श्रीगणेशाय नमःअम्भोधिः स्थलतां स्थलं जलधितां धूलेर् लवं शैलताम् । (१।१)

शैलो मृत्कणतां तृणं दहनतां वज्रं तृणक्षीणताम् । (१।२)

वह्निः शीतलतां हिमं दहनताम् आयाति यस्येच्छया । (१।३)

लीलानाट्यकृते भुवो भगवते कृष्णाय तुभ्यं नमः । (१।४)

अथ मानपरिभाषाकषायादिनिरूपणो नाम प्रथमः किरणः, मङ्गलाचरणमभिनवजलदश्यामं पीतदुकूलं विदेहजारामम् । (१।५)

विलसितकौस्तुभदामं मङ्गलमूर्तिं भजे रामम् ॥ (१।६)

ग्रन्थारम्भःधर्मार्थकाममोक्षाणाम् आरोग्यं मूलम् उच्यते । (२।१)

अतः प्रवृत्तिर् उचिता शास्त्रे सद्वैद्यसंमतैः ॥ (२।२)

माद्यन्तं सुविचार्य माधवकरं सम्यक्चिकित्सार्णवम् । (३।१)

पथ्यापथ्यम् अथो विपाकम् अखिलं तावन् नृणां कर्मणः ॥ (३।२)

साङ्गत्वेन महार्णवादिविदितां तन्निष्क्रियां साम्प्रतम् । (४।१)

भूयस्त्वादिभयेन नूतनतरश् चिन्तामणिः प्रोच्यते ॥ (४।२)

सद्योल्लसन् माधवलक्षणानां क्रमं विहायाशु विबोधनार्थम् । (५।१)

गदस्य सामान्यविशेषतत्त्वैर् युक्तानि कुर्वे कति लक्षणानि ॥ (५।२)

शब्दार्थावगमे भजन्ति सकला देवा सदा मूकतां मन्ये किंतु विशन्ति पारम् परं दुष्पारशास्त्राम्बुधेः । (६।१)

कर्तुं यद्य् अपि शक्यते लघुतया सारश् चिकित्सार्णवो दोषो जातु भविष्यतीति मनसा न्यूनाधिको न कृतः ॥ (६।२)

चिन्तामणेः प्रथमतः किरणैश् चतुर्भिः द्रव्यस्य मानम् अखिलस्य रसस्य शुद्धिः । (७।१)

कालादितत्त्वकथनं त्व् अथ नाडिकादेस् तत्त्वं ततो ऽन्यकिरणैर् उपचारणाय ॥ (७।२)

वैद्यलक्षणं भेदाश् च प्रशस्तवैद्यलक्षणम्शास्त्रेषु श्रमवान् क्रियासु कुशलः प्राज्ञः सुधीः सत्यवाक् धीरो रोगनिरूपणैककुशलः पीयूषहस्तः शुचिः । (८।१)

द्रव्याणां रसवीर्यकार्यम् अखिलं ज्ञाता दयालुः सदा निर्णेता ऋतुकालदेशवयसां मात्राधिकारी भिषक् ॥ (८।२)

वैद्यभेदाःरसवैद्यो भवेद् दैवो मानुषो मूलकादिभिः । (९।१)

आसुरः शस्त्रदाहाढ्यः सिद्धवैद्यस् तु मान्त्रिकः ॥ (९।२)

अधमा मूलिकाख्याताः क्वाथख्याताश् च मध्यमा । (१०।१)

उत्तमारसम् आख्यातास् त्रिविधो वैद्यनिर्णय ॥ (१०।२)

प्रशस्तवैद्यस्य सामुद्रिक लक्षणानि (ज्योतिषशास्त्रानुसारेण)पद्माङ्कुशलसत्पादो मत्स्यचापलसत्करः । (११।१)

रक्तरेखाङ्कुरो यस् तु स वैद्यो ऽमृतहस्तकः ॥ (११।२)

अप्रशस्तवैद्यलक्षणमादौ विकत्थनारक्तो लुब्धो गुरुविवर्जितः । (१२।१)

कृष्णरेखाङ्कुरो यस् तु दग्धहस्तः स उच्यते ॥ (१२।२)

अविज्ञाय तु शास्त्रार्थं प्रयोगं कारयेद् भिषक् । (१३।१)

यमोपमः स विज्ञेयो मर्त्यानां मृत्युरूपधृक् ॥ (१३।२)

विना शास्त्रो यो ब्रूयात् तम् आहुः ब्रह्मघातकः । (१४।१)

नरो नरकपाती स्यात् तस्य सम्भाषणाद् अपि ॥ (१४।२)

न जानाति च शास्त्राणि लक्षणं यो न विद्यते । (१५।१)

मारयत्य् आशु जन्तूनां स वैद्यो यमकिंकरः ॥ (१५।२)

पङ्गुकुब्जकुटिलमण्डितशिरो नाड्योपकर्णावधिः । (१६।१)

एको नेत्र रुजावभक्षिततनु कृष्टी भवेत् श्लीपदी ॥ (१६।२)

आयुर्वेदहीना कपिलस्वरूपा उन्मत्तवनितारताः । (१७।१)

वैद्यं रसम् औषधम् अनहितं रोगी अकाले म्रियः ॥ (१७।२)

व्याधेस् तत्त्वपरिज्ञानं वेदनायाश् च निग्रहः । (१८।१)

एतद् वैद्यस्य वैद्यत्वं न वैद्यः प्रभुर् आयुषः ॥ (१८।२)

कुचेलः कर्कशो लुब्धः कुग्रामी स्वयम् आगतः । (१९।१)

पञ्च वैद्या न पूज्यन्ते धन्वन्तरिसमा यदि ॥ (१९।२)

मानपरिभाषान मानेन विना युक्तिर् द्रव्याणां जायते क्वचित् । (२०।१)

अतः प्रयोगसिद्ध्यर्थं मागधं मानम् उच्यते ॥ (२०।२)

जालान्तरगतचण्डभानुकिरणैर् यद् वीक्ष्यते कुमारजः । (२१।१)

ततः प्राहुस् त्रसरेणु तत्र षड्भिर् आजाह्वया सर्षपः ॥ (२१।२)

स्याद् एभिस् त्रिभिर् एव तोडिततनु गौराह्वयः सर्षपः षड्भिस् तैश् च यवो भवेद् अथ यवैर् एतैस् त्रिभी रक्तिका । (२२।१)

गुञ्जः स्यात् त्रियवैश् च रक्तियुगलं वल्लश् च तत्पञ्चकैर् माषोमाषचतुष्ट्यम् निगदितं शाणश् च शानद्वयम् ॥ (२२।२)

कोलं द्रंक्षणकं तथैव वटकं कोलद्वयं कर्षकं चाक्षः पाणितलं विडालपदकं तद्वत् सुवर्णं पिचुः । (२३।१)

कर्षाभ्याम् अपि शुक्तिका निगदिता कर्षैश् चतुर्भिः पलम् बिल्वं मुष्टिर् अथापि शुक्तियुगलं स्यात् कुञ्चिका षोडशी ॥ (२३।२)

बिल्वे द्वे ऽपि मानिक च प्रसृतं नाम्ना चतुर्भिः पलैः युक्तः स्यात् कुडवो ऽञ्जलिश् च पलिकान्य् अष्टौ शरावो भवेत् । (२४।१)

तन्मानं धरणं पलस्य दशमो भागो भवेत् यत्स्थितं विद्याच् चापि शतं पलानि च तुला भारस् तुलाविंशतिः ॥ (२४।२)

प्रस्थः षोडशभिः पलैर् अथ चतुः प्रस्थं भवेद् आढकं कंसः पात्रम् अथाढकानि च पुनश् चत्वारि संजायते । (२५।१)

द्रोणोरल्वणव्यर्मणं च कलशो द्रोणद्वयं स्यात् पुनः सूर्पः कुम्भम् इहोल्लिखन्ति च चतुःषष्टिः शराबा शुभाः ॥ (२५।२)

द्रोणी द्रोणचतुष्टयेन तुलिका तस्याः शरावाः शतम् अष्टविंशतिसंयुतं च भरिका स्युर् मानसंप्रत्यये । (२६।१)

माषः शाणपिचुः पलं च कुडवः प्रस्थस् तथा चाढको द्रोणो गोण्यपिताश् चतुर्गुणतया निर्धारिताः स्युः क्रमात् ॥ (२६।२)

अगस्तिस्मृतौयवः स्यात् सर्षपैः षड्भिर् गुञ्जा तु स्यात् त्रिभिर् यवैः । (२७।१)

गुञ्जाभिः पञ्चभिश् चैकमाषकः परिकीर्तितः ॥ (२७।२)

भवेत् षोडशभिर् माषैः सुवर्णस् तत् पुनः स्मृतः । (२८।१)

चतुर्भिः पलम् एतस्य दशमो धरणो विदुः । (२८।२)

दशपलानि धरणं चत्वारि सुवर्णानि निष्कः ॥ (२८।३)

द्रव्यादिग्रहणविचारःशुष्कं नवीनं सकलेषु योज्यम् द्रव्यं तथार्द्रं द्विगुणं प्रयोज्यम् । (२९।१)

शुष्कस्य तावद् गुरु तीक्ष्णसत्त्वात् तदर्द्धभागः परिकल्पनीयः ॥ (२९।२)

गुञ्जादिमानम् आरभ्य यावत् स्यात् कुडवस्थितिः । (३०।१)

द्रवार्द्रशुष्कद्रव्याणां तावन्मानं समं मतम् ॥ (३०।२)

प्रस्थादिमानम् आरभ्य द्विगुणं तद् द्रवार्द्रयोः । (३१।१)

कुडवे ऽपि क्वचिद् द्वित्वं यथादन्तीघृतं स्मृतम् ॥ (३१।२)

पलैः षोडशभिः प्रस्थः शुष्काणां च ततो विदुः । (३२।१)

द्विगुणं स्वरसार्द्राणां तैलक्षीरगुडाभसाम् ॥ (३२।२)

किञ्च लाजापायसनारिकेलसलिलं मूत्रं जलं काञ्जिकम् । (३३।१)

द्वात्रिंशत्पलकं तदर्द्धम् उदितं प्रस्थं रसं चौषधम् ॥ (३३।२)

क्षौद्रं तैलघृते च विंशतिपलं क्षीरस्य त्रिंशत्पलम् । (३४।१)

दध्नः पञ्चकपञ्चकं गुडपलं सप्तदशः प्रोच्यते ॥ (३४।२)

इति ग्रन्थान्तरे (इति अगस्ति स्मृतिः ?)केचिद् द्वादशभिः प्राहुः पलैर् लोहमृदश्मनाम् । (३५।१)

क्षारपारदकस्तूरीशशिकाश्मीरजन्मनाम् । (३५।२)

एतेषु प्रस्थभेदेषु पलं षोडशनिष्ककम् ॥ (३५।३)

मूलत्वक् दारुपत्त्राणां पुष्पस्य च फलस्य च । (३६।१)

शिलालवणमृल्लोष्ट्रलौहाणां गोमयस्य च ॥ (३६।२)

पलैः षोडशभिः प्रस्थं लाक्षा कर्पूरगुग्गुलुः । (३७।१)

एकविंशपलं प्रस्थम् इति प्रस्थस्य लक्षणम् ॥ (३७।२)

नवान्य् अन्यानि योज्यानि द्रव्याण्य् अखिलकर्मसु । (३८।१)

विना विडङ्गकृष्णाभ्यां गुडधान्याज्यमक्षिकैः गुडूची कुटजो वासा कुष्माण्डश् च शतावरी । (३८।२)

अश्वगन्धा सहचरौ शतपुष्पी प्रसारिणी । (३८।३)

प्रयोक्तव्या सदैवार्द्रा द्विगुणा नैव कारयेत् ॥ (३८।४)

वासा निम्बपटोलकेतकीबला कुष्माण्डकेन्दीवरी वर्षाभूकुटजाश्वगन्धसहितास् ताः पूतिगन्धामृताः । (३९।१)

मांसं नागबला सहचरपूगहिङ्ग्वार्द्रके नित्यशो ग्राह्यस् तत् पल एव न द्विगुणितां ये चेक्षुजाताघनाः ॥ (३९।२)

एकस्य चौषधेर् योगो यत् तत्र पुनर् उच्यते । (४०।१)

मानतो द्विगुणं प्रोक्तं तद्द्रव्यं तत्त्वदर्शिभिः ॥ (४०।२)

द्रव्याभावे द्रव्यम् अन्यद् द्विगुणं विहितं हितम् । (४१।१)

योगयुक्तं यदा प्राप्यं युक्तितुल्यं च निक्षिपेत् ॥ (४१।२)

अङ्गभेदेन द्रव्यग्रहणम्महतां सर्ववृक्षाणां मूलवल्कं प्रदापयेत् । (४२।१)

लतिका ह्रस्ववृक्षाणां सर्वाङ्गं परिकल्पयेत् ॥ (४२।२)

सारस् तु खदिरादीनां निम्बादीनां त्वचं तथा । (४३।१)

फलं तु दाडिमादीनां पटोलादेश् छदस् तथा ॥ (४३।२)

अभावे द्रव्यग्रहणम्मध्वभावे जीर्णगुडः क्षीराभावे च मुद्गकः । (४४।१)

सिताभावे भवेत् खण्डः शाल्यभावे च षष्टिकम् ॥ (४४।२)

सुवर्णस्यापि रौप्यस्याभावे लौहेन कल्पयेत् । (४५।१)

द्राक्षाभावे तु काश्मीर्यं वृक्षाम्लं दाडिमे ऽसति ॥ (४५।२)

अनुक्ते द्रव्यग्रहणम्द्रवे ऽप्य् अनुक्ते जलम् अत्र देयं काले ऽप्य् अनुक्ते दिवसस्य पूर्वम् । (४६।१)

भागे ऽप्य् अनुक्ते समता विधानम् ऽङ्गे ऽप्य् अनुक्ते विहितं तु मूलम् ॥ (४६।२)

चूर्णे स्नेहे तथा लेहे प्रायश् चन्दनानि च । (४७।१)

कषाये लेपने प्रायो युज्यते रक्तचन्दनम् ॥ (४७।२)

लवणे सैन्धवं दद्यान् मूत्रे गोमूत्रम् इष्यते । (४८।१)

पयः सर्पिप्रयोगेषु गव्यम् एव विधीयते ॥ (४८।२)

पात्रे ऽनुक्ते च मृत्पात्रं स्नेहे ऽनुक्ते तिलोद्भवम् । (४९।१)

विशेषो यत्र नोक्तः स्याद् एषस् तत्र विधिः स्मृतः ॥ (४९।२)

अनिर्दिष्टः प्रमाणानां प्रमाणम् इदम् ईरितम् । (५०।१)

कर्षादौ तु पलं यावद् दद्यात् षोडशिकं जलम् ॥ (५०।२)

ततस् तु कुडवो यावत् तोयम् अष्टगुणं भवेत् । (५१।१)

चतुर्गुणपरश् चोर्ध्वं यावत् प्रस्थादिकं जलम् ॥ (५१।२)

मृदौ चतुर्गुणं देयं कठिने ऽष्टगुणं भवेत् । (५२।१)

ततो ऽतिकठिने शस्तं देयं षोडशिकं जलम् ॥ (५२।२)

भावना विधिःद्रवेण यावद् वा द्रव्यम् एकीभूयार्द्रतां व्रजेत् । (५३।१)

तावत्प्रमाणं कर्तव्यं भिषग्भिर् भावनाविधौ ॥ (५३।२)

शुष्कद्रव्यम् उपादाय स्वरसानाम् असंभवे । (५४।१)

जले ऽष्टगुणिते साध्यं पादशिष्टं च गृह्यते ॥ (५४।२)

बाल्ंईकादिषु औषधीनां त्याज्यम् आहवाल्मीकसिकतानूपश्मशानखरमार्गजाः । (५५।१)

जन्तुवह्निहिमव्याप्ता नौषध्यः कार्यसाधिकाः ॥ (५५।२)

तथा चवाल्मीककूपरथ्यातरुतलदेवालयश्मशानेषु । (५६।१)

जाता विधिनापिहृता औषध्यः सिद्धिदा न स्युः ॥ (५६।२)

ग्रन्थान्तरेजलजीर्णाम् अग्निकवलितम् अकालरूक्षकृमि च शरीरम् । (५७।१)

न्यूनं समधिकं द्रव्यं न सिद्धिदम् इति जल्पुर् भिषजः ॥ (५७।२)

फलपत्रादिकं वर्षं दारुकाण्डौ द्विवर्षकौ । (५८।१)

मूलं त्रिवर्षं बीजं तु स्यात् संवत्सरपञ्चकम् । (५८।२)

निर्यासो दशमं वर्षं तदूर्ध्वं न प्रशस्यते ॥ (५८।३)

औषधमात्रालेहं पाणिं तलं तथैव गुटिका चाक्षप्रमाणं रजः । (५९।१)

मार्जारस्य पदं वदन्ति मुनयो मुद्गप्रमाणाञ्जनम् ॥ (५९।२)

तोयं बिन्दुचतुष्टयं नयनयोः षड्बिन्दवो नासिका । (६०।१)

रन्ध्रे पूर्णतमं च कर्णयुगले गण्डूषमास्ये रसः ॥ (६०।२)

कर्षप्रमाणं कल्कं स्याद् गुञ्जामात्रं रसौषधम् । (६१।१)

कषायः पलंमात्रं स्याद् इति भोजमतम् विदुः ॥ (६१।२)

यामं कल्कं कषायवीर्यम् अखिलं चूर्णं च पक्षत्रयं षण्मासं घृतलेहयो सपुरयोर् मासत्रयं मोदकः । (६२।१)

सिद्धानां रसभस्मनां सुविपुलं वीर्यं च वर्षत्रयं किंचिद् गन्धविवर्जितं गुणकरं तैलं पुराणं महत् ॥ (६२।२)

ग्रन्थान्तरेक्वाथश् च कल्कश् च रसश् च यामं यामत्रयं मोदकवर्तिचूर्णम् । (६३।१)

षण्मासलेह्यं घृतगुग्गुलुभ्याम् अब्दात् परं तैलकृतं च वीर्यम् ॥ (६३।२)

औषधजीर्णकालप्रमाणम्शीतं जलं जीर्यति याममात्रे यामार्धके जीर्यति तप्ततोयम् । (६४।१)

कल्कश् च चूर्णं च घटी तृतीये कषायकं जीर्यति याममात्रे ॥ (६४।२)

यामद्वये तु स्वरसा वसाश् च जीर्यन्ति ते सप्तघटीषु सद्यः । (६५।१)

जीर्यन्ति लेह्यान्य् अपि पञ्चघट्यां यामत्रये जीर्यति दुग्धजातम् ॥ (६५।२)

यामद्वये जीर्यति वा घृतान्नं पिष्टं तथा जीर्यति पञ्चयामे । (६६।१)

सार्द्धे त्रियामा दधि शुक्तम् अन्नं मांसं तथा जीर्यति तावद् एव ॥ (६६।२)

अन्नं तदा जीर्यति पञ्चरात्रे क्षीरं तथा सप्तनिशीथिनीषु । (६७।१)

खनेत्ररात्रौ दधि जीर्णमासे मासार्धिके जीर्यति दुग्धसारम् ॥ (६७।२)

घृतं गते मासि सुजीर्णम् आस्ते मासद्वये जीर्यति मांसम् एव च । (६८।१)

अजीर्णभावप्रभवामयेषु हिताहितं तत्र विचारणीयम् ॥ (६८।२)

भोजनप्रमाणम्द्विभागं पूरयेद् अन्नं तोयं भागं प्रपूरयेत् । (६९।१)

पवनप्रचलार्थाय शेषभागं परित्यजेत् ॥ (६९।२)

याममध्येन भोक्तव्यं यामयुग्मं न लघयेत् । (७०।१)

याममध्ये रसोत्पत्तिर् यामयुग्मात् बलक्षयः ॥ (७०।२)

कषायभेदो निरूप्यतेअथातः स्वरसः कल्कः क्वाथश् च हिमफाण्टकौ । (७१।१)

कषायः पञ्चधा प्रोक्तस् तद्भेदौ यूषमन्थकौ ॥ (७१।२)

स्वरसःवस्त्रनिष्पीडितं यत् तु चूर्णितं द्विगुणे जले । (७२।१)

अहोरात्रं स्थितं वापि स्वरसो द्विविधो मतः ॥ (७२।२)

सितामधुगुडक्षारं जीरकं लवणं तथा । (७३।१)

घृतं तैलं च चूर्णादि कोलमात्रं रसे क्षिपेत् ॥ (७३।२)

कल्कःद्रव्यम् आद्यं शिलापिष्टं शुष्कं वा सजलं भवेत् । (७४।१)

कर्षमानेन कल्कः स्यान् मध्वादिद्विगुणं क्षिपेत् । (७४।२)

सिता गुडं समं दद्यात् द्रवाद् देयाश् चतुर्गुणाः ॥ (७४।३)

क्वाथःपानीये षोडशपले क्षुण्णं द्रव्यपलं क्षिपेत् । (७५।१)

शृतं तद् द्विपलं ग्राह्यं क्वाथो निर्यूह उच्यते ॥ (७५।२)

हिमःक्षुण्णं द्रव्यं पलं सम्यक् षड्भिर् नीरपलैः प्लुतम् । (७६।१)

विशोषितं हिमः स स्यात् तथा शीतकषायकः ॥ (७६।२)

फाण्?अःक्षुण्णं द्रव्यपलं सम्यक् तप्तनीरे चतुर्गुणे । (७७।१)

क्षिप्त्वा निष्पीड्य वस्त्रेण तद्द्रवो पाण्ठ उच्यते ॥ (७७।२)

यूषःकल्कद्रव्यपलं शुण्ठी पिप्पली चार्धकार्षिकी । (७८।१)

वारिप्रस्थे च विपचेत् तद्द्रवो यूष उच्यते ॥ (७८।२)

मन्थःजले चतुष्पले शीते क्षुण्णद्रव्यपलं क्षिपेत् । (७९।१)

मृत्पात्रे मन्थयेत् सम्यक् मन्थ इत्य् अभिधीयते ॥ (७९।२)

क्वाथं चतुर्गुणं वारि कल्कम् अष्टगुणं तथा । (८०।१)

कषायं च दशगुणं पाचनं द्वादशम् भवेत् ॥ (८०।२)

चूर्णादिलक्षणम् आहशुष्कं पिष्टं वस्त्रपूतं चूर्णं तत् परिकीर्तितम् । (८१।१)

कर्षमानेन तच्चूर्णं घृतादि द्विगुणं क्षिपेत् ॥ (८१।२)

सिक्थकै रहितो मण्डः पेया सिक्थसमन्विता । (८२।१)

यवागू बहुसिक्था स्यात् विलेपी विरलद्रवा ॥ (८२।२)

अन्नं पञ्चगुणे साध्यं विलेपी तु चतुर्गुणे । (८३।१)

मण्डश् च चतुर्गुणे यवागूः षड्गुणे ऽम्भसि । (८३।२)

अष्टादशगुणे तोये यूषः शार्ङ्गधरेरितम् ॥ (८३।३)

पलं कषाये द्रवं स्यात् यवाग्वां च तदर्धकम् । (८४।१)

पानीयेषु तदर्द्धं स्याद् इति द्रव्यस्य निश्चयः ॥ (८४।२)

उष्णोदकम्क्वाथ्यमानं तु यत् तोयं निष्फेनं निर्मलीकृतम् । (८५।१)

भवत्य् अर्धावशिष्टं च तद् उष्णोदकम् उच्यते ॥ (८५।२)

क्षीरपाकविधिःद्रव्याद् अष्टगुणं क्षीरं क्षीरात् तोयं चतुर्गुणम् । (८६।१)

क्षीरावशेषकर्तव्यः क्षीरपाके त्व् अयं विधिः ॥ (८६।२)

मधुपाकविधिःतोयं क्षीरं चाष्टभागं मधुना त्रिविधीयते । (८७।१)

मधु शेषे भवेद् यावत् तावत् पक्त्वावतारयेत् ॥ (८७।२)

शुक्तविधिःकाञ्जिका मानतो द्रोणं शुक्तेनात्र विधीयते । (८८।१)

अत्र शुक्तविधौ मण्डं प्रस्थं पञ्चाढको ऽन्वितम् ॥ (८८।२)

काञ्जिकं कुडवो दध्नो गुडप्रस्थो ऽम्लमूलकात् । (८९।१)

पलान्य् अष्टौ शोधितार्द्रात् पलं षोडशकं तथा ॥ (८९।२)

कणाजीरकसिन्धूत्थं हरिद्रामरिचं पृथक् । (९०।१)

द्विपलं भावितं भाण्डे धान्येनाष्टदिनं स्थितम् ॥ (९०।२)

सिद्धं भवति तच्छुक्तं यदावतर्य गृह्यते । (९१।१)

चातुर्जातं तथा देयं पृथक् कर्षक्रियान्वितम् ॥ (९१।२)

पञ्चपल्लवतोयेन गन्धानां क्षालनं तथा । (९२।१)

शोषणं चापि संस्कारो विशेषश् चात्र कथ्यते ॥ (९२।२)

चतुर्यामलकान्य् एव त्रिफला सा प्रकीर्तिता ॥ (९३।१)

माघे हरीतकी ग्राह्या फाल्गुने च विभीतकी । (९४।१)

चैत्रे चामलकी ग्राह्या त्रिफला सफला भवेत् ॥ (९४।२)

हरीतकीहरीतकी पञ्चरसा च रेचनी कोष्ठामयघ्नी लवणेन वर्जिता । (९५।१)

रसायनी नेत्ररुजापहारिणी त्वगामयघ्नी किल योगवाहिनी ॥ (९५।२)

उन्मीलनी बुद्धिबलेन्द्रियाणां विनाशिनी पित्तकफानिलानाम् । (९६।१)

संजीवनी सर्वरसायनानां सोमो यथा सर्ववनस्पतीनाम् ॥ (९६।२)

भुक्ते पथ्याभुक्ते पथ्या भुक्ताभुक्ते पथ्यापथ्या । (९७।१)

जीर्णे पथ्याजीर्णे पथ्या जीर्णाजीर्णे पथ्यापथ्या । (९७।२)

भुक्ताभुक्तं तु वमनं जीर्णाजीर्णं विरेचनम् ॥ (९७।३)

विभीतकीविभीतकः कटुस् तिक्तः कषायोष्णः कफापहः । (९८।१)

चक्षुष्यः पलितघ्नश् च विपाके मधुरो लघुः ॥ (९८।२)

आमलकीतद्वद् आमलकम् अम्लम् उत्तमं शीतवीर्यं कफपित्तनाशनम् । (९९।१)

केश्यम् अक्षोगदघातीशीतलं वृष्यम् आशु विनिहन्ति षण्डताम् ॥ (९९।२)

त्र्यूषणम्पिप्पली मरिचं शुण्ठी त्र्यूषणम् उच्यते ॥ (१००।१)

पिप्पलीपिप्पली ज्वरहा वृष्या स्निग्धोष्णा कटुतिक्तका । (१०१।१)

दीपनी मारुतं श्वासं कासं श्लेष्मक्षयापहा ॥ (१०१।२)

मरिचम्मरिचं लघु तिक्तरसं कटुकं घाति च हृद्रोगसंशमनम् । (१०२।१)

कृमिवातहरं रुचिसंजननं स्वरशुद्धिकरं गलदोषहरम् ॥ (१०२।२)

शुण्?हीशुण्ठी स्निग्धा शोथशूलानिलघ्नी चोष्णा कट्वी श्लेष्मदोषान् निहन्ति । (१०३।१)

हिक्काकासाध्मानबद्धोदराणि श्वासं वह्नेर् मान्द्यम् आमादिदोषान् ॥ (१०३।२)

क्षारत्रयम्स्वर्जिका यवशूकश् च क्षारयुग्मम् उदाहृतम् । (१०४।१)

तृतीयं टङ्कणं क्षारं गुल्माश्मर्यादिनाशनम् ॥ (१०४।२)

त्रिजातकचतुर्जातकं चत्रिगन्धमेला त्वक् पत्रं चातुर्जातं सकेशरम् । (१०५।१)

एलामधुरं मलिनहृत् स्यात् तिक्तम् ईषत् कटूष्णम् । (१०५।२)

बलकरम् अरुचिघ्नं शीतवीर्यं विपाके ॥ (१०५।३)

विषगदगुदकीलं स्थौल्यविध्वंसी चैलम् । (१०६।१)

प्रदरगलबलासश्वासकासान् निहन्ति ॥ (१०६।२)

त्वक्कटुकं शीतं कफकासविनाशनं स्वर्यम् । (१०७।१)

शुक्रप्रमेहशमनं लघु कण्ठविशुद्धिजननं च ॥ (१०७।२)

पत्रपत्रकं लघुतिक्तोष्णं विषानिलकफापहम् । (१०८।१)

वस्तिकण्ठत्रिदोषघ्नं मुखमस्तकशोधनम् ॥ (१०८।२)

नागकेशरःनागकेशरम् अतीव शीतलं पित्तदाहशमनं च तिक्तकम् । (१०९।१)

वस्तिकण्ठभवसृक् कफापहं किंचिद् उष्णलघुपाकिवृष्यकम् ॥ (१०९।२)

जीरकत्रयम्जीरकं कृष्णजीरं च कणजीरं तृतीयकम् । (११०।१)

जीरकः कटुर् उदीरितो हिमो दीपनं कृमिहरो ऽर्शसां हितः । (११०।२)

संग्रहानिलरुजातिसारनुद्गुल्मशूलविषमज्वरापहः ॥ (११०।३)

कर्पूरादित्रिकम्कर्पूरादित्रिकं प्राहुः कर्पूरमदकुङ्कुमम् ॥ (१११।१)

कर्पूरःकर्पूरो मधुरः सतिक्तः कटुकश् छर्दिविदाहापहः । (११२।१)

शीतपित्तहरः करोति न कफ,ऋष्टो निदाघे हितो । (११२।२)

दग्धाङ्गे शिशिरे च पीनसगरे पथ्यो ऽल्प उष्णः कटुः ॥ (११२।३)

कस्तूरीगन्धाढ्या कृमिनाशिनी कफहरा संशोधिनी स्रोतसाम् । (११३।१)

कामाह्लादविसारिणी श्रमहरा तिक्तातिवह्निप्रदा ॥ (११३।२)

कटुक्लेदविषापहा सकटुका पुण्याङ्गरागे हिता । (११४।१)

इत्य् एवं कथिताश् चतुर्दश गुणाः कस्तूरिकायाः पुनः ॥ (११४।२)

शुद्धकस्तूरीलक्षणःया गन्धः केतकीनां हरति परिमलैर् वर्णतः पिङ्गलाभा । (११५।१)

स्वादे तिक्ता कट्वी लघुर् अथ तुलिता मर्दिता चिक्कणा स्यात् ॥ (११५।२)

क्षिप्ताग्नौ भस्म न स्याच् चिमिचिमि कुरुते चर्मगन्धा हुताशे । (११६।१)

सा शुद्धा शोभनास्या वरमृगतनुजा राजयोग्या प्रसिद्धा ॥ (११६।२)

कृत्रिमकस्तुरीलक्षणःकरतलजलमध्ये स्थापयित्वा मुहूर्तं पुनर् अपि यदि पश्येद् दण्डमात्रं निरीक्ष्य । (११७।१)

यदि भवति च रक्तं तज्जलं पीतवर्णं न भवति मृगनाभिः कृत्रिमो ऽसौ विकारः ॥ (११७।२)

कुङ्कुमम्कुङ्कुमम् सुरभि तिक्तं कटूष्णकासपित्तकफकण्ठरुजाघ्नम् । (११८।१)

ऊर्ध्वं शूलविषदोषहरं तद्रोचनं तु तनुकान्तिकरं च ॥ (११८।२)

लवणपञ्चकम्सौवर्चलं सैन्धवं च विडम् औद्भिदम् एव च । (११९।१)

सामुद्रेण सहैतानि पञ्च स्युर् लवणानि च । (११९।२)

तेषु मुख्यं सैन्धवं स्यात् सर्वभावेषु क्षेपयेत् ॥ (११९।३)

सिन्धूद्भवं नेत्ररुजापहं च संदीपनीयं रुचिवृष्यम् उक्तम् । (१२०।१)

पूतं त्रिदोषोपशमं करोति विड्बन्धनं स्वादुरसं व्रणघ्नम् ॥ (१२०।२)

जीवनीयगणःकाकोलीक्षीरकाकोली जीवकर्षभकौ तथा । (१२१।१)

मेदश् चापि महामेदो जीवन्ती मधुकं तथा ॥ (१२१।२)

मुद्गपर्णीमाषपर्णी जीवनीयगणस् त्व् अयम् । (१२२।१)

स्तन्यकृद् बृंहणो वृष्यो गर्भसन्धानकृद् गुरु ॥ (१२२।२)

अष्?अवर्ग[ः]द्वौ मेदौ द्वौ च काकोल्यौ जीवकर्षभकौ तथा । (१२३।१)

ऋद्धिर् वृद्धिश् चाष्टवर्गो जीवनीयसमो गुणः ॥ (१२३।२)

अष्?अवर्गाभावेमेदाभावे ऽश्वगन्धा च महामेदे च सारिवा । (१२४।१)

ऋद्ध्यभावे बला ग्राह्या वृद्धौ त्व् अतिबला तथा ॥ (१२४।२)

काकोलीयुगलाभावे निक्षिपेच् च शतावरी । (१२५।१)

जीवकर्षभकाभावे गुडूची वंशलोचने ॥ (१२५।२)

कषायप्रमाणम्वाते ऽत्युष्णं कफे चोष्णं पित्ते रक्ते ऽतिशीतलम् । (१२६।१)

संसर्गे तत् समोष्णं स्यात् सन्निपाते त्व् अशीतलम् ॥ (१२६।२)

दिवाल्पत्वेन दोषाणां क्वाथस्य प्रसृतार्धकम् । (१२७।१)

रात्रौ शीतांशुकिरणैर् धातून् पुष्यन्ति ते मलाः ॥ (१२७।२)

रात्रौ दोषप्रबाहुल्यात् प्रसृतं पानतो हितः । (१२८।१)

तृषिते गण्डूषतोयस्य पाने क्वाथेष्व् अयं क्रमः ॥ (१२८।२)