TriKŚ, 2
Select a line for its word-by-word analysis.
भूर्भूतधात्री गिरिकर्णिकाब्धिद्वीपा समुद्राम्बरमेखला कुः । (१।१)
bhūrbhūtadhātrī girikarṇikābdhidvīpā samudrāmbaramekhalā kuḥ |
क्षमाद्रिकीला च जगद्वहा च पुंसि स्मृतौ मध्यमलोकमर्त्यौ ॥ (१।२)
kṣamādrikīlā ca jagadvahā ca puṃsi smṛtau madhyamalokamartyau ||
स्वस्थली भारताख्यं तु वर्षं हैमवतं विदुः ॥ (२।२)
svasthalī bhāratākhyaṃ tu varṣaṃ haimavataṃ viduḥ ||
द्वीपाः सप्ताथ सप्तैव समुद्रा अपि कीर्तिताः । (५।१)
dvīpāḥ saptātha saptaiva samudrā api kīrtitāḥ |
कुरुक्षेत्रं प्रयागं च हिमाद्रिं विन्ध्यमन्तरा ॥ (६।२)
kurukṣetraṃ prayāgaṃ ca himādriṃ vindhyamantarā ||
मध्यदेशोऽथ पुण्ड्राः स्युर्वरेन्द्री गौडनीवृति । (७।१)
madhyadeśo'tha puṇḍrāḥ syurvarendrī gauḍanīvṛti |
प्रभासः सोमतीर्थं स्यादन्तर्वेदी कुशस्थली ॥ (७।२)
prabhāsaḥ somatīrthaṃ syādantarvedī kuśasthalī ||
प्राग्ज्योतिषः कामरूपे तीरभुक्तिस्तु निच्छविः । (८।१)
prāgjyotiṣaḥ kāmarūpe tīrabhuktistu nicchaviḥ |
विदेहाश्चाथ कश्मीरे कीराः स्युः शास्त्रशिल्पिनः ॥ (८।२)
videhāścātha kaśmīre kīrāḥ syuḥ śāstraśilpinaḥ ||
तुरुष्काः खशयष्टक्का वाह्लीकाश्च त्रिगर्तकाः । (९।१)
turuṣkāḥ khaśayaṣṭakkā vāhlīkāśca trigartakāḥ |
डाहलाश्चेदयश्चैद्याः कारूषास्तु बृहद्गृहाः । (१०।१)
ḍāhalāścedayaścaidyāḥ kārūṣāstu bṛhadgṛhāḥ |
यदवस्तु दशार्हाः स्युः सात्वताः कुकुराश्च ते ॥ (१०।२)
yadavastu daśārhāḥ syuḥ sātvatāḥ kukurāśca te ||
कुशस्थलं कान्यकुब्जं नागाङ्गं हस्तिनापुरम् । (१३।१)
kuśasthalaṃ kānyakubjaṃ nāgāṅgaṃ hastināpuram |
गजाह्वं हास्तिनं चाथ श्रावस्ती धर्मपत्तनम् ॥ (१३।२)
gajāhvaṃ hāstinaṃ cātha śrāvastī dharmapattanam ||
कुरुक्षेत्रं विनशनं कौशाम्बी वत्सपत्तनम् । (१४।१)
kurukṣetraṃ vinaśanaṃ kauśāmbī vatsapattanam |
प्राजापत्यः प्रयागः स्याद्द्वारका वनमालिनी ॥ (१४।२)
prājāpatyaḥ prayāgaḥ syāddvārakā vanamālinī ||
मथुरा तु मधूपघ्नं जित्वरी तु तपःस्थली ॥ (१५।२)
mathurā tu madhūpaghnaṃ jitvarī tu tapaḥsthalī ||
चम्पा तु मालिनी पुष्पपुरं पाटलिपुत्रकम् ॥ (१६।२)
campā tu mālinī puṣpapuraṃ pāṭaliputrakam ||
स्याच्छोणितपुरं चाथ योजनं मार्गधेनुकम् ॥ (१७।२)
syācchoṇitapuraṃ cātha yojanaṃ mārgadhenukam ||
क्रिमिशैलस्तु वल्मीकः शक्रमूर्धाथ संचरः । (१८।१)
krimiśailastu valmīkaḥ śakramūrdhātha saṃcaraḥ |
धरणः पिण्डलः सेतुः पन्थास्तु क्षुल्लमो वहः ॥ (१८।२)
dharaṇaḥ piṇḍalaḥ setuḥ panthāstu kṣullamo vahaḥ ||
वाटः पथश्च माथश्च खपुरं तूर्ध्वगं पुरम् । (१९।१)
vāṭaḥ pathaśca māthaśca khapuraṃ tūrdhvagaṃ puram |
हरिश्चन्द्रपुरं शौभम् उद्रङ्गः प्रतिमार्गकः ॥ (१९।२)
hariścandrapuraṃ śaubham udraṅgaḥ pratimārgakaḥ ||
त्रङ्गात्रङ्गौ निर्मुटं तु पण्याजीवकचङ्गले । (२०।१)
traṅgātraṅgau nirmuṭaṃ tu paṇyājīvakacaṅgale |
पुंसि हट्टक्रयारोहौ जन्यं ग्राममुखं च तत् ॥ (२०।२)
puṃsi haṭṭakrayārohau janyaṃ grāmamukhaṃ ca tat ||
शासनं धर्मकीलः स्यान्मकुतिः शूद्रशासनम् ॥ (२१।२)
śāsanaṃ dharmakīlaḥ syānmakutiḥ śūdraśāsanam ||
पट्टोलिका कॢप्तकीला पांसुकीलं न कस्यचित् । (२२।१)
paṭṭolikā kḷptakīlā pāṃsukīlaṃ na kasyacit |
षड्भिर्यवैः स्यादङ्गुष्ठ एतैर्द्वादशभिर्भवेत् ॥ (२२।२)
ṣaḍbhiryavaiḥ syādaṅguṣṭha etairdvādaśabhirbhavet ||
वितस्तिः स्यादतो द्वाभ्यां हस्तः स्यात्तच्चतुष्टयम् । (२३।१)
vitastiḥ syādato dvābhyāṃ hastaḥ syāttaccatuṣṭayam |
दण्डो धन्वन्तरं तस्य सहस्रद्वितयेन तु ॥ (२३।२)
daṇḍo dhanvantaraṃ tasya sahasradvitayena tu ||
क्रोशस्ताभ्यां तु गव्यूतिस्तद्द्वयं योजनं मतम् । (२४।१)
krośastābhyāṃ tu gavyūtistaddvayaṃ yojanaṃ matam |
पुरवर्गगर्भागारापवरके वास्तु स्याद्गृहपोतकः । (२५।१)
puravargagarbhāgārāpavarake vāstu syādgṛhapotakaḥ |
स्यात्प्रासादो देवकुलं पुत्रिका शालभञ्जिका ॥ (२५।२)
syātprāsādo devakulaṃ putrikā śālabhañjikā ||
कुडङ्गोद्घाटपिठरा इन्द्रकोषस्तु मञ्चकः ॥ (२८।२)
kuḍaṅgodghāṭapiṭharā indrakoṣastu mañcakaḥ ||
वासागारं भोगगृहं कन्यापत्न्याटनिष्कुटाः । (२९।१)
vāsāgāraṃ bhogagṛhaṃ kanyāpatnyāṭaniṣkuṭāḥ |
शिवस्य वृषमण्डप्यां बुधैर् गोपिटकं स्मृतम् । (३०।१)
śivasya vṛṣamaṇḍapyāṃ budhair gopiṭakaṃ smṛtam |
शैलवर्गशैले स्थावरधातुभृद्धरकुकीलो व्यंशकः सानुमाञ्जीमूतः पृथुशेखरश्च कटकी दन्ती नगो निर्झरी । (३२।१)
śailavargaśaile sthāvaradhātubhṛddharakukīlo vyaṃśakaḥ sānumāñjīmūtaḥ pṛthuśekharaśca kaṭakī dantī nago nirjharī |
कुट्टारोऽथ हिमालयो नगपतिर्मेनाधवोमागुरू कैलासे गणपर्वतश्च रजतप्रस्थः कुबेराचलः ॥ (३२।२)
kuṭṭāro'tha himālayo nagapatirmenādhavomāgurū kailāse gaṇaparvataśca rajataprasthaḥ kuberācalaḥ ||
शैलाग्रे शिखरं शृङ्गं दन्तः प्राग्भार इत्यपि ॥ (३३।२)
śailāgre śikharaṃ śṛṅgaṃ dantaḥ prāgbhāra ityapi ||
पूर्वाद्रिर् दिनमूर्धा स्यादस्ताद्रिश्चरमाचलः । (३४।१)
pūrvādrir dinamūrdhā syādastādriścaramācalaḥ |
चन्दनाद्रिस्तु मलयः कौञ्चः क्रौञ्चश्च माल्यवान् ॥ (३४।२)
candanādristu malayaḥ kauñcaḥ krauñcaśca mālyavān ||
महेन्द्रो मलयः सह्यः शुक्तिमान् पारियात्रकः । (३५।१)
mahendro malayaḥ sahyaḥ śuktimān pāriyātrakaḥ |
ऋक्षो विन्ध्यश्च सप्तैते जम्बूद्वीपकुलाचलाः ॥ (३५।२)
ṛkṣo vindhyaśca saptaite jambūdvīpakulācalāḥ ||
घर्षणालः शिलापुत्रो गृहाश्मा गृहकच्छपः ॥ (३६।२)
gharṣaṇālaḥ śilāputro gṛhāśmā gṛhakacchapaḥ ||
प्रत्यश्मा गिरिमृच्चाथ शिलाधातुः सितोपलः ॥ (३७।२)
pratyaśmā girimṛccātha śilādhātuḥ sitopalaḥ ||
मृत्कोलो वर्णलेखा च कठिनी कक्खटी खटी ॥ (३८।०)
mṛtkolo varṇalekhā ca kaṭhinī kakkhaṭī khaṭī ||
वनौषधिवर्गवार्क्षं वनं तलं तल्कं हिङ्गुलं समजं त्रसम् । (३९।१)
vanauṣadhivargavārkṣaṃ vanaṃ talaṃ talkaṃ hiṅgulaṃ samajaṃ trasam |
लीलोद्यानं देवनं स्याद् रिञ्छोली पङ्क्तिर् आवली ॥ (३९।२)
līlodyānaṃ devanaṃ syād riñcholī paṅktir āvalī ||
वृक्षः कारस्करो गच्छः पलाशी विष्टरः स्थिरः । (४०।१)
vṛkṣaḥ kāraskaro gacchaḥ palāśī viṣṭaraḥ sthiraḥ |
छायातरुः स्थिरच्छायो वन्दा काकरुहा स्मृता । (४१।१)
chāyātaruḥ sthiracchāyo vandā kākaruhā smṛtā |
वनस्पतिर् निर्लुटः स्यात्फुल्लोन्निद्रविकस्वराः ॥ (४१।२)
vanaspatir nirluṭaḥ syātphullonnidravikasvarāḥ ||
स्मितोन्मुद्रौ किलिञ्जं तु सूक्ष्मदार्वथ पल्लवः । (४२।१)
smitonmudrau kiliñjaṃ tu sūkṣmadārvatha pallavaḥ |
गुच्छो गुलुञ्छः क्षेपः स्याच्चमरी मञ्जरं न ना । (४३।१)
guccho guluñchaḥ kṣepaḥ syāccamarī mañjaraṃ na nā |
मञ्जिश्च गोन्दी गुन्दी च मकरन्दो मरन्दवत् ॥ (४३।२)
mañjiśca gondī gundī ca makarando marandavat ||
पिप्पलो वादरङ्गः स्याच्चैत्यद्रुः केशवालयः ॥ (४४।२)
pippalo vādaraṅgaḥ syāccaityadruḥ keśavālayaḥ ||
देववृक्षो दानगन्धिः सप्तपत्त्रः शिरोरुजा ॥ (४५।२)
devavṛkṣo dānagandhiḥ saptapattraḥ śirorujā ||
वरुणस् त्व् अश्मरीघ्नो ऽथाध्वगभोग्यो मधुद्रुमः ॥ (४६।२)
varuṇas tv aśmarīghno 'thādhvagabhogyo madhudrumaḥ ||
पिकबन्धुस्तु चूतः स्यात् स्त्रीप्रियः षट्पदातिथिः ॥ (४७।२)
pikabandhustu cūtaḥ syāt strīpriyaḥ ṣaṭpadātithiḥ ||
शोभाञ्जनस्तु स्त्रीचित्तहारी विद्रधिनाशनः ॥ (४८।२)
śobhāñjanastu strīcittahārī vidradhināśanaḥ ||
महाकपित्थो बिल्वश्च कोली गृध्रनखी स्मृता ॥ (४९।२)
mahākapittho bilvaśca kolī gṛdhranakhī smṛtā ||
स्यात् पिच्छिलदला स्वादुफलाथो नागरङ्गकः । (५०।१)
syāt picchiladalā svāduphalātho nāgaraṅgakaḥ |
तक्राधिवासी नारङ्गः किर्मीरस् त्वक्सुगन्धकः ॥ (५०।२)
takrādhivāsī nāraṅgaḥ kirmīras tvaksugandhakaḥ ||
स्याद्धर्मणः पिच्छिलत्वग्धवस्तु मधुरत्वचः । (५१।१)
syāddharmaṇaḥ picchilatvagdhavastu madhuratvacaḥ |
पिशाचद्रुः पीतफलः शाखोटः कर्कशच्छदः ॥ (५१।२)
piśācadruḥ pītaphalaḥ śākhoṭaḥ karkaśacchadaḥ ||
अर्शोहितस्तु रक्षोघ्नो भल्लातक्यथ शाल्मली । (५२।१)
arśohitastu rakṣoghno bhallātakyatha śālmalī |
यूपद्रुः कुष्ठहृच्चाथ करञ्जो घृतपूर्णकः ॥ (५३।२)
yūpadruḥ kuṣṭhahṛccātha karañjo ghṛtapūrṇakaḥ ||
सरलो धूपवृक्षः स्याच्छोणको न्यङ्कुभूरुहः ॥ (५४।२)
saralo dhūpavṛkṣaḥ syācchoṇako nyaṅkubhūruhaḥ ||
डहुः क्षुद्राम्लपनसो निचुलो रक्तमञ्जरः ॥ (५५।२)
ḍahuḥ kṣudrāmlapanaso niculo raktamañjaraḥ ||
निम्बो ऽर्कपादपः पुण्यगन्धस्तु कुसुमाधिराट् । (५६।१)
nimbo 'rkapādapaḥ puṇyagandhastu kusumādhirāṭ |
शीधुगन्धोऽथ कङ्केल्लिर्नटः कान्ताङ्घ्रिदोहदः । (५७।१)
śīdhugandho'tha kaṅkellirnaṭaḥ kāntāṅghridohadaḥ |
दाडिम्बः पर्वरुट् च स्यात् स्वाद्वम्ब्लः शुकवल्लभः । (५८।१)
dāḍimbaḥ parvaruṭ ca syāt svādvamblaḥ śukavallabhaḥ |
स्यात्पुष्परोचनश्चापि चूर्णं तस्य हरिद्रवः । (५९।१)
syātpuṣparocanaścāpi cūrṇaṃ tasya haridravaḥ |
निशिपुष्पा तु शेफाली कुटजः पाण्डुरद्रुमः ॥ (५९।२)
niśipuṣpā tu śephālī kuṭajaḥ pāṇḍuradrumaḥ ||
पटोलं स्याद्राजफलं तस्य मूले तु रम्यकम् । (६१।१)
paṭolaṃ syādrājaphalaṃ tasya mūle tu ramyakam |
सूत्रपुष्पस्तु कर्पासे जीर्णपर्णं कदम्बकम् ॥ (६१।२)
sūtrapuṣpastu karpāse jīrṇaparṇaṃ kadambakam ||
प्रहसन्ती तु यूथी स्याद् दमनः पुष्पचामरः । (६२।१)
prahasantī tu yūthī syād damanaḥ puṣpacāmaraḥ |
कुन्दे स्याद् वोरटः पुंसि ग्रैष्मी तु नवमालिका । (६३।१)
kunde syād voraṭaḥ puṃsi graiṣmī tu navamālikā |
रक्तपिण्डस् त्व् ओण्ड्रपुष्पं स्यादम्लानः कुरण्टकः ॥ (६३।२)
raktapiṇḍas tv oṇḍrapuṣpaṃ syādamlānaḥ kuraṇṭakaḥ ||
कन्दलशिलीन्ध्रपुष्पे श्लेष्मघ्नी त्रिपुरमल्लिका प्रोक्ता । (६४।१)
kandalaśilīndhrapuṣpe śleṣmaghnī tripuramallikā proktā |
एरण्डहस्तिकर्णे प्राचीनामलकवारिबदरे द्वे ॥ (६४।२)
eraṇḍahastikarṇe prācīnāmalakavāribadare dve ||
स्यात्तन्तुविग्रहा मञ्जिफला वारणवल्लभा ॥ (६५।२)
syāttantuvigrahā mañjiphalā vāraṇavallabhā ||
वातिङ्गणस्तु वार्ताकुर् वार्ताकः शाकबिल्वकः । (६६।१)
vātiṅgaṇastu vārtākur vārtākaḥ śākabilvakaḥ |
क्लीबे वङ्गं च वार्ताकी स्यान्महाबृहतीत्यपि ॥ (६६।२)
klībe vaṅgaṃ ca vārtākī syānmahābṛhatītyapi ||
कुष्ठं गदाह्वयं मूलं त्वस्य पुष्करमूलकम् । (६७।१)
kuṣṭhaṃ gadāhvayaṃ mūlaṃ tvasya puṣkaramūlakam |
वङ्गसेनस् त्वगस्तिद्रुः शुकनासो मुनिद्रुमः ॥ (६७।२)
vaṅgasenas tvagastidruḥ śukanāso munidrumaḥ ||
छत्त्रको मल्लिपत्त्रं स्यात्कुब्जको वज्रकण्टकः ॥ (६८।२)
chattrako mallipattraṃ syātkubjako vajrakaṇṭakaḥ ||
मही विषघ्नी चक्राङ्गी मत्स्याक्षी हिलमोचिका । (७०।१)
mahī viṣaghnī cakrāṅgī matsyākṣī hilamocikā |
सुनिषण्णं चचुः पुंसि छत्त्रपत्त्रं तमालकम् । (७२।१)
suniṣaṇṇaṃ cacuḥ puṃsi chattrapattraṃ tamālakam |
फलपुच्छो वरण्डालुः स्याद् रङ्गेष्टालुकं च यत् । (७३।१)
phalapuccho varaṇḍāluḥ syād raṅgeṣṭālukaṃ ca yat |
श्रीमस्तकः स्वस्तिकः स्याद् राहूच्छिष्टो रसोनकः ॥ (७३।२)
śrīmastakaḥ svastikaḥ syād rāhūcchiṣṭo rasonakaḥ ||
कूष्माण्डस्तु घृणावासस् तिमिषो ग्राम्यकर्कटी । (७४।१)
kūṣmāṇḍastu ghṛṇāvāsas timiṣo grāmyakarkaṭī |
स्याच्चेलानश् चित्रफलः सुखाशो राजतामिषः । (७५।१)
syāccelānaś citraphalaḥ sukhāśo rājatāmiṣaḥ |
लतापनसमाटाम्रौ सेटुर् ऊर्ध्वासितस्तु यः ॥ (७५।२)
latāpanasamāṭāmrau seṭur ūrdhvāsitastu yaḥ ||
पराकः कारवेल्लोऽसौ गोडुम्बा गजचिर्भिटः । (७६।१)
parākaḥ kāravello'sau goḍumbā gajacirbhiṭaḥ |
मृत्युबीजस्तु वंशः स्यात्केतकः क्रकचच्छदः ॥ (७६।२)
mṛtyubījastu vaṃśaḥ syātketakaḥ krakacacchadaḥ ||
काशोऽश्ववालः काकेक्षुर् वनहासश्च चूर्णला ॥ (७७।२)
kāśo'śvavālaḥ kākekṣur vanahāsaśca cūrṇalā ||
गुडदारुर् मधुतृणं स्याद् इक्षुर् असिपत्त्रकः । (७८।१)
guḍadārur madhutṛṇaṃ syād ikṣur asipattrakaḥ |
पूगरोटस्तु हिन्तालः क्लीबं तिरिटि तत्फलम् ॥ (८०।२)
pūgaroṭastu hintālaḥ klībaṃ tiriṭi tatphalam ||
घनामयः स्यात् खर्जूरो द्वौ तु काचिमभञ्जरू । (८१।१)
ghanāmayaḥ syāt kharjūro dvau tu kācimabhañjarū |
Data courtesy of The Digital Corpus of Sanskrit.