अपरे माहेश्वराः परमेश्वरतादात्म्यवादिनोऽपि पिण्डस्थैर्ये सर्वाभिमता जीवन्मुक्तिः सेत्स्यतीत्यास्थाय पिण्डस्थैर्योपायं पारदादिपदवेदनीयं रसमेव संगिरन्ते रसस्य पारदत्वं संसारपरपारप्रापणहेतुत्वेन ॥ (१।०)

तदुक्तम् । (२।१)

संसारस्य परं पारं दत्तेऽसौ पारदः स्मृत इति ॥ (२।२)

रसार्णवेऽपि । (३।१)

पारदो गदितो यस्मात् परार्थं साधकोत्तमैः । (३।२)

सुप्तोऽयं मत्समो देवि मम प्रत्यङ्गसम्भवः । (३।३)

मम देहरसो यस्माद् रसस्तेनायम् उच्यते । (३।४)

इति ॥ (३।५)

प्रकारान्तरेणापि जीवन्मुक्तियुक्तौ नेयं वाचोयुक्तिर्युक्तिमतीति चेन् न षट्स्वपि दर्शनेषु देहपातानन्तरं मुक्तेर् उक्ततया तत्र विश्वासानुपपत्त्या निर्विचिकित्सप्रवृत्तेरनुपपत्तेः ॥ (४।०)

तदप्युक्तं तथैव । (५।१)

षड्दर्शनेऽपि मुक्तिस्तु दर्शिता पिण्डपातने । (५।२)

करामलकवत्सापि प्रत्यक्षा नोपलभ्यते । (५।३)

तस्मात् तं रक्षयेत्पिण्डं रसैश्चैव रसायनैरिति ॥ (५।४)

गोविन्दभगवत्पादाचार्यैर् अपि । (६।१)

इति धनशरीरभोगान्मत्वा नित्यान् सदैव यतनीयम् । (६।२)

मुक्तौ सा च ज्ञानात् तच्चाभ्यासात् स च स्थिरे देहे इति ॥ (६।३)

ननु विनश्वरतया दृश्यमानस्य देहस्य कथं नित्यत्वम् अवमीयत इति चेन्मैवं मंस्थाः षाट्कौशिकस्य शरीरस्यानित्यत्वे रसाभ्रकपदाभिलप्यहरगौरीसृष्टिजातस्य नित्यत्वोपपत्तेः ॥ (७।०)

तथा च रसहृदये । (८।१)

ये चात्यक्तशरीरा हरगौरीसृष्टिजान्तरं प्राप्ताः । (८।२)

वन्द्यास्ते रससिद्धा मन्त्रगणः किंकरो येषामिति ॥ (८।३)

तस्माज्जीवन्मुक्तिं समीहमानेन योगिना प्रथमं दिव्यतनुर्विधेया हरगौरीसृष्टिसंयोगजनितत्वं च रसस्य हरजत्वेनाभ्रकस्य गौरीसम्भवत्वेन तत्तदात्मकत्वमुक्तम् ॥ (९।०)

अभ्रकस्तव बीजं तु मम बीजं तु पारदः । (१०।१)

अनयोर्मेलनं देवि मृत्युदारिद्र्यनाशनमिति ॥ (१०।२)

अत्यल्पम् इदम् उच्यते देवदैत्यमुनिमानवादिषु बहवो रससामर्थ्याद् दिव्यं देहमाश्रित्य जीवन्मुक्तिमाश्रिताः श्रूयन्ते रसेश्वरसिद्धान्ते ॥ (११।०)

देवाः केचिन्महेशाद्या दैत्याः काव्यपुरःसराः । (१२।१)

मुनयो वालखिल्याद्या नृपाः सोमेश्वरादयः । (१२।२)

गोविन्दभगवत्पादाचार्यो गोविन्दनायकः । (१२।३)

चर्वटिः कपिलो व्यालिः कापालिः कन्दलायनः । (१२।४)

एतेऽन्ये बहवः सिद्धा जीवन्मुक्ताश्चरन्ति हि । (१२।५)

तनुं रसमयीमाप्य तदात्मककथाचणाः । (१२।६)

इति ॥ (१२।७)

अयमेवास्यार्थः परमेश्वरेण परमेश्वरीं प्रति प्रपञ्चितः । (१३।१)

कर्मयोगेन देवेशि प्राप्यते पिण्डधारणम् । (१३।२)

रसश्च पवनश्चेति कर्मयोगो द्विधा स्मृतः ॥ (१३।३)

मूर्छितो हरति व्याधीन् मृतो जीवयति स्वयम् । (१४।१)

बद्धः खेचरतां कुर्याद्रसो वायुश्च भैरवीति ॥ (१४।२)

मूर्छितस्वरूपमप्युक्तम् । (१५।१)

नानावर्णो भवेत् सूतो विहाय घनचापलम् । (१५।२)

लक्षणं दृश्यते यस्य मूर्छितं तं वदन्ति हि ॥ (१५।३)

मृतसूत (च्म्प्। रर्ण्)आर्द्रत्वं च घनत्वं च तेजो गौरवचापलम् । (१६।१)

यस्यैतानि न दृश्यन्ते तं विद्यान् मृतसूतकम् । (१६।२)

इति ॥ (१६।३)

अन्यत्र बद्धस्वरूपम् अप्य् अभ्यधायि । (१७।१)

अक्षतश्च लघुद्रावी तेजस्वी निर्मलो गुरुः । (१७।२)

स्फोटनं पुनरावृत्तौ बद्धसूतस्य लक्षणम् । (१७।३)

इति ॥ (१७।४)

ननु हरगौरीसृष्टिसिद्धौ पिण्डस्थैर्यमास्थातुं पार्यते तत्सिद्धिरेव कथमिति चेन् न अष्टादशसंस्कारवशात्तदुपपत्तेः ॥ (१८।०)

तदुक्तमाचार्यैः । (१९।१)

तस्य हि साधनविधौ सुधियां प्रतिकर्मनिर्मलाः प्रथमम् । (१९।२)

अष्टादश संस्कारा विज्ञातव्याः प्रयत्नेनेति ॥ (१९।३)

ते च संस्कारा निरूपिताः । (२०।१)

स्वेदनमर्दनमूर्छनस्थापनपातननिरोधनियमाश् च । (२०।२)

दीपनगगनग्रासप्रमाणमथ जारणा पिधानम् ॥ (२०।३)

गर्भद्रुतिबाह्यद्रुतिक्षारणसरागसारणाश् चैव । (२१।१)

क्रामणवेधौ भक्षणम् अष्टादशधेति रसकर्मेति ॥ (२१।२)

तत्प्रपञ्चस्तु गोविन्दभगवत्पादाचार्यसर्वज्ञरामेश्वरभट्टारकप्रभृतिभिः प्राचीनैराचार्यैर्निरूपित इति ग्रन्थभूयस्त्वभयाद् उदास्यते ॥ (२२।०)

न च रसशास्त्रं धातुवादार्थमेवेति मन्तव्यं देहवेधद्वारा मुक्तेरेव परमप्रयोजनत्वात् ॥ (२३।०)

तदुक्तं रसार्णवे । (२४।१)

लोहवेधस्त्वया देव यद्दत्तं परमीशितः । (२४।२)

तं देहवेधम् आचक्ष्व येन स्यात् खेचरी गतिः ॥ (२४।३)

यथा लोहे तथा देहे कर्तव्यः सूतकः सता । (२५।१)

समानं कुरुते देवि प्रत्ययं देहलोहयोः । (२५।२)

पूर्वं लोहे परीक्षेत पश्चाद्देहे प्रयोजयेदिति ॥ (२५।३)

ननु सच्चिदानन्दात्मकपरतत्त्वस्फुरणादेव मुक्तिसिद्धौ किम् अनेन दिव्यदेहसम्पादनप्रयासेनेति चेत् तद् एतद् अवार्त्तं वार्त्तशरीरालाभे तद्वार्त्ताया अयोगात् ॥ (२६।०)

तदुक्तं रसहृदये । (२७।१)

गलितानल्पविकल्पः सर्वाध्वविवक्षितश् चिदानन्दः । (२७।२)

स्फुरितो ऽप्य् अस्फुरिततनोः करोति किं जन्तुवर्गस्येति ॥ (२७।३)

यं जरया झर्झरितं कासश्वासादिदुःखविशदं च । (२८।१)

योग्यं तं न समाधौ प्रतिहतबुद्धीन्द्रियप्रसरम् ॥ (२८।२)

बालः षोडशवर्षो विषयरसास्वादलम्पटः परतः । (२९।१)

यातविवेको वृद्धो मर्त्यः कथमाप्नुयान्मुक्तिमिति ॥ (२९।२)

ननु जीवत्वं नाम संसारित्वं तद्विपरीतत्वं मुक्तत्वं तथा च परस्परविरुद्धयोः कथम् एकायतनत्वम् उपपन्नं स्यादिति चेत् तद् अनुपपन्नं विकल्पानुपपत्तेः मुक्तिस्तावत् सर्वतीर्थकरसंमता सा किं ज्ञेयपदे निविशते न वा चरमे शशविषाणकल्पा स्यात् प्रथमे न जीवनं वर्जनीयमजीवतो ज्ञातृत्वानुपपत्तेः ॥ (३०।०)

तदुक्तं रसेश्वरसिद्धान्ते । (३१।१)

रसाङ्कमेयमार्गोक्तो जीवमोक्षो ऽस्त्य् अधोमनाः । (३१।२)

प्रमाणान्तरवादेषु युक्तिभेदावलम्बिषु ॥ (३१।३)

ज्ञानज्ञेयमिदं विद्धि सर्वमन्त्रेषु संमतम् । (३२।१)

नाजीवन् ज्ञास्यति ज्ञेयं यदतोऽस्त्येव जीवनमिति ॥ (३२।२)

न चेदमदृष्टचरमिति मन्तव्यं विष्णुस्वामिमतानुसारिभिः नृपञ्चास्यशरीरस्य नित्यत्वोपपादनात् ॥ (३३।०)

तदुक्तम् साकारसिद्धौ । (३४।१)

सच्चिन्नित्यनिजाचिन्त्यपूर्णानन्दैकविग्रहम् । (३४।२)

नृपश्चास्यमहं वन्दे श्रीविष्णुस्वामिसंमतमिति ॥ (३४।३)

नन्वेतत् सावयवं रूपवद् अवभासमानं नृकण्ठोरवाङ्गं सदिति न संगच्छत इत्यादिनाक्षेपपुरःसरं सनकादिप्रत्यक्षं सहस्रशीर्षा पुरुष इत्यादिश्रुति तमद्भुतं बालकमम्बुजेक्षणं चतुर्भुजं शङ्खगदाद्युदायुधम् इत्यादि पुराणलक्षणेन प्रमाणत्रयेण सिद्धं नृपञ्चाननाङ्गं कथमसत् स्यादिति ॥ (३५।०)

सदादीनि विशेषणानि गर्भश्रीकान्तमिश्रैः विष्णुस्वामिचरणपरिणतान्तःकरणैः प्रतिपादितानि ॥ (३६।०)

तस्माद् अदिष्टदेहनित्यत्वम् अत्यन्तादृष्टं न भवतीति पुरुषार्थकामुकैः पुरुषैरेष्टव्यम् ॥ (३७।०)

अत एवोक्तम् । (३८।१)

आयतनं विद्यानां मूलं धर्मार्थकाममोक्षाणाम् । (३८।२)

श्रेयः परं किमन्यच्छरीरमजरामरं विहायैकमिति ॥ (३८।३)

अजरामरीकरणसमर्थश्च रसेन्द्र एव तदाह । (३९।१)

एकोऽसौ रसराजः शरीरमजरामरं कुरुत इति ॥ (३९।२)

किं वर्ण्यते रसस्य माहात्म्यं दर्शनस्पर्शनादिनापि महत्फलं भवति ॥ (४०।०)

तदुक्तं रसार्णवे । (४१।१)

दर्शनात् स्पर्शनात्तस्य भक्षणात् स्मरणादपि । (४१।२)

पूजनाद्रसदानाच्च दृश्यते षड्विधं फलम् ॥ (४१।३)

केदारादीनि लिङ्गानि पृथिव्यां यानि कानिचित् । (४२।१)

तानि दृष्ट्वा तु यत्पुण्यं तत्पुण्यं रसदर्शनादित्यादिना ॥ (४२।२)

अन्यत्रापि । (४३।१)

काश्यादिसर्वलिङ्गेभ्यो रसलिङ्गार्चनं शिवमिति । (४३।२)

प्राप्यते येन तल्लिङ्गं भोगारोग्यामृतामरम् इति ॥ (४३।३)

रसनिन्दायाः प्रत्यवायोऽपि दर्शितः । (४४।१)

प्रमादाद्रसनिन्दायाः श्रुताव् एनं स्मरेत् सुधीः । (४४।२)

द्राक् त्यजेन्निन्दकं नित्यं निन्दया पूरिताशुभमिति ॥ (४४।३)

तस्मादस्मदुक्तया रीत्या दिव्यं देहं सम्पाद्य योगाभ्यासवशात् परतत्त्वे दृष्टे पुरुषार्थप्राप्तिर्भवति ॥ (४५।०)

तदा । (४६।१)

भ्रूयुगमध्यगतं यत् शिखिविद्युत्सूर्यवज् जगद्भासि । (४६।२)

केषांश्चित् पुण्यदृशाम् उन्मीलति चिन्मयं ज्योतिः ॥ (४६।३)

परमानन्दैकरसं परमं ज्योतिःस्वभावमविकल्पम् । (४७।१)

विगलितमकलक्लेशं ज्ञेयं शान्तं स्वयंवेद्यम् ॥ (४७।२)

तस्मिन्नाधाय मनः स्फुरदखिलं चिन्मयं जगत् पश्यन् । (४८।१)

उत्सन्नकर्मबन्धो ब्रह्मत्वमिहैव चाप्नोतीति ॥ (४८।२)

श्रुतिश्च । (४९।१)

रसो वै सः रसं ह्येवायं लब्ध्वानन्दीभवतीति ॥ (४९।२)

तदित्थं भवेदन्यदुःखभरतरणोपायो रस एवेति सिद्धम् ॥ (५०।०)

तथाच रसस्य परब्रह्मणा साम्यमिति प्रतिपादकः श्लोकः । (५१।१)

यः स्यात् प्रावरणाविमोचनधियां साध्यः प्रकृत्या पुनः सम्पन्नो सहते न दीव्यति परं वैश्वानरे जाग्रति । (५१।२)

जातो यद्यपरं न वेदयति च स्वस्मात् स्वयं द्योतते यो ब्रह्मैव स दैन्यसंसृतिभयात् पायादसौ पारद इति ॥ (५१।३)

इति सर्वदर्शनसंग्रहे रसेश्वरदर्शनम् ॥ (५२।०)