वैखानसगृह्यसूत्रVaikhānasagṛhyasūtra
VaikhGṛS, 1, 3
Select a line for its word-by-word analysis.
पाणिग्रहण (८ वरिअन्तेन्)अथातः पाणिग्रहणमष्टौ विवाहा भवन्ति ब्राह्मो दैवः प्राजापत्य आर्ष आसुरो गान्धर्वो राक्षसः पैशाच इति यदभिरूपं वृत्तवयःसम्पन्नम् आहूयार्हयित्वा कन्यालंकृता दास्यते स ब्राह्म इति गीयते यदृत्विजो यज्ञस्यात्मनो ऽलंकृत्य कन्यां प्रतिपादयति स दैवो युगपद्धर्मानुवर्तिनौ स्यातामिति वाचानुमान्याग्निकार्यं स्वयं कृत्वा यत्कन्यामर्हयित्वा दद्यात्स प्राजापत्यो भवति यद्गोमिथुनेनैकेन द्वाभ्यां वा कन्यां ददाति तमार्षमाचक्षते यत्कन्यामाभरणमारोप्य शक्त्या बन्धुभ्यो धनं दत्त्वाहरते तमासुरमामनन्ति कामयोगो यदुभयोः स गान्धर्वः प्रसह्य यत्कन्याहरणं स राक्षसः सुप्तां प्रमत्तां वा रहसि यद्गच्छति स पैशाचो भवतीत्येतेषां प्रथमे चत्वारस्तोयप्रदानपूर्वकाः शस्ता ब्राह्मणस्य नेतरे जघन्या यस्मात्त्रीन्पूर्वांस्त्रीनपरान् आर्षीजातः षट् पूर्वान्षडपरान्प्राजापत्येनोढाया जातः सप्त पूर्वान्सप्तापरान्दैवीसुतो दश पूर्वान्दशापरानात्मानं चैकविंशतिकं ब्राह्मीपुत्रः पावयेदिति ॥ (१।०)
pāṇigrahaṇa (8 Varianten)athātaḥ pāṇigrahaṇamaṣṭau vivāhā bhavanti brāhmo daivaḥ prājāpatya ārṣa āsuro gāndharvo rākṣasaḥ paiśāca iti yadabhirūpaṃ vṛttavayaḥsampannam āhūyārhayitvā kanyālaṃkṛtā dāsyate sa brāhma iti gīyate yadṛtvijo yajñasyātmano 'laṃkṛtya kanyāṃ pratipādayati sa daivo yugapaddharmānuvartinau syātāmiti vācānumānyāgnikāryaṃ svayaṃ kṛtvā yatkanyāmarhayitvā dadyātsa prājāpatyo bhavati yadgomithunenaikena dvābhyāṃ vā kanyāṃ dadāti tamārṣamācakṣate yatkanyāmābharaṇamāropya śaktyā bandhubhyo dhanaṃ dattvāharate tamāsuramāmananti kāmayogo yadubhayoḥ sa gāndharvaḥ prasahya yatkanyāharaṇaṃ sa rākṣasaḥ suptāṃ pramattāṃ vā rahasi yadgacchati sa paiśāco bhavatītyeteṣāṃ prathame catvārastoyapradānapūrvakāḥ śastā brāhmaṇasya netare jaghanyā yasmāttrīnpūrvāṃstrīnaparān ārṣījātaḥ ṣaṭ pūrvānṣaḍaparānprājāpatyenoḍhāyā jātaḥ sapta pūrvānsaptāparāndaivīsuto daśa pūrvāndaśāparānātmānaṃ caikaviṃśatikaṃ brāhmīputraḥ pāvayediti ||
ब्राह्मविवाहमातुरसपिण्डां पितुर् असमानऋषिगोत्रजातां लक्षणसम्पन्नां नग्निकां कन्यां वरयित्वा पञ्चाहेषु कुलस्य परिशुद्ध्यै सपिण्डैः श्रोत्रियैः सह भूतं भुञ्जीत यस्मात्स पूतो भवतीति विज्ञायते कनिक्रदादिना कन्यागृहं गत्वा प्र सु ग्मन्तेति ताम् ईक्षित्वाभ्रातृघ्नीम् इति तयेक्ष्यमाणो गुरुणाग्निमुखे कृते कन्याप्रदो वरगोत्रनाम शर्मान्तं तथैतामस्य सहधर्मचारिणी भवतीति ब्राह्मे विवाहे धर्मप्रजासम्पत्त्यर्थं यज्ञापत्त्यर्थं ब्रह्मदेवर्षिपितृतृप्त्यर्थं प्रजासहत्वकर्मभ्यो ददामीत्युदकेन तां दद्यात् तां प्रजापतिः स्त्रियामित्युदकेन हरते वस्त्रगन्धाभरणादीनि संभृत्य कनिक्रदादिना कन्यागृहं सह बान्धवैर्गत्वा तेज आयुः श्रियमिति वस्त्रादिनालंकृत्य प्रजापतिः सोममिति तथाभरणमारोप्याददीतेत्येके ॥ (२।०)
brāhmavivāhamāturasapiṇḍāṃ pitur asamānaṛṣigotrajātāṃ lakṣaṇasampannāṃ nagnikāṃ kanyāṃ varayitvā pañcāheṣu kulasya pariśuddhyai sapiṇḍaiḥ śrotriyaiḥ saha bhūtaṃ bhuñjīta yasmātsa pūto bhavatīti vijñāyate kanikradādinā kanyāgṛhaṃ gatvā pra su gmanteti tām īkṣitvābhrātṛghnīm iti tayekṣyamāṇo guruṇāgnimukhe kṛte kanyāprado varagotranāma śarmāntaṃ tathaitāmasya sahadharmacāriṇī bhavatīti brāhme vivāhe dharmaprajāsampattyarthaṃ yajñāpattyarthaṃ brahmadevarṣipitṛtṛptyarthaṃ prajāsahatvakarmabhyo dadāmītyudakena tāṃ dadyāt tāṃ prajāpatiḥ striyāmityudakena harate vastragandhābharaṇādīni saṃbhṛtya kanikradādinā kanyāgṛhaṃ saha bāndhavairgatvā teja āyuḥ śriyamiti vastrādinālaṃkṛtya prajāpatiḥ somamiti tathābharaṇamāropyādadītetyeke ||
पाणिग्रहण (वोल्। इ)ततः सह स्नाताया वध्वा नववस्त्रालंकारायाः पुण्याहान्ते पाणिं गृहीत्वा सुमङ्गलीर् इयं वधूरित्यग्निशालामागत्य प्राङ्मुखमासयित्वा तस्यै शुद्धाम्बरवेषः कूर्चं ददाति ततः परिस्तीर्याग्निरैत्विमामग्निस्त्रायतां मा ते गृहे द्यौस्ते पृष्ठम् अप्रजस्तां देवकृतमिति पञ्चवारुणान्तं प्रधानाञ्जुहुयादग्नेरपरस्यामास्तीर्णेषु दर्भेष्वश्मानमातिष्ठेति वध्वाः पादाङ्गुष्ठेन दक्षिणेन स्पर्शयति प्रत्यङ्मुख इति पाणिग्रहणं सरस्वतीति विसर्गमघोरचक्षुरित्यासनं च कृत्वेमांल्लाजानित्यभिघार्येयं नारीति तस्या लाजाञ्जलिना जुहोत्य् उदायुषेत्य् उत्तिष्ठति प्रत्यङ्मुख इति वधूमुखेक्षणं सरस्वतीति पाणिग्रहणमघोरचक्षुरिति विसर्गमिमांल्लाजानिति लाजपूरणमियं नारीति होमम् उदायुषेत्य् अग्निप्रणामं कुर्यादित्येके ॥ (३।०)
pāṇigrahaṇa (vol. I)tataḥ saha snātāyā vadhvā navavastrālaṃkārāyāḥ puṇyāhānte pāṇiṃ gṛhītvā sumaṅgalīr iyaṃ vadhūrityagniśālāmāgatya prāṅmukhamāsayitvā tasyai śuddhāmbaraveṣaḥ kūrcaṃ dadāti tataḥ paristīryāgniraitvimāmagnistrāyatāṃ mā te gṛhe dyauste pṛṣṭham aprajastāṃ devakṛtamiti pañcavāruṇāntaṃ pradhānāñjuhuyādagneraparasyāmāstīrṇeṣu darbheṣvaśmānamātiṣṭheti vadhvāḥ pādāṅguṣṭhena dakṣiṇena sparśayati pratyaṅmukha iti pāṇigrahaṇaṃ sarasvatīti visargamaghoracakṣurityāsanaṃ ca kṛtvemāṃllājānityabhighāryeyaṃ nārīti tasyā lājāñjalinā juhoty udāyuṣety uttiṣṭhati pratyaṅmukha iti vadhūmukhekṣaṇaṃ sarasvatīti pāṇigrahaṇamaghoracakṣuriti visargamimāṃllājāniti lājapūraṇamiyaṃ nārīti homam udāyuṣety agnipraṇāmaṃ kuryādityeke ||
पाणिग्रहण (वोल्। इइ)विश्वा उत त्वयेत्यग्निं प्रदक्षिणं कृत्वातिगाहेमहि द्विष इत्यासित्वा त्रिधैवं लाजहोमं जुहुयात्ततो मूलहोमान्ते ऽग्निं पतिघ्न्यन्तं वायुः निन्दितान्तमादित्यं घोरान्तं गन्धर्वं यशोघ्न्यन्तं चन्द्रं पुत्रघ्न्यन्तं हुत्वा व्याहृतिः प्रासावीर् इत्यन्तैश् चतुर्भिः प्रवाहणं कृत्वा पुनः परिस्तीर्य स्विष्टकृन्मिन्दाहुती विच्छिन्नमृद्धिसप्तसमिद्व्याहृतीश्च जुहुयादग्नेरपरस्यामास्तीर्योदगग्रान्सप्त बर्हिषो वध्वा सह दक्षिणेन पादेनैकम् इषे विष्णुरिति द्वे ऊर्ज इति त्रीणि व्रतायेति चत्वारीति पञ्च पशुभ्य इति षड् रायस्पोषायेति सप्त सप्तभ्य इति तान्पर्यायेणाक्रम्य गत्वा सखेति निवर्तेत मम हृदय इति तस्या हृदयमभिमृशति प्रोक्षणैः प्रोक्ष्य पुण्याहं स्वस्तिघोषेणारुन्धतीन्द्राण्यदितिः श्रीरिवेति वध्वा मनुः प्रजापतिः पुरुषोत्तमो महेन्द्र इवेति वरस्य च चत्वारि स्तोमान्य् आरोपयेयुर् इति पाणिग्रहणं ध्रुवदर्शनान्तमित्येके ततः प्रभृति गार्हस्थ्यं धर्ममनुतिष्ठतीति विज्ञायते ॥ (४।०)
pāṇigrahaṇa (vol. II)viśvā uta tvayetyagniṃ pradakṣiṇaṃ kṛtvātigāhemahi dviṣa ityāsitvā tridhaivaṃ lājahomaṃ juhuyāttato mūlahomānte 'gniṃ patighnyantaṃ vāyuḥ ninditāntamādityaṃ ghorāntaṃ gandharvaṃ yaśoghnyantaṃ candraṃ putraghnyantaṃ hutvā vyāhṛtiḥ prāsāvīr ityantaiś caturbhiḥ pravāhaṇaṃ kṛtvā punaḥ paristīrya sviṣṭakṛnmindāhutī vicchinnamṛddhisaptasamidvyāhṛtīśca juhuyādagneraparasyāmāstīryodagagrānsapta barhiṣo vadhvā saha dakṣiṇena pādenaikam iṣe viṣṇuriti dve ūrja iti trīṇi vratāyeti catvārīti pañca paśubhya iti ṣaḍ rāyaspoṣāyeti sapta saptabhya iti tānparyāyeṇākramya gatvā sakheti nivarteta mama hṛdaya iti tasyā hṛdayamabhimṛśati prokṣaṇaiḥ prokṣya puṇyāhaṃ svastighoṣeṇārundhatīndrāṇyaditiḥ śrīriveti vadhvā manuḥ prajāpatiḥ puruṣottamo mahendra iveti varasya ca catvāri stomāny āropayeyur iti pāṇigrahaṇaṃ dhruvadarśanāntamityeke tataḥ prabhṛti gārhasthyaṃ dharmamanutiṣṭhatīti vijñāyate ||
विवाह (वोल्। इइइ)अथ चतुर्थीवासो वैवाहिकमग्निं वध्वा सहादाय सम्प्रवाहारयन्विति वधूं समं वध्वेत्यग्निं संशास्ति दक्षिणं पादमग्रे ऽतिहर देहलिं माधिष्ठा इत्यावसथे प्रविश्य प्राच्यामर्धे समादधीताग्नेरपरस्यामानडुहं चर्म लोहितं कृष्णाजिनं वा प्राचीनग्रीवमुत्तरलोमास्तृणाति तत्र प्राङ्मुखम् उदङ्मुखं वा वधूमुपवेश्य पतिरिह गावः प्रजायध्वमिति पश्चान् निषीदेता ज्योतिषां दर्शनाद् वाचंयमावन्यतरानुपेतावासाताम् उदिते नक्षत्रे प्राचीमुदीचीं वा देवीः षड् उर्वीर् इति दिशमुपस्थाय मा हास्महि प्रजयेति चन्द्रं सप्तर्षय इति सप्तर्षीन्कृत्तिका नक्षत्राण्यरुन्धतीं च ध्रुवक्षितिरिति ध्रुवं च दृष्ट्वोपतिष्ठेयातां मनोज्ञं तया सह सम्भाष्याथाग्नेयः स्थालीपाकः प्रजा स्थालीमिति स्थालीमभिमृश्याग्नये जुष्टं निर्वपामीति स्थाल्यां तण्डुलान्निर्वाप्य वाचस्पतये पवस्वेति वध्वा चरुं श्रपयत्यभिघार्योदगुद्वास्य परिस्तीर्याग्निमुपसमाधाय हव्यवाहमिति स्विष्टकृता यजेत हुतशेषेण श्रोत्रियं ब्राह्मणं तर्पयित्वा तस्मा ऋषभं दत्त्वानृणो भवतीति विज्ञायते ॥ (५।०)
vivāha (vol. III)atha caturthīvāso vaivāhikamagniṃ vadhvā sahādāya sampravāhārayanviti vadhūṃ samaṃ vadhvetyagniṃ saṃśāsti dakṣiṇaṃ pādamagre 'tihara dehaliṃ mādhiṣṭhā ityāvasathe praviśya prācyāmardhe samādadhītāgneraparasyāmānaḍuhaṃ carma lohitaṃ kṛṣṇājinaṃ vā prācīnagrīvamuttaralomāstṛṇāti tatra prāṅmukham udaṅmukhaṃ vā vadhūmupaveśya patiriha gāvaḥ prajāyadhvamiti paścān niṣīdetā jyotiṣāṃ darśanād vācaṃyamāvanyatarānupetāvāsātām udite nakṣatre prācīmudīcīṃ vā devīḥ ṣaḍ urvīr iti diśamupasthāya mā hāsmahi prajayeti candraṃ saptarṣaya iti saptarṣīnkṛttikā nakṣatrāṇyarundhatīṃ ca dhruvakṣitiriti dhruvaṃ ca dṛṣṭvopatiṣṭheyātāṃ manojñaṃ tayā saha sambhāṣyāthāgneyaḥ sthālīpākaḥ prajā sthālīmiti sthālīmabhimṛśyāgnaye juṣṭaṃ nirvapāmīti sthālyāṃ taṇḍulānnirvāpya vācaspataye pavasveti vadhvā caruṃ śrapayatyabhighāryodagudvāsya paristīryāgnimupasamādhāya havyavāhamiti sviṣṭakṛtā yajeta hutaśeṣeṇa śrotriyaṃ brāhmaṇaṃ tarpayitvā tasmā ṛṣabhaṃ dattvānṛṇo bhavatīti vijñāyate ||
अत ऊर्ध्वं पर्वणि स्थालीपाकेन यजेत नित्यं यवैर्व्रीहिभिर्वा हस्तेन सूर्याय स्वाहा प्रजापतये स्वाहेति प्रातराहुती अग्नये स्वाहा प्रजापतये स्वाहेति सायमाहुती जुहुयादग्न्यन्तरसंसर्गे ऽनुगते वा पत्नी कृच्छ्रं चरति श्रोत्रियागारान्मथित्वा वाग्निमादाय पुनर् औपासनम् आदधीतोदक्याशुच्यादिसंसर्गे च विधानं यज्ञप्रायश्चित्ते वक्ष्यामो वियोगे पक्षस्योपावरोहेति समिधं यावत्कृष्णं तावत्तप्त्वा समारोप्य गच्छेदहरहस्तां प्रज्वाल्य हुत्वा तथान्यां समिधं निदधाति ॥ (६।०)
ata ūrdhvaṃ parvaṇi sthālīpākena yajeta nityaṃ yavairvrīhibhirvā hastena sūryāya svāhā prajāpataye svāheti prātarāhutī agnaye svāhā prajāpataye svāheti sāyamāhutī juhuyādagnyantarasaṃsarge 'nugate vā patnī kṛcchraṃ carati śrotriyāgārānmathitvā vāgnimādāya punar aupāsanam ādadhītodakyāśucyādisaṃsarge ca vidhānaṃ yajñaprāyaścitte vakṣyāmo viyoge pakṣasyopāvaroheti samidhaṃ yāvatkṛṣṇaṃ tāvattaptvā samāropya gacchedaharahastāṃ prajvālya hutvā tathānyāṃ samidhaṃ nidadhāti ||
पचने वावसथ्ये चरुमभिघार्य वैश्वदेवं यथा हेति मण्डलं प्रदक्षिणमुपलिप्य परिमृज्याग्नये स्वाहा सोमाय स्वाहेत्युत्तरदक्षिणयोर्मध्ये व्याहृतीर्विश्वेभ्यो देवेभ्यः स्वाहा धन्वन्तरये स्वाहा कुह्वै स्वाहानुमत्यै स्वाहा प्रजापतये स्वाहा द्यावापृथिवीभ्याम् स्वाहा व्याहृतीरिमा मे अग्न इति चरुं सेध्मं जुहुयादग्निहोत्राय स्वाहा वैश्वदेवयज्ञाय स्वाहा ब्रह्मयज्ञाय स्वाहा देवयज्ञाय स्वाहा भूतयज्ञाय स्वाहा मनुष्ययज्ञाय स्वाहा पितृयज्ञाय स्वधा नमः स्वाहा पञ्चमहायज्ञाय स्वाहा व्याहृतीः स्विष्टकृद्व्याहृतीरथ गृहदेवताभ्यो यथादिशं बलिहरणं ब्रह्मणे नमो ब्रह्मपुरुषेभ्यो नमो वास्तोष्पतये नम इति गृहमध्ये इन्द्राय नम इन्द्रपुरुषेभ्यो नमो यमाय नमो यमपुरुषेभ्यो नमो वरुणाय नमो वरुणपुरुषेभ्यो नमः सोमाय नमः सोमपुरुषेभ्यो नमो ऽग्नये नमो निरृतये नमो वायवे नम ईशानाय नम इति सर्वं दक्षिणे पितृभ्यो ज्ञातिवर्गपत्न्यन्तेभ्यः कृतोपवीती यावन्तो ऽन्नार्थिनस्तावद्भ्यो निर्वपामीति निरूप्याकाशे विश्वेभ्यो देवेभ्यो नमो दिवाचरेभ्यो नमो भूतेभ्यो नमो नक्तंचरेभ्यो नम इत्युच्छीर्षके श्रिया इति पादतो भद्रकाल्या इति प्रतिद्वारं पूर्वान्तम् उत्तरान्तं वा भुवंगयोर् मरुद्भ्य इति चुल्याः पक्षयोरग्नय इत्युदधान्याम् अद्भ्य इति पेषण्योरुभयोर्दृषद इत्युलूखलमुसलयोर्वनस्पतिभ्य इति शूर्प ओषधीभ्य इति वास्तुपृष्ठे शुनां च पतितानां च श्वपचां पापरोगिणाम् वयसां च क्रिमीणां च भूमावन्नं वपाम्यहमिति बलिशेषं निर्वपति पूर्ववत् प्रवाहणं कृत्वा भूतिः स्मेति भस्मालिप्यापो हि ष्ठेति प्रोक्ष्य यत्ते अग्ने तेजस्तेनेत्यग्निम् उद् वयमित्यादित्यं चोपतिष्ठेत नित्यं सायंप्रातः पत्नी वा पुष्टिकामा बलिं हरेद्वैश्वदेवकाले प्राप्तमतिथिं शक्त्या तर्पयेद्वैश्वानरो ह्येष भवति ॥ (७।०)
pacane vāvasathye carumabhighārya vaiśvadevaṃ yathā heti maṇḍalaṃ pradakṣiṇamupalipya parimṛjyāgnaye svāhā somāya svāhetyuttaradakṣiṇayormadhye vyāhṛtīrviśvebhyo devebhyaḥ svāhā dhanvantaraye svāhā kuhvai svāhānumatyai svāhā prajāpataye svāhā dyāvāpṛthivībhyām svāhā vyāhṛtīrimā me agna iti caruṃ sedhmaṃ juhuyādagnihotrāya svāhā vaiśvadevayajñāya svāhā brahmayajñāya svāhā devayajñāya svāhā bhūtayajñāya svāhā manuṣyayajñāya svāhā pitṛyajñāya svadhā namaḥ svāhā pañcamahāyajñāya svāhā vyāhṛtīḥ sviṣṭakṛdvyāhṛtīratha gṛhadevatābhyo yathādiśaṃ baliharaṇaṃ brahmaṇe namo brahmapuruṣebhyo namo vāstoṣpataye nama iti gṛhamadhye indrāya nama indrapuruṣebhyo namo yamāya namo yamapuruṣebhyo namo varuṇāya namo varuṇapuruṣebhyo namaḥ somāya namaḥ somapuruṣebhyo namo 'gnaye namo nirṛtaye namo vāyave nama īśānāya nama iti sarvaṃ dakṣiṇe pitṛbhyo jñātivargapatnyantebhyaḥ kṛtopavītī yāvanto 'nnārthinastāvadbhyo nirvapāmīti nirūpyākāśe viśvebhyo devebhyo namo divācarebhyo namo bhūtebhyo namo naktaṃcarebhyo nama ityucchīrṣake śriyā iti pādato bhadrakālyā iti pratidvāraṃ pūrvāntam uttarāntaṃ vā bhuvaṃgayor marudbhya iti culyāḥ pakṣayoragnaya ityudadhānyām adbhya iti peṣaṇyorubhayordṛṣada ityulūkhalamusalayorvanaspatibhya iti śūrpa oṣadhībhya iti vāstupṛṣṭhe śunāṃ ca patitānāṃ ca śvapacāṃ pāparogiṇām vayasāṃ ca krimīṇāṃ ca bhūmāvannaṃ vapāmyahamiti baliśeṣaṃ nirvapati pūrvavat pravāhaṇaṃ kṛtvā bhūtiḥ smeti bhasmālipyāpo hi ṣṭheti prokṣya yatte agne tejastenetyagnim ud vayamityādityaṃ copatiṣṭheta nityaṃ sāyaṃprātaḥ patnī vā puṣṭikāmā baliṃ haredvaiśvadevakāle prāptamatithiṃ śaktyā tarpayedvaiśvānaro hyeṣa bhavati ||
तदेवं त्रिरात्रम् हविष्याशिनौ ब्रह्मचारिणौ धौतवस्त्रव्रतचारिणौ स्यातां ततो ऽपरस्यां रात्रौ चतुर्थ्याम् अलंकृत्याग्निम् उपसमाधाय नव प्रायश्चित्तानि जुहुयादग्ने वायवादित्यादित्य वायवग्ने ऽग्ने वायवादित्य व्याहृतिर् भूर्भनम् इति चतुर्भिर्वधूमूर्ध्न्याज्येन जुहुयादग्निं प्रदक्षिणं कृत्वा प्राच्यामुदीच्यां वा ताम् उपवेश्याभिष्ट्वा पञ्चशाखेनेति योनिमभिमृश्य सं ना मन इत्युपगच्छेदिमाम् अनुव्रतेत्यालिङ्गनं मधु हे मध्विदमिति मैथुनं कुर्वीत सुप्रजास्त्वायेत्युपगमनं सं ना मन इत्यालिङ्गनम् इमामनुव्रतेति वधूमुखेक्षणमित्येके ॥ (८।०)
tadevaṃ trirātram haviṣyāśinau brahmacāriṇau dhautavastravratacāriṇau syātāṃ tato 'parasyāṃ rātrau caturthyām alaṃkṛtyāgnim upasamādhāya nava prāyaścittāni juhuyādagne vāyavādityāditya vāyavagne 'gne vāyavāditya vyāhṛtir bhūrbhanam iti caturbhirvadhūmūrdhnyājyena juhuyādagniṃ pradakṣiṇaṃ kṛtvā prācyāmudīcyāṃ vā tām upaveśyābhiṣṭvā pañcaśākheneti yonimabhimṛśya saṃ nā mana ityupagacchedimām anuvratetyāliṅganaṃ madhu he madhvidamiti maithunaṃ kurvīta suprajāstvāyetyupagamanaṃ saṃ nā mana ityāliṅganam imāmanuvrateti vadhūmukhekṣaṇamityeke ||
अथ त्रिरात्रमृतौ मलवद्वासाः स्नानाञ्जनादीनि वर्जयेद् एकभक्ता स्याद् अखर्वेणाञ्जलिनायसेन वा पिबेन्न शुल्बेनाश्नाति न ग्रहानीक्षेत न दिवा स्वपेद् यथोक्तं व्रतं कुर्याच् चतुर्थ्यां दन्तधावनं गन्धामलकादिभिः स्नात्वा श्वेतवस्त्रानुलेपना स्त्रीशूद्राभ्याम् अनभिभाष्यापरम् अदृष्ट्वा भर्तारं पश्येद् यस्मादृतुस्नाता यादृशं पुरुषं पश्येत्तादृशी प्रजा भवति ऋतुरात्रयो द्वादश भवन्ति षोडशेति चाचक्षते प्रथमास् तिस्रो न गम्याः पुमान् समासु विषमासु स्त्री जायते शालिव्रीहियवानामन्नं पयसा प्राश्नीयाद् यस्मादाहारमूला धातवो भवन्ति लक्ष्मीवटशुङ्गसहदेवीनाम् अन्यतमम् अभिषूय प्रक्षिपेद्दक्षिणे नासापुटे पुत्रकामाया वामे स्त्रीकामाया न निष्ठीवनं कुर्याच्छोकरोषौ वर्जयति तत एनां यन्मे गर्भादिभिः प्रोक्षणैः प्रोक्ष्य विष्णुर्योनिं कल्पयत्विति तामुपगच्छेत् परिषिच्य वैश्वदेवं वैष्णवं मूलहोमाङ्गहोमौ हुत्वा विष्णुर्योनिं कल्पयत्वित्युपगमनमित्येके ॥ (९।०)
atha trirātramṛtau malavadvāsāḥ snānāñjanādīni varjayed ekabhaktā syād akharveṇāñjalināyasena vā pibenna śulbenāśnāti na grahānīkṣeta na divā svaped yathoktaṃ vrataṃ kuryāc caturthyāṃ dantadhāvanaṃ gandhāmalakādibhiḥ snātvā śvetavastrānulepanā strīśūdrābhyām anabhibhāṣyāparam adṛṣṭvā bhartāraṃ paśyed yasmādṛtusnātā yādṛśaṃ puruṣaṃ paśyettādṛśī prajā bhavati ṛturātrayo dvādaśa bhavanti ṣoḍaśeti cācakṣate prathamās tisro na gamyāḥ pumān samāsu viṣamāsu strī jāyate śālivrīhiyavānāmannaṃ payasā prāśnīyād yasmādāhāramūlā dhātavo bhavanti lakṣmīvaṭaśuṅgasahadevīnām anyatamam abhiṣūya prakṣipeddakṣiṇe nāsāpuṭe putrakāmāyā vāme strīkāmāyā na niṣṭhīvanaṃ kuryācchokaroṣau varjayati tata enāṃ yanme garbhādibhiḥ prokṣaṇaiḥ prokṣya viṣṇuryoniṃ kalpayatviti tāmupagacchet pariṣicya vaiśvadevaṃ vaiṣṇavaṃ mūlahomāṅgahomau hutvā viṣṇuryoniṃ kalpayatvityupagamanamityeke ||
एxतेर्नल् सिग्न्स् ड़ोर् प्रेग्नन्च्य्; अस्स्। रितुअल्सथ गृहीतगर्भालिङ्गानि शरीराटोपः सक्थिसीदनं द्वेषो भर्तुररुचिराहारो लालाप्रकोपः खरता वाचः स्फुरणं योनेरिति गर्भस्य दैवानुबन्धं ज्ञात्वापूर्यमाणपक्षे पुण्ये पुंनाम्नि शुभे नक्षत्र आज्येनाघारं हुत्वा तां मङ्गलयुक्ताम् उपवेश्य परिषिच्य धातादि पञ्च वारुणं मूलहोमं स्विष्टाकारं च हुत्वा वृषो ऽसीति यवान्ददाति पयो दधि घृतं समं गृहीतं त्रिवृदित्यामनन्ति भूस्त्वयि ददामीत्येनां त्रिवृत्प्राशयेदाचान्ताया नाभेरूर्ध्वम् आभिष्ट्वाहं पराञ्चेति दर्भेण त्रिर् उन्मार्ज्य पुण्याहं कुर्याद्ब्राह्मणानन्नेन तर्पयति ॥ (१०।०)
external signs for pregnancy; ass. ritualsatha gṛhītagarbhāliṅgāni śarīrāṭopaḥ sakthisīdanaṃ dveṣo bharturarucirāhāro lālāprakopaḥ kharatā vācaḥ sphuraṇaṃ yoneriti garbhasya daivānubandhaṃ jñātvāpūryamāṇapakṣe puṇye puṃnāmni śubhe nakṣatra ājyenāghāraṃ hutvā tāṃ maṅgalayuktām upaveśya pariṣicya dhātādi pañca vāruṇaṃ mūlahomaṃ sviṣṭākāraṃ ca hutvā vṛṣo 'sīti yavāndadāti payo dadhi ghṛtaṃ samaṃ gṛhītaṃ trivṛdityāmananti bhūstvayi dadāmītyenāṃ trivṛtprāśayedācāntāyā nābherūrdhvam ābhiṣṭvāhaṃ parāñceti darbheṇa trir unmārjya puṇyāhaṃ kuryādbrāhmaṇānannena tarpayati ||
रितुअल्स् इन् थे ड़ोउर्थ् मोन्थ् अड़्तेर् चोन्चेप्तिओनथ गर्भाधानादिचतुर्थे मासि पुंसवनं भवति शुक्लपक्षे शुद्धे ऽहनि पूर्वाह्णे ऽग्निमुपसमाधाय पूर्ववत् स्विष्टकारान्तं हुत्वा दक्षिणतो ऽग्नेरपरस्यामासीनाया वृषो ऽसीति सर्षपमिश्रितान्यवानाण्डौ स्थ इति दद्याद् अलाभे माषधान्यौ प्रतिनिधी स्याताम् ॐ भूर्भुवः सुवो राकामहं यास्ते राके सोम एव विश्वा उत त्वयेत्युदरमभिमृशेत् पूर्ववत् त्रिवृत् प्राशनादीनीति विज्ञायते ॥ (११।०)
rituals in the fourth month after conceptionatha garbhādhānādicaturthe māsi puṃsavanaṃ bhavati śuklapakṣe śuddhe 'hani pūrvāhṇe 'gnimupasamādhāya pūrvavat sviṣṭakārāntaṃ hutvā dakṣiṇato 'gneraparasyāmāsīnāyā vṛṣo 'sīti sarṣapamiśritānyavānāṇḍau stha iti dadyād alābhe māṣadhānyau pratinidhī syātām oṃ bhūrbhuvaḥ suvo rākāmahaṃ yāste rāke soma eva viśvā uta tvayetyudaramabhimṛśet pūrvavat trivṛt prāśanādīnīti vijñāyate ||
सीमन्तोन्नयनअथ गर्भाधानाद्यष्टमे मासि सीमन्तोन्नयनं कुर्यात्पक्षो दिनं च व्याख्यातं पूर्ववद् धातादि हुत्वा त्रेण्या शलल्या सह शलाटुग्लप्सं साग्रपत्त्रं कुशाङ्कुरं च दर्भेण त्रिराबध्य्ॐ भूर्भुवः सुवर् इति गृहीत्वा तस्यास्तथासीनायाः स्रग्गन्धवत्याः सीमन्ते राकामहं यास्ते राक इति स्थापयित्वोन्नयनं कुर्यात्सोम एवेति पुरस्तादिव कुर्यात्पूर्ववत्त्रिवृत्प्राशनं पुण्याहान्तमित्येके ॥ (१२।०)
sīmantonnayanaatha garbhādhānādyaṣṭame māsi sīmantonnayanaṃ kuryātpakṣo dinaṃ ca vyākhyātaṃ pūrvavad dhātādi hutvā treṇyā śalalyā saha śalāṭuglapsaṃ sāgrapattraṃ kuśāṅkuraṃ ca darbheṇa trirābadhyoṃ bhūrbhuvaḥ suvar iti gṛhītvā tasyāstathāsīnāyāḥ sraggandhavatyāḥ sīmante rākāmahaṃ yāste rāka iti sthāpayitvonnayanaṃ kuryātsoma eveti purastādiva kuryātpūrvavattrivṛtprāśanaṃ puṇyāhāntamityeke ||
wओर्स्हिप् ओड़् विष्णुअथ विष्णुबलिम् उत्तरप्रणिधावग्न्यादीन्देवान्ॐ भूः पुरुषम्ॐ भुवः पुरुषोम् सुवः पुरुषम्ॐ भूर्भुवः सुवः पुरुषं चेत्यावाह्य तथैव निर्वापाद्याघारं हुत्वाग्नेः पूर्वस्यां दर्भासनेषु केशवं नारायणं माधवं गोविन्दं विष्णुं मधुसूदनं त्रिविक्रमं वामनं श्रीधरं हृषीकेशं पद्मनाभं दामोदरमिति नामभिर्देवं विष्णुम् आवाह्यापोहिरण्यपवमानैः स्नापयित्वा तत्तन्नाम्नार्चयत्यतो देवाद्यैर्विष्णोर्नु कं तदस्य प्रियं प्र तद्विष्णुः परोमात्रया विचक्रमे त्रिर्देव इति द्वादशाहुतीराज्येन हुत्वा पायसमाज्यसंयुक्तं हविर्देवं निवेद्य द्वादशनामभिरतो देवाद्यैर् विष्णोर् नुकाद्यैर् आज्यमिश्रं पायसं जुहुयाद् ऋग्यजुःसामाथर्वभिर् मन्त्रैर् वैष्णवैर्देवं संस्तूय नमो ऽन्तैर्नामभिः प्रणमेत्पायसशेषं पत्नीं प्राशयति ॥ (१३।०)
worship of Viṣṇuatha viṣṇubalim uttarapraṇidhāvagnyādīndevānoṃ bhūḥ puruṣamoṃ bhuvaḥ puruṣom suvaḥ puruṣamoṃ bhūrbhuvaḥ suvaḥ puruṣaṃ cetyāvāhya tathaiva nirvāpādyāghāraṃ hutvāgneḥ pūrvasyāṃ darbhāsaneṣu keśavaṃ nārāyaṇaṃ mādhavaṃ govindaṃ viṣṇuṃ madhusūdanaṃ trivikramaṃ vāmanaṃ śrīdharaṃ hṛṣīkeśaṃ padmanābhaṃ dāmodaramiti nāmabhirdevaṃ viṣṇum āvāhyāpohiraṇyapavamānaiḥ snāpayitvā tattannāmnārcayatyato devādyairviṣṇornu kaṃ tadasya priyaṃ pra tadviṣṇuḥ paromātrayā vicakrame trirdeva iti dvādaśāhutīrājyena hutvā pāyasamājyasaṃyuktaṃ havirdevaṃ nivedya dvādaśanāmabhirato devādyair viṣṇor nukādyair ājyamiśraṃ pāyasaṃ juhuyād ṛgyajuḥsāmātharvabhir mantrair vaiṣṇavairdevaṃ saṃstūya namo 'ntairnāmabhiḥ praṇametpāyasaśeṣaṃ patnīṃ prāśayati ||
जातकर्मनथ जातकर्म व्याख्यास्यामो ऽरिष्टागारं यथोक्तं कृत्वा वृषभोषितं तिलसर्षपैर्धूपयित्वा तां प्रवेशयेत्तज्ज्ञाः स्त्रियस् तिस्रश् चतस्रो वा परिगृह्यैनां संवाहयेयुः कुक्षौ शिथिले हृदयबन्धं मुक्त्वा सशूले जघने प्रजायत इत्यवधारयेत् गर्भसङ्गे विशल्यां सुवर्चलां वा योनौ निष्पीड्य निदध्याद्धूपयेत्पिण्डीतकेनाहिकृत्त्या वा योनिं हिरण्यपुष्प्या मूलं हस्तपादयोरादधाति यदा नासाग्रं दृश्यते तदास्य ग्रहस्थितिं ज्ञात्वा शुभाशुभं परीक्षेत यस्मात् तद्गुणान्वितं वर्धयेज्जायमाने मातुर् उदकुम्भं दक्षिणतः शिरोभागे स्थापयित्वा ततस्तूर्यन्तीं पादतो निधाय यथैव सोमः पवत इत्युदरमभिमृशेत्कुमारे जाते द्वारवामे ऽश्मनि परशुं तस्मिन्हिरण्यं स्थापयित्वाश्मा भवेत्यधरमुत्तरं करोति तस्योपर्यङ्गादङ्गादिति कुमारमेकया स्त्रिया धारयेत्तमद्भिरभ्युक्ष्य तिलदे ऽवपद्यस्वेति सतिलमक्षतं मूर्ध्न्याधायौपासनमरण्यां निर्हरति ॥ (१४।०)
jātakarmanatha jātakarma vyākhyāsyāmo 'riṣṭāgāraṃ yathoktaṃ kṛtvā vṛṣabhoṣitaṃ tilasarṣapairdhūpayitvā tāṃ praveśayettajjñāḥ striyas tisraś catasro vā parigṛhyaināṃ saṃvāhayeyuḥ kukṣau śithile hṛdayabandhaṃ muktvā saśūle jaghane prajāyata ityavadhārayet garbhasaṅge viśalyāṃ suvarcalāṃ vā yonau niṣpīḍya nidadhyāddhūpayetpiṇḍītakenāhikṛttyā vā yoniṃ hiraṇyapuṣpyā mūlaṃ hastapādayorādadhāti yadā nāsāgraṃ dṛśyate tadāsya grahasthitiṃ jñātvā śubhāśubhaṃ parīkṣeta yasmāt tadguṇānvitaṃ vardhayejjāyamāne mātur udakumbhaṃ dakṣiṇataḥ śirobhāge sthāpayitvā tatastūryantīṃ pādato nidhāya yathaiva somaḥ pavata ityudaramabhimṛśetkumāre jāte dvāravāme 'śmani paraśuṃ tasminhiraṇyaṃ sthāpayitvāśmā bhavetyadharamuttaraṃ karoti tasyoparyaṅgādaṅgāditi kumāramekayā striyā dhārayettamadbhirabhyukṣya tilade 'vapadyasveti satilamakṣataṃ mūrdhnyādhāyaupāsanamaraṇyāṃ nirharati ||
जातकाग्नि, मेधाजननचुल्ल्यां कपालमारोप्य वृषभशकृत्पिण्डैर् जातकाग्निं साधयेत्तमेनमुत्तपनीयमित्युदाहरन्ति तेनैव धूपं दद्याद्द्वारस्य दक्षिणतो निधायाङ्गारवर्णे परिस्तीर्य कणसर्षपैर्हस्तेन शण्डे रथो ऽयः शण्डो मर्क आलिखन्विलिखन्नर्यम्ण आन्त्रीमुखः केशिनीरेतान् घ्नतैतान् पूर्व एषां मिश्रवाससो नक्तंचारिणो निशीथचारिणी तासां त्वमयं ते योनिर्मम नामेति व्याहृतीश्च हुत्वा प्रक्षाल्य पाणिमवनीमालभ्य यत्ते सुसीम इति मेधायै घृतं करोति वचा पथ्या हिरण्यं मधु सर्पिरिति मेधाजननानि भवन्ति ब्राह्मीघृतं पयो वचाधिकं चामनन्ति सुवर्णं दर्भेण बद्ध्वान्तर्धाय घृतं भूरृच इति प्राङ्मुखं प्राशयति नित्यं सायंप्रातरेवमहरहर्हुत्वा मेधायै पाययेद् उष्णशीताभिर् अद्भिरेनं स्नापयित्वा क्षेत्रियै त्वेति नीत्वा या दैवीरिति मातुरङ्के स्थापयित्वा तासां त्वेति स्तनौ प्रक्षाल्यायं कुमार इति दक्षिणादि पाययेदापो हविष्ष्विति न्यस्तमुदकुम्भं शोधयित्वा नित्यं सायंप्रातर् आदधाति तथैव घृतप्राशनान्तं कर्म कृत्वा स्नात्वौपासननिर्हरणादि करोतीत्येके तृतीये पञ्चमे सप्तमे नवमे चाह्नि शयनादिकं शोधयतीति ॥ (१५।०)
jātakāgni, medhājananacullyāṃ kapālamāropya vṛṣabhaśakṛtpiṇḍair jātakāgniṃ sādhayettamenamuttapanīyamityudāharanti tenaiva dhūpaṃ dadyāddvārasya dakṣiṇato nidhāyāṅgāravarṇe paristīrya kaṇasarṣapairhastena śaṇḍe ratho 'yaḥ śaṇḍo marka ālikhanvilikhannaryamṇa āntrīmukhaḥ keśinīretān ghnataitān pūrva eṣāṃ miśravāsaso naktaṃcāriṇo niśīthacāriṇī tāsāṃ tvamayaṃ te yonirmama nāmeti vyāhṛtīśca hutvā prakṣālya pāṇimavanīmālabhya yatte susīma iti medhāyai ghṛtaṃ karoti vacā pathyā hiraṇyaṃ madhu sarpiriti medhājananāni bhavanti brāhmīghṛtaṃ payo vacādhikaṃ cāmananti suvarṇaṃ darbheṇa baddhvāntardhāya ghṛtaṃ bhūrṛca iti prāṅmukhaṃ prāśayati nityaṃ sāyaṃprātarevamaharaharhutvā medhāyai pāyayed uṣṇaśītābhir adbhirenaṃ snāpayitvā kṣetriyai tveti nītvā yā daivīriti māturaṅke sthāpayitvā tāsāṃ tveti stanau prakṣālyāyaṃ kumāra iti dakṣiṇādi pāyayedāpo haviṣṣviti nyastamudakumbhaṃ śodhayitvā nityaṃ sāyaṃprātar ādadhāti tathaiva ghṛtaprāśanāntaṃ karma kṛtvā snātvaupāsananirharaṇādi karotītyeke tṛtīye pañcame saptame navame cāhni śayanādikaṃ śodhayatīti ||
वास्तुसवन (च्लेअनिन्ग् थे होउसे अड़्तेर् बिर्थ् ओर् देअथ्)अथ वास्तुसवनं व्याख्यास्यामो नवे वास्तुन्युषिते ऽपि सूतकप्रेतकयोर्वापयित्वा मृन्मयानि भाण्डानि पुराणानि त्यक्त्वा नवानि परिगृह्यान्यान्परिच्छदान्यथोक्तं शोधयित्वा भूमियज्ञेनेष्ट्वा निवसेद्यस्माद्वास्तुसवनेन शुद्धिवस्तूनाम् आघारो वास्तुसवनस्य वास्तोष्पते प्रतिजानीहि वास्तोष्पते शग्मयेति द्वाभ्यां यजेत भूमियज्ञाय स्वाहा यज्ञदैवतं प्र सोदर्यै स्वाहेति द्वौ भूमियज्ञदैवत्यौ मेदिनी देवी देवी हिरण्यगर्भिणी समुद्रवती सावित्री शृङ्गे शृङ्गे वायुपरी जलशयनीति पञ्च भूमिदैवत्या व्याहृतीर्हुत्वा पुण्याहमहमग्ने अग्निं गृह्णामीत्यग्निष्ठाद् दर्भपूलेनाग्निं गृहीत्वा प्रथमादैन्द्राद्भुवंगादारभ्य वास्तुनः कुड्यमूलाद्बहिरन्तश्च वामं परीत्या ब्रह्मस्थानात् पर्यग्निं कारयित्वापरद्वारेण विसृजेत्तथैवाणोर् अणीयान् इति पात्रेणान्वपः स्रावयित्वा शिष्टाभिः सर्वत्र प्रोक्षयत्येवं वारुणाद्भुवंगाद्वा याम्यात्सौम्यादारभ्य पर्यग्न्याधावस्रुती स्याताम् ॥ (१६।०)
vāstusavana (cleaning the house after birth or death)atha vāstusavanaṃ vyākhyāsyāmo nave vāstunyuṣite 'pi sūtakapretakayorvāpayitvā mṛnmayāni bhāṇḍāni purāṇāni tyaktvā navāni parigṛhyānyānparicchadānyathoktaṃ śodhayitvā bhūmiyajñeneṣṭvā nivasedyasmādvāstusavanena śuddhivastūnām āghāro vāstusavanasya vāstoṣpate pratijānīhi vāstoṣpate śagmayeti dvābhyāṃ yajeta bhūmiyajñāya svāhā yajñadaivataṃ pra sodaryai svāheti dvau bhūmiyajñadaivatyau medinī devī devī hiraṇyagarbhiṇī samudravatī sāvitrī śṛṅge śṛṅge vāyuparī jalaśayanīti pañca bhūmidaivatyā vyāhṛtīrhutvā puṇyāhamahamagne agniṃ gṛhṇāmītyagniṣṭhād darbhapūlenāgniṃ gṛhītvā prathamādaindrādbhuvaṃgādārabhya vāstunaḥ kuḍyamūlādbahirantaśca vāmaṃ parītyā brahmasthānāt paryagniṃ kārayitvāparadvāreṇa visṛjettathaivāṇor aṇīyān iti pātreṇānvapaḥ srāvayitvā śiṣṭābhiḥ sarvatra prokṣayatyevaṃ vāruṇādbhuvaṃgādvā yāmyātsaumyādārabhya paryagnyādhāvasrutī syātām ||
ये ते शतं वरुणोदुत्तममयाश् चाग्न आपः सृजन्तु स्निग्धानीति चत्वारो वरुणदैवत्या विश्वे देवस्य विश्वे अद्येति द्वौ वैश्वदेवावतो देवा इदं विष्णुस् त्रीणि पदा विष्णोः कर्माणि तद्विष्णोः परमं तद् विप्रास इति षड्वैष्णवा द्वावाद्यावित्येके रुद्रमन्यं त्र्यम्बकमिति द्वौ रुद्रदैवत्यौ ब्रह्म जज्ञानं हिरण्यगर्भ इति द्वौ ब्रह्मदैवत्यौ मिश्रवासस एतान् घ्नतैतानिति द्वौ कौबेरौ युवम् एतान्यग्नीषोमावान्यं दिव इति त्रयो ऽग्नीषोमीया बृहस्पतिर्देवानां बृहस्पतिः सोमं बृहस्पते अति यदुपयामगृहीत इति चत्वारो बार्हस्पत्याः त्रातारमिन्द्रं महाम् इन्द्रो य ओजसा महाम् इन्द्रो नृवद् भुवस् त्वम् इन्द्रेन्द सानसिं प्र ससाहिषे ऽस्माकमिन्द्रो भूतस्येन्द्रो द्यौरिन्द्रं प्रणवन्तम् इन्द्रो वृत्रमिन्द्रो बभूवेन्द्रो ऽस्मानिति त्रयोदशैन्द्राः यमो दाधार नमस्ते निरृतय इति द्वौ याम्यौ मित्रस्य चर्षणीधृतो मित्रो जनान् प्र स मित्रेति त्रयो मैत्राः भूमियज्ञदैवत्यादयो व्याहृत्यन्ता इज्यन्ते तस्माद् द्व्युत्तरं शतमाहुतयो वास्तुसवनस्यान्तहोममिति विज्ञायते ॥ (१७।०)
ye te śataṃ varuṇoduttamamayāś cāgna āpaḥ sṛjantu snigdhānīti catvāro varuṇadaivatyā viśve devasya viśve adyeti dvau vaiśvadevāvato devā idaṃ viṣṇus trīṇi padā viṣṇoḥ karmāṇi tadviṣṇoḥ paramaṃ tad viprāsa iti ṣaḍvaiṣṇavā dvāvādyāvityeke rudramanyaṃ tryambakamiti dvau rudradaivatyau brahma jajñānaṃ hiraṇyagarbha iti dvau brahmadaivatyau miśravāsasa etān ghnataitāniti dvau kauberau yuvam etānyagnīṣomāvānyaṃ diva iti trayo 'gnīṣomīyā bṛhaspatirdevānāṃ bṛhaspatiḥ somaṃ bṛhaspate ati yadupayāmagṛhīta iti catvāro bārhaspatyāḥ trātāramindraṃ mahām indro ya ojasā mahām indro nṛvad bhuvas tvam indrenda sānasiṃ pra sasāhiṣe 'smākamindro bhūtasyendro dyaurindraṃ praṇavantam indro vṛtramindro babhūvendro 'smāniti trayodaśaindrāḥ yamo dādhāra namaste nirṛtaya iti dvau yāmyau mitrasya carṣaṇīdhṛto mitro janān pra sa mitreti trayo maitrāḥ bhūmiyajñadaivatyādayo vyāhṛtyantā ijyante tasmād dvyuttaraṃ śatamāhutayo vāstusavanasyāntahomamiti vijñāyate ||
उत्थानअथ दशमे द्वादशे वाह्नि भवत्युत्थानं तथैव जातकाग्निं समारोप्य यावन्त्यस्य कर्माणि तानि सर्वाणि मथित्वास्मिन्नेव कुर्याद्विसृज्य लौकिकाग्नावित्येके स्नात्वागारं यथोक्तं शोधयेत् क्षुरकर्मादिना शुद्धो भूमियज्ञमसगोत्रेण याजयेदित्येके तथा हरणमौपासनस्य धातादि पञ्च वारुणं मूलहोमो भोजनं ब्राह्मणानाम् ॥ (१८।०)
utthānaatha daśame dvādaśe vāhni bhavatyutthānaṃ tathaiva jātakāgniṃ samāropya yāvantyasya karmāṇi tāni sarvāṇi mathitvāsminneva kuryādvisṛjya laukikāgnāvityeke snātvāgāraṃ yathoktaṃ śodhayet kṣurakarmādinā śuddho bhūmiyajñamasagotreṇa yājayedityeke tathā haraṇamaupāsanasya dhātādi pañca vāruṇaṃ mūlahomo bhojanaṃ brāhmaṇānām ||
नामकरणअथ नामकरणम् आ चत्वारिंशद्दिवसाद् आ पञ्चाशद्दिनाद्वा पाके नैनां नियुञ्जीत तत्रैव शुभे पुंनाम्नि नक्षत्रे परिस्तीर्याग्निं तथासीनस्याक्षतं कुमारस्य मूर्ध्नि विन्यस्य पञ्च वारुणं प्राजापत्यं स्विष्टाकारं च हुत्वास्य पूर्ववत्त्रिवृत्प्राशनं दीर्घान्तम् अभिनिष्ठान्तं वा घोषवदाद्यन्तरं द्विप्रतिष्ठितान्तस्थं मृष्टाक्षरपदस्वरं द्विवर्णं चतुर्वर्णं वा नाम शस्यते यथोक्तं मम नाम प्रथममिति गोत्रनामयुक्तं तदर्हं नाम कुर्यात् द्वे नामनी तु नक्षत्रनाम रहस्यम् अग्न्याधानात् परमाहिताग्न्यादिस्वकर्मान्तं प्रकाशं नाम भवेद् अक्षतोदकपुष्पान्नरसगन्धसमैः पाणिभ्यां दक्षिणेतराभ्यां कुमारस्य शांकरिर् इवेति कन्याया नन्देवानन्ददायिनीति वदन्पादत आरभ्य क्रमेण देहाङ्गसंधौ शिरसि च निक्षिपेत्पुण्याहम् ॥ (१९।०)
nāmakaraṇaatha nāmakaraṇam ā catvāriṃśaddivasād ā pañcāśaddinādvā pāke naināṃ niyuñjīta tatraiva śubhe puṃnāmni nakṣatre paristīryāgniṃ tathāsīnasyākṣataṃ kumārasya mūrdhni vinyasya pañca vāruṇaṃ prājāpatyaṃ sviṣṭākāraṃ ca hutvāsya pūrvavattrivṛtprāśanaṃ dīrghāntam abhiniṣṭhāntaṃ vā ghoṣavadādyantaraṃ dvipratiṣṭhitāntasthaṃ mṛṣṭākṣarapadasvaraṃ dvivarṇaṃ caturvarṇaṃ vā nāma śasyate yathoktaṃ mama nāma prathamamiti gotranāmayuktaṃ tadarhaṃ nāma kuryāt dve nāmanī tu nakṣatranāma rahasyam agnyādhānāt paramāhitāgnyādisvakarmāntaṃ prakāśaṃ nāma bhaved akṣatodakapuṣpānnarasagandhasamaiḥ pāṇibhyāṃ dakṣiṇetarābhyāṃ kumārasya śāṃkarir iveti kanyāyā nandevānandadāyinīti vadanpādata ārabhya krameṇa dehāṅgasaṃdhau śirasi ca nikṣipetpuṇyāham ||
wओर्स्हिप् ओड़् थे नक्षत्रसथ वर्षवर्धनं दारकस्य जन्मनक्षत्रं यद्दैवत्यं सास्य देवता प्रधाना भवति तस्मादाघारं हुत्वा तदधिदेवता नक्षत्राणि च जुहुयादग्नये कृत्तिकाभ्यः प्रजापतये रोहिण्यै सोमाय मृगशीर्षाय रुद्रायार्द्राया अदित्यै पुनर्वसूभ्यां बृहस्पतये तिष्याय सर्पेभ्य आश्रेषाभ्यः पितृभ्यो मघाभ्यो ऽर्यम्णे फल्गुनीभ्यां भगाय फल्गुनीभ्यां सवित्रे हस्ताय त्वष्ट्रे चित्रायै वायवे निष्ट्याया इन्द्राग्निभ्यां विशाखाभ्यां मित्रायानूराधेभ्य इन्द्राय ज्येष्ठायै प्रजापतये मूलायाद्भ्यो ऽषाढाभ्यो विश्वेभ्यो देवेभ्यो ऽषाढाभ्यो ब्रह्मणे ऽभिजिते विष्णवे श्रोणायै वसुभ्यः श्रविष्ठाभ्यो वरुणाय शतभिषजे ऽजायैकपदे प्रोष्ठपदेभ्यो ऽहये बुध्नियाय प्रोष्ठपदेभ्यः पूष्णे रेवत्या अश्विभ्याम् अश्वयुग्भ्यां यमायापभरणीभ्यः स्वाहेति व्याहृतिः ॥ (२०।०)
worship of the nakṣatrasatha varṣavardhanaṃ dārakasya janmanakṣatraṃ yaddaivatyaṃ sāsya devatā pradhānā bhavati tasmādāghāraṃ hutvā tadadhidevatā nakṣatrāṇi ca juhuyādagnaye kṛttikābhyaḥ prajāpataye rohiṇyai somāya mṛgaśīrṣāya rudrāyārdrāyā adityai punarvasūbhyāṃ bṛhaspataye tiṣyāya sarpebhya āśreṣābhyaḥ pitṛbhyo maghābhyo 'ryamṇe phalgunībhyāṃ bhagāya phalgunībhyāṃ savitre hastāya tvaṣṭre citrāyai vāyave niṣṭyāyā indrāgnibhyāṃ viśākhābhyāṃ mitrāyānūrādhebhya indrāya jyeṣṭhāyai prajāpataye mūlāyādbhyo 'ṣāḍhābhyo viśvebhyo devebhyo 'ṣāḍhābhyo brahmaṇe 'bhijite viṣṇave śroṇāyai vasubhyaḥ śraviṣṭhābhyo varuṇāya śatabhiṣaje 'jāyaikapade proṣṭhapadebhyo 'haye budhniyāya proṣṭhapadebhyaḥ pūṣṇe revatyā aśvibhyām aśvayugbhyāṃ yamāyāpabharaṇībhyaḥ svāheti vyāhṛtiḥ ||
वर्षवर्धन (वोल्। इइ)ऋषभं वैरवणम् अग्नीषोमीयं वैष्णवं धातादि मूलहोमं यद्देवादि कूष्माण्डहोमम् आ सावित्रव्रतबन्धाज्जुहोत्युपनीतस्य च तत्तद्व्रतसूक्तानि वेदस्नातकस्य यदह्नि विवाहो भवति मासिके वार्षिके चाह्नि तस्मिन्यत्स्त्रिय आहुः पारंपर्यागतं शिष्टाचारं तत्तत्करोति तथाग्निष्टोमादियज्ञानाम् आधाननक्षत्रे वर्षान्ते करोति तदेवं वर्तमानस्य यद्यष्टमासाधिकाशीतिवर्षाणि रविवर्षेणाधिगान्यधिगच्छेयुः स दृष्टसहस्रचन्द्रो भवति तमेनं क्रियायुक्तं पुण्यकृत्तमं ब्रह्मशरीरमित्याचक्षते तस्मान्नान्दीमुखं कृत्वा शुक्लपक्षे शुद्धे ऽहनि पूर्वाह्णे पूर्ववद्धुत्वा तथैव कपिल इवेति वृद्धस्य वृद्धाया वा वदन्नक्षतोदकादीन्मूर्ध्न्यादध्यात् सर्वदेवताः सहस्रं च ब्राह्मणानामर्चनबलिभ्यामन्नेन तर्पयेत् ग्रामं प्रदक्षिणीकृत्य सायं स्थण्डिले सहस्रं पिष्टेन सोमरूपाणि करोति राजतेन पात्रेण कुमुदपत्त्रैः सोमस्यार्चनं तस्य दक्षिणे रोहिणीगणं वामे चानावृष्टिगणमर्चयति सहस्रशः सुवर्णरजतमुक्तादीनि शक्त्या वस्त्रतण्डुलापूपानि च दद्यादश्वमेधफलावाप्त्यै वर्षवर्धनमिति विज्ञायते ॥ (२१।०)
varṣavardhana (vol. II)ṛṣabhaṃ vairavaṇam agnīṣomīyaṃ vaiṣṇavaṃ dhātādi mūlahomaṃ yaddevādi kūṣmāṇḍahomam ā sāvitravratabandhājjuhotyupanītasya ca tattadvratasūktāni vedasnātakasya yadahni vivāho bhavati māsike vārṣike cāhni tasminyatstriya āhuḥ pāraṃparyāgataṃ śiṣṭācāraṃ tattatkaroti tathāgniṣṭomādiyajñānām ādhānanakṣatre varṣānte karoti tadevaṃ vartamānasya yadyaṣṭamāsādhikāśītivarṣāṇi ravivarṣeṇādhigānyadhigaccheyuḥ sa dṛṣṭasahasracandro bhavati tamenaṃ kriyāyuktaṃ puṇyakṛttamaṃ brahmaśarīramityācakṣate tasmānnāndīmukhaṃ kṛtvā śuklapakṣe śuddhe 'hani pūrvāhṇe pūrvavaddhutvā tathaiva kapila iveti vṛddhasya vṛddhāyā vā vadannakṣatodakādīnmūrdhnyādadhyāt sarvadevatāḥ sahasraṃ ca brāhmaṇānāmarcanabalibhyāmannena tarpayet grāmaṃ pradakṣiṇīkṛtya sāyaṃ sthaṇḍile sahasraṃ piṣṭena somarūpāṇi karoti rājatena pātreṇa kumudapattraiḥ somasyārcanaṃ tasya dakṣiṇe rohiṇīgaṇaṃ vāme cānāvṛṣṭigaṇamarcayati sahasraśaḥ suvarṇarajatamuktādīni śaktyā vastrataṇḍulāpūpāni ca dadyādaśvamedhaphalāvāptyai varṣavardhanamiti vijñāyate ||
अन्नप्राशनअथ षष्ठे मास्यन्नप्राशनं शुक्लपक्षे दिने शुद्धे तत्राज्येनाघारो धातादि मूलहोमं पूर्ववत्त्रिवृत्प्राशनं प्राङ्मुखं मङ्गलयुक्तं कुमारं विष्टरमारोप्य भूर् अपाम् इति पायसम् अन्नं प्राशयेद्योगे योगे तवस्तरम् इत्याचमनं ददात्यथ प्रवासागमनं पुष्पापूपदक्षिणादिसम्भारान् कुमारं च गृहीत्वा कनिक्रदादिम् आलयं गुहस्य गच्छेत्प्रदक्षिणमर्चनं प्रणामो गुहस्य तच्छिष्टेन पुष्पादिना गुहस्य शेषमिति तन्नामोहित्वा बालम् अलंकृत्य शान्तिं वाचयित्वा निवर्तयेत्प्रोक्ष्यागतं सोमस्य त्वेत्यङ्गमारोप्यायुषे वर्चस इति पिता मूर्ध्नि जिघ्रति वृषभं नमस्कृत्य दक्षिणपाणेः साङ्गुष्ठमङ्गुलीर् गृहीत्वा कनिष्ठाद्यग्निरायुष्मानित्यादिकैर् विसर्जनम् आयुष्टे विश्वतः प्रतिष्ठ वायाविति दक्षिणादिकर्णयोर् जपनमुदङ्मुखं ब्रह्मादिदेवानां गुरूणां च प्रणामं कारयेत् पादोदकं दत्त्वा पूर्ववत् सगुडभक्ष्यस्यान्नस्य सपिण्डैः श्रोत्रियैः सह भोजनं स्वस्तिवाचनं पिण्डवर्धनमिति विज्ञायते ॥ (२२।०)
annaprāśanaatha ṣaṣṭhe māsyannaprāśanaṃ śuklapakṣe dine śuddhe tatrājyenāghāro dhātādi mūlahomaṃ pūrvavattrivṛtprāśanaṃ prāṅmukhaṃ maṅgalayuktaṃ kumāraṃ viṣṭaramāropya bhūr apām iti pāyasam annaṃ prāśayedyoge yoge tavastaram ityācamanaṃ dadātyatha pravāsāgamanaṃ puṣpāpūpadakṣiṇādisambhārān kumāraṃ ca gṛhītvā kanikradādim ālayaṃ guhasya gacchetpradakṣiṇamarcanaṃ praṇāmo guhasya tacchiṣṭena puṣpādinā guhasya śeṣamiti tannāmohitvā bālam alaṃkṛtya śāntiṃ vācayitvā nivartayetprokṣyāgataṃ somasya tvetyaṅgamāropyāyuṣe varcasa iti pitā mūrdhni jighrati vṛṣabhaṃ namaskṛtya dakṣiṇapāṇeḥ sāṅguṣṭhamaṅgulīr gṛhītvā kaniṣṭhādyagnirāyuṣmānityādikair visarjanam āyuṣṭe viśvataḥ pratiṣṭha vāyāviti dakṣiṇādikarṇayor japanamudaṅmukhaṃ brahmādidevānāṃ gurūṇāṃ ca praṇāmaṃ kārayet pādodakaṃ dattvā pūrvavat saguḍabhakṣyasyānnasya sapiṇḍaiḥ śrotriyaiḥ saha bhojanaṃ svastivācanaṃ piṇḍavardhanamiti vijñāyate ||
चौडकअथ वर्षे प्रथमे तृतीये वा चौडकम् उत्तरायणे पक्ष आपूर्यमाणे पुंनाम्न्याघारो मूलहोमान्ते मङ्गलयुक्तम् अग्नेर् अपरस्यां कुमारम् उपवेश्योत्तरे साक्षतं गोशकृच्छरावे गृहीत्वा माता ब्रह्मचारी वा धारयेच्छिवो नामासीति ग्रहणं क्षुरस्य शिवा नो भवथेति शिलायां तीक्ष्णीकरणं गोदानम् उनक्त्विति गवादिदक्षिणाकरणम् आप उन्दन्त्वित्य् अपां सेकं शिरस्योषधे त्रायस्वैनमिति साक्षताङ्कुरदर्भौ प्रागुत्तराग्रौ मस्तके स्थापयेत्स्वधिते मैनम् हिंसीरिति क्षुरं निधायोर्ध्वाग्रम् ओषधीरिति येनावपदिति येन पूषेत्यसावायुषेति पूर्वादिप्रदक्षिणं दर्भं सरोमाणं छित्त्वा ज्योक् च सूर्यं दृश इति चूडां विभजेदृषिक्रमेण स्वस्यैकार्षद्व्यार्षत्र्यार्षपञ्चार्षसप्तार्षाच् चूडा विभजेद् अनुदितस्यैकामिदम् अहम् अमुष्येत्युदुम्बरदर्भयोर् मूले गोष्ठे वाच्छादयेत् स्नातं वस्त्रादिनालंकृत्योपवेश्य दक्षिणे पञ्च प्रायश्चित्तादि धातादि पञ्च वारुणं मूलहोमं हुत्वा पुण्याहं कृत्वा नापितायान्नदानं गवादिदक्षिणां गुरवे सुराणां पूजनं तर्पणं ब्राह्मणानामन्नेन करोतीत्यष्टादश संस्काराः शारीराः ॥ (२३।०)
cauḍakaatha varṣe prathame tṛtīye vā cauḍakam uttarāyaṇe pakṣa āpūryamāṇe puṃnāmnyāghāro mūlahomānte maṅgalayuktam agner aparasyāṃ kumāram upaveśyottare sākṣataṃ gośakṛccharāve gṛhītvā mātā brahmacārī vā dhārayecchivo nāmāsīti grahaṇaṃ kṣurasya śivā no bhavatheti śilāyāṃ tīkṣṇīkaraṇaṃ godānam unaktviti gavādidakṣiṇākaraṇam āpa undantvity apāṃ sekaṃ śirasyoṣadhe trāyasvainamiti sākṣatāṅkuradarbhau prāguttarāgrau mastake sthāpayetsvadhite mainam hiṃsīriti kṣuraṃ nidhāyordhvāgram oṣadhīriti yenāvapaditi yena pūṣetyasāvāyuṣeti pūrvādipradakṣiṇaṃ darbhaṃ saromāṇaṃ chittvā jyok ca sūryaṃ dṛśa iti cūḍāṃ vibhajedṛṣikrameṇa svasyaikārṣadvyārṣatryārṣapañcārṣasaptārṣāc cūḍā vibhajed anuditasyaikāmidam aham amuṣyetyudumbaradarbhayor mūle goṣṭhe vācchādayet snātaṃ vastrādinālaṃkṛtyopaveśya dakṣiṇe pañca prāyaścittādi dhātādi pañca vāruṇaṃ mūlahomaṃ hutvā puṇyāhaṃ kṛtvā nāpitāyānnadānaṃ gavādidakṣiṇāṃ gurave surāṇāṃ pūjanaṃ tarpaṇaṃ brāhmaṇānāmannena karotītyaṣṭādaśa saṃskārāḥ śārīrāḥ ||
Data courtesy of The Digital Corpus of Sanskrit.