुर्भावो भवति ॥ (२७।१)
tena khalu samayena na sūryācandramasor loke prādurbhāvo bhavati na nakṣatrāṇām na kṣaṇalavamuhūrtānām na rātriṃdivasānām na māsārdhamāsṛtusaṃvatsarāṇāṃ loke prādurbhāvo bhavati ||
न स्त्री प्रज्ञायते न पुरुषो नान्यत्र सत्त्वः सत्त्व इति संख्या गच्छति ॥ (२८।१)
na strī prajñāyate na puruṣo nānyatra sattvaḥ sattva iti saṃkhyā gacchati ||
अथान्यतमो लोलुपजातीयः सत्त्वः पृथिवीरसम् अङ्गुल्यग्रेणास्वादयति यथा यथास्वादयति तथा तथा रोचयते यथा यथा रोचयते तथा तथा कवडीकाराहारोपक्रमेण परिभुङ्क्ते ॥ (२९।१)
athānyatamo lolupajātīyaḥ sattvaḥ pṛthivīrasam aṅgulyagreṇāsvādayati yathā yathāsvādayati tathā tathā rocayate yathā yathā rocayate tathā tathā kavaḍīkārāhāropakrameṇa paribhuṅkte ||
अद्राक्षुर् अन्येऽपि सत्त्वास्तं सत्त्वं पृथिवीरसम् अङ्गुल्यग्रेणास्वादयमानम् यथा यथास्वादयति तथा तथा रोचयते यथा यथा रोचयते तथा तथा कवडीकारोपक्रमेण परिभुक्तवान् इति ॥ (३०।१)
adrākṣur anye'pi sattvāstaṃ sattvaṃ pṛthivīrasam aṅgulyagreṇāsvādayamānam yathā yathāsvādayati tathā tathā rocayate yathā yathā rocayate tathā tathā kavaḍīkāropakrameṇa paribhuktavān iti ||
दृष्ट्वा च पुनस् ते सत्त्वाः पृथिवीरसम् अङ्गुल्यग्रेण आस्वादयितुम् आरब्धाः यथा यथास्वादयन्ति तथा तथा रोचयन्ते यथा यथा रोचयन्ते ततः कवडीकारोपक्रमेण परिभुक्तवन्तः यतश् च ते सत्त्वाः पृथिवीरसं कवडीकाराहारोपक्रमेण परिभुक्तास् ततस् तेषां सत्त्वानां खरत्वं च गुरुत्वं च काये ऽवक्रान्तम् ॥ (३१।१)
dṛṣṭvā ca punas te sattvāḥ pṛthivīrasam aṅgulyagreṇa āsvādayitum ārabdhāḥ yathā yathāsvādayanti tathā tathā rocayante yathā yathā rocayante tataḥ kavaḍīkāropakrameṇa paribhuktavantaḥ yataś ca te sattvāḥ pṛthivīrasaṃ kavaḍīkārāhāropakrameṇa paribhuktās tatas teṣāṃ sattvānāṃ kharatvaṃ ca gurutvaṃ ca kāye 'vakrāntam ||
धर्मता खलु गौतमा अन्धकारस्य लोके प्रादुर्भावात् सूर्याचन्द्रमसोर् लोके प्रादुर्भावो भवति नक्षत्राणाम् क्षणलवमुहूर्तानां रात्रिंदिवसानां मासार्धमासर्तुसंवत्सराणां लोके प्रादुर्भावो भवति ॥ (३४।१)
dharmatā khalu gautamā andhakārasya loke prādurbhāvāt sūryācandramasor loke prādurbhāvo bhavati nakṣatrāṇām kṣaṇalavamuhūrtānāṃ rātriṃdivasānāṃ māsārdhamāsartusaṃvatsarāṇāṃ loke prādurbhāvo bhavati ||
ते तद्भक्षास् तदाहारा दीर्घायुषो दीर्घम् अध्वानं तिष्ठन्ति ॥ (३५।१)
te tadbhakṣās tadāhārā dīrghāyuṣo dīrgham adhvānaṃ tiṣṭhanti ||
तेषां यो ऽल्पतरम् आहारम् आहरति स वर्णवान् भवति यः प्रभूततरम् आहारम् आहरति स दुर्वर्णो भवति इत्य् आहारद्विमात्रतां प्रतीत्य वर्णद्विमात्रता प्रज्ञायते ॥ (३६।१)
teṣāṃ yo 'lpataram āhāram āharati sa varṇavān bhavati yaḥ prabhūtataram āhāram āharati sa durvarṇo bhavati ity āhāradvimātratāṃ pratītya varṇadvimātratā prajñāyate ||
वर्णद्विमात्रतायां सत्यां सत्त्वः सत्त्वम् अवमन्यते हंभोः सत्त्व वर्णवान् अहं दुर्वर्णस् त्वम् इति ॥ (३७।१)
varṇadvimātratāyāṃ satyāṃ sattvaḥ sattvam avamanyate haṃbhoḥ sattva varṇavān ahaṃ durvarṇas tvam iti ||
तेषां वर्णाभिमानिकानां सतां तेषाम् एव पापकानाम् अकुशलानां धर्माणां समादानहेतोः पृथिवीरसो ऽन्तर्हितः ॥ (३८।१)
teṣāṃ varṇābhimānikānāṃ satāṃ teṣām eva pāpakānām akuśalānāṃ dharmāṇāṃ samādānahetoḥ pṛthivīraso 'ntarhitaḥ ||
अन्तर्हिते पृथिवीरसे ते सत्त्वाः संगम्य समागम्य शोचन्ति क्लाम्यन्ति परिदेवन्ते ॥ (३९।१)
antarhite pṛthivīrase te sattvāḥ saṃgamya samāgamya śocanti klāmyanti paridevante ||
तद्यथैतर्हि मनुष्याः किंचिद् एव स्वादु सुभोजनं भुक्त्वा तद् एव पुराणम् अक्षरपदव्यञ्जनम् अनुस्मरन्त एवम् आहुर् अहो रस अहो रस इति ॥ (४१।१)
tadyathaitarhi manuṣyāḥ kiṃcid eva svādu subhojanaṃ bhuktvā tad eva purāṇam akṣarapadavyañjanam anusmaranta evam āhur aho rasa aho rasa iti ||
एवं ते सत्त्वा अन्तर्हिते गौतमा पृथिवीरसे संगम्य समागम्य शोचन्ति क्लाम्यन्ति परिदेवन्ते ॥ (४२।१)
evaṃ te sattvā antarhite gautamā pṛthivīrase saṃgamya samāgamya śocanti klāmyanti paridevante ||
अर्थं चास्य न जानन्ति अयम् अस्य भाषितस्यार्थो ऽयम् अस्य भाषितस्यार्थ इति ॥ (४४।१)
arthaṃ cāsya na jānanti ayam asya bhāṣitasyārtho 'yam asya bhāṣitasyārtha iti ||
थे अप्पेअरन्चे ओड़् थे पृथिवीपर्पटक एत्च्।अन्तर्हिते पृथिवीरसे तेषां सत्त्वानां पृथिवीपर्पटकः प्रादुर्भूतो वर्णसम्पन्नो गन्धसम्पन्नो रससम्पन्न एवंरूपो वर्णेन तद्यथा कर्णिकारपुष्पम् एवंरूपो रसेन तद्यथा क्षौद्रमध्वनेडकम् ॥ (४५।१)
The appearance of the pṛthivīparpaṭaka etc.antarhite pṛthivīrase teṣāṃ sattvānāṃ pṛthivīparpaṭakaḥ prādurbhūto varṇasampanno gandhasampanno rasasampanna evaṃrūpo varṇena tadyathā karṇikārapuṣpam evaṃrūpo rasena tadyathā kṣaudramadhvaneḍakam ||
ते तद्भक्षास् तदाहाराः दीर्घायुषो दीर्घम् अध्वानं तिष्ठन्ति ॥ (४६।१)
te tadbhakṣās tadāhārāḥ dīrghāyuṣo dīrgham adhvānaṃ tiṣṭhanti ||
तेषां यो ऽल्पतरम् आहारम् आहरति स वर्णवान् भवति यः प्रभूततरम् आहारम् आहरति स दुर्वर्ण इत्याहारद्विमात्रतां प्रतीत्य वर्णद्विमात्रता प्रज्ञायते ॥ (४७।१)
teṣāṃ yo 'lpataram āhāram āharati sa varṇavān bhavati yaḥ prabhūtataram āhāram āharati sa durvarṇa ityāhāradvimātratāṃ pratītya varṇadvimātratā prajñāyate ||
वर्णद्विमात्रतायां सत्यां सत्त्वः सत्त्वम् अवमन्यते हंभोः सत्त्व वर्णवान् अहम् अस्मि दुर्वर्णस् त्वम् इति ॥ (४८।१)
varṇadvimātratāyāṃ satyāṃ sattvaḥ sattvam avamanyate haṃbhoḥ sattva varṇavān aham asmi durvarṇas tvam iti ||
तेषां वर्णाभिमानिकानां सतां तेषाम् एव पापकानाम् अकुशलानां धर्माणां समादानहेतोः पृथिवीपर्पटको ऽन्तर्हितः ॥ (४९।१)
teṣāṃ varṇābhimānikānāṃ satāṃ teṣām eva pāpakānām akuśalānāṃ dharmāṇāṃ samādānahetoḥ pṛthivīparpaṭako 'ntarhitaḥ ||
अन्तर्हिते पृथिवीपर्पटके ते सत्त्वाः संगम्य समागम्य शोचन्ति क्लाम्यन्ति परिदेवन्ते ॥ (५०।१)
antarhite pṛthivīparpaṭake te sattvāḥ saṃgamya samāgamya śocanti klāmyanti paridevante ||
तद्यथैतर्हि मनुष्याः केनचिद् एव दुःखदौर्मनस्येन स्पृष्टाः तान्य् एव पुराणान्य् अक्षरपदव्यञ्जनान्य् अनुव्यवहरन्त एवम् आहुर् अहो बत अहो बतेति ॥ (५२।१)
tadyathaitarhi manuṣyāḥ kenacid eva duḥkhadaurmanasyena spṛṣṭāḥ tāny eva purāṇāny akṣarapadavyañjanāny anuvyavaharanta evam āhur aho bata aho bateti ||
एवम् एव ते सत्त्वा अन्तर्हिते पृथिवीपर्पटके संगम्य समागम्य शोचन्ति क्लाम्यन्ति परिदेवन्ते ॥ (५३।१)
evam eva te sattvā antarhite pṛthivīparpaṭake saṃgamya samāgamya śocanti klāmyanti paridevante ||
अर्थं चास्य न जानन्त्य् अयम् अस्य भाषितस्यार्थो ऽयम् अस्य भाषितस्यार्थ इति ॥ (५५।१)
arthaṃ cāsya na jānanty ayam asya bhāṣitasyārtho 'yam asya bhāṣitasyārtha iti ||
अप्पेअरन्चे ओड़् थे वनलताअन्तर्हिते पृथिवीपर्पटके तेषां सत्त्वानां वनलता प्रादुर्भूता वर्णसम्पन्ना गन्धसम्पन्ना रससम्पन्ना एवंरूपा वर्णेन तद्यथा कदम्बकापुष्पम् एवंरूपा रसेन तद्यथा क्षौद्रमध्वनेडकम् ॥ (५६।०)
Appearance of the Vanalatāantarhite pṛthivīparpaṭake teṣāṃ sattvānāṃ vanalatā prādurbhūtā varṇasampannā gandhasampannā rasasampannā evaṃrūpā varṇena tadyathā kadambakāpuṣpam evaṃrūpā rasena tadyathā kṣaudramadhvaneḍakam ||
ते तद्भक्षास् तदाहारा दीर्घायुषो दीर्घम् अध्वानं तिष्ठन्ति ॥ (५७।१)
te tadbhakṣās tadāhārā dīrghāyuṣo dīrgham adhvānaṃ tiṣṭhanti ||
तेषां यो ऽल्पतरम् आहारम् आहरति स वर्णवान् भवति यः प्रभूतम् आहारम् आहरति स दुर्वर्णो भवतीत्य् आहारद्विमात्रतां प्रतीत्य वर्णद्विमात्रता प्रज्ञायते ॥ (५८।१)
teṣāṃ yo 'lpataram āhāram āharati sa varṇavān bhavati yaḥ prabhūtam āhāram āharati sa durvarṇo bhavatīty āhāradvimātratāṃ pratītya varṇadvimātratā prajñāyate ||
वर्णद्विमात्रतायां सत्यां सत्त्वः सत्त्वम् अवमन्यते हंभोः सत्त्व वर्णवान् अहम् दुर्वर्णस् त्वम् इति ॥ (५९।१)
varṇadvimātratāyāṃ satyāṃ sattvaḥ sattvam avamanyate haṃbhoḥ sattva varṇavān aham durvarṇas tvam iti ||
तेषां वर्णाभिमानिकानां सतां तेषाम् एव पापकानाम् अकुशलानां धर्माणां समादानहेतोः वनलता अन्तर्हिता ॥ (६०।१)
teṣāṃ varṇābhimānikānāṃ satāṃ teṣām eva pāpakānām akuśalānāṃ dharmāṇāṃ samādānahetoḥ vanalatā antarhitā ||
ततो ऽस्य शालेः कुणश् च तुषश् च तण्डुलं पर्यवनह्यति ॥ (१०९।१)
tato 'sya śāleḥ kuṇaś ca tuṣaś ca taṇḍulaṃ paryavanahyati ||
लूनो लूनो न प्रतिविरोहत्य् अबलश् च प्रज्ञायते ॥ (११०।१)
lūno lūno na prativirohaty abalaś ca prajñāyate ||
थे एस्तब्लिस्हिन्ग् ओड़् बोउन्दरिएस्, थे ओरिगिन् ओड़् प्रोपेर्त्य्, अन्द् थे ड़िर्स्त् किन्ग्यन् नु वयं संगम्य समागम्य क्षेत्राणि मापयेम सीमां बध्नीयाम मर्यादां स्थापयेम इदं तव इदं ममेति ते संगम्य समागम्य क्षेत्राणि मापितवन्तः सीमां च बद्धवन्तः मर्यादां स्थापितवन्तः ॥ (११२।१)
The establishing of boundaries, the origin of property, and the first kingyan nu vayaṃ saṃgamya samāgamya kṣetrāṇi māpayema sīmāṃ badhnīyāma maryādāṃ sthāpayema idaṃ tava idaṃ mameti te saṃgamya samāgamya kṣetrāṇi māpitavantaḥ sīmāṃ ca baddhavantaḥ maryādāṃ sthāpitavantaḥ ||
अयं गौतमा पुराणो ऽग्रणीः मर्यादाकर्मान्तानां लोके प्रादुर्भावो भवति ॥ (११३।१)
ayaṃ gautamā purāṇo 'graṇīḥ maryādākarmāntānāṃ loke prādurbhāvo bhavati ||
तत्रायं धर्मो धर्मः श्रेष्ठो जिनेन्द्राणाम् ॥ (११५।१)
tatrāyaṃ dharmo dharmaḥ śreṣṭho jinendrāṇām ||
अथान्यतमः सत्त्वः तिष्ठति स्वे शालौ परकीयं शालिम् अदत्तम् आदत्ते ॥ (११६।१)
athānyatamaḥ sattvaḥ tiṣṭhati sve śālau parakīyaṃ śālim adattam ādatte ||
अद्राक्षीद् अन्यतरः सत्त्वः तं सत्त्वं तिष्ठति स्वे शालौ परकीयं शालिम् अदत्तम् आददानं दृष्ट्वा च पुनस् तं सत्त्वम् इदम् अवोचत् कस्मात् त्वम् भोः सत्त्व तिष्ठति स्वे शालौ परकीयं शालिम् आदत्से गच्छ भोस् त्वम् सत्त्व मा भूय एवं कार्षिर् द्विर् अपि त्रिर् अपि स सत्त्वः तिष्ठति स्वे शालौ परकीयं शालिम् अदत्तम् आदत्ते ॥ (११७।१)
adrākṣīd anyataraḥ sattvaḥ taṃ sattvaṃ tiṣṭhati sve śālau parakīyaṃ śālim adattam ādadānaṃ dṛṣṭvā ca punas taṃ sattvam idam avocat kasmāt tvam bhoḥ sattva tiṣṭhati sve śālau parakīyaṃ śālim ādatse gaccha bhos tvam sattva mā bhūya evaṃ kārṣir dvir api trir api sa sattvaḥ tiṣṭhati sve śālau parakīyaṃ śālim adattam ādatte ||
अद्राक्षीत् स सत्त्वः तं सत्त्वं द्विर् अपि त्रिर् अपि तिष्ठति स्वे शालौ परकीयं शालिम् अदत्तम् आददानं दृष्ट्वा च पुनस् तं सत्त्वम् इदम् अवोचत् ॥ (११८।१)
adrākṣīt sa sattvaḥ taṃ sattvaṃ dvir api trir api tiṣṭhati sve śālau parakīyaṃ śālim adattam ādadānaṃ dṛṣṭvā ca punas taṃ sattvam idam avocat ||
कस्मात् त्वं भोः सत्त्व तिष्ठति स्वे शालौ परकीयं शालिम् अदत्तम् आदत्से ॥ (११९।१)
kasmāt tvaṃ bhoḥ sattva tiṣṭhati sve śālau parakīyaṃ śālim adattam ādatse ||
स तम् आकर्षति पराकर्षति यावत् पर्षन्मध्ये ऽप्य् अवतारयति अयं भवन्तः सत्त्वः तिष्ठति स्वे शालौ परकीयं शालिम् आदत्त इति ॥ (१२०।१)
sa tam ākarṣati parākarṣati yāvat parṣanmadhye 'py avatārayati ayaṃ bhavantaḥ sattvaḥ tiṣṭhati sve śālau parakīyaṃ śālim ādatta iti ||
अथ ते सत्त्वास् तं सत्त्वम् इदम् अवोचन् कस्मात् त्वं भोः सत्त्व तिष्ठति स्वे शालौ यावत् त्रिर् अपि परकीयं शालिम् अदत्तम् आदत्से गच्छ त्वं भोः सत्त्व मा भूय एवं कार्षिर् इति ॥ (१२१।१)
atha te sattvās taṃ sattvam idam avocan kasmāt tvaṃ bhoḥ sattva tiṣṭhati sve śālau yāvat trir api parakīyaṃ śālim adattam ādatse gaccha tvaṃ bhoḥ sattva mā bhūya evaṃ kārṣir iti ||
अथ स सत्त्वस् तान् सत्त्वान् इदम् अवोचत् अनेनास्मि भवन्तः सत्त्वेन शालिकारणाद् आकृष्टः पराकृष्टो यावत् पर्षन्मध्ये अपि अवध्यायितः ॥ (१२२।१)
atha sa sattvas tān sattvān idam avocat anenāsmi bhavantaḥ sattvena śālikāraṇād ākṛṣṭaḥ parākṛṣṭo yāvat parṣanmadhye api avadhyāyitaḥ ||
अथ ते सत्त्वाः सत्त्वम् इदम् अवोचन् कस्मात् त्वं भोः सत्त्व सत्त्वं शालिकारणाद् आकर्षसि पराकर्षसि यावत् पर्षन्मध्ये ऽप्य् अवतरयसि गच्छ त्वं भोः सत्त्व मा भूय एवं कार्षीर् इति ॥ (१२३।१)
atha te sattvāḥ sattvam idam avocan kasmāt tvaṃ bhoḥ sattva sattvaṃ śālikāraṇād ākarṣasi parākarṣasi yāvat parṣanmadhye 'py avatarayasi gaccha tvaṃ bhoḥ sattva mā bhūya evaṃ kārṣīr iti ||
अथ तेषां सत्त्वानाम् एतद् अभवत् दृश्यन्ते खलु भवन्तः शालिकारणाद् आकर्षणम् अपि पराकर्षणम् अपि यावत्पर्षन्मध्ये ऽप्य् अवतारणम् ॥ (१२४।०)
atha teṣāṃ sattvānām etad abhavat dṛśyante khalu bhavantaḥ śālikāraṇād ākarṣaṇam api parākarṣaṇam api yāvatparṣanmadhye 'py avatāraṇam ||
यन् नु वयं संगम्य समागम्य यो ऽस्माकं सत्त्वो ऽभिरूपतरश्च दर्शनीयतरश् च प्रासादिकतरश् च महेशाख्यतरश् च तं वयं क्षेत्राणाम् अधिपतिं स्थापयेम यो ऽस्माकं निगृहीतव्यांश्च निग्रहीष्यति प्रगृहीतव्यांश् च प्रग्रहीष्यति ॥ (१२५।०)
yan nu vayaṃ saṃgamya samāgamya yo 'smākaṃ sattvo 'bhirūpataraśca darśanīyataraś ca prāsādikataraś ca maheśākhyataraś ca taṃ vayaṃ kṣetrāṇām adhipatiṃ sthāpayema yo 'smākaṃ nigṛhītavyāṃśca nigrahīṣyati pragṛhītavyāṃś ca pragrahīṣyati ||
यच् चास्माकं क्षेत्रेभ्यः सम्पत्स्यते ततो ऽस्मै धर्म्यां क्षितिम् अनुप्रदास्याम इति ते संगम्य समागम्य यस् तेषां सत्त्वो ऽभिरूपतरश्च दर्शनीयतरश् च प्रासादिकतरश् च महेशाख्यतरश् च तं क्षेत्राणाम् अधिपतिं स्थापयन्ति ॥ (१२६।०)
yac cāsmākaṃ kṣetrebhyaḥ sampatsyate tato 'smai dharmyāṃ kṣitim anupradāsyāma iti te saṃgamya samāgamya yas teṣāṃ sattvo 'bhirūpataraśca darśanīyataraś ca prāsādikataraś ca maheśākhyataraś ca taṃ kṣetrāṇām adhipatiṃ sthāpayanti ||
एवं चाहुः एहि त्वं भोः सत्त्व अस्मान् निगृहीतव्यांश् च निगृहाण प्रगृहीतव्यांश् च प्रगृहाण यच्चास्माकं क्षेत्रेभ्यः सम्पत्स्यते ततस् ते वयं धर्म्यां क्षितिम् अनुप्रदास्याम इति ॥ (१२७।०)
evaṃ cāhuḥ ehi tvaṃ bhoḥ sattva asmān nigṛhītavyāṃś ca nigṛhāṇa pragṛhītavyāṃś ca pragṛhāṇa yaccāsmākaṃ kṣetrebhyaḥ sampatsyate tatas te vayaṃ dharmyāṃ kṣitim anupradāsyāma iti ||
स तेषां निगृहीतव्यांश् च निगृह्णाति प्रगृहीतव्यांश् च प्रगृह्णाति ॥ (१२८।०)
sa teṣāṃ nigṛhītavyāṃś ca nigṛhṇāti pragṛhītavyāṃś ca pragṛhṇāti ||
यच् च तेषाम् क्षेत्रेभ्यः सम्पद्यते ततो ऽस्मै धर्म्यां क्षितिम् अनुप्रयच्छन्ति महाजनेन संमतो महासंमत इति महासंमतो महासंमत इति संज्ञोदपादि ॥ (१२९।०)
yac ca teṣām kṣetrebhyaḥ sampadyate tato 'smai dharmyāṃ kṣitim anuprayacchanti mahājanena saṃmato mahāsaṃmata iti mahāsaṃmato mahāsaṃmata iti saṃjñodapādi ||
क्षेत्राणाम् अधिपतिः क्षताच् च त्रायत इति क्षत्रियः क्षत्रिय इति संज्ञोदपादि ॥ (१३०।०)
kṣetrāṇām adhipatiḥ kṣatāc ca trāyata iti kṣatriyaḥ kṣatriya iti saṃjñodapādi ||
धर्मेण प्रजा रञ्जयति शीलवृत्तसमुदाचारेण प्रज्ञावृत्तसमुदाचारेणेति राजा राजेति संज्ञोदपादि महासम्मतस्य गौतमा राज्ञो मनुष्याणां सत्त्वा सत्त्वा इति संज्ञाभूत् ॥ (१३१।०)
dharmeṇa prajā rañjayati śīlavṛttasamudācāreṇa prajñāvṛttasamudācāreṇeti rājā rājeti saṃjñodapādi mahāsammatasya gautamā rājño manuṣyāṇāṃ sattvā sattvā iti saṃjñābhūt ||
महासम्मतस्य गौतमा राज्ञो रोचः पुत्रः रोचस्य राज्ञो मानुष्याणाम् एहिका एहिका इति संज्ञोदपादि रोचस्य गौतमा कल्याणः पुत्रः कल्याणस्य राज्ञो मानुष्याणाम् तिलकास् तिलका इति संज्ञोदपादि कल्याणस्य गौतमा वरकल्याणः पुत्रः वरकल्याणस्य गौतमा राज्ञो मानुष्याणाम् अभ्रकण्ठा अभ्रकण्ठा इति संज्ञोदपादि ॥ (१३२।०)
mahāsammatasya gautamā rājño rocaḥ putraḥ rocasya rājño mānuṣyāṇām ehikā ehikā iti saṃjñodapādi rocasya gautamā kalyāṇaḥ putraḥ kalyāṇasya rājño mānuṣyāṇām tilakās tilakā iti saṃjñodapādi kalyāṇasya gautamā varakalyāṇaḥ putraḥ varakalyāṇasya gautamā rājño mānuṣyāṇām abhrakaṇṭhā abhrakaṇṭhā iti saṃjñodapādi ||
Data courtesy of The Digital Corpus of Sanskrit.