अभिधानचिन्तामणिAbhidhānacintāmaṇi
AbhCint, 1
Select a line for its word-by-word analysis.
रूढयौगिकमिश्राणां नाम्नां मालां तनोम्यहम् ॥ (१।२)
rūḍhayaugikamiśrāṇāṃ nāmnāṃ mālāṃ tanomyaham ||
योगो ऽन्वयः स तु गुणक्रियासंबन्धसंभवः ॥ (२।२)
yogo 'nvayaḥ sa tu guṇakriyāsaṃbandhasaṃbhavaḥ ||
गुणतो नीलकण्ठाद्याः क्रियातः स्रष्टृसंनिभाः । (३।१)
guṇato nīlakaṇṭhādyāḥ kriyātaḥ sraṣṭṛsaṃnibhāḥ |
स्वस्वामित्वादिसंबन्धस्तत्राहुर्नाम तद्वताम् ॥ (३।२)
svasvāmitvādisaṃbandhastatrāhurnāma tadvatām ||
जन्यात् कृत्कर्तृसृट्स्रष्टृविधातृकरसूसमाः ॥ (५।२)
janyāt kṛtkartṛsṛṭsraṣṭṛvidhātṛkarasūsamāḥ ||
धार्याद्ध्वजास्त्रपाण्यङ्कमौलिभूषणभृन्निभाः ॥ (६।२)
dhāryāddhvajāstrapāṇyaṅkamaulibhūṣaṇabhṛnnibhāḥ ||
वध्याद् भिद्द्वेषिजिद्धातिध्रुग्रिपुध्वंसिशासनाः ॥ (१०।२)
vadhyād bhiddveṣijiddhātidhrugripudhvaṃsiśāsanāḥ ||
प्राक्प्रदर्शितसंबन्धिशब्दा योज्या यथोचितम् । (१२।१)
prākpradarśitasaṃbandhiśabdā yojyā yathocitam |
कृमिपीलकलूताद्याः स्युर्द्वित्रिचतुरिन्द्रियाः ॥ (२१।२)
kṛmipīlakalūtādyāḥ syurdvitricaturindriyāḥ ||
पञ्चेन्द्रियाश्चेभकेकिमत्स्याद्याः स्थलखाम्बुगाः । (२२।१)
pañcendriyāścebhakekimatsyādyāḥ sthalakhāmbugāḥ |
नारकाः पञ्चमे साङ्गाः षष्ठे साधारणाः स्फुटम् । (२३।१)
nārakāḥ pañcame sāṅgāḥ ṣaṣṭhe sādhāraṇāḥ sphuṭam |
प्रस्तोष्यन्ते ऽव्ययाश्चात्र त्वन्ताथादी न पूर्वगौ ॥ (२३।२)
prastoṣyante 'vyayāścātra tvantāthādī na pūrvagau ||
अर्हञ्जिनः पारगतस् त्रिकालवित् क्षीणाष्टकर्मापरमेष्ठ्यधीश्वरः । (२४।१)
arhañjinaḥ pāragatas trikālavit kṣīṇāṣṭakarmāparameṣṭhyadhīśvaraḥ |
शंभुः स्वयंभूर् भगवाञ्जगत्प्रभुस्तीर्थंकरस्तीर्थकरो जिनेश्वरः ॥ (२४।२)
śaṃbhuḥ svayaṃbhūr bhagavāñjagatprabhustīrthaṃkarastīrthakaro jineśvaraḥ ||
स्याद्वाद्यभयदसार्वाः सर्वज्ञः सर्वदर्शिकेवलिनौ । (२५।१)
syādvādyabhayadasārvāḥ sarvajñaḥ sarvadarśikevalinau |
सुपार्श्वश्चन्द्रप्रभश्च सुविधिश्चाथ शीतलः । (२७।१)
supārśvaścandraprabhaśca suvidhiścātha śītalaḥ |
श्रेयांसो वासुपूज्यश्च विमलो ऽनन्ततीर्थकृत् ॥ (२७।२)
śreyāṃso vāsupūjyaśca vimalo 'nantatīrthakṛt ||
धर्मः शान्तिः कुंथुररो मल्लिश्च मुनिसुव्रतः । (२८।१)
dharmaḥ śāntiḥ kuṃthuraro malliśca munisuvrataḥ |
नमिर्नेमिः पार्श्वो वीरश्चतुर्विंशतिरर्हताम् ॥ (२८।२)
namirnemiḥ pārśvo vīraścaturviṃśatirarhatām ||
ऋषभो वृषभः श्रेयाञ्श्रेयांसः स्यादनन्तजिदनन्तः । (२९।१)
ṛṣabho vṛṣabhaḥ śreyāñśreyāṃsaḥ syādanantajidanantaḥ |
सुविधिस्तु पुष्पदन्तो मुनिसुव्रतसुव्रतौ तुल्यौ ॥ (२९।२)
suvidhistu puṣpadanto munisuvratasuvratau tulyau ||
व्यक्तः सुधर्मा मण्डितमौर्यपुत्रावकम्पितः । (३२।१)
vyaktaḥ sudharmā maṇḍitamauryaputrāvakampitaḥ |
अचलभ्राता मेतार्यः प्रभासश्च पृथक्कुलाः ॥ (३२।२)
acalabhrātā metāryaḥ prabhāsaśca pṛthakkulāḥ ||
केवली चरमो जम्बूस्वाम्यथ प्रभवत्प्रभुः । (३३।१)
kevalī caramo jambūsvāmyatha prabhavatprabhuḥ |
भद्रबाहुः स्थूलभद्रः श्रुतकेवलिनो हि षट् । (३४।१)
bhadrabāhuḥ sthūlabhadraḥ śrutakevalino hi ṣaṭ |
महागिरिसुहस्त्याद्या वज्रान्ता दशपूर्विणः ॥ (३४।२)
mahāgirisuhastyādyā vajrāntā daśapūrviṇaḥ ||
इक्ष्वाकुकुलसम्भूताः स्याद्द्वाविंशतिर् अर्हताम् । (३५।१)
ikṣvākukulasambhūtāḥ syāddvāviṃśatir arhatām |
सुग्रीवश्च दृढरथो विष्णुश्च वसुपूज्यराट् । (३७।१)
sugrīvaśca dṛḍharatho viṣṇuśca vasupūjyarāṭ |
सूरः सुदर्शनः कुम्भः सुमित्रो विजयस्तथा । (३८।१)
sūraḥ sudarśanaḥ kumbhaḥ sumitro vijayastathā |
ततः सुसीमा पृथ्वी लक्ष्मणा रामा ततः परम् ॥ (३९।२)
tataḥ susīmā pṛthvī lakṣmaṇā rāmā tataḥ param ||
नन्दा विष्णुर्जया श्यामा सुयशाः सुव्रताचिरा । (४०।१)
nandā viṣṇurjayā śyāmā suyaśāḥ suvratācirā |
श्रीर्देवी प्रभावती च पद्मा वप्रा शिवा तथा ॥ (४०।२)
śrīrdevī prabhāvatī ca padmā vaprā śivā tathā ||
वामा त्रिशला क्रमतः पितरो मातरो ऽर्हताम् । (४१।१)
vāmā triśalā kramataḥ pitaro mātaro 'rhatām |
स्याद्गोमुखो महायक्षस्त्रिमुखो यक्षनायकः ॥ (४१।२)
syādgomukho mahāyakṣastrimukho yakṣanāyakaḥ ||
तुम्बरुः कुसुमश्चापि मातङ्गो विजयो ऽजितः । (४२।१)
tumbaruḥ kusumaścāpi mātaṅgo vijayo 'jitaḥ |
ब्रह्मा यक्षेट् कुमारः षण्मुखपातालकिंनराः ॥ (४२।२)
brahmā yakṣeṭ kumāraḥ ṣaṇmukhapātālakiṃnarāḥ ||
गरुडो गन्धर्वो यक्षेट् कुबेरो वरुणो ऽपि च । (४३।१)
garuḍo gandharvo yakṣeṭ kubero varuṇo 'pi ca |
भृकुटिर् गोमेधः पार्श्वो मातङ्गो ऽर्हदुपासकाः ॥ (४३।२)
bhṛkuṭir gomedhaḥ pārśvo mātaṅgo 'rhadupāsakāḥ ||
कन्दर्पा निर्वाणी बला धारिणी धरणप्रिया ॥ (४५।२)
kandarpā nirvāṇī balā dhāriṇī dharaṇapriyā ||
सिद्धायिका चेति जैन्यः क्रमाच्छासनदेवताः ॥ (४६।२)
siddhāyikā ceti jainyaḥ kramācchāsanadevatāḥ ||
वृषो गजो ऽश्वः प्लवगः क्रौञ्चो ऽब्जं स्वस्तिकः शशी । (४७।१)
vṛṣo gajo 'śvaḥ plavagaḥ krauñco 'bjaṃ svastikaḥ śaśī |
मकरः श्रीवत्सः खड्गी महिषः सूकरस्तथा ॥ (४७।२)
makaraḥ śrīvatsaḥ khaḍgī mahiṣaḥ sūkarastathā ||
श्येनो वज्रं मृगश्छागो नन्द्यावर्तो घटो ऽपि च । (४८।१)
śyeno vajraṃ mṛgaśchāgo nandyāvarto ghaṭo 'pi ca |
कूर्मो नीलोत्पलं शङ्खः फणी सिंहो ऽर्हतां ध्वजाः ॥ (४८।२)
kūrmo nīlotpalaṃ śaṅkhaḥ phaṇī siṃho 'rhatāṃ dhvajāḥ ||
रक्तौ च पद्मप्रभवासुपूज्यौ शुक्लौ तु चन्द्रप्रभपुष्पदन्तौ । (४९।१)
raktau ca padmaprabhavāsupūjyau śuklau tu candraprabhapuṣpadantau |
कृष्णौ पुनर्नेमिमुनी विनीलौ श्रीमल्लिपार्श्वौ कनकत्विषो ऽन्ये ॥ (४९।२)
kṛṣṇau punarnemimunī vinīlau śrīmallipārśvau kanakatviṣo 'nye ||
विमलः सर्वानुभूतिः श्रीधरो दत्ततीर्थकृत् । (५१।१)
vimalaḥ sarvānubhūtiḥ śrīdharo dattatīrthakṛt |
दामोदरः सुतेजाश्च स्वाम्यथो मुनिसुव्रतः ॥ (५१।२)
dāmodaraḥ sutejāśca svāmyatho munisuvrataḥ ||
सुमतिः शिवगतिश्चैवात्यागो ऽथ निमीश्वरः । (५२।१)
sumatiḥ śivagatiścaivātyāgo 'tha nimīśvaraḥ |
अनिलो यशोधराख्यः कृतार्थो ऽथ जिनेश्वरः ॥ (५२।२)
anilo yaśodharākhyaḥ kṛtārtho 'tha jineśvaraḥ ||
शुद्धमतिः शिवकरः स्यन्दनश्चाथ संप्रतिः । (५३।१)
śuddhamatiḥ śivakaraḥ syandanaścātha saṃpratiḥ |
भाविन्यां तु पद्मनाभः शूरदेवः सुपार्श्वकः ॥ (५३।२)
bhāvinyāṃ tu padmanābhaḥ śūradevaḥ supārśvakaḥ ||
स्वयंप्रभश्च सर्वानुभूतिर्देवश्रुतोदयौ । (५४।१)
svayaṃprabhaśca sarvānubhūtirdevaśrutodayau |
पेढालः पोट्टिलश्चापि शतकीर्तिश्च सुव्रतः ॥ (५४।२)
peḍhālaḥ poṭṭilaścāpi śatakīrtiśca suvrataḥ ||
विजयो मल्लदेवौ चानन्तवीर्यश्च भद्रकृत् । (५६।१)
vijayo malladevau cānantavīryaśca bhadrakṛt |
एवं सर्वावसर्पिण्युत्सर्पिणीषु जिनोत्तमाः ॥ (५६।२)
evaṃ sarvāvasarpiṇyutsarpiṇīṣu jinottamāḥ ||
तेषां च देहो ऽद्भुतरूपगन्धो निरामयः स्वेदमलोज्झितश्च । (५७।१)
teṣāṃ ca deho 'dbhutarūpagandho nirāmayaḥ svedamalojjhitaśca |
श्वासो ऽब्जगन्धो रुधिरामिषं तु गोक्षीरधाराधवलं ह्यविस्रम् ॥ (५७।२)
śvāso 'bjagandho rudhirāmiṣaṃ tu gokṣīradhārādhavalaṃ hyavisram ||
आहारनीहारविधिस्त्वदृश्यश्चत्वार एते ऽतिशयाः सहोत्थाः । (५८।१)
āhāranīhāravidhistvadṛśyaścatvāra ete 'tiśayāḥ sahotthāḥ |
क्षेत्रे स्थितिर्योजनमात्रके ऽपि नृदेवतिर्यग्जनकोटिकोटेः ॥ (५८।२)
kṣetre sthitiryojanamātrake 'pi nṛdevatiryagjanakoṭikoṭeḥ ||
वाणी नृतिर्यक्सुरलोकभाषासंवादिनी योजनगामिनी च । (५९।१)
vāṇī nṛtiryaksuralokabhāṣāsaṃvādinī yojanagāminī ca |
भामण्डलं चारु च मौलिपृष्ठे विडम्बिताहर्पतिमण्डलश्रीः ॥ (५९।२)
bhāmaṇḍalaṃ cāru ca maulipṛṣṭhe viḍambitāharpatimaṇḍalaśrīḥ ||
साग्रे च गव्यूतिशतद्वये रुजावैरेतयो मार्यतिवृष्ट्यवृष्टयः । (६०।१)
sāgre ca gavyūtiśatadvaye rujāvairetayo māryativṛṣṭyavṛṣṭayaḥ |
दुर्भिक्षमन्यस्वकचक्रतो भयं स्यान्नैत एकादश कर्मघातजाः ॥ (६०।२)
durbhikṣamanyasvakacakrato bhayaṃ syānnaita ekādaśa karmaghātajāḥ ||
खे धर्मचक्रं चमराः सपादपीठं मृगेन्द्रासनमुज्ज्वलं च । (६१।१)
khe dharmacakraṃ camarāḥ sapādapīṭhaṃ mṛgendrāsanamujjvalaṃ ca |
छत्त्रत्रयं रत्नमयध्वजो ऽङ्घ्रिन्यासे च चामीकरपङ्कजानि ॥ (६१।२)
chattratrayaṃ ratnamayadhvajo 'ṅghrinyāse ca cāmīkarapaṅkajāni ||
वप्रत्रयं चारु चतुर्मुखाङ्गताश् चैत्यद्रुमो ऽधोवदनाश्च कण्टकाः । (६२।१)
vapratrayaṃ cāru caturmukhāṅgatāś caityadrumo 'dhovadanāśca kaṇṭakāḥ |
द्रुमानतिर्दुन्दुभिनाद उच्चकैर्वातो ऽनुकूलः शकुनाः प्रदक्षिणाः ॥ (६२।२)
drumānatirdundubhināda uccakairvāto 'nukūlaḥ śakunāḥ pradakṣiṇāḥ ||
गन्धाम्बुवर्षं बहुवर्णपुष्पवृष्टिः कचश्मश्रुनखाप्रवृद्धिः । (६३।१)
gandhāmbuvarṣaṃ bahuvarṇapuṣpavṛṣṭiḥ kacaśmaśrunakhāpravṛddhiḥ |
चतुर्विधा मर्त्यनिकायकोटिजघन्यभावादपि पार्श्वदेशे ॥ (६३।२)
caturvidhā martyanikāyakoṭijaghanyabhāvādapi pārśvadeśe ||
एकोनविंशतिदैव्याश्चतुस्त्रिंशच्च मीलिताः ॥ (६४।२)
ekonaviṃśatidaivyāścatustriṃśacca mīlitāḥ ||
मिथः साकाङ्क्षता प्रस्तावौचित्यं तत्त्वनिष्ठता ॥ (६७।२)
mithaḥ sākāṅkṣatā prastāvaucityaṃ tattvaniṣṭhatā ||
अप्रकीर्णप्रसृतत्वम् अस्वश्लाघान्यनिन्दिता । (६८।१)
aprakīrṇaprasṛtatvam asvaślāghānyaninditā |
अमर्मवेधितौदार्यं धर्मार्थप्रतिबद्धता । (६९।१)
amarmavedhitaudāryaṃ dharmārthapratibaddhatā |
चित्रकृत्त्वम् अद्भुतत्वं तथानतिविलम्बिता । (७०।१)
citrakṛttvam adbhutatvaṃ tathānativilambitā |
अव्युच्छित्तिर् अखेदित्वं पञ्चत्रिंशच्च वाग्गुणाः ॥ (७१।२)
avyucchittir akheditvaṃ pañcatriṃśacca vāgguṇāḥ ||
कामो मिथ्यात्वमज्ञानं निद्रा चाविरतिस्तथा । (७३।१)
kāmo mithyātvamajñānaṃ nidrā cāviratistathā |
रोगो द्वेषश्च नो दोषास्तेषामष्टादशाप्यमी ॥ (७३।२)
rogo dveṣaśca no doṣāsteṣāmaṣṭādaśāpyamī ||
महानन्दो ऽमृतं सिद्धिः कैवल्यमपुनर्भवः । (७४।१)
mahānando 'mṛtaṃ siddhiḥ kaivalyamapunarbhavaḥ |
शिवं निःश्रेयसं श्रेयो निर्वाणं ब्रह्म निर्वृतिः ॥ (७४।२)
śivaṃ niḥśreyasaṃ śreyo nirvāṇaṃ brahma nirvṛtiḥ ||
मुक्तिर्मोक्षो ऽपवर्गो ऽथ मुमुक्षुः श्रमणो यतिः ॥ (७५।२)
muktirmokṣo 'pavargo 'tha mumukṣuḥ śramaṇo yatiḥ ||
निर्ग्रन्थो भिक्षुरस्य स्वं तपोयोगशमादयः ॥ (७६।२)
nirgrantho bhikṣurasya svaṃ tapoyogaśamādayaḥ ||
मोक्षोपायो योगो ज्ञानं श्रद्धानं चरणात्मकः । (७७।१)
mokṣopāyo yogo jñānaṃ śraddhānaṃ caraṇātmakaḥ |
अनूचानः प्रवचने साङ्गे ऽधीती गणिश्च सः ॥ (७८।२)
anūcānaḥ pravacane sāṅge 'dhītī gaṇiśca saḥ ||
शिष्यो विनेयो ऽन्तेवासी शैक्षः प्राथमकल्पिकः । (७९।१)
śiṣyo vineyo 'ntevāsī śaikṣaḥ prāthamakalpikaḥ |
सतीर्थ्यास्त्वेकगुरवो विवेकः पृथगात्मता ॥ (७९।२)
satīrthyāstvekaguravo vivekaḥ pṛthagātmatā ||
स्यात्पारम्पर्यमाम्नायः संप्रदायो गुरुक्रमः ॥ (८०।२)
syātpāramparyamāmnāyaḥ saṃpradāyo gurukramaḥ ||
व्रतादानं परिव्रज्या तपस्या नियमस्थितिः । (८१।१)
vratādānaṃ parivrajyā tapasyā niyamasthitiḥ |
प्राणायामः प्राणयमः श्वासप्रश्वासरोधनम् । (८३।१)
prāṇāyāmaḥ prāṇayamaḥ śvāsapraśvāsarodhanam |
प्रत्याहारस्त्विन्द्रियाणां विषयेभ्यः समाहृतिः ॥ (८३।२)
pratyāhārastvindriyāṇāṃ viṣayebhyaḥ samāhṛtiḥ ||
धारणा तु क्वचिद्ध्येये चित्तस्य स्थिरबन्धनम् । (८४।१)
dhāraṇā tu kvaciddhyeye cittasya sthirabandhanam |
ध्यानं तु विषये तस्मिन् एकप्रत्ययसंततिः ॥ (८४।२)
dhyānaṃ tu viṣaye tasmin ekapratyayasaṃtatiḥ ||
एवं योगो यमाद्यङ्गैरष्टभिः संमतो ऽष्टधा ॥ (८५।२)
evaṃ yogo yamādyaṅgairaṣṭabhiḥ saṃmato 'ṣṭadhā ||
श्वःश्रेयसं शुभशिवे कल्याणं श्वोवसीयसं श्रेयः । (८६।१)
śvaḥśreyasaṃ śubhaśive kalyāṇaṃ śvovasīyasaṃ śreyaḥ |
क्षेमं भावुकभविककुशलमङ्गलभद्रमद्रशस्तानि ॥ (८६।२)
kṣemaṃ bhāvukabhavikakuśalamaṅgalabhadramadraśastāni ||
Data courtesy of The Digital Corpus of Sanskrit.