स्फुटार्थाव्याख्याSphuṭārthāvyākhyā
zu AbhidhKo, 1, 43.2
Select a line for its word-by-word analysis.
यत्र रूपं दृश्यते न तत्र तद्ग्राहकं चक्षुरिन्द्रियम् अस्ति तत्र प्रमाणानुपलभ्यमानत्वात् तत्राविद्यमानदेवदत्तादिवत् ॥ (२।०)
yatra rūpaṃ dṛśyate na tatra tadgrāhakaṃ cakṣurindriyam asti tatra pramāṇānupalabhyamānatvāt tatrāvidyamānadevadattādivat ||
इतर आह स्वविषयदेशप्रापि चक्षुःश्रोत्रम् इन्द्रियत्वात् घ्राणेन्द्रियादिवत् ॥ (४।०)
itara āha svaviṣayadeśaprāpi cakṣuḥśrotram indriyatvāt ghrāṇendriyādivat ||
अनेनानुमानेन तत्र प्रमाणानुपलभ्यमानत्वं हेतुम् असिद्धं दर्शयति ॥ (५।०)
anenānumānena tatra pramāṇānupalabhyamānatvaṃ hetum asiddhaṃ darśayati ||
विस्तरः यदि प्राप्तविषयं चक्षुःश्रोत्रं कल्प्येत दिव्यं चक्षुःश्रोत्रमिह मनुष्येषु ध्यायिनां नोपजायेत ॥ (७।०)
vistaraḥ yadi prāptaviṣayaṃ cakṣuḥśrotraṃ kalpyeta divyaṃ cakṣuḥśrotramiha manuṣyeṣu dhyāyināṃ nopajāyeta ||
यदि हि चक्षुःश्रोत्रम् अतिविप्रकृष्टदेशस्थं व्यवहितं च कुड्यादिभिर्यथायोगं रूपं शब्दं गृह्णीयाद् एवमस्य दिव्यत्वं सम्भवेत् तच्च प्राप्तविषयत्वे न स्यात् ॥ (८।०)
yadi hi cakṣuḥśrotram ativiprakṛṣṭadeśasthaṃ vyavahitaṃ ca kuḍyādibhiryathāyogaṃ rūpaṃ śabdaṃ gṛhṇīyād evamasya divyatvaṃ sambhavet tacca prāptaviṣayatve na syāt ||
यथा घ्राणजिह्वाकायाः प्राप्तविषयत्वाद् दिव्या ध्यायिनां नोपजायेरन् तद्वत् ॥ (१०।०)
yathā ghrāṇajihvākāyāḥ prāptaviṣayatvād divyā dhyāyināṃ nopajāyeran tadvat ||
अनेन स्वविषयदेशप्रापित्वपक्षस्य धर्मिविशेषविपर्ययापक्षालत्वं दर्शयति ॥ (११।०)
anena svaviṣayadeśaprāpitvapakṣasya dharmiviśeṣaviparyayāpakṣālatvaṃ darśayati ||
सम्भवद्दिव्यत्वे हि चक्षुःश्रोत्रे धर्मी ॥ (१२।०)
sambhavaddivyatve hi cakṣuḥśrotre dharmī ||
अनेन दोषेणाननुमानत्वात् तत्प्रमाणानुपलभ्यमानत्वं सिद्धं व्यवस्थापयति ॥ (१५।०)
anena doṣeṇānanumānatvāt tatpramāṇānupalabhyamānatvaṃ siddhaṃ vyavasthāpayati ||
आसन्नेनातिदूरस्थेन तिरस्कृतेन वा तुल्या तदप्राप्तिरिति तत्र दर्शनं प्रसञ्जयति ॥ (१८।०)
āsannenātidūrasthena tiraskṛtena vā tulyā tadaprāptiriti tatra darśanaṃ prasañjayati ||
किमिदं परस्य साधनम् उत दूषणमिति यदि तावदेवं साधनम् अतिदूरं तिरस्कृतं चक्षुःश्रोत्रेण गृह्यते अप्राप्तत्वात् आसन्नविषयवत् इति तदसाधनम् हेतोः स्वयमनिश्चितत्वात् पूर्वाभ्युपगमविरोधाद् वा ॥ (१९।०)
kimidaṃ parasya sādhanam uta dūṣaṇamiti yadi tāvadevaṃ sādhanam atidūraṃ tiraskṛtaṃ cakṣuḥśrotreṇa gṛhyate aprāptatvāt āsannaviṣayavat iti tadasādhanam hetoḥ svayamaniścitatvāt pūrvābhyupagamavirodhād vā ||
अथ दूषणम् सर्वाप्राप्तग्राहकत्वं चक्षुःश्रोत्रलक्षणस्य धर्मिणः प्रसज्यते तद् अदूषणम् अनुमानबाधनात् ॥ (२०।०)
atha dūṣaṇam sarvāprāptagrāhakatvaṃ cakṣuḥśrotralakṣaṇasya dharmiṇaḥ prasajyate tad adūṣaṇam anumānabādhanāt ||
कथम् इत्याह कथं तावद् अयस्कान्तो न सर्वम् अप्राप्तम् अयः कर्षतीति ॥ (२१।०)
katham ityāha kathaṃ tāvad ayaskānto na sarvam aprāptam ayaḥ karṣatīti ||
प्रश्नमुखेनायस्कान्तनिदर्शनमुपन्यस्य सर्वाप्राप्तग्राहकत्वं चक्षुःश्रोत्रस्य साधयति न सर्वाप्राप्तग्राहकं चक्षुःश्रोत्रम् सर्वाप्राप्तग्रहणशक्तिहीनत्वात् अयस्कान्तवत् ॥ (२२।०)
praśnamukhenāyaskāntanidarśanamupanyasya sarvāprāptagrāhakatvaṃ cakṣuḥśrotrasya sādhayati na sarvāprāptagrāhakaṃ cakṣuḥśrotram sarvāprāptagrahaṇaśaktihīnatvāt ayaskāntavat ||
अयस्कान्तो ह्यप्राप्तम् अयो गृह्णाति कर्षतीत्यर्थः न च सर्वमप्राप्तं गृह्णाति तद्वच्चक्षुःश्रोत्रम् ॥ (२३।०)
ayaskānto hyaprāptam ayo gṛhṇāti karṣatītyarthaḥ na ca sarvamaprāptaṃ gṛhṇāti tadvaccakṣuḥśrotram ||
नातिदूरतिरस्कृतो विषयश्चक्षुःश्रोत्रेण गृह्यते ग्रहणायोग्यत्वात् सम्प्राप्ताञ्जनशलाकावत् ॥ (२५।०)
nātidūratiraskṛto viṣayaścakṣuḥśrotreṇa gṛhyate grahaṇāyogyatvāt samprāptāñjanaśalākāvat ||
अथवा न सर्वस्वग्राह्यग्राहि चक्षुःश्रोत्रम् इन्द्रियस्वाभाव्यात् घ्राणेन्द्रियादिवत् ॥ (२६।०)
athavā na sarvasvagrāhyagrāhi cakṣuḥśrotram indriyasvābhāvyāt ghrāṇendriyādivat ||
घ्राणादीनां हि प्राप्तो विषयो न तु सर्वः सहभूगन्धाद्यग्रहणात् ॥ (२७।०)
ghrāṇādīnāṃ hi prāpto viṣayo na tu sarvaḥ sahabhūgandhādyagrahaṇāt ||
घ्राणादिसहभूनि हि गन्धरसस्प्रष्टव्यानि घ्राणादिभिर्न गृह्यन्ते शक्तिर् हीन्द्रियाणाम् ईदृशीति ॥ (२८।०)
ghrāṇādisahabhūni hi gandharasaspraṣṭavyāni ghrāṇādibhirna gṛhyante śaktir hīndriyāṇām īdṛśīti ||
प्राप्तत्वं मूर्तानामेव व्यवस्थाप्येत नामूर्तानामिति ॥ (३०।०)
prāptatvaṃ mūrtānāmeva vyavasthāpyeta nāmūrtānāmiti ||
Data courtesy of The Digital Corpus of Sanskrit.