अभिधानचिन्तामणिAbhidhānacintāmaṇi
AbhCint, 2
Select a line for its word-by-word analysis.
स्वर्गस्त्रिविष्टपं द्योदिवौ भुविस्तविषताविषौ नाकः । (१।१)
svargastriviṣṭapaṃ dyodivau bhuvistaviṣatāviṣau nākaḥ |
गौस्त्रिदिवमूर्ध्वलोकः सुरालयस् तत्सदस्त्वमराः ॥ (१।२)
gaustridivamūrdhvalokaḥ surālayas tatsadastvamarāḥ ||
देवाः सुपर्वसुरनिर्जरदेवतर्भुबर्हिर्मुखानिमिषदैवतनाकिलेखाः । (२।१)
devāḥ suparvasuranirjaradevatarbhubarhirmukhānimiṣadaivatanākilekhāḥ |
वृन्दारकाः सुमनसस्त्रिदशा अमर्त्याः स्वाहास्वधाक्रतुसुधाभुज आदितेयाः ॥ (२।२)
vṛndārakāḥ sumanasastridaśā amartyāḥ svāhāsvadhākratusudhābhuja āditeyāḥ ||
तेषां यानं विमानो ऽन्धः पीयूषममृतं सुधा ॥ (३।२)
teṣāṃ yānaṃ vimāno 'ndhaḥ pīyūṣamamṛtaṃ sudhā ||
असुरा नागास्तडितः सुपर्णका वह्नयो ऽनिलाः स्तनिताः । (४।१)
asurā nāgāstaḍitaḥ suparṇakā vahnayo 'nilāḥ stanitāḥ |
उदधिद्वीपदिशो दश भवनाधीशाः कुमारान्ताः ॥ (४।२)
udadhidvīpadiśo daśa bhavanādhīśāḥ kumārāntāḥ ||
स्युः पिशाचा भूता यक्षा राक्षसाः किंनरा अपि । (५।१)
syuḥ piśācā bhūtā yakṣā rākṣasāḥ kiṃnarā api |
ज्योतिष्काः पञ्च चन्द्रार्कग्रहनक्षत्रतारकाः । (६।१)
jyotiṣkāḥ pañca candrārkagrahanakṣatratārakāḥ |
सौधर्मेशानसनत्कुमारमाहेन्द्रब्रह्मलान्तकजाः । (७।१)
saudharmeśānasanatkumāramāhendrabrahmalāntakajāḥ |
कल्पातीता नव ग्रैवेयकाः पञ्च त्वनुत्तराः । (८।१)
kalpātītā nava graiveyakāḥ pañca tvanuttarāḥ |
निकायभेदादेवं स्युर्देवाः किल चतुर्विधाः ॥ (८।२)
nikāyabhedādevaṃ syurdevāḥ kila caturvidhāḥ ||
आदित्यः सवितार्यमा खरसहस्रोष्णांशुर् अंशू रविर्मार्तण्डस्तरणिर्गभस्तिररुणो भानुर्नभो ऽहर्मणिः । (९।१)
ādityaḥ savitāryamā kharasahasroṣṇāṃśur aṃśū ravirmārtaṇḍastaraṇirgabhastiraruṇo bhānurnabho 'harmaṇiḥ |
सूर्यो ऽर्कः किरणो भगो ग्रहपुषः पूषा पतङ्गः खगो मार्ताण्डो यमुनाकृतान्तजनकः प्रद्योतनस्तापनः ॥ (९।२)
sūryo 'rkaḥ kiraṇo bhago grahapuṣaḥ pūṣā pataṅgaḥ khago mārtāṇḍo yamunākṛtāntajanakaḥ pradyotanastāpanaḥ ||
ब्रध्नो हंसश्चित्रभानुर्विवस्वान्सूरस्त्वष्टा द्वादशात्मा च हेलिः । (१०।१)
bradhno haṃsaścitrabhānurvivasvānsūrastvaṣṭā dvādaśātmā ca heliḥ |
मित्रो ध्वान्तारातिर् अब्जांशुहस्तश्चक्राब्जाहर्बान्धवः सप्तसप्तिः ॥ (१०।२)
mitro dhvāntārātir abjāṃśuhastaścakrābjāharbāndhavaḥ saptasaptiḥ ||
दिवादिनाहर्दिवसप्रभाविभाभासः करः स्यान्मिहिरो विरोचनः । (११।१)
divādināhardivasaprabhāvibhābhāsaḥ karaḥ syānmihiro virocanaḥ |
ग्रहाब्जिनीगोद्युपतिर्विकर्तनो हरिः शुचीनौ गगनाहजाध्वगौ ॥ (११।२)
grahābjinīgodyupatirvikartano hariḥ śucīnau gaganāhajādhvagau ||
हरिदश्वो जगत्कर्मसाक्षी भास्वान्विभावसुः । (१२।१)
haridaśvo jagatkarmasākṣī bhāsvānvibhāvasuḥ |
रोचिरुस्ररुचिशोचिरंशुगो ज्योतिरर्चिरुपधृत्यभीशवः । (१३।१)
rocirusraruciśociraṃśugo jyotirarcirupadhṛtyabhīśavaḥ |
प्रग्रहः शुचिमरीचिदीप्तयो धामकेतुघृणिरश्मिपृश्नयः ॥ (१३।२)
pragrahaḥ śucimarīcidīptayo dhāmaketughṛṇiraśmipṛśnayaḥ ||
पाददीधितिकरद्युतिद्युतो रुग्विरोककिरणत्विषित्विषः । (१४।१)
pādadīdhitikaradyutidyuto rugvirokakiraṇatviṣitviṣaḥ |
भाःप्रभावसुगभस्तिभानवो भा मयूखमहसी छविर्विभा ॥ (१४।२)
bhāḥprabhāvasugabhastibhānavo bhā mayūkhamahasī chavirvibhā ||
अष्टादश माठराद्याः सवितुः परिपार्श्वकाः ॥ (१७।२)
aṣṭādaśa māṭharādyāḥ savituḥ paripārśvakāḥ ||
चन्द्रमाः कुमुदबान्धवो दशश्वेतवाज्यमृतसूस् तिथिप्रणीः । (१८।१)
candramāḥ kumudabāndhavo daśaśvetavājyamṛtasūs tithipraṇīḥ |
कौमुदीकुमुदिनीभदक्षजारोहिणीद्विजनिशौषधीपतिः ॥ (१८।२)
kaumudīkumudinībhadakṣajārohiṇīdvijaniśauṣadhīpatiḥ ||
जैवातृको ऽब्जश्च कलाशशैणच्छायाभृद् इन्दुर् विधुर् अत्रिदृग्जः । (१९।१)
jaivātṛko 'bjaśca kalāśaśaiṇacchāyābhṛd indur vidhur atridṛgjaḥ |
राजा निशो रत्नकरौ च चन्द्रः सोमो ऽमृतश्वेतहिमद्युतिर् ग्लौः ॥ (१९।२)
rājā niśo ratnakarau ca candraḥ somo 'mṛtaśvetahimadyutir glauḥ ||
षोडशो ऽंशः कला चिह्नं लक्षणं लक्ष्म लाञ्छनम् । (२०।१)
ṣoḍaśo 'ṃśaḥ kalā cihnaṃ lakṣaṇaṃ lakṣma lāñchanam |
अङ्कः कलङ्को ऽभिज्ञानं चन्द्रिका चन्द्रगोलिका ॥ (२०।२)
aṅkaḥ kalaṅko 'bhijñānaṃ candrikā candragolikā ||
चन्द्रातपः कौमुदी च ज्योत्स्ना बिम्बं तु मण्डलम् । (२१।१)
candrātapaḥ kaumudī ca jyotsnā bimbaṃ tu maṇḍalam |
नक्षत्रं तारका ताराज्योतिषी भमुडु ग्रहः ॥ (२१।२)
nakṣatraṃ tārakā tārājyotiṣī bhamuḍu grahaḥ ||
धिष्ण्यमृक्षमथाश्विन्यश्वकिनी दस्रदेवता । (२२।१)
dhiṣṇyamṛkṣamathāśvinyaśvakinī dasradevatā |
कृत्तिका बहुलाश्चाग्निदेवा ब्राह्मी तु रोहिणी । (२३।१)
kṛttikā bahulāścāgnidevā brāhmī tu rohiṇī |
मृगशीर्षं मृगशिरो मार्गश्चान्द्रमसं मृगः ॥ (२३।२)
mṛgaśīrṣaṃ mṛgaśiro mārgaścāndramasaṃ mṛgaḥ ||
आर्द्रा तु कालिनी रौद्री पुनर्वसू तु यामकौ ॥ (२४।२)
ārdrā tu kālinī raudrī punarvasū tu yāmakau ||
आदित्यौ च पुष्पस्तिष्यः सिध्यश्च गुरुदैवतः । (२५।१)
ādityau ca puṣpastiṣyaḥ sidhyaśca gurudaivataḥ |
सार्पो ऽश्लेषा मघा पित्र्या फाल्गुनी योनिदेवता ॥ (२५।२)
sārpo 'śleṣā maghā pitryā phālgunī yonidevatā ||
त्वाष्ट्री चित्रानिली स्वातिर्विशाखेन्द्राग्निदेवताः ॥ (२६।२)
tvāṣṭrī citrānilī svātirviśākhendrāgnidevatāḥ ||
राधानुराधा तु मैत्री ज्येष्ठैन्द्री मूल आस्रपः । (२७।१)
rādhānurādhā tu maitrī jyeṣṭhaindrī mūla āsrapaḥ |
पूर्वाषाढा तु सोत्तरा स्याद्वैश्वी श्रवणः पुनः ॥ (२७।२)
pūrvāṣāḍhā tu sottarā syādvaiśvī śravaṇaḥ punaḥ ||
पूर्वोत्तरा भाद्रपदा दृश्यः प्रोष्ठपदाश्च ताः । (२९।१)
pūrvottarā bhādrapadā dṛśyaḥ proṣṭhapadāśca tāḥ |
रेवती तु पौष्णं दाक्षायण्यः सर्वाः शशिप्रियाः ॥ (२९।२)
revatī tu pauṣṇaṃ dākṣāyaṇyaḥ sarvāḥ śaśipriyāḥ ||
आरो वक्रो लोहिताङ्गो मङ्गलो ऽङ्गारकः कुजः ॥ (३०।२)
āro vakro lohitāṅgo maṅgalo 'ṅgārakaḥ kujaḥ ||
आषाढाभूर् नवार्चिश्च बुधः सौम्यः प्रहर्षुलः । (३१।१)
āṣāḍhābhūr navārciśca budhaḥ saumyaḥ praharṣulaḥ |
ज्ञः पञ्चार्चिः श्रविष्ठाभूः श्यामाङ्गो रोहिणीसुतः ॥ (३१।२)
jñaḥ pañcārciḥ śraviṣṭhābhūḥ śyāmāṅgo rohiṇīsutaḥ ||
बृहस्पतिः सुराचार्यो जीवश्चित्रशिखण्डिजः । (३२।१)
bṛhaspatiḥ surācāryo jīvaścitraśikhaṇḍijaḥ |
वाचस्पतिर्द्वादशार्चिर्धिषणः फाल्गुनीभवः ॥ (३२।२)
vācaspatirdvādaśārcirdhiṣaṇaḥ phālgunībhavaḥ ||
गीर्बृहत्योः पतिरुतथ्यानुजाङ्गिरसौ गुरुः । (३३।१)
gīrbṛhatyoḥ patirutathyānujāṅgirasau guruḥ |
शुक्रो मघाभवः काव्य उशना भार्गवः कविः ॥ (३३।२)
śukro maghābhavaḥ kāvya uśanā bhārgavaḥ kaviḥ ||
षोडशार्चिर् दैत्यगुरुर् धिष्ण्यः शनैश्चरः शनिः । (३४।१)
ṣoḍaśārcir daityagurur dhiṣṇyaḥ śanaiścaraḥ śaniḥ |
छायासुतो ऽसितः सौरिः सप्तार्ची रेवतीभवः ॥ (३४।२)
chāyāsuto 'sitaḥ sauriḥ saptārcī revatībhavaḥ ||
मन्दः क्रोडो नीलवासाः स्वर्भाणुस्तु विधुंतुदः । (३५।१)
mandaḥ kroḍo nīlavāsāḥ svarbhāṇustu vidhuṃtudaḥ |
अश्लेषाभूः शिखी केतुर्ध्रुवस्तूत्तानपादजः । (३६।१)
aśleṣābhūḥ śikhī keturdhruvastūttānapādajaḥ |
अगस्त्यो ऽगस्तिः पीताब्धिर् वातापिद्विड्घटोद्भवः ॥ (३६।२)
agastyo 'gastiḥ pītābdhir vātāpidviḍghaṭodbhavaḥ ||
लोपामुद्रा तु तद्भार्या कौषीतकी वरप्रदा ॥ (३७।२)
lopāmudrā tu tadbhāryā kauṣītakī varapradā ||
मरीचिप्रमुखाः सप्तर्षयश्चित्रशिखण्डिनः । (३८।१)
marīcipramukhāḥ saptarṣayaścitraśikhaṇḍinaḥ |
पुष्पदन्तौ पुष्पवन्तावेकोक्त्या शशिभास्करौ ॥ (३८।२)
puṣpadantau puṣpavantāvekoktyā śaśibhāskarau ||
राहुग्रासो ऽर्केन्द्वोर्ग्रह उपराग उपप्लवः । (३९।१)
rāhugrāso 'rkendvorgraha uparāga upaplavaḥ |
उपलिङ्गं त्वरिष्टं स्यादुपसर्ग उपद्रवः ॥ (३९।२)
upaliṅgaṃ tvariṣṭaṃ syādupasarga upadravaḥ ||
स्यात्कालः समयो दिष्टानेहसौ सर्वभूषकः ॥ (४०।२)
syātkālaḥ samayo diṣṭānehasau sarvabhūṣakaḥ ||
कालो द्विविधो ऽवसर्पिण्युत्सर्पिणीविभेदतः । (४१।१)
kālo dvividho 'vasarpiṇyutsarpiṇīvibhedataḥ |
अवसर्पिण्यां षडरा उत्सर्पिण्यां त एव विपरीताः । (४२।१)
avasarpiṇyāṃ ṣaḍarā utsarpiṇyāṃ ta eva viparītāḥ |
एवं द्वादशभिररैर्विवर्तते कालचक्रमिदम् ॥ (४२।२)
evaṃ dvādaśabhirarairvivartate kālacakramidam ||
सैका सहस्रैर्वर्षाणां द्विचत्वारिंशतोनिता ॥ (४४।२)
saikā sahasrairvarṣāṇāṃ dvicatvāriṃśatonitā ||
अथ दुःषमैकविंशतिरब्दसहस्राणि तावती तु स्यात् । (४५।१)
atha duḥṣamaikaviṃśatirabdasahasrāṇi tāvatī tu syāt |
एकान्तदुःषमापि ह्येतत्संख्याः परे ऽपि विपरीताः ॥ (४५।२)
ekāntaduḥṣamāpi hyetatsaṃkhyāḥ pare 'pi viparītāḥ ||
प्रथमे ऽरत्रये मर्त्यास्त्रिद्व्येकपल्यजीविताः । (४६।१)
prathame 'ratraye martyāstridvyekapalyajīvitāḥ |
त्रिद्व्येकगव्यूत्युच्छ्रयास्त्रिद्व्येकदिनभोजनाः ॥ (४६।२)
tridvyekagavyūtyucchrayāstridvyekadinabhojanāḥ ||
कल्पद्रुफलसंतुष्टाश्चतुर्थे त्वरके नराः । (४७।१)
kalpadruphalasaṃtuṣṭāścaturthe tvarake narāḥ |
पूर्वकोट्यायुषः पञ्चधनुःशतसमुच्छ्रयाः ॥ (४७।२)
pūrvakoṭyāyuṣaḥ pañcadhanuḥśatasamucchrayāḥ ||
षष्ठे पुनः षोडशाब्दायुषो हस्तसमुच्छ्रयाः ॥ (४८।२)
ṣaṣṭhe punaḥ ṣoḍaśābdāyuṣo hastasamucchrayāḥ ||
पश्चानुपूर्व्या विज्ञेया अरेषु किल षट्स्वपि ॥ (४९।२)
paścānupūrvyā vijñeyā areṣu kila ṣaṭsvapi ||
अष्टादश निमेषास्तु काष्ठा काष्ठाद्वयं लवः । (५०।१)
aṣṭādaśa nimeṣāstu kāṣṭhā kāṣṭhādvayaṃ lavaḥ |
क्षणस्तैः पञ्चदशभिः क्षणैः षड्भिस्तु नाडिका । (५१।१)
kṣaṇastaiḥ pañcadaśabhiḥ kṣaṇaiḥ ṣaḍbhistu nāḍikā |
सा धारिका च घटिका मुहूर्तस्तद्द्वयेन च ॥ (५१।२)
sā dhārikā ca ghaṭikā muhūrtastaddvayena ca ||
त्रिंशता तैरहोरात्रस्तत्राहर्दिवसो दिनम् । (५२।१)
triṃśatā tairahorātrastatrāhardivaso dinam |
दिवं द्युर् वासरो घस्रः प्रभातं स्यादहर्मुखम् ॥ (५२।२)
divaṃ dyur vāsaro ghasraḥ prabhātaṃ syādaharmukham ||
व्युष्टं विभातं प्रत्यूषं कल्यप्रत्युषसी उषः । (५३।१)
vyuṣṭaṃ vibhātaṃ pratyūṣaṃ kalyapratyuṣasī uṣaḥ |
काल्यं मध्याह्नस्तु दिवामध्यं मध्यंदिनं च सः ॥ (५३।२)
kālyaṃ madhyāhnastu divāmadhyaṃ madhyaṃdinaṃ ca saḥ ||
सायं संध्या तु पितृसूस्त्रिसंध्यं तूपवैणवम् ॥ (५४।२)
sāyaṃ saṃdhyā tu pitṛsūstrisaṃdhyaṃ tūpavaiṇavam ||
श्राद्धकालस्तु कुतपो ऽष्टमो भागो दिनस्य यः । (५५।१)
śrāddhakālastu kutapo 'ṣṭamo bhāgo dinasya yaḥ |
निशा निशीथिनी रात्रिः शर्वरी क्षणदा क्षपा ॥ (५५।२)
niśā niśīthinī rātriḥ śarvarī kṣaṇadā kṣapā ||
ज्यौत्स्नी तु पूर्णिमारात्रिर्गणरात्रो निशागणः ॥ (५७।२)
jyautsnī tu pūrṇimārātrirgaṇarātro niśāgaṇaḥ ||
पक्षिणी पक्षतुल्याभ्याम् अहोभ्यां वेष्टिता निशा । (५८।१)
pakṣiṇī pakṣatulyābhyām ahobhyāṃ veṣṭitā niśā |
गर्भकं रजनीद्वन्द्वं प्रदोषो रजनीमुखम् ॥ (५८।२)
garbhakaṃ rajanīdvandvaṃ pradoṣo rajanīmukham ||
यामः प्रहरो निशीथस्त्वर्धरात्रो महानिशा । (५९।१)
yāmaḥ praharo niśīthastvardharātro mahāniśā |
उच्चन्द्रस्त्वपररात्रस्तमिस्रं तिमिरं तमः ॥ (५९।२)
uccandrastvapararātrastamisraṃ timiraṃ tamaḥ ||
ध्वान्तं भूछायान्धकारं तमसं समवान्धतः । (६०।१)
dhvāntaṃ bhūchāyāndhakāraṃ tamasaṃ samavāndhataḥ |
तुल्यनक्तंदिने काले विषुवद्विषुवं च तत् ॥ (६०।२)
tulyanaktaṃdine kāle viṣuvadviṣuvaṃ ca tat ||
पञ्चदशाहोरात्रः स्यात्पक्षः स बहुलो ऽसितः । (६१।१)
pañcadaśāhorātraḥ syātpakṣaḥ sa bahulo 'sitaḥ |
तिथिः पुनः कर्मवाटी प्रतिपत्पक्षतिः समे ॥ (६१।२)
tithiḥ punaḥ karmavāṭī pratipatpakṣatiḥ same ||
पञ्चदश्यौ यज्ञकालौ पक्षान्तौ पर्वणी अपि । (६२।१)
pañcadaśyau yajñakālau pakṣāntau parvaṇī api |
तत्पर्वमूलं भूतेष्टापञ्चदश्योर्यदन्तरम् ॥ (६२।२)
tatparvamūlaṃ bhūteṣṭāpañcadaśyoryadantaram ||
स पर्व संधिः प्रतिपत्पञ्चदश्योर्यदन्तरम् । (६३।१)
sa parva saṃdhiḥ pratipatpañcadaśyoryadantaram |
पूर्णिमा पौर्णमासी सा राका पूर्णे निशाकरे ॥ (६३।२)
pūrṇimā paurṇamāsī sā rākā pūrṇe niśākare ||
अमावास्यामावासी च सा नष्टेन्दुः कुहुः कुहूः । (६५।१)
amāvāsyāmāvāsī ca sā naṣṭenduḥ kuhuḥ kuhūḥ |
दृष्टेन्दुस्तु सिनीवाली भूतेष्टा तु चतुर्दशी ॥ (६५।२)
dṛṣṭendustu sinīvālī bhūteṣṭā tu caturdaśī ||
पक्षो मासो वत्सरादिर्मार्गशीर्षः सहः सहाः । (६६।१)
pakṣo māso vatsarādirmārgaśīrṣaḥ sahaḥ sahāḥ |
माघस्तपाः फाल्गुनस्तु फाल्गुनिकस्तपस्यवत् । (६७।१)
māghastapāḥ phālgunastu phālgunikastapasyavat |
चैत्रो मधुश्चैत्रिकश्च वैशाखे राधमाधवौ ॥ (६७।२)
caitro madhuścaitrikaśca vaiśākhe rādhamādhavau ||
ज्येष्ठस्तु शुक्रो ऽथाषाढः शुचिः स्याच्छ्रावणो नभाः । (६८।१)
jyeṣṭhastu śukro 'thāṣāḍhaḥ śuciḥ syācchrāvaṇo nabhāḥ |
श्रावणिको ऽथ नभस्यः प्रोष्ठभाद्रपरः पदः ॥ (६८।२)
śrāvaṇiko 'tha nabhasyaḥ proṣṭhabhādraparaḥ padaḥ ||
भाद्रश्चाप्याश्विने त्वाश्वयुजेषावथ कार्तिकः । (६९।१)
bhādraścāpyāśvine tvāśvayujeṣāvatha kārtikaḥ |
कार्तिकिको बाहुलोर्जौ द्वौ द्वौ मार्गादिकावृतुः ॥ (६९।२)
kārtikiko bāhulorjau dvau dvau mārgādikāvṛtuḥ ||
हेमन्तः प्रशलो रौद्रो ऽथ शैषशिशिरौ समौ । (७०।१)
hemantaḥ praśalo raudro 'tha śaiṣaśiśirau samau |
वसन्त इष्यः सुरभिः पुष्पकालो बलाङ्गकः ॥ (७०।२)
vasanta iṣyaḥ surabhiḥ puṣpakālo balāṅgakaḥ ||
वर्षास्तपात्ययः प्रावृण्मेघकालागमौ क्षरी ॥ (७१।२)
varṣāstapātyayaḥ prāvṛṇmeghakālāgamau kṣarī ||
शरद्घनात्ययो ऽयनं शिशिराद्यैस्त्रिभिस्त्रिभिः । (७२।१)
śaradghanātyayo 'yanaṃ śiśirādyaistribhistribhiḥ |
स संपर्यनूद्भ्यो वर्षं हायनो ऽब्दं समाः शरत् । (७३।१)
sa saṃparyanūdbhyo varṣaṃ hāyano 'bdaṃ samāḥ śarat |
भवेत्पैत्रं त्वहोरात्रं मासेनाब्देन दैवतम् ॥ (७३।२)
bhavetpaitraṃ tvahorātraṃ māsenābdena daivatam ||
दैवे युगसहस्रे द्वे ब्राह्मं कल्पौ तु तौ नृणाम् । (७४।१)
daive yugasahasre dve brāhmaṃ kalpau tu tau nṛṇām |
मन्वन्तरं तु दिव्यानां युगानामेकसप्ततिः ॥ (७४।२)
manvantaraṃ tu divyānāṃ yugānāmekasaptatiḥ ||
कल्पो गुणान्तः कल्पान्तः संहारः प्रलयः क्षयः । (७५।१)
kalpo guṇāntaḥ kalpāntaḥ saṃhāraḥ pralayaḥ kṣayaḥ |
तत्कालस्तु तदात्वं स्यात्तज्जं सांदृष्टिकं फलम् । (७६।१)
tatkālastu tadātvaṃ syāttajjaṃ sāṃdṛṣṭikaṃ phalam |
व्योमान्तरिक्षं गगनं घनाश्रयो विहाय आकाशमनन्तपुष्करे । (७७।१)
vyomāntarikṣaṃ gaganaṃ ghanāśrayo vihāya ākāśamanantapuṣkare |
अभ्रं सुराभ्रोडुमरुत्पथो ऽम्बरं खं द्योदिवौ विष्णुपदं वियन्नभः ॥ (७७।२)
abhraṃ surābhroḍumarutpatho 'mbaraṃ khaṃ dyodivau viṣṇupadaṃ viyannabhaḥ ||
नभ्राट्तडित्वान्मुदिरो घनाघनो ऽभ्रं धूमयोनिस्तनयित्नुमेघाः । (७८।१)
nabhrāṭtaḍitvānmudiro ghanāghano 'bhraṃ dhūmayonistanayitnumeghāḥ |
जीमूतपर्जन्यबलाहका घनो धाराधरो वाहदमुग्धरा जलात् ॥ (७८।२)
jīmūtaparjanyabalāhakā ghano dhārādharo vāhadamugdharā jalāt ||
वृष्ट्या वर्षणवर्षे तद्विघ्ने ग्राहग्रहाववात् । (८०।१)
vṛṣṭyā varṣaṇavarṣe tadvighne grāhagrahāvavāt |
घनोपलस्तु करकः काष्ठाशा दिग्धरित्ककुप् ॥ (८०।२)
ghanopalastu karakaḥ kāṣṭhāśā digdharitkakup ||
पूर्वा प्राची दक्षिणापाची प्रतीची तु पश्चिमा । (८१।१)
pūrvā prācī dakṣiṇāpācī pratīcī tu paścimā |
दिश्यं दिग्भववस्तुन्यपागपाचीनमुदगुदीचीनम् । (८२।१)
diśyaṃ digbhavavastunyapāgapācīnamudagudīcīnam |
प्राक्प्राचीनं च समे प्रत्यक् स्यात्प्रतीचीनम् ॥ (८२।२)
prākprācīnaṃ ca same pratyak syātpratīcīnam ||
तिर्यग्दिशां तु पतय इन्द्राग्नियमनैरृताः । (८३।१)
tiryagdiśāṃ tu pataya indrāgniyamanairṛtāḥ |
पुष्पदन्तः सार्वभौमः सुप्रतीकश्च दिग्गजाः ॥ (८४।२)
puṣpadantaḥ sārvabhaumaḥ supratīkaśca diggajāḥ ||
इन्द्रैन्द्रो हरिर्दुश्च्यवनो ऽच्युताग्रजो वज्री विडौजा मघवान्पुरंदरः । (८५।१)
Indraindro harirduścyavano 'cyutāgrajo vajrī viḍaujā maghavānpuraṃdaraḥ |
प्राचीनबर्हिः पुरुहूतवासवौ संक्रन्दनाखण्डलमेघवाहनाः ॥ (८५।२)
prācīnabarhiḥ puruhūtavāsavau saṃkrandanākhaṇḍalameghavāhanāḥ ||
सुत्रामवास्तोष्पतिदल्मिशक्रा वृषा शुनासीरसहस्रनेत्रौ । (८६।१)
sutrāmavāstoṣpatidalmiśakrā vṛṣā śunāsīrasahasranetrau |
पर्जन्यहर्यश्वर्भुक्षिबाहुदन्तेयवृद्धश्रवसस् तुराषाट् ॥ (८६।२)
parjanyaharyaśvarbhukṣibāhudanteyavṛddhaśravasas turāṣāṭ ||
कौशिकः पूर्वदिग्देवाप्सरःस्वर्गशचीपतिः ॥ (८७।२)
kauśikaḥ pūrvadigdevāpsaraḥsvargaśacīpatiḥ ||
द्विषः पाको ऽद्रयो वृत्रः पुलोमा नमुचिर्बलः ॥ (८८।२)
dviṣaḥ pāko 'drayo vṛtraḥ pulomā namucirbalaḥ ||
जम्भः प्रिया शचीन्द्राणी पौलोमी जयवाहिनी । (८९।१)
jambhaḥ priyā śacīndrāṇī paulomī jayavāhinī |
तनयस्तु जयन्तः स्याज्जयदत्तो जयश्च सः ॥ (८९।२)
tanayastu jayantaḥ syājjayadatto jayaśca saḥ ||
सुता जयन्ती तवीषी ताविष्युच्चैःश्रवा हयः । (९०।१)
sutā jayantī tavīṣī tāviṣyuccaiḥśravā hayaḥ |
मातलिः सारथिर्देवनन्दी द्वाःस्थो गजः पुनः ॥ (९०।२)
mātaliḥ sārathirdevanandī dvāḥstho gajaḥ punaḥ ||
ऐरावणो ऽभ्रमातङ्गश्चतुर्दन्तो ऽर्कसोदरः । (९१।१)
airāvaṇo 'bhramātaṅgaścaturdanto 'rkasodaraḥ |
ऐरावतो हस्तिमल्लः श्वेतगजो ऽभ्रमुप्रियः ॥ (९१।२)
airāvato hastimallaḥ śvetagajo 'bhramupriyaḥ ||
सरो नन्दीसरः पर्षत्सुधर्मा नन्दनं वनम् ॥ (९२।२)
saro nandīsaraḥ parṣatsudharmā nandanaṃ vanam ||
वृक्षः कल्पः पारिजातो मन्दारो हरिचन्दनः । (९३।१)
vṛkṣaḥ kalpaḥ pārijāto mandāro haricandanaḥ |
दीर्घर्ज्वैरावतं वज्रं त्वशनिर्ह्रादिनी स्वरुः । (९४।१)
dīrgharjvairāvataṃ vajraṃ tvaśanirhrādinī svaruḥ |
शतकोटिः पविः शम्बो दम्भोलिर्भिदुरं भिदुः ॥ (९४।२)
śatakoṭiḥ paviḥ śambo dambholirbhiduraṃ bhiduḥ ||
व्याधामः कुलिशो ऽस्यार्चिरतिभीः स्फूर्जथुर्ध्वनिः । (९५।१)
vyādhāmaḥ kuliśo 'syārciratibhīḥ sphūrjathurdhvaniḥ |
अश्विन्स्स्वर्वैद्यावश्विनीपुत्रावश्विनौ वडवासुतौ ॥ (९५।२)
Aśvinssvarvaidyāvaśvinīputrāvaśvinau vaḍavāsutau ||
नासिक्यावर्कजौ दस्रौ नासत्यावब्धिजौ यमौ । (९६।१)
nāsikyāvarkajau dasrau nāsatyāvabdhijau yamau |
त्वष्टृविश्वकर्मा पुनस्त्वष्टा विश्वकृद्देववर्धकिः ॥ (९६।२)
Tvaṣṭṛviśvakarmā punastvaṣṭā viśvakṛddevavardhakiḥ ||
स्वःस्वर्गिवध्वो ऽप्सरसः स्वर्वेश्या उर्वशीमुखाः । (९७।१)
svaḥsvargivadhvo 'psarasaḥ svarveśyā urvaśīmukhāḥ |
हाहादयस्तु गन्धर्वा गान्धर्वा देवगायनाः ॥ (९७।२)
hāhādayastu gandharvā gāndharvā devagāyanāḥ ||
यमयमः कृतान्तः पितृदक्षिणाशाप्रेतात्पतिर्दण्डधरो ऽर्कसूनुः । (९८।१)
Yamayamaḥ kṛtāntaḥ pitṛdakṣiṇāśāpretātpatirdaṇḍadharo 'rkasūnuḥ |
कीनाशमृत्यू समवर्तिकालौ शीर्णाङ्गिहर्यन्तकधर्मराजाः ॥ (९८।२)
kīnāśamṛtyū samavartikālau śīrṇāṅgiharyantakadharmarājāḥ ||
कालिन्दीसोदरश्चापि धूमोर्णा तस्य वल्लभा ॥ (९९।२)
kālindīsodaraścāpi dhūmorṇā tasya vallabhā ||
पुरी पुनः संयमनी प्रतीहारस्तु वैध्यतः । (१००।१)
purī punaḥ saṃyamanī pratīhārastu vaidhyataḥ |
दासौ चण्डमहाचण्डौ चित्रगुप्तश्च लेखकः ॥ (१००।२)
dāsau caṇḍamahācaṇḍau citraguptaśca lekhakaḥ ||
राक्षसस्याद्राक्षसः पुण्यजनो नृचक्षा यात्वाशरः कौणपयातुधानौ । (१०१।१)
Rākṣasasyādrākṣasaḥ puṇyajano nṛcakṣā yātvāśaraḥ kauṇapayātudhānau |
रात्रिंचरो रात्रिचरः पलादः कीनाशरक्षोनिकसात्मजाश्च ॥ (१०१।२)
rātriṃcaro rātricaraḥ palādaḥ kīnāśarakṣonikasātmajāśca ||
कव्यात् कर्बुरनैरृताक्सृक्पो वरुणस्त्वर्णवमन्दिरः प्रचेताः । (१०२।१)
kavyāt karburanairṛtāksṛkpo varuṇastvarṇavamandiraḥ pracetāḥ |
जलयादःपतिपाशिमेघनादा जलकान्तारः स्यात् परंजनश्च ॥ (१०२।२)
jalayādaḥpatipāśimeghanādā jalakāntāraḥ syāt paraṃjanaśca ||
कुबेरश्रीदः सितोदरकुहेशसखाः पिशाचकीछावसुस् त्रिशिर ऐलबिलैकपिङ्गाः । (१०३।१)
Kuberaśrīdaḥ sitodarakuheśasakhāḥ piśācakīchāvasus triśira ailabilaikapiṅgāḥ |
पौलस्त्यवैश्रवणरत्नकराः कुबेरयक्षौ नृधर्मधनदौ नरवाहनश्च ॥ (१०३।२)
paulastyavaiśravaṇaratnakarāḥ kuberayakṣau nṛdharmadhanadau naravāhanaśca ||
विमानं पुष्पकं चैत्ररथं वनं पुरी प्रभा ॥ (१०४।२)
vimānaṃ puṣpakaṃ caitrarathaṃ vanaṃ purī prabhā ||
वित्तं रिक्थं स्वापतेयं राः सारं विभवो वसु ॥ (१०५।२)
vittaṃ rikthaṃ svāpateyaṃ rāḥ sāraṃ vibhavo vasu ||
द्युम्नं द्रव्यं पृक्थमृक्थं स्वमृणं द्रविणं धनम् । (१०६।१)
dyumnaṃ dravyaṃ pṛkthamṛkthaṃ svamṛṇaṃ draviṇaṃ dhanam |
हिरण्यार्थो निधानं तु कुनाभिः शेवधिर्निधिः ॥ (१०६।२)
hiraṇyārtho nidhānaṃ tu kunābhiḥ śevadhirnidhiḥ ||
महापद्मश्च पद्मश्च शङ्खो मकरकच्छपौ । (१०७।१)
mahāpadmaśca padmaśca śaṅkho makarakacchapau |
मुकुन्दकुन्दनीलाश्च खर्वश्च निधयो नव ॥ (१०७।२)
mukundakundanīlāśca kharvaśca nidhayo nava ||
यक्षयक्षः पुण्यजनो राजा गुह्यको वटवास्यपि । (१०८।१)
Yakṣayakṣaḥ puṇyajano rājā guhyako vaṭavāsyapi |
किन्नरकिंनरस्तु किंपुरुषस्तुरंगवदनो मयुः ॥ (१०८।२)
Kinnarakiṃnarastu kiṃpuruṣasturaṃgavadano mayuḥ ||
शिवशंभुः शर्वः स्थाणुरीशान ईशो रुद्रोड्डीशौ वामदेवो वृषाङ्कः । (१०९।१)
Śivaśaṃbhuḥ śarvaḥ sthāṇurīśāna īśo rudroḍḍīśau vāmadevo vṛṣāṅkaḥ |
कण्ठेकालः शंकरो नीलकण्ठः श्रीकण्ठोग्रौ धूर्जटिर्भीमभर्गौ ॥ (१०९।२)
kaṇṭhekālaḥ śaṃkaro nīlakaṇṭhaḥ śrīkaṇṭhograu dhūrjaṭirbhīmabhargau ||
मृत्युंजयः पञ्चमुखो ऽष्टमूर्तिः श्मशानवेश्मा गिरिशो गिरीशः । (११०।१)
mṛtyuṃjayaḥ pañcamukho 'ṣṭamūrtiḥ śmaśānaveśmā giriśo girīśaḥ |
षण्ढः कपर्दीश्वर ऊर्ध्वलिङ्ग एकत्रिदृग्भालदृगेकपादः ॥ (११०।२)
ṣaṇḍhaḥ kapardīśvara ūrdhvaliṅga ekatridṛgbhāladṛgekapādaḥ ||
मृडो ऽट्टहासी घनवाहनो ऽहिर्बुध्नो विरूपाक्षविषान्तकौ च । (१११।१)
mṛḍo 'ṭṭahāsī ghanavāhano 'hirbudhno virūpākṣaviṣāntakau ca |
महाव्रती वह्निहिरण्यरेताः शिवो ऽस्थिधन्वा पुरुषास्थिमाली ॥ (१११।२)
mahāvratī vahnihiraṇyaretāḥ śivo 'sthidhanvā puruṣāsthimālī ||
स्याद्व्योमकेशः शिपिविष्टभैरवौ दिक्कृत्तिवासा भवनीललोहितौ । (११२।१)
syādvyomakeśaḥ śipiviṣṭabhairavau dikkṛttivāsā bhavanīlalohitau |
सर्वज्ञनाट्यप्रियखण्डपशवो महापरा देवनटेश्वरा हरः ॥ (११२।२)
sarvajñanāṭyapriyakhaṇḍapaśavo mahāparā devanaṭeśvarā haraḥ ||
कपर्दो ऽस्य जटाजूटः खट्वाङ्गस्तु सुखंसुणः ॥ (११४।२)
kapardo 'sya jaṭājūṭaḥ khaṭvāṅgastu sukhaṃsuṇaḥ ||
ब्राह्म्याद्या मातरः सप्त प्रमथाः पार्षदा गणाः ॥ (११५।२)
brāhmyādyā mātaraḥ sapta pramathāḥ pārṣadā gaṇāḥ ||
लघिमा वशितेशित्वं प्राकाम्यं महिमाणिमा । (११६।१)
laghimā vaśiteśitvaṃ prākāmyaṃ mahimāṇimā |
यत्र कामावसायित्वं प्राप्तिरैश्वर्यमष्टधा ॥ (११६।२)
yatra kāmāvasāyitvaṃ prāptiraiśvaryamaṣṭadhā ||
दुर्गा।पार्वतीगौरी काली पार्वती मातृमातापर्णा रुद्राण्यम्बिका त्र्यम्बकोमा । (११७।१)
Durgā|Pārvatīgaurī kālī pārvatī mātṛmātāparṇā rudrāṇyambikā tryambakomā |
दुर्गा चण्डी सिंहयाना मृडानीकात्यायन्यौ दक्षजार्या कुमारी ॥ (११७।२)
durgā caṇḍī siṃhayānā mṛḍānīkātyāyanyau dakṣajāryā kumārī ||
भवानी कृष्णमैनाकस्वसा मेनाद्रिजेश्वरा ॥ (११८।२)
bhavānī kṛṣṇamainākasvasā menādrijeśvarā ||
तस्याः सिंहो मनस्तात्नः सख्यौ तु विजया जया ॥ (११९।२)
tasyāḥ siṃho manastātnaḥ sakhyau tu vijayā jayā ||
चामुण्डा चर्चिका चर्ममुण्डा मार्जारकर्णिका । (१२०।१)
cāmuṇḍā carcikā carmamuṇḍā mārjārakarṇikā |
गणेशहेरम्बो गणविघ्नेशः पर्शुपाणिर्विनायकः । (१२१।१)
Gaṇeśaherambo gaṇavighneśaḥ parśupāṇirvināyakaḥ |
द्वैमातुरो गजास्यैकदन्तौ लम्बोदराखुगौ ॥ (१२१।२)
dvaimāturo gajāsyaikadantau lambodarākhugau ||
स्कन्द।कार्त्तिकेयस्कन्दः स्वामी महासेनः सेनानीः शिखिवाहनः । (१२२।१)
Skanda|Kārttikeyaskandaḥ svāmī mahāsenaḥ senānīḥ śikhivāhanaḥ |
षाण्मातुरो ब्रह्मचारी गङ्गोमाकृत्तिकासुतः ॥ (१२२।२)
ṣāṇmāturo brahmacārī gaṅgomākṛttikāsutaḥ ||
द्वादशाक्षो महातेजाः कुमारः षण्मुखो गुहः । (१२३।१)
dvādaśākṣo mahātejāḥ kumāraḥ ṣaṇmukho guhaḥ |
विशाखः शक्तिभृत्क्रौञ्चतारकारिः शराग्निभूः ॥ (१२३।२)
viśākhaḥ śaktibhṛtkrauñcatārakāriḥ śarāgnibhūḥ ||
भृङ्गी भृङ्गिरिटिर् भृङ्गिरीटिर् नाड्यस्थिविग्रहः । (१२४।१)
bhṛṅgī bhṛṅgiriṭir bhṛṅgirīṭir nāḍyasthivigrahaḥ |
कुष्माण्डके केलिकिलो नन्दीशे तण्डुनन्दिनौ ॥ (१२४।२)
kuṣmāṇḍake kelikilo nandīśe taṇḍunandinau ||
ब्रह्माद्रुहिणो विरिञ्चिर्द्रुघणो विरिञ्चः परमेष्ठ्यजो ऽष्टश्रवणः स्वयंभूः । (१२५।१)
Brahmādruhiṇo viriñcirdrughaṇo viriñcaḥ parameṣṭhyajo 'ṣṭaśravaṇaḥ svayaṃbhūḥ |
कमनः कविः सात्त्विकवेदगर्भौ स्थविरः शतानन्दपितामहौ कः ॥ (१२५।२)
kamanaḥ kaviḥ sāttvikavedagarbhau sthaviraḥ śatānandapitāmahau kaḥ ||
धाता विधाता विधिवेधसौ ध्रुवः पुराणगो हंसगविश्वरेतसौ । (१२६।१)
dhātā vidhātā vidhivedhasau dhruvaḥ purāṇago haṃsagaviśvaretasau |
प्रजापतिर्ब्रह्मचतुर्मुखौ भवान्तकृज्जगत्कर्तृसरोरुहासनौ ॥ (१२६।२)
prajāpatirbrahmacaturmukhau bhavāntakṛjjagatkartṛsaroruhāsanau ||
शंभुः शतधृतिः स्रष्टा सुरज्येष्ठो विरिञ्चनः । (१२७।१)
śaṃbhuḥ śatadhṛtiḥ sraṣṭā surajyeṣṭho viriñcanaḥ |
हिरण्यगर्भो लोकेशो नाभिपद्मात्मभूरपि ॥ (१२७।२)
hiraṇyagarbho lokeśo nābhipadmātmabhūrapi ||
विष्णुविष्णुर्जिष्णुजनार्दनौ हरिहृषीकेशाच्युताः केशवो दाशार्हः पुरुषोत्तमो ऽब्धिशयनोपेन्द्रावजेन्द्रानुजौ । (१२८।१)
Viṣṇuviṣṇurjiṣṇujanārdanau harihṛṣīkeśācyutāḥ keśavo dāśārhaḥ puruṣottamo 'bdhiśayanopendrāvajendrānujau |
विष्वक्सेननरायणौ जलशयो नारायणः श्रीपतिदैत्यारिश्च पुराणयज्ञपुरुषस्तार्क्ष्यध्वजो ऽधोक्षजः ॥ (१२८।२)
viṣvaksenanarāyaṇau jalaśayo nārāyaṇaḥ śrīpatidaityāriśca purāṇayajñapuruṣastārkṣyadhvajo 'dhokṣajaḥ ||
गोविन्दषड्बिन्दुमुकुन्दकृष्णा वैकुण्ठपद्मेशयपद्मनाभाः । (१२९।१)
govindaṣaḍbindumukundakṛṣṇā vaikuṇṭhapadmeśayapadmanābhāḥ |
वृषाकपिर्माधववासुदेवौ विश्वंभरः श्रीधरविश्वरूपौ ॥ (१२९।२)
vṛṣākapirmādhavavāsudevau viśvaṃbharaḥ śrīdharaviśvarūpau ||
दामोदरः शौरिसनातनौ विभुः पीताम्बरो मार्जजिनौ कुमोदकः । (१३०।१)
dāmodaraḥ śaurisanātanau vibhuḥ pītāmbaro mārjajinau kumodakaḥ |
त्रिविक्रमो जह्नुचतुर्भुजौ पुनर्वसुः शतावर्तगदाग्रजौ स्वभूः ॥ (१३०।२)
trivikramo jahnucaturbhujau punarvasuḥ śatāvartagadāgrajau svabhūḥ ||
मुञ्जकेशिवनमालिपुण्डरीकाक्षबभ्रुशशबिन्दुवेधसः । (१३१।१)
muñjakeśivanamālipuṇḍarīkākṣababhruśaśabinduvedhasaḥ |
पृश्निशृङ्गधरणीधरात्मभूः पाण्डवायनसुवर्णबिन्दवः ॥ (१३१।२)
pṛśniśṛṅgadharaṇīdharātmabhūḥ pāṇḍavāyanasuvarṇabindavaḥ ||
श्रीवत्सो देवकीसूनुर् गोपेन्द्रो विष्टरश्रवाः । (१३२।१)
śrīvatso devakīsūnur gopendro viṣṭaraśravāḥ |
सोमसिन्धुर्जगन्नाथो गोवर्धनधरो ऽपि च ॥ (१३२।२)
somasindhurjagannātho govardhanadharo 'pi ca ||
यदुनाथो गदाशार्ङ्गचक्रश्रीवत्सशङ्खभृत् । (१३३।१)
yadunātho gadāśārṅgacakraśrīvatsaśaṅkhabhṛt |
देमोन्स् किल्लेद् ब्य् विष्णु-कृष्णमधुधेनुकचाणूरपूतनायमलार्जुनाः ॥ (१३३।२)
Demons killed by Viṣṇu-Kṛṣṇamadhudhenukacāṇūrapūtanāyamalārjunāḥ ||
कंसः केशिमुरौ साल्वमैन्दद्विविदराहवः ॥ (१३४।२)
kaṃsaḥ keśimurau sālvamaindadvividarāhavaḥ ||
शिशुपालश्चास्य वध्या वैनतेयस्तु वाहनम् ॥ (१३५।२)
śiśupālaścāsya vadhyā vainateyastu vāhanam ||
शङ्खो ऽस्य पाञ्चजन्यो ऽङ्कः श्रीवत्सो ऽसिस्तु नन्दकः । (१३६।१)
śaṅkho 'sya pāñcajanyo 'ṅkaḥ śrīvatso 'sistu nandakaḥ |
गदा कौमोदकी चापं शार्ङ्गं चक्रं सुदर्शनः ॥ (१३६।२)
gadā kaumodakī cāpaṃ śārṅgaṃ cakraṃ sudarśanaḥ ||
मणिः स्यमन्तको हस्ते भुजमध्ये तु कौस्तुभः । (१३७।१)
maṇiḥ syamantako haste bhujamadhye tu kaustubhaḥ |
वसुदेव (कृष्णऽस् ड़थेर्)वसुदेवो भूकश्यपो दुन्दुरानकदुन्दुभिः ॥ (१३७।२)
Vasudeva (Kṛṣṇa's father)vasudevo bhūkaśyapo dundurānakadundubhiḥ ||
बलरामरामो हली मुसलिसात्त्वतकामपालाः संकर्षणः प्रियमधुर्बलरौहिणेयौ । (१३८।१)
Balarāmarāmo halī musalisāttvatakāmapālāḥ saṃkarṣaṇaḥ priyamadhurbalarauhiṇeyau |
बलदेवो बलभद्रो नीलवस्त्रो ऽच्युताग्रजः । (१३९।१)
baladevo balabhadro nīlavastro 'cyutāgrajaḥ |
मुसलं त्वस्य सौनन्दं हलं संवर्तकाह्वयम् ॥ (१३९।२)
musalaṃ tvasya saunandaṃ halaṃ saṃvartakāhvayam ||
लक्ष्मीलक्ष्मीः पद्मा रमा या मा ता सा श्रीः कमलेन्दिरा । (१४०।१)
Lakṣmīlakṣmīḥ padmā ramā yā mā tā sā śrīḥ kamalendirā |
काममदनो जराभीरुरनङ्गमन्मथौ कमनः कलाकेलिरनन्यजो ऽङ्गजः । (१४१।१)
Kāmamadano jarābhīruranaṅgamanmathau kamanaḥ kalākelirananyajo 'ṅgajaḥ |
मधुदीपमारौ मधुसारथिः स्मरो विषमायुधो दर्पककामहृच्छयाः ॥ (१४१।२)
madhudīpamārau madhusārathiḥ smaro viṣamāyudho darpakakāmahṛcchayāḥ ||
प्रद्युम्नः श्रीनन्दनश्च कंदर्पः पुष्पकेतनः । (१४२।१)
pradyumnaḥ śrīnandanaśca kaṃdarpaḥ puṣpaketanaḥ |
पुष्पाण्यस्येषुचापास्त्राण्यरी शम्बरशूर्पकौ ॥ (१४२।२)
puṣpāṇyasyeṣucāpāstrāṇyarī śambaraśūrpakau ||
केतनं मीनमकरौ बाणाः पञ्च रतिः प्रिया । (१४३।१)
ketanaṃ mīnamakarau bāṇāḥ pañca ratiḥ priyā |
मनःशृङ्गारसंकल्पात्मानो योनिः सुहृन्मधुः ॥ (१४३।२)
manaḥśṛṅgārasaṃkalpātmāno yoniḥ suhṛnmadhuḥ ||
सुतो ऽनिरुद्धो झषाङ्क उषेशो ब्रह्मसूश्च सः । (१४४।१)
suto 'niruddho jhaṣāṅka uṣeśo brahmasūśca saḥ |
गरुडगरुडः शाल्मल्यरुणावरजो विष्णुवाहनः ॥ (१४४।२)
Garuḍagaruḍaḥ śālmalyaruṇāvarajo viṣṇuvāhanaḥ ||
सौपर्णेयो वैनतेयः सुपर्णसर्पारातिर् वज्रजिद्वज्रतुण्डः । (१४५।१)
sauparṇeyo vainateyaḥ suparṇasarpārātir vajrajidvajratuṇḍaḥ |
पक्षिस्वामी काश्यपिः स्वर्णकायस्तार्क्ष्यः कामायुर्गरुत्मान्सुधाहृत् ॥ (१४५।२)
pakṣisvāmī kāśyapiḥ svarṇakāyastārkṣyaḥ kāmāyurgarutmānsudhāhṛt ||
बुद्धबुद्धस्तु सुगतो धर्मधातुस्त्रिकालविज्जिनः । (१४६।१)
Buddhabuddhastu sugato dharmadhātustrikālavijjinaḥ |
बोधिसत्त्वो महाबोधिरार्यः शास्ता तथागतः ॥ (१४६।२)
bodhisattvo mahābodhirāryaḥ śāstā tathāgataḥ ||
पञ्चज्ञानः षडभिज्ञो दशार्हो दशभूमिगः । (१४७।१)
pañcajñānaḥ ṣaḍabhijño daśārho daśabhūmigaḥ |
द्वादशाक्षो दशबलस्त्रिकायः श्रीघनाद्वयौ । (१४८।१)
dvādaśākṣo daśabalastrikāyaḥ śrīghanādvayau |
समन्तभद्रः संगुप्तो दयाकूर्चो विनायकः ॥ (१४८।२)
samantabhadraḥ saṃgupto dayākūrco vināyakaḥ ||
महामैत्रो मुनीन्द्रश्च बुद्धाः स्युः सप्त ते त्वमी ॥ (१४९।२)
mahāmaitro munīndraśca buddhāḥ syuḥ sapta te tvamī ||
विपश्यी शिखी विश्वभूः ककुच्छन्दश्च काञ्चनः । (१५०।१)
vipaśyī śikhī viśvabhūḥ kakucchandaśca kāñcanaḥ |
काश्यपश्च सप्तमस्तु शाक्यसिंहो ऽर्कबान्धवः ॥ (१५०।२)
kāśyapaśca saptamastu śākyasiṃho 'rkabāndhavaḥ ||
तथा राहुलसूः सर्वार्थसिद्धो गौतमान्वयः । (१५१।१)
tathā rāhulasūḥ sarvārthasiddho gautamānvayaḥ |
पूर्वदेवाः शुक्रशिष्या विद्यादेव्यस्तु षोडश ॥ (१५२।२)
pūrvadevāḥ śukraśiṣyā vidyādevyastu ṣoḍaśa ||
रोहिणी प्रज्ञप्ती वज्रशृङ्खला कुलिशाङ्कुशा । (१५३।१)
rohiṇī prajñaptī vajraśṛṅkhalā kuliśāṅkuśā |
गौरी गान्धारी सर्वास्त्रमहाज्वाला च मानवी । (१५४।१)
gaurī gāndhārī sarvāstramahājvālā ca mānavī |
वैरोट्याछुप्ता मानसी महामानसिकेति ताः ॥ (१५४।२)
vairoṭyāchuptā mānasī mahāmānasiketi tāḥ ||
स्पेएछ् । सरस्वतीवाग्ब्राह्मी भारती गौर् गीर्वाणी भाषा सरस्वती । (१५५।१)
speech | Sarasvatīvāgbrāhmī bhāratī gaur gīrvāṇī bhāṣā sarasvatī |
श्रुतदेवी वचनं तु व्याहारो भाषितं वचः ॥ (१५५।२)
śrutadevī vacanaṃ tu vyāhāro bhāṣitaṃ vacaḥ ||
सविशेषणमाख्यातं वाक्यं स्याद्यन्तकं पदम् । (१५६।१)
saviśeṣaṇamākhyātaṃ vākyaṃ syādyantakaṃ padam |
राद्धसिद्धकुतेभ्यो ऽन्ते आप्तोक्तिः समयागमौ ॥ (१५६।२)
rāddhasiddhakutebhyo 'nte āptoktiḥ samayāgamau ||
आचाराङ्गं सूत्रकृतं स्थानाङ्गं समवाययुक् । (१५७।१)
ācārāṅgaṃ sūtrakṛtaṃ sthānāṅgaṃ samavāyayuk |
पञ्चमं भगवत्यङ्गं ज्ञातधर्मकथापि च ॥ (१५७।२)
pañcamaṃ bhagavatyaṅgaṃ jñātadharmakathāpi ca ||
इत्येकादश सोपाङ्गान्यङ्गानि द्वादश पुनः । (१५९।१)
ityekādaśa sopāṅgānyaṅgāni dvādaśa punaḥ |
दृष्टिवादो द्वादशाङ्गी स्याद्गणिपिटकाह्वया ॥ (१५९।२)
dṛṣṭivādo dvādaśāṅgī syādgaṇipiṭakāhvayā ||
परिकर्मसूत्रपूर्वानुयोगपर्वगतचूलिकाः पञ्च । (१६०।१)
parikarmasūtrapūrvānuyogaparvagatacūlikāḥ pañca |
स्युर्दृष्टिवादभेदाः पूर्वाणि चतुर्दशापि पूर्वगते ॥ (१६०।२)
syurdṛṣṭivādabhedāḥ pūrvāṇi caturdaśāpi pūrvagate ||
उत्पादपूर्वमग्रायणीयमथ वीर्यतः प्रवादं स्यात् । (१६१।१)
utpādapūrvamagrāyaṇīyamatha vīryataḥ pravādaṃ syāt |
अस्तेर्ज्ञानात्सत्यात्तदात्मनः कर्मणश्च परम् ॥ (१६१।२)
asterjñānātsatyāttadātmanaḥ karmaṇaśca param ||
प्रत्याख्यानं विद्याप्रवादकल्याणनामधेये च । (१६२।१)
pratyākhyānaṃ vidyāpravādakalyāṇanāmadheye ca |
प्राणावायं च क्रियाविशालमथ लोकबिन्दुसारमिति ॥ (१६२।२)
prāṇāvāyaṃ ca kriyāviśālamatha lokabindusāramiti ||
वेदस्वाध्यायः श्रुतिराम्नायश्छन्दो वेदस्त्रयी पुनः । (१६३।१)
Vedasvādhyāyaḥ śrutirāmnāyaśchando vedastrayī punaḥ |
ऋग्यजुःसामवेदाः स्युरथर्वा तु तदुद्धृतिः ॥ (१६३।२)
ṛgyajuḥsāmavedāḥ syuratharvā tu taduddhṛtiḥ ||
शिक्षा कल्पो व्याकरणं छन्दो ज्योतिर्निरुक्तयः ॥ (१६४।२)
śikṣā kalpo vyākaraṇaṃ chando jyotirniruktayaḥ ||
षडङ्गानि धर्मशास्त्रं स्यात्स्मृतिर्धर्मसंहिता । (१६५।१)
ṣaḍaṅgāni dharmaśāstraṃ syātsmṛtirdharmasaṃhitā |
आन्वीक्षिकी तर्कविद्या मीमांसा तु विचारणा ॥ (१६५।२)
ānvīkṣikī tarkavidyā mīmāṃsā tu vicāraṇā ||
सर्गश्च प्रतिसर्गश्च वंशो मन्वन्तराणि च । (१६६।१)
sargaśca pratisargaśca vaṃśo manvantarāṇi ca |
षडङ्गा वेदाश्चत्वारो मीमांसान्वीक्षिकी तथा । (१६७।१)
ṣaḍaṅgā vedāścatvāro mīmāṃsānvīkṣikī tathā |
धर्मशास्त्रं पुराणं च विद्या एताश्चतुर्दश ॥ (१६७।२)
dharmaśāstraṃ purāṇaṃ ca vidyā etāścaturdaśa ||
सूत्रं सूचनकृद्भाष्यं सूत्रोक्तार्थप्रपञ्चकम् । (१६८।१)
sūtraṃ sūcanakṛdbhāṣyaṃ sūtroktārthaprapañcakam |
प्रस्तावस्तु प्रकरणं निरुक्तं पदभञ्जनम् ॥ (१६८।२)
prastāvastu prakaraṇaṃ niruktaṃ padabhañjanam ||
उक्तानुक्तदुरुक्तार्थचिन्ताकारि तु वार्त्तिकम् । (१७०।१)
uktānuktaduruktārthacintākāri tu vārttikam |
टीका निरन्तरव्याख्या पञ्जिका पदभञ्जिका ॥ (१७०।२)
ṭīkā nirantaravyākhyā pañjikā padabhañjikā ||
निबन्धवृत्ती अन्वर्थे संग्रहस्तु समाहृतिः । (१७१।१)
nibandhavṛttī anvarthe saṃgrahastu samāhṛtiḥ |
परिशिष्टपद्धत्यादीन् पथानेन समुन्नयेत् ॥ (१७१।२)
pariśiṣṭapaddhatyādīn pathānena samunnayet ||
कारिका तु स्वल्पवृत्तौ बहोरर्थस्य सूचनी । (१७२।१)
kārikā tu svalpavṛttau bahorarthasya sūcanī |
कलिन्दिका सर्वविद्या निघण्टुर्नामसंग्रहः ॥ (१७२।२)
kalindikā sarvavidyā nighaṇṭurnāmasaṃgrahaḥ ||
इतिहासः पुरावृत्तं प्रबह्लिका प्रहेलिका । (१७३।१)
itihāsaḥ purāvṛttaṃ prabahlikā prahelikā |
जनश्रुतिः किंवदन्ती वार्तैतिह्यं पुरातनी ॥ (१७३।२)
janaśrutiḥ kiṃvadantī vārtaitihyaṃ purātanī ||
वार्ता प्रवृत्तिर्वृत्तान्त उदन्तो ऽथाह्वयो ऽभिधा । (१७४।१)
vārtā pravṛttirvṛttānta udanto 'thāhvayo 'bhidhā |
गोत्रसंज्ञानामधेयाख्याह्वाभिख्याश्च नाम च ॥ (१७४।२)
gotrasaṃjñānāmadheyākhyāhvābhikhyāśca nāma ca ||
संबोधनमामन्त्रणमाह्वानं त्वभिमन्त्रणम् । (१७५।१)
saṃbodhanamāmantraṇamāhvānaṃ tvabhimantraṇam |
आकारणं हवो हूतिः संहूतिर्बहुभिः कृता ॥ (१७५।२)
ākāraṇaṃ havo hūtiḥ saṃhūtirbahubhiḥ kṛtā ||
व्यवहारो विवादः स्याच्छपथः शपनं शपः ॥ (१७६।२)
vyavahāro vivādaḥ syācchapathaḥ śapanaṃ śapaḥ ||
उत्तरं तु प्रतिवचः प्रश्नः पृच्छानुयोजनम् । (१७७।१)
uttaraṃ tu prativacaḥ praśnaḥ pṛcchānuyojanam |
चटु चाटु प्रियप्रायं प्रियसत्यं तु सूनृतम् । (१७८।१)
caṭu cāṭu priyaprāyaṃ priyasatyaṃ tu sūnṛtam |
सत्यं सम्यक्समीचीनमृतं तथ्यं यथातथम् ॥ (१७८।२)
satyaṃ samyaksamīcīnamṛtaṃ tathyaṃ yathātatham ||
यथास्थितं च सद्भूते ऽलीके तु वितथानृते । (१७९।१)
yathāsthitaṃ ca sadbhūte 'līke tu vitathānṛte |
अथ क्लिष्टं संकुलं च परस्परपराहतम् ॥ (१७९।२)
atha kliṣṭaṃ saṃkulaṃ ca parasparaparāhatam ||
सान्त्वं सुमधुरं ग्राम्यमश्लीलं म्लिष्टमस्फुटम् । (१८०।१)
sāntvaṃ sumadhuraṃ grāmyamaślīlaṃ mliṣṭamasphuṭam |
लुप्तवर्णपदं ग्रस्तमवाच्यं स्यादनक्षरम् ॥ (१८०।२)
luptavarṇapadaṃ grastamavācyaṃ syādanakṣaram ||
अम्बूकृतं सथूत्कारं निरस्तं त्वरयोदितम् । (१८१।१)
ambūkṛtaṃ sathūtkāraṃ nirastaṃ tvarayoditam |
आम्रेडितं द्विस्त्रिरुक्तमबद्धं तु निरर्थकम् ॥ (१८१।२)
āmreḍitaṃ dvistriruktamabaddhaṃ tu nirarthakam ||
पृष्ठमांसादनं तद्यत्परोक्षे दोषकीर्तनम् । (१८२।१)
pṛṣṭhamāṃsādanaṃ tadyatparokṣe doṣakīrtanam |
मिथ्याभियोगो ऽभ्याख्यानं संगतं हृदयंगमम् ॥ (१८२।२)
mithyābhiyogo 'bhyākhyānaṃ saṃgataṃ hṛdayaṃgamam ||
परुषं निष्ठुरं रूक्षं विक्रुष्टमथ घोषणा । (१८३।१)
paruṣaṃ niṣṭhuraṃ rūkṣaṃ vikruṣṭamatha ghoṣaṇā |
उच्चैर्घुष्टं वर्णनेडा स्तवः स्तोत्रं स्तुतिर्नुतिः ॥ (१८३।२)
uccairghuṣṭaṃ varṇaneḍā stavaḥ stotraṃ stutirnutiḥ ||
श्लाघा प्रशंसार्थवादः सा तु मिथ्या विकत्थनम् । (१८४।१)
ślāghā praśaṃsārthavādaḥ sā tu mithyā vikatthanam |
स्यादवर्ण उपक्रोशो वादो निःपर्यपात् परः । (१८५।१)
syādavarṇa upakrośo vādo niḥparyapāt paraḥ |
गर्हणा धिक्क्रिया निन्दा कुत्साक्षेपो जुगुप्सनम् ॥ (१८५।२)
garhaṇā dhikkriyā nindā kutsākṣepo jugupsanam ||
आक्रोशाभीषङ्गाक्षेपाः शापः स क्षारणा रते । (१८६।१)
ākrośābhīṣaṅgākṣepāḥ śāpaḥ sa kṣāraṇā rate |
विरुद्धशंसनं गालिर् आशीर्मङ्गलशंसनम् ॥ (१८६।२)
viruddhaśaṃsanaṃ gālir āśīrmaṅgalaśaṃsanam ||
श्लोकः कीर्तिर्यशो ऽभिख्या समाज्ञा रुशती पुनः । (१८७।१)
ślokaḥ kīrtiryaśo 'bhikhyā samājñā ruśatī punaḥ |
अशुभा वाक्शुभा कल्या चर्चरी चर्भटी समे ॥ (१८७।२)
aśubhā vākśubhā kalyā carcarī carbhaṭī same ||
यः सनिन्द उपालम्भस्तत्र स्यात्परिभाषणम् । (१८८।१)
yaḥ saninda upālambhastatra syātparibhāṣaṇam |
आपृच्छालापः संभाषो ऽनुलापः स्यान्मुहुर्वचः ॥ (१८८।२)
āpṛcchālāpaḥ saṃbhāṣo 'nulāpaḥ syānmuhurvacaḥ ||
उल्लापः काकुवाग् अन्योन्योक्तिः संलापसंकथे ॥ (१८९।२)
ullāpaḥ kākuvāg anyonyoktiḥ saṃlāpasaṃkathe ||
विप्रलापो विरुद्धोक्तिरपलापस्तु निह्नवः । (१९०।१)
vipralāpo viruddhoktirapalāpastu nihnavaḥ |
सुप्रलापः सुवचनं संदेशवाक्तु वाचिकम् ॥ (१९०।२)
supralāpaḥ suvacanaṃ saṃdeśavāktu vācikam ||
आज्ञा शिष्टिर् निराङ्निभ्यो देशो नियोगशासने । (१९१।१)
ājñā śiṣṭir nirāṅnibhyo deśo niyogaśāsane |
अववादो ऽप्यथाहूय प्रेषणं प्रतिशासनम् ॥ (१९१।२)
avavādo 'pyathāhūya preṣaṇaṃ pratiśāsanam ||
संवित्संधास्थाभ्युपायः संप्रत्याङ्भ्यः परः श्रवः । (१९२।१)
saṃvitsaṃdhāsthābhyupāyaḥ saṃpratyāṅbhyaḥ paraḥ śravaḥ |
अङ्गीकारो ऽभ्युपगमः प्रतिज्ञागूश्च संगरः ॥ (१९२।२)
aṅgīkāro 'bhyupagamaḥ pratijñāgūśca saṃgaraḥ ||
गीतनृत्तवाद्यत्रयं नाट्यं तौर्यत्रिकं च तत् । (१९३।१)
gītanṛttavādyatrayaṃ nāṭyaṃ tauryatrikaṃ ca tat |
संगीतं प्रेक्षणार्थे ऽस्मिञ्शास्त्रोक्ते नाट्यधर्मिका ॥ (१९३।२)
saṃgītaṃ prekṣaṇārthe 'smiñśāstrokte nāṭyadharmikā ||
गीतं गानं गेयं गीतिर्गान्धर्वमथ नर्तनम् । (१९४।१)
gītaṃ gānaṃ geyaṃ gītirgāndharvamatha nartanam |
नटनं नृत्यं नृत्तं च लास्यं नाट्यं च ताण्डवम् ॥ (१९४।२)
naṭanaṃ nṛtyaṃ nṛttaṃ ca lāsyaṃ nāṭyaṃ ca tāṇḍavam ||
मण्डलेन तु यन्नृत्यं स्त्रीणां हल्लीसकं तु तत् । (१९५।१)
maṇḍalena tu yannṛtyaṃ strīṇāṃ hallīsakaṃ tu tat |
स्थानं नाट्यस्य रङ्गः स्यात्पूर्वरङ्ग उपक्रमः । (१९६।१)
sthānaṃ nāṭyasya raṅgaḥ syātpūrvaraṅga upakramaḥ |
अङ्गहारो ऽङ्गविक्षेपो व्यञ्जको ऽभिनयः समौ ॥ (१९६।२)
aṅgahāro 'ṅgavikṣepo vyañjako 'bhinayaḥ samau ||
वचसा वाचिको ऽङ्गेनाङ्गिकः सत्त्वेन सात्त्विकः ॥ (१९७।२)
vacasā vāciko 'ṅgenāṅgikaḥ sattvena sāttvikaḥ ||
स्यान्नाटकं प्रकरणं भाणः प्रहसनं डिमः । (१९८।१)
syānnāṭakaṃ prakaraṇaṃ bhāṇaḥ prahasanaṃ ḍimaḥ |
अभिनेयप्रकाराः स्युर्भाषाः षट्संस्कृतादिकाः । (१९९।१)
abhineyaprakārāḥ syurbhāṣāḥ ṣaṭsaṃskṛtādikāḥ |
भारती सात्त्वती कैशिक्यारभट्यौ च वृत्तयः ॥ (१९९।२)
bhāratī sāttvatī kaiśikyārabhaṭyau ca vṛttayaḥ ||
वाद्यं वादित्रमातोद्यं तूर्यं तूरं स्मरध्वजः । (२००।१)
vādyaṃ vāditramātodyaṃ tūryaṃ tūraṃ smaradhvajaḥ |
ततं वीणाप्रभृतिकं तालप्रभृतिकं घनम् ॥ (२००।२)
tataṃ vīṇāprabhṛtikaṃ tālaprabhṛtikaṃ ghanam ||
वीणावीणा पुनर्घोषवती विपञ्ची कण्ठकूणिका ॥ (२०१।२)
vīṇāvīṇā punarghoṣavatī vipañcī kaṇṭhakūṇikā ||
वल्लकी साथ तन्त्रीभिः सप्तभिः परिवादिनी । (२०२।१)
vallakī sātha tantrībhiḥ saptabhiḥ parivādinī |
शिवस्य वीणा नालम्बी सरस्वत्यास्तु कच्छपी ॥ (२०२।२)
śivasya vīṇā nālambī sarasvatyāstu kacchapī ||
विश्वावसोस्तु बृहती तुम्बरोस्तु कलावती ॥ (२०३।२)
viśvāvasostu bṛhatī tumbarostu kalāvatī ||
चाण्डालानां तु कण्डोलवीणा चाण्डालिका च सा । (२०४।१)
cāṇḍālānāṃ tu kaṇḍolavīṇā cāṇḍālikā ca sā |
दण्डः पुनः प्रवालः स्यात्ककुभस्तु प्रसेवकः । (२०४।३)
daṇḍaḥ punaḥ pravālaḥ syātkakubhastu prasevakaḥ |
कालस्य क्रियया मानं तालः साम्यं पुनर्लयः । (२०५।१)
kālasya kriyayā mānaṃ tālaḥ sāmyaṃ punarlayaḥ |
द्रुतं विलम्बितं मध्यमोघस्तत्त्वं घनं क्रमात् ॥ (२०५।२)
drutaṃ vilambitaṃ madhyamoghastattvaṃ ghanaṃ kramāt ||
मृदङ्गो मुरजः सोङ्क्यालिङ्ग्यूर्ध्वक इति त्रिधा । (२०६।१)
mṛdaṅgo murajaḥ soṅkyāliṅgyūrdhvaka iti tridhā |
स्याद्यशःपटहो ढक्का भेरी दुन्दुभिरानकः ॥ (२०६।२)
syādyaśaḥpaṭaho ḍhakkā bherī dundubhirānakaḥ ||
पटहो ऽथ शारिका स्यात्कोणो वीणादिवादनम् । (२०७।१)
paṭaho 'tha śārikā syātkoṇo vīṇādivādanam |
बीभत्साद्भुतशान्ताश्च रसा भावाः पुनस्त्रिधा । (२०८।१)
bībhatsādbhutaśāntāśca rasā bhāvāḥ punastridhā |
स्थायिसात्त्विकसंचारिप्रभेदैः स्याद्रतिः पुनः ॥ (२०८।२)
sthāyisāttvikasaṃcāriprabhedaiḥ syādratiḥ punaḥ ||
घर्घरो हासिका हास्यं तत्रादृष्टरदे स्मितम् ॥ (२०९।२)
ghargharo hāsikā hāsyaṃ tatrādṛṣṭarade smitam ||
वक्रोष्टिकाथ हसितं किंचिद्दृष्टरदाङ्कुरे । (२१०।१)
vakroṣṭikātha hasitaṃ kiṃciddṛṣṭaradāṅkure |
अतिहासस्त्वनुस्यूते ऽपहासो ऽकारणात्कृते । (२११।१)
atihāsastvanusyūte 'pahāso 'kāraṇātkṛte |
सोत्प्रासे त्वाछुरितकं हसनं स्फुरदोष्ठके ॥ (२११।२)
sotprāse tvāchuritakaṃ hasanaṃ sphuradoṣṭhake ||
शोकः शुक्शोचनं खेदः क्रोधो मन्युः क्रुधा रुषा । (२१२।१)
śokaḥ śukśocanaṃ khedaḥ krodho manyuḥ krudhā ruṣā |
क्रुत्कोपः प्रतिघो रोषो रुट् चोत्साहः प्रगल्भता । (२१२।२)
krutkopaḥ pratigho roṣo ruṭ cotsāhaḥ pragalbhatā |
अभियोगोद्यमौ प्रौढिरुद्योगः कियदेतिका । (२१२।३)
abhiyogodyamau prauḍhirudyogaḥ kiyadetikā |
अध्यवसाय ऊर्जो ऽथ वीर्यं सो ऽतिशयान्वितः ॥ (२१२।४)
adhyavasāya ūrjo 'tha vīryaṃ so 'tiśayānvitaḥ ||
भयं भीर्भीतिरातङ्क आशङ्का साध्वसं दरः । (२१३।१)
bhayaṃ bhīrbhītirātaṅka āśaṅkā sādhvasaṃ daraḥ |
भिया च तच्चाहिभयं भूपतीनां स्वपक्षजम् ॥ (२१३।२)
bhiyā ca taccāhibhayaṃ bhūpatīnāṃ svapakṣajam ||
अदृष्टं वह्नितोयादेर्दृष्टं स्वपरचक्रजम् । (२१४।१)
adṛṣṭaṃ vahnitoyāderdṛṣṭaṃ svaparacakrajam |
भयंकरं प्रतिभयं भीमं भीष्मं भयानकम् ॥ (२१४।२)
bhayaṃkaraṃ pratibhayaṃ bhīmaṃ bhīṣmaṃ bhayānakam ||
भीषणं भैरवं घोरं दारुणं च भयावहम् । (२१५।१)
bhīṣaṇaṃ bhairavaṃ ghoraṃ dāruṇaṃ ca bhayāvaham |
जुगुप्सा तु घृणाथ स्याद्विस्मयश्चित्रमद्भुतम् ॥ (२१५।२)
jugupsā tu ghṛṇātha syādvismayaścitramadbhutam ||
चोद्याश्चर्ये शमः शान्तिः शमथोपशमावपि । (२१६।१)
codyāścarye śamaḥ śāntiḥ śamathopaśamāvapi |
तृष्णाक्षयः स्थायिनो ऽमी रसानां कारणं क्रमात् ॥ (२१६।२)
tṛṣṇākṣayaḥ sthāyino 'mī rasānāṃ kāraṇaṃ kramāt ||
स्तम्भो जाड्यं स्वेदो घर्मनिदाघौ पुलकः पुनः । (२१७।१)
stambho jāḍyaṃ svedo gharmanidāghau pulakaḥ punaḥ |
स्वरभेदस्तु कल्लत्वं स्वरे कम्पस्तु वेपथुः ॥ (२१८।२)
svarabhedastu kallatvaṃ svare kampastu vepathuḥ ||
वैवर्ण्यं कालिकाथाश्रु बाष्पो नेत्राम्बु रोदनम् । (२१९।१)
vaivarṇyaṃ kālikāthāśru bāṣpo netrāmbu rodanam |
अस्रमस्रु प्रलयस्त्वचेष्टतेत्यष्ट सात्त्विकाः ॥ (२१९।२)
asramasru pralayastvaceṣṭatetyaṣṭa sāttvikāḥ ||
धृतिः संतोषः स्वास्थ्यं स्यादाध्यानं स्मरणं स्मृतिः । (२२०।१)
dhṛtiḥ saṃtoṣaḥ svāsthyaṃ syādādhyānaṃ smaraṇaṃ smṛtiḥ |
मतिर्मनीषा बुद्धिर्धीर्धिषणाज्ञप्तिचेतनाः ॥ (२२०।२)
matirmanīṣā buddhirdhīrdhiṣaṇājñapticetanāḥ ||
प्रतिभाप्रतिपत्प्रज्ञाप्रेक्षाचिदुपलब्धयः । (२२१।१)
pratibhāpratipatprajñāprekṣācidupalabdhayaḥ |
संवित्तिः शेमुषी दृष्टिः सा मेधा धारणक्षमा ॥ (२२१।२)
saṃvittiḥ śemuṣī dṛṣṭiḥ sā medhā dhāraṇakṣamā ||
पण्डा तत्त्वानुगा मोक्षे ज्ञानं विज्ञानमन्यतः । (२२२।१)
paṇḍā tattvānugā mokṣe jñānaṃ vijñānamanyataḥ |
शुश्रूषा श्रवणं चैव ग्रहणं धारणं तथा ॥ (२२२।२)
śuśrūṣā śravaṇaṃ caiva grahaṇaṃ dhāraṇaṃ tathā ||
ऊहापोहो ऽर्थविज्ञानं तत्त्वज्ञानं च धीगुणाः । (२२३।१)
ūhāpoho 'rthavijñānaṃ tattvajñānaṃ ca dhīguṇāḥ |
व्रीडा लज्जा मन्दाक्षं ह्रीस्त्रपा सापत्रपान्यतः ॥ (२२३।२)
vrīḍā lajjā mandākṣaṃ hrīstrapā sāpatrapānyataḥ ||
जाड्यं मौर्ख्यं विषादो ऽवसादः सादो विषण्णता । (२२४।१)
jāḍyaṃ maurkhyaṃ viṣādo 'vasādaḥ sādo viṣaṇṇatā |
मदो मुन्मोहसंभेदो व्याधिस्त्वाधी रुजाकरः ॥ (२२४।२)
mado munmohasaṃbhedo vyādhistvādhī rujākaraḥ ||
निद्रा प्रमीला शयनं संवेशस्वापसंलयाः । (२२५।१)
nidrā pramīlā śayanaṃ saṃveśasvāpasaṃlayāḥ |
नन्दीमुखी श्वासहेतिस्तन्द्रा सुप्तं तु साधिका ॥ (२२५।२)
nandīmukhī śvāsahetistandrā suptaṃ tu sādhikā ||
शङ्कानिष्ठोत्प्रेक्षणं स्याच्चापलं त्वनवस्थितिः । (२२७।१)
śaṅkāniṣṭhotprekṣaṇaṃ syāccāpalaṃ tvanavasthitiḥ |
आलस्यं तन्द्रा कौसीद्यं हर्षश्चित्तप्रसन्नता ॥ (२२७।२)
ālasyaṃ tandrā kausīdyaṃ harṣaścittaprasannatā ||
ह्लादः प्रमोदः प्रमदो मुत्प्रीत्यामोदसंमदाः । (२२८।१)
hlādaḥ pramodaḥ pramado mutprītyāmodasaṃmadāḥ |
आनन्दानन्दथू गर्वस्त्वहंकारो ऽविलप्तता ॥ (२२८।२)
ānandānandathū garvastvahaṃkāro 'vilaptatā ||
दर्पो ऽभिमानो ममता मानश्चित्तोन्नतिः स्मयः । (२२९।१)
darpo 'bhimāno mamatā mānaścittonnatiḥ smayaḥ |
सा मिथो ऽहमहमिका या तु संभावनात्मनि ॥ (२२९।२)
sā mitho 'hamahamikā yā tu saṃbhāvanātmani ||
दर्पात्साहोपुरुषिका स्यादहंपूर्विका पुनः । (२३०।१)
darpātsāhopuruṣikā syādahaṃpūrvikā punaḥ |
अहं पूर्वमहं पूर्वमित्युग्रत्वं तु चण्डता ॥ (२३०।२)
ahaṃ pūrvamahaṃ pūrvamityugratvaṃ tu caṇḍatā ||
प्रबोधस्तु विनिद्रत्वं ग्लानिस्तु बलदीनता । (२३१।१)
prabodhastu vinidratvaṃ glānistu baladīnatā |
दैन्यं कार्पण्यं श्रमस्तु क्लमः क्लेशः परिश्रमः ॥ (२३१।२)
dainyaṃ kārpaṇyaṃ śramastu klamaḥ kleśaḥ pariśramaḥ ||
प्रयासायासव्यायामा उन्मादश्चित्तविप्लवः । (२३२।१)
prayāsāyāsavyāyāmā unmādaścittaviplavaḥ |
मोहो मौढ्यं चिन्ता ध्यानममर्षः क्रोधसंभवः ॥ (२३२।२)
moho mauḍhyaṃ cintā dhyānamamarṣaḥ krodhasaṃbhavaḥ ||
गुणो जिगीषोत्साहवांस्त्रासस्त्वाकस्मिकं भयम् । (२३३।१)
guṇo jigīṣotsāhavāṃstrāsastvākasmikaṃ bhayam |
अपस्मारः स्यादावेशो निर्वेदः स्वावमाननम् ॥ (२३३।२)
apasmāraḥ syādāveśo nirvedaḥ svāvamānanam ||
आवेगस्तु त्वरिस्तूर्णिः संवेगः संभ्रमस्त्वरा । (२३४।१)
āvegastu tvaristūrṇiḥ saṃvegaḥ saṃbhramastvarā |
वितर्कः स्यादुन्नयनं परामर्शो विमर्शनम् ॥ (२३४।२)
vitarkaḥ syādunnayanaṃ parāmarśo vimarśanam ||
मृतिः संस्था मृत्युकालौ परलोकगमो ऽत्ययः ॥ (२३५।२)
mṛtiḥ saṃsthā mṛtyukālau paralokagamo 'tyayaḥ ||
पञ्चत्वं निधनं नाशो दीर्घनिद्रा निमीलनम् । (२३६।१)
pañcatvaṃ nidhanaṃ nāśo dīrghanidrā nimīlanam |
दिष्टान्तो ऽस्तं कालधर्मो ऽवसानं सा तु सर्वगा ॥ (२३६।२)
diṣṭānto 'staṃ kāladharmo 'vasānaṃ sā tu sarvagā ||
मरको मारिस्त्रयस्त्रिंशदमी स्युर्व्यभिचारिणः । (२३७।१)
marako māristrayastriṃśadamī syurvyabhicāriṇaḥ |
स्युः कारणानि कार्याणि सहचारीणि यानि च ॥ (२३७।२)
syuḥ kāraṇāni kāryāṇi sahacārīṇi yāni ca ||
रत्यादेः स्थायिनो लोके तानि चेन्नाट्यकाव्ययोः । (२३८।१)
ratyādeḥ sthāyino loke tāni cennāṭyakāvyayoḥ |
व्यक्तः स तैर्विभावाद्यैः स्थायी भावो भवेद्रसः । (२३९।१)
vyaktaḥ sa tairvibhāvādyaiḥ sthāyī bhāvo bhavedrasaḥ |
पात्राणि नाट्ये ऽधिकृतास्तत्तद्वेषस्तु भूमिका ॥ (२३९।२)
pātrāṇi nāṭye 'dhikṛtāstattadveṣastu bhūmikā ||
धात्रीपुत्रो रङ्गाजायाजीवो रङ्गावतारकः ॥ (२४०।२)
dhātrīputro raṅgājāyājīvo raṅgāvatārakaḥ ||
भ्रभ्रुभ्रूभृपरः कुंसो नटः स्त्रीवेषधारकः ॥ (२४१।२)
bhrabhrubhrūbhṛparaḥ kuṃso naṭaḥ strīveṣadhārakaḥ ||
वेश्याचार्यः पीठमर्दः सूत्रधारस्तु सूचकः । (२४२।१)
veśyācāryaḥ pīṭhamardaḥ sūtradhārastu sūcakaḥ |
नन्दी तु पाठको नान्द्याः पार्श्वस्थः पारिपार्श्विकः ॥ (२४२।२)
nandī tu pāṭhako nāndyāḥ pārśvasthaḥ pāripārśvikaḥ ||
प्रहासी प्रीतिदश्चाथ षिङ्गः पल्लवको विटः ॥ (२४३।२)
prahāsī prītidaścātha ṣiṅgaḥ pallavako viṭaḥ ||
भावो विद्वान्युवराजः कुमारो भर्तृदारकः ॥ (२४४।२)
bhāvo vidvānyuvarājaḥ kumāro bhartṛdārakaḥ ||
बाला वासूर्मार्ष आर्यो देवो भट्टारको नृपः । (२४५।१)
bālā vāsūrmārṣa āryo devo bhaṭṭārako nṛpaḥ |
राष्ट्रीयो नृपतेः श्यालो दुहिता भर्तृदारिका ॥ (२४५।२)
rāṣṭrīyo nṛpateḥ śyālo duhitā bhartṛdārikā ||
देवी कृताभिषेकान्या भट्टिनी गणिकाज्जुका । (२४६।१)
devī kṛtābhiṣekānyā bhaṭṭinī gaṇikājjukā |
नीचाचेटीसखीहूतौ हण्डेहञ्जेहलाः क्रमात् ॥ (२४६।२)
nīcāceṭīsakhīhūtau haṇḍehañjehalāḥ kramāt ||
अब्रह्मण्यमवध्योक्तौ ज्यायसी तु स्वसात्तिका । (२४७।१)
abrahmaṇyamavadhyoktau jyāyasī tu svasāttikā |
भर्तार्यपुत्रो माताम्बा भदन्ताः सौगतादयः ॥ (२४७।२)
bhartāryaputro mātāmbā bhadantāḥ saugatādayaḥ ||
पादा भट्टारको देवः प्रयोज्याः पूज्यनामतः ॥ (२४८।२)
pādā bhaṭṭārako devaḥ prayojyāḥ pūjyanāmataḥ ||
Data courtesy of The Digital Corpus of Sanskrit.