VarPur, 1
Select a line for its word-by-word analysis.
तेनात्मवान् सुराः सर्वे त्याजिता मेरुपर्वतम् । (२।१)
tenātmavān surāḥ sarve tyājitā meruparvatam |
ब्रह्माणं शरणं जग्मुरन्धकस्य भयार्दिताः ॥ (२।२)
brahmāṇaṃ śaraṇaṃ jagmurandhakasya bhayārditāḥ ||
त्राहि सर्वांश् चतुर्वक्त्र पितामह नमोऽस्तु ते ॥ (४।३)
trāhi sarvāṃś caturvaktra pitāmaha namo'stu te ||
अन्धकान्नैव शक्तोऽहं त्रातुं वै सुरसत्तमाः । (५।२)
andhakānnaiva śakto'haṃ trātuṃ vai surasattamāḥ |
किंतु पूर्वं मया दत्तो वरस्तस्य सुरोत्तमाः । (६।१)
kiṃtu pūrvaṃ mayā datto varastasya surottamāḥ |
अवध्यस्त्वं हि भविता न शरीरं स्पृशेन्महीम् ॥ (६।२)
avadhyastvaṃ hi bhavitā na śarīraṃ spṛśenmahīm ||
तस्यैवं बलिनस्त्वेको हन्ता रुद्रः परंतपः । (७।१)
tasyaivaṃ balinastveko hantā rudraḥ paraṃtapaḥ |
तत्र गच्छामहे सर्वे कैलासनिलयं प्रभुम् ॥ (७।२)
tatra gacchāmahe sarve kailāsanilayaṃ prabhum ||
एवम् उक्त्वा ययौ ब्रह्मा सदेवो भवसन्निधौ । (८।१)
evam uktvā yayau brahmā sadevo bhavasannidhau |
तस्य संदर्शनाद् रुद्रः प्रत्युत्थानादिकाः क्रियाः । (८।२)
tasya saṃdarśanād rudraḥ pratyutthānādikāḥ kriyāḥ |
कृत्वाभ्युवाच देवेशो ब्रह्माणं भुवनेश्वरम् ॥ (८।३)
kṛtvābhyuvāca deveśo brahmāṇaṃ bhuvaneśvaram ||
किं कार्यं देवताः सर्वा आगता मम सन्निधौ । (९।२)
kiṃ kāryaṃ devatāḥ sarvā āgatā mama sannidhau |
येनाहं तत्करोम्याशु आज्ञा कार्या हि सत्वरम् ॥ (९।३)
yenāhaṃ tatkaromyāśu ājñā kāryā hi satvaram ||
रक्षस्व देव बलिनस्त्वन्धकाद् दुष्टचेतसः ॥ (१०।२)
rakṣasva deva balinastvandhakād duṣṭacetasaḥ ||
तस्य भार्यां गिरिसुतां हर्तुमिच्छन् ससाधनः ॥ (१२।२)
tasya bhāryāṃ girisutāṃ hartumicchan sasādhanaḥ ||
तं दृष्ट्वा सहसायान्तं देवशक्रप्रहारिणम् । (१३।१)
taṃ dṛṣṭvā sahasāyāntaṃ devaśakraprahāriṇam |
रुद्रोऽपि वासुकिं ध्यात्वा तक्षकं च धनंजयम् । (१४।१)
rudro'pi vāsukiṃ dhyātvā takṣakaṃ ca dhanaṃjayam |
नीलनामा च दैत्येन्द्रो हस्ती भूत्वा भवान्तिकम् । (१५।१)
nīlanāmā ca daityendro hastī bhūtvā bhavāntikam |
स ज्ञातो नन्दिना दैत्यो वीरभद्राय दर्शितः । (१६।१)
sa jñāto nandinā daityo vīrabhadrāya darśitaḥ |
वीरभद्रोऽपि सिंहेन रूपेणाहत्य च द्रुतम् ॥ (१६।२)
vīrabhadro'pi siṃhena rūpeṇāhatya ca drutam ||
तस्य कृत्तिं विदार्याशु करिणस्त्वञ्जनप्रभाम् । (१७।१)
tasya kṛttiṃ vidāryāśu kariṇastvañjanaprabhām |
रुद्रायार्पितवान् सोऽपि तम् एवाम्बरम् आकरोत् । (१७।२)
rudrāyārpitavān so'pi tam evāmbaram ākarot |
ततः प्रभृति रुद्रोऽपि गजचर्मपटो ऽभवत् ॥ (१७।३)
tataḥ prabhṛti rudro'pi gajacarmapaṭo 'bhavat ||
आदाय त्रिशिखं भीमं सगणोऽन्धकमन्वयात् ॥ (१८।२)
ādāya triśikhaṃ bhīmaṃ sagaṇo'ndhakamanvayāt ||
ततः प्रवृत्ते युद्धे च देवदानवयोर्महत् । (१९।१)
tataḥ pravṛtte yuddhe ca devadānavayormahat |
इन्द्राद्या लोकपालास्तु स्कन्दः सेनापतिस् तथा । (१९।२)
indrādyā lokapālāstu skandaḥ senāpatis tathā |
सर्वे देवगणाश् चान्ये युयुधुः समरे तदा ॥ (१९।३)
sarve devagaṇāś cānye yuyudhuḥ samare tadā ||
तं दृष्ट्वा नारदो युद्धं ययौ नारायणं प्रति । (२०।१)
taṃ dṛṣṭvā nārado yuddhaṃ yayau nārāyaṇaṃ prati |
शशंस च महद् युद्धं कैलासे दानवैः सह ॥ (२०।२)
śaśaṃsa ca mahad yuddhaṃ kailāse dānavaiḥ saha ||
तच्छ्रुत्वा चक्रमादाय गरुडस्थो जनार्दनः । (२१।१)
tacchrutvā cakramādāya garuḍastho janārdanaḥ |
तत्र भग्नेषु देवेषु स्वयं रुद्रोऽन्धकं ययौ । (२३।१)
tatra bhagneṣu deveṣu svayaṃ rudro'ndhakaṃ yayau |
तत्र तेन महद् युद्धम् अभवल्लोमहर्षणम् ॥ (२३।२)
tatra tena mahad yuddham abhavallomaharṣaṇam ||
तत्र देवो ऽप्यसौ दैत्यं त्रिशूलेनाहनद् भृशम् । (२४।१)
tatra devo 'pyasau daityaṃ triśūlenāhanad bhṛśam |
तद् दृष्ट्वा महदाश्चर्यं रुद्रः शूलेऽन्धकं मृधे । (२५।१)
tad dṛṣṭvā mahadāścaryaṃ rudraḥ śūle'ndhakaṃ mṛdhe |
गृहीत्वा त्रिशिखाग्रेण ननर्त परमेश्वरः ॥ (२५।२)
gṛhītvā triśikhāgreṇa nanarta parameśvaraḥ ||
इतरे ऽप्यन्धकाः सर्वे चक्रेण परमेष्ठिना । (२६।१)
itare 'pyandhakāḥ sarve cakreṇa parameṣṭhinā |
नारायणेन निहतास्तत्र येऽन्ये समुत्थिताः ॥ (२६।२)
nārāyaṇena nihatāstatra ye'nye samutthitāḥ ||
अनारतं समुत्तस्थुस् ततो रुद्रो रुषान्वितः ॥ (२७।२)
anārataṃ samuttasthus tato rudro ruṣānvitaḥ ||
तस्य क्रोधेन महता मुखाज्ज्वाला विनिर्ययौ । (२८।१)
tasya krodhena mahatā mukhājjvālā viniryayau |
तद्रूपधारिणी देवी यां तां योगेश्वरीं विदुः ॥ (२८।२)
tadrūpadhāriṇī devī yāṃ tāṃ yogeśvarīṃ viduḥ ||
स्वरूपधारिणी चान्या विष्णुनापि विनिर्मिता । (२९।१)
svarūpadhāriṇī cānyā viṣṇunāpi vinirmitā |
ब्रह्मणा कार्त्तिकेयेन इन्द्रेण च यमेन च । (२९।२)
brahmaṇā kārttikeyena indreṇa ca yamena ca |
पातालोद्धरणं रूपं तस्या देव्या विनिर्ममे । (३०।१)
pātāloddharaṇaṃ rūpaṃ tasyā devyā vinirmame |
कारणं तानि यत्प्रोक्तं क्षेत्रज्ञेनावधारणम् । (३१।१)
kāraṇaṃ tāni yatproktaṃ kṣetrajñenāvadhāraṇam |
शरीराद् देवतानां तु तदिदं कीर्तितं मया ॥ (३१।२)
śarīrād devatānāṃ tu tadidaṃ kīrtitaṃ mayā ||
कामः क्रोधस्तथा लोभो मदो मोहोऽथ पञ्चमः । (३२।१)
kāmaḥ krodhastathā lobho mado moho'tha pañcamaḥ |
मात्सर्यं षष्ठमित्याहुः पैशुन्यं सप्तमं तथा । (३२।२)
mātsaryaṃ ṣaṣṭhamityāhuḥ paiśunyaṃ saptamaṃ tathā |
कामं योगेश्वरीं विद्धि क्रोधो माहेश्वरीं तथा । (३३।१)
kāmaṃ yogeśvarīṃ viddhi krodho māheśvarīṃ tathā |
लोभस्तु वैष्णवी प्रोक्ता ब्रह्माणी मद एव च ॥ (३३।२)
lobhastu vaiṣṇavī proktā brahmāṇī mada eva ca ||
मोहः स्वयंभूः कौमारी मात्सर्यं चेन्द्रजं विदुः । (३४।१)
mohaḥ svayaṃbhūḥ kaumārī mātsaryaṃ cendrajaṃ viduḥ |
जग्राह मूर्तिं तु यथा तथा ते कीर्तितं मया ॥ (३५।२)
jagrāha mūrtiṃ tu yathā tathā te kīrtitaṃ mayā ||
क्षयं गतासुरी माया स च सिद्धोऽन्धकोऽभवत् । (३६।२)
kṣayaṃ gatāsurī māyā sa ca siddho'ndhako'bhavat |
एतत् ते सर्वमाख्यातम् आत्मविद्यामृतं मया ॥ (३६।३)
etat te sarvamākhyātam ātmavidyāmṛtaṃ mayā ||
य एतच्छृणुयान्नित्यं मातॄणाम् उद्भवं शुभम् । (३७।१)
ya etacchṛṇuyānnityaṃ mātṝṇām udbhavaṃ śubham |
तस्य ताः सर्वतो रक्षां कुर्वन्त्यनुदिनं नृप ॥ (३७।२)
tasya tāḥ sarvato rakṣāṃ kurvantyanudinaṃ nṛpa ||
स धन्यः सर्वदा लोके शिवलोकं च गच्छति ॥ (३८।२)
sa dhanyaḥ sarvadā loke śivalokaṃ ca gacchati ||
तासां च ब्रह्मणा दत्ता अष्टमी तिथिरुत्तमा । (३९।१)
tāsāṃ ca brahmaṇā dattā aṣṭamī tithiruttamā |
एताः सम्पूजयेद् भक्त्या बिल्वाहारो नरः सदा । (३९।२)
etāḥ sampūjayed bhaktyā bilvāhāro naraḥ sadā |
तस्य ताः परितुष्टास्तु क्षेमारोग्यं ददन्ति च ॥ (३९।३)
tasya tāḥ parituṣṭāstu kṣemārogyaṃ dadanti ca ||
Data courtesy of The Digital Corpus of Sanskrit.