AKośa, 1
Select a line for its word-by-word analysis.
सेव्यताम् अक्षयो धीराः स श्रिये चामृताय च ॥ (१।२)
sevyatām akṣayo dhīrāḥ sa śriye cāmṛtāya ca ||
समाहृत्यान्यतन्त्राणि संक्षिप्तैः प्रतिसंस्कृतैः । (२।१)
samāhṛtyānyatantrāṇi saṃkṣiptaiḥ pratisaṃskṛtaiḥ |
सम्पूर्णम् उच्यते वर्गैर् नामलिङ्गानुशासनम् ॥ (२।२)
sampūrṇam ucyate vargair nāmaliṅgānuśāsanam ||
स्त्रीपुंनपुंसकं ज्ञेयं तद्विशेषविधेः क्वचित् ॥ (३।२)
strīpuṃnapuṃsakaṃ jñeyaṃ tadviśeṣavidheḥ kvacit ||
भेदाख्यानाय न द्वंद्वो नैकशेषो न संकरः । (४।१)
bhedākhyānāya na dvaṃdvo naikaśeṣo na saṃkaraḥ |
कृतो ऽत्र भिन्नलिङ्गानाम् अनुक्तानां क्रमाद् ऋते ॥ (४।२)
kṛto 'tra bhinnaliṅgānām anuktānāṃ kramād ṛte ||
त्रिलिङ्ग्यां त्रिष्व् इति पदं मिथुने तु द्वयोरिति । (५।१)
triliṅgyāṃ triṣv iti padaṃ mithune tu dvayoriti |
निषिद्धलिङ्गं शेषार्थं त्वन्ताथादि न पूर्वभाक् ॥ (५।२)
niṣiddhaliṅgaṃ śeṣārthaṃ tvantāthādi na pūrvabhāk ||
सुरलोको द्योदिवौ द्वे स्त्रियां क्लीबे त्रिविष्टपम् ॥ (६।२)
suraloko dyodivau dve striyāṃ klībe triviṣṭapam ||
आदित्या ऋभवो ऽस्वप्ना अमर्त्या अमृतान्धसः ॥ (८।२)
ādityā ṛbhavo 'svapnā amartyā amṛtāndhasaḥ ||
वृन्दारका दैवतानि पुंसि वा देवताः स्त्रियाम् ॥ (९।२)
vṛndārakā daivatāni puṃsi vā devatāḥ striyām ||
पिशाचो गुह्यकः सिद्धो भूतो ऽमी देवयोनयः ॥ (११।२)
piśāco guhyakaḥ siddho bhūto 'mī devayonayaḥ ||
शुक्रशिष्या दितिसुताः पूर्वदेवाः सुरद्विषः ॥ (१२।२)
śukraśiṣyā ditisutāḥ pūrvadevāḥ suradviṣaḥ ||
बुद्धसर्वज्ञः सुगतः बुद्धो धर्मराजस् तथागतः । (१३।१)
Buddhasarvajñaḥ sugataḥ buddho dharmarājas tathāgataḥ |
समन्तभद्रो भगवान् मारजिल् लोकजिज् जिनः ॥ (१३।२)
samantabhadro bhagavān mārajil lokajij jinaḥ ||
मुनीन्द्रः श्रीघनः शास्ता मुनिः शाक्यमुनिस्तु यः ॥ (१४।२)
munīndraḥ śrīghanaḥ śāstā muniḥ śākyamunistu yaḥ ||
स शाक्यसिंहः सर्वार्थसिद्धः शौद्धोदनिश्च सः । (१५।१)
sa śākyasiṃhaḥ sarvārthasiddhaḥ śauddhodaniśca saḥ |
गौतमश्चार्कबन्धुश्च मायादेवीसुतश् च सः ॥ (१५।२)
gautamaścārkabandhuśca māyādevīsutaś ca saḥ ||
ब्रह्माब्रह्मात्मभूः सुरज्येष्ठः परमेष्ठी पितामहः । (१६।१)
Brahmābrahmātmabhūḥ surajyeṣṭhaḥ parameṣṭhī pitāmahaḥ |
हिरण्यगर्भो लोकेशः स्वयंभूश् चतुराननः ॥ (१६।२)
hiraṇyagarbho lokeśaḥ svayaṃbhūś caturānanaḥ ||
स्रष्टा प्रजापतिर्वेधा विधाता विश्वसृग् विधिः ॥ (१७।२)
sraṣṭā prajāpatirvedhā vidhātā viśvasṛg vidhiḥ ||
नाभिजन्माण्डजः पूर्वो निधनः कमलोद्भवः । (१८।१)
nābhijanmāṇḍajaḥ pūrvo nidhanaḥ kamalodbhavaḥ |
विष्णुविष्णुर्नारायणः कृष्णो वैकुण्ठो विष्टरश्रवाः । (१९।१)
Viṣṇuviṣṇurnārāyaṇaḥ kṛṣṇo vaikuṇṭho viṣṭaraśravāḥ |
दैत्यारिः पुण्डरीकाक्षो गोविन्दो गरुडध्वजः । (२०।१)
daityāriḥ puṇḍarīkākṣo govindo garuḍadhvajaḥ |
पीताम्बरो ऽच्युतः शार्ङ्गी विष्वक्सेनो जनार्दनः ॥ (२०।२)
pītāmbaro 'cyutaḥ śārṅgī viṣvakseno janārdanaḥ ||
उपेन्द्र इन्द्रावरजश्चक्रपाणिश्चतुर्भुजः । (२१।१)
upendra indrāvarajaścakrapāṇiścaturbhujaḥ |
देवकीनन्दनः शौरिः श्रीपतिः पुरुषोत्तमः । (२२।१)
devakīnandanaḥ śauriḥ śrīpatiḥ puruṣottamaḥ |
विश्वम्भरः कैटभजिद्विधुः श्रीवत्सलाञ्छनः । (२३।१)
viśvambharaḥ kaiṭabhajidvidhuḥ śrīvatsalāñchanaḥ |
बलरामबलभद्रः प्रलम्बघ्नो बलदेवो ऽच्युताग्रजः । (२५।१)
Balarāmabalabhadraḥ pralambaghno baladevo 'cyutāgrajaḥ |
काममदनो मन्मथो मारः प्रद्युम्नो मीनकेतनः । (२७।१)
Kāmamadano manmatho māraḥ pradyumno mīnaketanaḥ |
कन्दर्पो दर्पको ऽनङ्गः कामः पञ्चशरः स्मरः ॥ (२७।२)
kandarpo darpako 'naṅgaḥ kāmaḥ pañcaśaraḥ smaraḥ ||
नीलोत्पलं च पञ्चैते पञ्चबाणस्य सायकाः ॥ (२९।२)
nīlotpalaṃ ca pañcaite pañcabāṇasya sāyakāḥ ||
सम्मोहनश् च कामश् च पञ्च बाणाः प्रकीर्तिताः ॥ (३०।२)
sammohanaś ca kāmaś ca pañca bāṇāḥ prakīrtitāḥ ||
अनिरुद्धब्रह्मसूर् विश्वकेतुः स्याद् अनिरुद्ध उषापतिः । (३१।१)
Aniruddhabrahmasūr viśvaketuḥ syād aniruddha uṣāpatiḥ |
लक्ष्मीलक्ष्मीः पद्मालया पद्मा कमला श्रीर् हरिप्रिया ॥ (३१।२)
Lakṣmīlakṣmīḥ padmālayā padmā kamalā śrīr haripriyā ||
शङ्खो लक्ष्मीपतेः पाञ्चजन्यश्चक्रं सुदर्शनः । (३३।१)
śaṅkho lakṣmīpateḥ pāñcajanyaścakraṃ sudarśanaḥ |
कौमोदकी गदा खड्गो नन्दकः कौस्तुभो मणिः ॥ (३३।२)
kaumodakī gadā khaḍgo nandakaḥ kaustubho maṇiḥ ||
चापः शार्ङ्गं मुरारेस् तु श्रीवत्सो लाञ्छनं स्मृतम् । (३४।१)
cāpaḥ śārṅgaṃ murāres tu śrīvatso lāñchanaṃ smṛtam |
सारथिर्दारुको मन्त्री ह्य् उद्धवश् चानुजो गदः । (३५।१)
sārathirdāruko mantrī hy uddhavaś cānujo gadaḥ |
गरुडगरुत्मान्गरुडस्तार्क्ष्यो वैनतेयः खगेश्वरः ॥ (३५।२)
Garuḍagarutmāngaruḍastārkṣyo vainateyaḥ khageśvaraḥ ||
शिवशम्भुरीशः पशुपतिः शिवः शूली महेश्वरः ॥ (३६।२)
Śivaśambhurīśaḥ paśupatiḥ śivaḥ śūlī maheśvaraḥ ||
मृत्युंजयः कृत्तिवासाः पिनाकी प्रमथाधिपः । (३८।१)
mṛtyuṃjayaḥ kṛttivāsāḥ pinākī pramathādhipaḥ |
उग्रः कपर्दी श्रीकण्ठः शितिकण्ठः कपालभृत् ॥ (३८।२)
ugraḥ kapardī śrīkaṇṭhaḥ śitikaṇṭhaḥ kapālabhṛt ||
कृशानुरेताः सर्वज्ञो धूर्जटिर् नीललोहितः ॥ (३९।२)
kṛśānuretāḥ sarvajño dhūrjaṭir nīlalohitaḥ ||
हरः स्मरहरो भर्गस् त्र्यम्बकस् त्रिपुरान्तकः । (४०।१)
haraḥ smaraharo bhargas tryambakas tripurāntakaḥ |
गङ्गाधरो ऽन्धकरिपुः क्रतुध्वंसी वृषध्वजः ॥ (४०।२)
gaṅgādharo 'ndhakaripuḥ kratudhvaṃsī vṛṣadhvajaḥ ||
व्योमकेशो भवो भीमः स्थाणू रुद्र उमापतिः । (४१।१)
vyomakeśo bhavo bhīmaḥ sthāṇū rudra umāpatiḥ |
अहिर्बुध्न्यो ऽष्टमूर्तिश् च गजारिश् च महानटः ॥ (४१।२)
ahirbudhnyo 'ṣṭamūrtiś ca gajāriś ca mahānaṭaḥ ||
कपर्दो ऽस्य जटाजूटः पिनाको ऽजगवं धनुः । (४२।१)
kapardo 'sya jaṭājūṭaḥ pināko 'jagavaṃ dhanuḥ |
प्रमथाः स्युः पारिषदा ब्राह्मीत्याद्यास् तु मातरः ॥ (४२।२)
pramathāḥ syuḥ pāriṣadā brāhmītyādyās tu mātaraḥ ||
विभूतिर् भूतिर् ऐश्वर्यम् अणिमादिकम् अष्टधा । (४३।१)
vibhūtir bhūtir aiśvaryam aṇimādikam aṣṭadhā |
प्राप्तिः प्राकाम्यम् ईशित्वं वशित्वं चाष्ट सिद्धयः । (४४।१)
prāptiḥ prākāmyam īśitvaṃ vaśitvaṃ cāṣṭa siddhayaḥ |
देवीउमा कात्यायनी गौरी काली हैमवतीश्वरी ॥ (४४।२)
Devīumā kātyāyanī gaurī kālī haimavatīśvarī ||
अपर्णा पार्वती दुर्गा मृडानी चण्डिकाम्बिका ॥ (४५।२)
aparṇā pārvatī durgā mṛḍānī caṇḍikāmbikā ||
चामुण्डाकर्ममोटी तु चामुण्डा चर्ममुण्डा तु चर्चिका ॥ (४६।२)
Cāmuṇḍākarmamoṭī tu cāmuṇḍā carmamuṇḍā tu carcikā ||
गणेशविनायको विघ्नराजद्वैमातुरगणाधिपाः । (४७।१)
Gaṇeśavināyako vighnarājadvaimāturagaṇādhipāḥ |
स्कन्दकार्त्तिकेयो महासेनः शरजन्मा षडाननः । (४८।१)
Skandakārttikeyo mahāsenaḥ śarajanmā ṣaḍānanaḥ |
पार्वतीनन्दनः स्कन्दः सेनानीर् अग्निभूर् गुहः ॥ (४८।२)
pārvatīnandanaḥ skandaḥ senānīr agnibhūr guhaḥ ||
षाण्मातुरः शक्तिधरः कुमारः क्रौञ्चदारणः ॥ (४९।२)
ṣāṇmāturaḥ śaktidharaḥ kumāraḥ krauñcadāraṇaḥ ||
शृङ्गी भृङ्गी रिटिस् तुण्डी नन्दिको नन्दिकेश्वरः । (५०।१)
śṛṅgī bhṛṅgī riṭis tuṇḍī nandiko nandikeśvaraḥ |
इन्द्रैन्द्रो मरुत्वान् मघवा बिडौजाः पाकशासनः ॥ (५०।२)
Indraindro marutvān maghavā biḍaujāḥ pākaśāsanaḥ ||
जिष्णुर्लेखर्षभः शक्रः शतमन्युर्दिवस्पतिः ॥ (५१।२)
jiṣṇurlekharṣabhaḥ śakraḥ śatamanyurdivaspatiḥ ||
सुत्रामा गोत्रभिद् वज्री वासवो वृत्रहा वृषा । (५२।१)
sutrāmā gotrabhid vajrī vāsavo vṛtrahā vṛṣā |
संक्रन्दनो दुश्च्यवनस् तुराषाण् मेघवाहनः ॥ (५३।२)
saṃkrandano duścyavanas turāṣāṇ meghavāhanaḥ ||
आखण्डलः सहस्राक्ष ऋभुक्षास्तस्य तु प्रिया । (५४।१)
ākhaṇḍalaḥ sahasrākṣa ṛbhukṣāstasya tu priyā |
हय उच्चैःश्रवाः सूतो मातलिर्नन्दनं वनम् । (५५।१)
haya uccaiḥśravāḥ sūto mātalirnandanaṃ vanam |
स्यात्प्रासादो वैजयन्तो जयन्तः पाकशासनिः ॥ (५५।२)
syātprāsādo vaijayanto jayantaḥ pākaśāsaniḥ ||
ह्रादिनी वज्रमस्त्री स्यात् कुलिशं भिदुरं पविः ॥ (५६।२)
hrādinī vajramastrī syāt kuliśaṃ bhiduraṃ paviḥ ||
शतकोटिः स्वरुः शम्बो दम्भोलिरशनिर्द्वयोः । (५७।१)
śatakoṭiḥ svaruḥ śambo dambholiraśanirdvayoḥ |
व्योमयानं विमानो ऽस्त्री नारदाद्याः सुरर्षयः ॥ (५७।२)
vyomayānaṃ vimāno 'strī nāradādyāḥ surarṣayaḥ ||
स्यात् सुधर्मा देवसभा पीयूषम् अमृतं सुधा । (५८।१)
syāt sudharmā devasabhā pīyūṣam amṛtaṃ sudhā |
मन्दाकिनी वियद्गङ्गा स्वर्णदी सुरदीर्घिका ॥ (५८।२)
mandākinī viyadgaṅgā svarṇadī suradīrghikā ||
मेरुः सुमेरुर्हेमाद्री रत्नसानुः सुरालयः । (५९।१)
meruḥ sumerurhemādrī ratnasānuḥ surālayaḥ |
संतानः कल्पवृक्षश्च पुंसि वा हरिचन्दनम् । (६०।१)
saṃtānaḥ kalpavṛkṣaśca puṃsi vā haricandanam |
सनत्कुमारो वैधात्रः स्वर्वैद्याव् अश्विनीसुतौ ॥ (६०।२)
sanatkumāro vaidhātraḥ svarvaidyāv aśvinīsutau ||
नासत्याव् अश्विनौ दस्राव् आश्विनेयौ च ताव् उभौ । (६१।१)
nāsatyāv aśvinau dasrāv āśvineyau ca tāv ubhau |
स्त्रियां बहुष्वप्सरसः स्वर्वेश्या उर्वशीमुखाः ॥ (६१।२)
striyāṃ bahuṣvapsarasaḥ svarveśyā urvaśīmukhāḥ ||
हाहा हाहाश् चैवमाद्या गन्धर्वास् त्रिदिवौकसाम् । (६२।१)
hāhā hāhāś caivamādyā gandharvās tridivaukasām |
अग्निअग्निर् वैश्वानरो वह्निर् वीतिहोत्रो धनंजयः ॥ (६२।२)
Agniagnir vaiśvānaro vahnir vītihotro dhanaṃjayaḥ ||
बर्हिः शुष्मा कृष्णवर्त्मा शोचिष्केश उषर्बुधः ॥ (६३।२)
barhiḥ śuṣmā kṛṣṇavartmā śociṣkeśa uṣarbudhaḥ ||
सप्तार्चिर्दमुनाः शुक्रश् चित्रभानुर् विभावसुः ॥ (६५।२)
saptārcirdamunāḥ śukraś citrabhānur vibhāvasuḥ ||
वह्नेर् द्वयोर् ज्वालकीलाव् अर्चिर् हेतिः शिखाः स्त्रियाम् ॥ (६६।२)
vahner dvayor jvālakīlāv arcir hetiḥ śikhāḥ striyām ||
त्रिषु स्फुलिङ्गो ऽग्निकणः संतापः संज्वरः समौ । (६७।१)
triṣu sphuliṅgo 'gnikaṇaḥ saṃtāpaḥ saṃjvaraḥ samau |
उल्का स्यात् निर्गतज्वाला भातिर्भसितभस्मनी ॥ (६७।२)
ulkā syāt nirgatajvālā bhātirbhasitabhasmanī ||
यमधर्मराजः पितृपतिः समवर्ती परेतराट् ॥ (६८।२)
Yamadharmarājaḥ pitṛpatiḥ samavartī paretarāṭ ||
कालो दण्डधरः श्राद्धदेवो वैवस्वतो ऽन्तकः ॥ (६९।२)
kālo daṇḍadharaḥ śrāddhadevo vaivasvato 'ntakaḥ ||
राक्षसः कोणपः क्रव्यात् क्रव्यादो ऽस्रप आशरः । (७०।१)
rākṣasaḥ koṇapaḥ kravyāt kravyādo 'srapa āśaraḥ |
रात्रिंचरो रात्रिचरः कर्बुरो निकषात्मजः ॥ (७०।२)
rātriṃcaro rātricaraḥ karburo nikaṣātmajaḥ ||
श्वसनः स्पर्शनो वायुर्मातरिश्वा सदागतिः । (७२।१)
śvasanaḥ sparśano vāyurmātariśvā sadāgatiḥ |
प्राणो ऽपानः समानश्चोदानव्यानौ च वायवः ॥ (७४।२)
prāṇo 'pānaḥ samānaścodānavyānau ca vāyavaḥ ||
जवो ऽथ शीघ्रं त्वरितं लघु क्षिप्रमरं द्रुतम् ॥ (७५।२)
javo 'tha śīghraṃ tvaritaṃ laghu kṣipramaraṃ drutam ||
क्लीबे शीघ्राद्यसत्त्वे स्यात् त्रिष्वेषां सत्त्वगामि यत् ॥ (७८।२)
klībe śīghrādyasattve syāt triṣveṣāṃ sattvagāmi yat ||
कुबेरकुबेरस्त्र्यम्बकसखो यक्षराड् गुह्यकेश्वरः । (७९।१)
Kuberakuberastryambakasakho yakṣarāḍ guhyakeśvaraḥ |
अस्योद्यानं चैत्ररथं पुत्रस्तु नलकूबरः । (८१।१)
asyodyānaṃ caitrarathaṃ putrastu nalakūbaraḥ |
कैलासः स्थानमलका पूर् विमानं तु पुष्पकम् ॥ (८१।२)
kailāsaḥ sthānamalakā pūr vimānaṃ tu puṣpakam ||
स्यात् किंनरः किम्पुरुषस् तुरंगवदनो मयुः । (८२।१)
syāt kiṃnaraḥ kimpuruṣas turaṃgavadano mayuḥ |
निधिर्ना शेवधिर् भेदाः पद्मशङ्खादयो निधेः ॥ (८२।२)
nidhirnā śevadhir bhedāḥ padmaśaṅkhādayo nidheḥ ||
द्योदिवौ द्वे स्त्रियामभ्रं व्योम पुष्करमम्बरम् । (८४।१)
dyodivau dve striyāmabhraṃ vyoma puṣkaramambaram |
नभो ऽन्तरिक्षं गगनमनन्तं सुरवर्त्म खम् ॥ (८४।२)
nabho 'ntarikṣaṃ gaganamanantaṃ suravartma kham ||
विहासयो ऽपि नाको ऽपि द्युर् अपि स्यात् तदव्यम् ॥ (८५।२)
vihāsayo 'pi nāko 'pi dyur api syāt tadavyam ||
तारापथो ऽन्तरिक्षं च मेघाध्वा च महाबिलम् । (८६।१)
tārāpatho 'ntarikṣaṃ ca meghādhvā ca mahābilam |
दिशस्तु ककुभः काष्ठा आशाश्च हरितश्च ताः । (८७।१)
diśastu kakubhaḥ kāṣṭhā āśāśca haritaśca tāḥ |
प्राच्यवाचीप्रतीच्यस् ताः पूर्वदक्षिणपश्चिमाः ॥ (८७।२)
prācyavācīpratīcyas tāḥ pūrvadakṣiṇapaścimāḥ ||
उत्तरा दिग् उदीची स्याद् दिश्यं तु त्रिषु दिग्भवे । (८८।१)
uttarā dig udīcī syād diśyaṃ tu triṣu digbhave |
प्रत्यग्भवं प्रतीचीनं प्राचीनं प्राग्भवं त्रिषु । (८९।१)
pratyagbhavaṃ pratīcīnaṃ prācīnaṃ prāgbhavaṃ triṣu |
इन्द्रो वह्निः पितृपतिर्नैरृतो वरुणो मरुत् ॥ (८९।२)
indro vahniḥ pitṛpatirnairṛto varuṇo marut ||
कुबेर ईशः पतयः पूर्वादीनां दिशां क्रमात् । (९०।१)
kubera īśaḥ patayaḥ pūrvādīnāṃ diśāṃ kramāt |
रविः शुक्रो महीसानुः स्वर्भानुर्भानुजो विधुः ॥ (९०।२)
raviḥ śukro mahīsānuḥ svarbhānurbhānujo vidhuḥ ||
बुधो बृहस्पतिश् चेति दिशां चैव तथा ग्रहाः । (९१।१)
budho bṛhaspatiś ceti diśāṃ caiva tathā grahāḥ |
पुष्पदन्तः सार्वभौमः सुप्रतीकश्च दिग्गजाः । (९२।१)
puṣpadantaḥ sārvabhaumaḥ supratīkaśca diggajāḥ |
करिण्यो ऽभ्रमुकपिलापिङ्गलानुपमाः क्रमात् ॥ (९२।२)
kariṇyo 'bhramukapilāpiṅgalānupamāḥ kramāt ||
ताम्रकर्णी शुभ्रदन्ती चाङ्गना चाञ्जनावती । (९३।१)
tāmrakarṇī śubhradantī cāṅganā cāñjanāvatī |
क्लीबाव्ययं त्व् अपदिशं दिशोर्मध्ये विदिक् स्त्रियाम् ॥ (९३।२)
klībāvyayaṃ tv apadiśaṃ diśormadhye vidik striyām ||
अभ्यन्तरं त्व् अन्तरालं चक्रवालं तु मण्डलम् । (९४।१)
abhyantaraṃ tv antarālaṃ cakravālaṃ tu maṇḍalam |
अभ्रं मेघो वारिवाहः स्तनयित्नुर्बलाहकः ॥ (९४।२)
abhraṃ megho vārivāhaḥ stanayitnurbalāhakaḥ ||
धाराधरो जलधरस्तडित्वान् वारिदो ऽम्बुभृत् । (९५।१)
dhārādharo jaladharastaḍitvān vārido 'mbubhṛt |
कादम्बिनी मेघमाला त्रिषु मेघभवे ऽभ्रियम् । (९६।१)
kādambinī meghamālā triṣu meghabhave 'bhriyam |
स्तनितं गर्जितम् मेघनिर्घोषे रसितादि च ॥ (९६।२)
stanitaṃ garjitam meghanirghoṣe rasitādi ca ||
शम्पा शतह्रदाह्रादिन्यैरावत्यः क्षणप्रभा । (९७।१)
śampā śatahradāhrādinyairāvatyaḥ kṣaṇaprabhā |
स्फूर्जथुर् वज्रनिर्घोषो मेघज्योतिरिरंमदः । (९८।१)
sphūrjathur vajranirghoṣo meghajyotiriraṃmadaḥ |
वृष्टिवर्षं तद्विघाते ऽवग्राहावग्रहौ समौ । (९९।१)
vṛṣṭivarṣaṃ tadvighāte 'vagrāhāvagrahau samau |
धारासम्पात आसारः शीकरो ऽम्बुकणाः स्मृताः ॥ (९९।२)
dhārāsampāta āsāraḥ śīkaro 'mbukaṇāḥ smṛtāḥ ||
वर्षोपलस्तु करका मेघच्छन्ने ऽह्नि दुर्दिनम् । (१००।१)
varṣopalastu karakā meghacchanne 'hni durdinam |
अन्तर्धा व्यवधा पुंसि त्व् अन्तर्धिर् अपवारणम् ॥ (१००।२)
antardhā vyavadhā puṃsi tv antardhir apavāraṇam ||
मोओन्हिमांशुश्चन्द्रमाश्चन्द्र इन्दुः कुमुदबान्धवः ॥ (१०१।२)
moonhimāṃśuścandramāścandra induḥ kumudabāndhavaḥ ||
विधुः सुधांशुः शुभ्रांशुरोषधीशो निशापतिः । (१०२।१)
vidhuḥ sudhāṃśuḥ śubhrāṃśuroṣadhīśo niśāpatiḥ |
अब्जो जैवातृकः सोमो ग्लौर् मृगाङ्कः कलानिधिः ॥ (१०२।२)
abjo jaivātṛkaḥ somo glaur mṛgāṅkaḥ kalānidhiḥ ||
द्विजराजः शशधरो नक्षत्रेशः क्षपाकरः । (१०३।१)
dvijarājaḥ śaśadharo nakṣatreśaḥ kṣapākaraḥ |
कला तु षोडशो भागो बिम्बो ऽस्त्री मण्डलं त्रिषु ॥ (१०३।२)
kalā tu ṣoḍaśo bhāgo bimbo 'strī maṇḍalaṃ triṣu ||
भित्तं शकलखण्डे वा पुंस्यर्धो ऽर्धं समे ऽंशके । (१०४।१)
bhittaṃ śakalakhaṇḍe vā puṃsyardho 'rdhaṃ same 'ṃśake |
चन्द्रिका कौमुदी ज्योत्स्ना प्रसादस् तु प्रसन्नता ॥ (१०४।२)
candrikā kaumudī jyotsnā prasādas tu prasannatā ||
कलङ्काङ्कौ लाञ्छनं च चिह्नं लक्ष्म च लक्षणम् । (१०५।१)
kalaṅkāṅkau lāñchanaṃ ca cihnaṃ lakṣma ca lakṣaṇam |
सुषमा परमा शोभा शोभा कान्तिर् द्युतिश् छविः ॥ (१०५।२)
suṣamā paramā śobhā śobhā kāntir dyutiś chaviḥ ||
प्रालेयं मिहिका चाथ हिमानी हिमसंहतिः ॥ (१०६।२)
prāleyaṃ mihikā cātha himānī himasaṃhatiḥ ||
शीतं गुणे तद्वदर्थाः सुषीमः शिशिरो जडः । (१०७।१)
śītaṃ guṇe tadvadarthāḥ suṣīmaḥ śiśiro jaḍaḥ |
तुषारः शीतलः शीतो हिमः सप्तान्यलिङ्गकाः ॥ (१०७।२)
tuṣāraḥ śītalaḥ śīto himaḥ saptānyaliṅgakāḥ ||
ध्रुव, पोलर् स्तर्ध्रुव औत्तानपादिः स्यात् अगस्त्यः कुम्भसम्भवः । (१०८।१)
Dhruva, polar stardhruva auttānapādiḥ syāt agastyaḥ kumbhasambhavaḥ |
मैत्रावरुणिर् अस्यैव लोपामुद्रा सधर्मिणी ॥ (१०८।२)
maitrāvaruṇir asyaiva lopāmudrā sadharmiṇī ||
नक्षत्रमृक्षं भं तारा तारकाप्युडु वा स्त्रियाम् । (१०९।१)
nakṣatramṛkṣaṃ bhaṃ tārā tārakāpyuḍu vā striyām |
दाक्षायिण्यो ऽश्विनीत्यादितारा अश्वयुग् अश्विनी ॥ (१०९।२)
dākṣāyiṇyo 'śvinītyāditārā aśvayug aśvinī ||
राधाविशाखा पुष्ये तु सिध्यतिष्यौ श्रविष्ठया । (११०।१)
rādhāviśākhā puṣye tu sidhyatiṣyau śraviṣṭhayā |
समा धनिष्ठाः स्युः प्रोष्ठपदा भाद्रपदाः स्त्रियः ॥ (११०।२)
samā dhaniṣṭhāḥ syuḥ proṣṭhapadā bhādrapadāḥ striyaḥ ||
इल्वलास्तच्छिरोदेशे तारका निवसन्ति याः ॥ (१११।२)
ilvalāstacchirodeśe tārakā nivasanti yāḥ ||
बृहस्पतिबृहस्पतिः सुराचार्यो गीष्पतिर् धिषणो गुरुः । (११२।१)
Bṛhaspatibṛhaspatiḥ surācāryo gīṣpatir dhiṣaṇo guruḥ |
जीव आङ्गिरसो वाचस्पतिश् चित्रशिखण्डिजः ॥ (११२।२)
jīva āṅgiraso vācaspatiś citraśikhaṇḍijaḥ ||
शुक्रो दैत्यगुरुः काव्य उशना भार्गवः कविः । (११३।१)
śukro daityaguruḥ kāvya uśanā bhārgavaḥ kaviḥ |
मर्सङ्गारकः कुजो भौमो लोहिताङ्गो महीसुतः ॥ (११३।२)
Marsaṅgārakaḥ kujo bhaumo lohitāṅgo mahīsutaḥ ||
मेर्चुर्य्रौहिणेयो बुधः सौम्यः समौ सौरिशनैश्चरौ । (११४।१)
Mercuryrauhiṇeyo budhaḥ saumyaḥ samau sauriśanaiścarau |
तमस् तु राहुः स्वर्भानुः सैंहिकेयो विधुंतुदः ॥ (११४।२)
tamas tu rāhuḥ svarbhānuḥ saiṃhikeyo vidhuṃtudaḥ ||
सप्तर्षयो मरीच्यत्रिमुखाश् चित्रशिखण्डिनः । (११५।१)
saptarṣayo marīcyatrimukhāś citraśikhaṇḍinaḥ |
सुन्, सूर्यसूरसूर्यार्यमादित्यद्वादशात्मदिवाकराः । (११६।१)
Sun, sūryasūrasūryāryamādityadvādaśātmadivākarāḥ |
भास्वद्विवस्वत्सप्ताश्वहरिदश्वोष्णरश्मयः । (११७।१)
bhāsvadvivasvatsaptāśvaharidaśvoṣṇaraśmayaḥ |
द्युमणिस्तरणिर्मित्रश्चित्रभानुर्विरोचनः । (११८।१)
dyumaṇistaraṇirmitraścitrabhānurvirocanaḥ |
विभावसुर् ग्रहपतिस् त्विषांपतिर् अहर्पतिः ॥ (११८।२)
vibhāvasur grahapatis tviṣāṃpatir aharpatiḥ ||
भानुर्हंसः सहस्रांशुस्तपनः सविता रविः । (११९।१)
bhānurhaṃsaḥ sahasrāṃśustapanaḥ savitā raviḥ |
पद्माक्षस् तेजसांराशिश् छायानाथस् तमिस्रहा ॥ (११९।२)
padmākṣas tejasāṃrāśiś chāyānāthas tamisrahā ||
कर्मसाक्षी जगच्चक्षुर्लोकबन्धुस्त्रयीतनुः । (१२०।१)
karmasākṣī jagaccakṣurlokabandhustrayītanuḥ |
प्रद्योतनो दिनमणिः खद्योतो लोकबान्धवः ॥ (१२०।२)
pradyotano dinamaṇiḥ khadyoto lokabāndhavaḥ ||
इनो भगो भामनिधिश् चांशुमाल्य् अञ्जिनीपतिः । (१२१।१)
ino bhago bhāmanidhiś cāṃśumāly añjinīpatiḥ |
माठरः पिङ्गलो दण्डश्चण्डांशोः पारिपार्श्विकाः ॥ (१२१।२)
māṭharaḥ piṅgalo daṇḍaścaṇḍāṃśoḥ pāripārśvikāḥ ||
सूरसूतो ऽरुणो ऽनूरुः काश्यपिर् गरुडाग्रजः । (१२२।१)
sūrasūto 'ruṇo 'nūruḥ kāśyapir garuḍāgrajaḥ |
भानुः करो मरीचिः स्त्रीपुंसयोर्दीधितिः स्त्रियाम् ॥ (१२३।२)
bhānuḥ karo marīciḥ strīpuṃsayordīdhitiḥ striyām ||
स्युः प्रभा रुग् रुचिस् त्विड् भाभाश् छविद्युतिदीप्तयः । (१२४।१)
syuḥ prabhā rug rucis tviḍ bhābhāś chavidyutidīptayaḥ |
रोचिः शोचिर् उभे क्लीबे प्रकाशो द्योत आतपः ॥ (१२४।२)
rociḥ śocir ubhe klībe prakāśo dyota ātapaḥ ||
कोष्णं कवोष्णं मन्दोष्णं कदुष्णं त्रिषु तद्वति । (१२५।१)
koṣṇaṃ kavoṣṇaṃ mandoṣṇaṃ kaduṣṇaṃ triṣu tadvati |
तिग्मं तीक्ष्णं खरं तद्वन् मृगतृष्णा मरीचिका ॥ (१२५।२)
tigmaṃ tīkṣṇaṃ kharaṃ tadvan mṛgatṛṣṇā marīcikā ||
कालो दिष्टो ऽप्य् अनेहापि समयो ऽप्य् अथ पक्षतिः । (१२६।१)
kālo diṣṭo 'py anehāpi samayo 'py atha pakṣatiḥ |
प्रतिपद् द्वे इमे स्त्रीत्वे तदाद्यास्तिथयो द्वयोः ॥ (१२६।२)
pratipad dve ime strītve tadādyāstithayo dvayoḥ ||
प्रत्यूषो ऽहर्मुखं कल्यम् उषःप्रत्युषसी अपि ॥ (१२७।२)
pratyūṣo 'harmukhaṃ kalyam uṣaḥpratyuṣasī api ||
व्युष्टं विभातं द्वे क्लीबे पुंसि गोसर्ग इष्यते । (१२८।१)
vyuṣṭaṃ vibhātaṃ dve klībe puṃsi gosarga iṣyate |
प्रभातं च दिनान्ते तु सायं संध्या पितृप्रसूः ॥ (१२८।२)
prabhātaṃ ca dinānte tu sāyaṃ saṃdhyā pitṛprasūḥ ||
प्राह्णापराह्णमध्याह्नस् त्रिसंध्यम् अथ शर्वरी । (१२९।१)
prāhṇāparāhṇamadhyāhnas trisaṃdhyam atha śarvarī |
निघ्त्निशा निशीथिनी रात्रिस्त्रियामा क्षणदा क्षपा ॥ (१२९।२)
nightniśā niśīthinī rātristriyāmā kṣaṇadā kṣapā ||
तमिस्रा तामसी रात्रिर्ज्यौत्स्नी चन्द्रिकयान्विता ॥ (१३०।२)
tamisrā tāmasī rātrirjyautsnī candrikayānvitā ||
गणरात्रं निशा बह्व्यः प्रदोषो रजनीमुखम् ॥ (१३१।२)
gaṇarātraṃ niśā bahvyaḥ pradoṣo rajanīmukham ||
अर्धरात्रनिशीथौ द्वौ द्वौ यामप्रहरौ समौ । (१३२।१)
ardharātraniśīthau dvau dvau yāmapraharau samau |
स पर्वसंधिः प्रतिपत्पञ्चदश्योर् यद् अन्तरम् ॥ (१३२।२)
sa parvasaṃdhiḥ pratipatpañcadaśyor yad antaram ||
पक्षान्तौ पञ्चदश्यौ द्वे पौर्णमासी तु पौर्णिमा । (१३३।१)
pakṣāntau pañcadaśyau dve paurṇamāsī tu paurṇimā |
अमावास्या त्व् अमावस्या दर्शः सूर्येन्दुसंगमः । (१३४।१)
amāvāsyā tv amāvasyā darśaḥ sūryendusaṃgamaḥ |
सा दृष्टेन्दुः सिनीवाली सा नष्टेन्दुकला कुहूः ॥ (१३४।२)
sā dṛṣṭenduḥ sinīvālī sā naṣṭendukalā kuhūḥ ||
उपरागो ग्रहो राहुग्रस्ते त्व् इन्दौ च पूष्णि च । (१३५।१)
uparāgo graho rāhugraste tv indau ca pūṣṇi ca |
सोपप्लवोपरक्तौ द्वौ अग्न्युत्पात उपाहितः ॥ (१३५।२)
sopaplavoparaktau dvau agnyutpāta upāhitaḥ ||
अष्टादश निमेषास्तु काष्ठा त्रिंशत् तु ताः कला ॥ (१३६।२)
aṣṭādaśa nimeṣāstu kāṣṭhā triṃśat tu tāḥ kalā ||
तास्तु त्रिंशत् क्षणस्ते तु मुहूर्तो द्वादशास्त्रियाम् । (१३७।१)
tāstu triṃśat kṣaṇaste tu muhūrto dvādaśāstriyām |
ते तु त्रिंशदहोरात्रः पक्षस्ते दशपञ्च च ॥ (१३७।२)
te tu triṃśadahorātraḥ pakṣaste daśapañca ca ||
पक्षौ पूर्वापरौ शुक्लकृष्णौ मासस्तु ताव् उभौ । (१३८।१)
pakṣau pūrvāparau śuklakṛṣṇau māsastu tāv ubhau |
द्वौ द्वौ मार्गादि मासौ स्यादृतुस्तैरयनं त्रिभिः ॥ (१३८।२)
dvau dvau mārgādi māsau syādṛtustairayanaṃ tribhiḥ ||
अयने द्वे गतिरुदग्दक्षिणार्कस्य वत्सरः । (१३९।१)
ayane dve gatirudagdakṣiṇārkasya vatsaraḥ |
समरात्रिदिवे काले विषुवद्विषुवं च तत् ॥ (१३९।२)
samarātridive kāle viṣuvadviṣuvaṃ ca tat ||
पुष्पयुक्ता पौर्णमासी पौषी मासे तु यत्र सा । (१४०।१)
puṣpayuktā paurṇamāsī pauṣī māse tu yatra sā |
नाम्ना स पौषो माघाद्याश् चैवम् एकादशापरे ॥ (१४०।२)
nāmnā sa pauṣo māghādyāś caivam ekādaśāpare ||
मार्गशीर्षे सहा मार्ग आग्रहायणिकश्च सः । (१४१।१)
mārgaśīrṣe sahā mārga āgrahāyaṇikaśca saḥ |
पौषे तैषसहस्यौ द्वौ तपा माघे ऽथ फाल्गुने ॥ (१४१।२)
pauṣe taiṣasahasyau dvau tapā māghe 'tha phālgune ||
स्यात्तपस्यः फाल्गुनिकः स्याच्चैत्रे चैत्रिको मधुः । (१४२।१)
syāttapasyaḥ phālgunikaḥ syāccaitre caitriko madhuḥ |
वैशाखे माधवो राधो ज्येष्ठे शुक्रः शुचिस्त्वयम् ॥ (१४२।२)
vaiśākhe mādhavo rādho jyeṣṭhe śukraḥ śucistvayam ||
आषाढे श्रावणे तु स्यान्नभाः श्रावणिकश्च सः । (१४३।१)
āṣāḍhe śrāvaṇe tu syānnabhāḥ śrāvaṇikaśca saḥ |
स्युर् नभस्यप्रौष्ठपदभाद्रभाद्रपदाः समाः ॥ (१४३।२)
syur nabhasyaprauṣṭhapadabhādrabhādrapadāḥ samāḥ ||
स्यादाश्विन इषो ऽप्याश्वयुजो ऽपि स्यात्तुकार्तिके । (१४४।१)
syādāśvina iṣo 'pyāśvayujo 'pi syāttukārtike |
बाहुलोर्जौ कार्तिकिको हेमन्तः शिशिरो ऽस्त्रियाम् ॥ (१४४।२)
bāhulorjau kārtikiko hemantaḥ śiśiro 'striyām ||
वसन्ते पुष्पसमयः सुरभिर्ग्रीष्म ऊष्मकः । (१४५।१)
vasante puṣpasamayaḥ surabhirgrīṣma ūṣmakaḥ |
स्त्रियां प्रावृट् स्त्रियां भूम्नि वर्षा अथ शरत्स्त्रियाम् । (१४६।१)
striyāṃ prāvṛṭ striyāṃ bhūmni varṣā atha śaratstriyām |
षडमी ऋतवः पुंसि मार्गादीनां युगैः क्रमात् ॥ (१४६।२)
ṣaḍamī ṛtavaḥ puṃsi mārgādīnāṃ yugaiḥ kramāt ||
संवत्सरो वत्सरो ऽब्दो हायनो ऽस्त्री शरत्समाः । (१४७।१)
saṃvatsaro vatsaro 'bdo hāyano 'strī śaratsamāḥ |
मासेन स्यादहोरात्रः पैत्रो वर्षेण दैवतः ॥ (१४७।२)
māsena syādahorātraḥ paitro varṣeṇa daivataḥ ||
दैवे युगसहस्रे द्वे ब्राह्मः कल्पौ तु तौ नॄणाम् । (१४८।१)
daive yugasahasre dve brāhmaḥ kalpau tu tau nṝṇām |
मन्वन्तरं तु दिव्यानां युगानामेकसप्ततिः ॥ (१४८।२)
manvantaraṃ tu divyānāṃ yugānāmekasaptatiḥ ||
संवर्तः प्रलयः कल्पः क्षयः कल्पान्त इत्यपि । (१४९।१)
saṃvartaḥ pralayaḥ kalpaḥ kṣayaḥ kalpānta ityapi |
अस्त्री पङ्कं पुमान्पाप्मा पापं किल्बिषकल्मषम् ॥ (१४९।२)
astrī paṅkaṃ pumānpāpmā pāpaṃ kilbiṣakalmaṣam ||
कलुषं वृजिनैनो ऽघमंहो दुरितदुष्कृतम् । (१५०।१)
kaluṣaṃ vṛjinaino 'ghamaṃho duritaduṣkṛtam |
स्याद्धर्ममस्त्रियां पुण्यश्रेयसी सुकृतं वृषः ॥ (१५०।२)
syāddharmamastriyāṃ puṇyaśreyasī sukṛtaṃ vṛṣaḥ ||
मुत्प्रीतिः प्रमदो हर्षः प्रमोदामोदसम्मदाः । (१५१।१)
mutprītiḥ pramado harṣaḥ pramodāmodasammadāḥ |
श्वः श्रेयसं शिवं भद्रं कल्याणं मङ्गलं शुभम् । (१५२।१)
śvaḥ śreyasaṃ śivaṃ bhadraṃ kalyāṇaṃ maṅgalaṃ śubham |
भावुकं भविकं भव्यं कुशलं क्षेममस्त्रियाम् ॥ (१५२।२)
bhāvukaṃ bhavikaṃ bhavyaṃ kuśalaṃ kṣemamastriyām ||
शस्तं चाथ त्रिषु द्रव्ये पापं पुण्यं सुखादि च । (१५३।१)
śastaṃ cātha triṣu dravye pāpaṃ puṇyaṃ sukhādi ca |
मतल्लिका मचर्चिका प्रकाण्डमुद्धतल्लजौ ॥ (१५३।२)
matallikā macarcikā prakāṇḍamuddhatallajau ||
प्रशस्तवाचकान्य् अमून्य् अयः शुभावहो विधिः । (१५४।१)
praśastavācakāny amūny ayaḥ śubhāvaho vidhiḥ |
दैवं दिष्टं भागधेयं भाग्यं स्त्री नियतिर्विधिः ॥ (१५४।२)
daivaṃ diṣṭaṃ bhāgadheyaṃ bhāgyaṃ strī niyatirvidhiḥ ||
हेतुर् ना कारणं बीजं निदानं त्व् आदिकारणम् । (१५५।१)
hetur nā kāraṇaṃ bījaṃ nidānaṃ tv ādikāraṇam |
क्षेत्रज्ञ आत्मा पुरुषः प्रधानं प्रकृतिः स्त्रियाम् ॥ (१५५।२)
kṣetrajña ātmā puruṣaḥ pradhānaṃ prakṛtiḥ striyām ||
विशेषः कालिको ऽवस्था गुणाः सत्त्वं रजस्तमः । (१५६।१)
viśeṣaḥ kāliko 'vasthā guṇāḥ sattvaṃ rajastamaḥ |
प्राणी तु चेतनो जन्मी जन्तुजन्युशरीरिणः । (१५७।१)
prāṇī tu cetano janmī jantujanyuśarīriṇaḥ |
जातिर्जातं च सामान्यं व्यक्तिस्तु पृथगात्मता ॥ (१५७।२)
jātirjātaṃ ca sāmānyaṃ vyaktistu pṛthagātmatā ||
चित्तं तु चेतो हृदयं स्वान्तं हृन्मानसं मनः । (१५८।१)
cittaṃ tu ceto hṛdayaṃ svāntaṃ hṛnmānasaṃ manaḥ |
बुद्धिर्मनीषा धिषणा धीः प्रज्ञा शेमुषी मतिः ॥ (१५८।२)
buddhirmanīṣā dhiṣaṇā dhīḥ prajñā śemuṣī matiḥ ||
प्रेक्षोपलब्धिश् चित् संवित् प्रतिपज् ज्ञप्तिचेतनाः । (१५९।१)
prekṣopalabdhiś cit saṃvit pratipaj jñapticetanāḥ |
धीर् धारणावती मेधा संकल्पः कर्म मानसम् ॥ (१५९।२)
dhīr dhāraṇāvatī medhā saṃkalpaḥ karma mānasam ||
चित्ताभोगो मनस्कारश्चर्चा संख्या विचारणा ॥ (१६०।२)
cittābhogo manaskāraścarcā saṃkhyā vicāraṇā ||
अध्याहारस्तर्क ऊहो विचिकित्सा तु संशयः ॥ (१६१।२)
adhyāhārastarka ūho vicikitsā tu saṃśayaḥ ||
मिथ्यादृष्टिर् नास्तिकता व्यापादो द्रोहचिन्तनम् ॥ (१६२।२)
mithyādṛṣṭir nāstikatā vyāpādo drohacintanam ||
समौ सिद्धान्तराद्धान्तौ भ्रान्तिर् मिथ्यामतिर् भ्रमः । (१६३।१)
samau siddhāntarāddhāntau bhrāntir mithyāmatir bhramaḥ |
संविदागूः प्रतिज्ञानं नियमाश्रवसंश्रवाः ॥ (१६३।२)
saṃvidāgūḥ pratijñānaṃ niyamāśravasaṃśravāḥ ||
मोक्षे धीर् ज्ञानम् अन्यत्र विज्ञानं शिल्पशास्त्रयोः ॥ (१६४।२)
mokṣe dhīr jñānam anyatra vijñānaṃ śilpaśāstrayoḥ ||
मुक्तिः कैवल्यनिर्वाणश्रेयोनिःश्रेयसामृतम् । (१६५।१)
muktiḥ kaivalyanirvāṇaśreyoniḥśreyasāmṛtam |
मोक्षो ऽपवर्गो ऽथाज्ञानम् अविद्याहंमतिः स्त्रियाम् ॥ (१६५।२)
mokṣo 'pavargo 'thājñānam avidyāhaṃmatiḥ striyām ||
विषयस्रूपं शब्दो गन्धरसस्पर्शाश्च विषया अमी । (१६६।१)
viṣayasrūpaṃ śabdo gandharasasparśāśca viṣayā amī |
गोचरा इन्द्रियार्थाश्च हृषीकं विषयीन्द्रियम् ॥ (१६६।२)
gocarā indriyārthāśca hṛṣīkaṃ viṣayīndriyam ||
कर्मेन्द्रियं तु पाय्वादि मनोनेत्रादि धीन्द्रियम् । (१६७।१)
karmendriyaṃ tu pāyvādi manonetrādi dhīndriyam |
तुवरस् तु कषायो ऽस्त्री मधुरो लवणः कटुः ॥ (१६७।२)
tuvaras tu kaṣāyo 'strī madhuro lavaṇaḥ kaṭuḥ ||
तिक्तो ऽम्लश्च रसाः पुंसि तद्वत्सु षडमी त्रिषु । (१६८।१)
tikto 'mlaśca rasāḥ puṃsi tadvatsu ṣaḍamī triṣu |
आमोदः सो ऽतिनिर्हारी वाच्यलिङ्गत्वम् आगुणात् । (१६९।१)
āmodaḥ so 'tinirhārī vācyaliṅgatvam āguṇāt |
समाकर्षी तु निर्हारी सुरभिर्घ्राणतर्पणः ॥ (१६९।२)
samākarṣī tu nirhārī surabhirghrāṇatarpaṇaḥ ||
इष्टगन्धः सुगन्धिः स्यादामोदी मुखवासनः । (१७०।१)
iṣṭagandhaḥ sugandhiḥ syādāmodī mukhavāsanaḥ |
पूतिगन्धस्तु दुर्गन्धो विस्रं स्यादामगन्धि यत् ॥ (१७०।२)
pūtigandhastu durgandho visraṃ syādāmagandhi yat ||
अवदातः सितो गौरो ऽवलक्षो धवलो ऽर्जुनः ॥ (१७१।२)
avadātaḥ sito gauro 'valakṣo dhavalo 'rjunaḥ ||
हरिणः पाण्डुरः पाण्डुरीषत्पाण्डुस्तु धूसरः । (१७२।१)
hariṇaḥ pāṇḍuraḥ pāṇḍurīṣatpāṇḍustu dhūsaraḥ |
पीतो गौरो हरिद्राभः पलाशो हरितो हरित् । (१७३।१)
pīto gauro haridrābhaḥ palāśo harito harit |
लोहितो रोहितो रक्तः शोणः कोकनदच्छविः ॥ (१७३।२)
lohito rohito raktaḥ śoṇaḥ kokanadacchaviḥ ||
अव्यक्तरागस्त्वरुणः श्वेतरक्तस्तु पाटलः । (१७४।१)
avyaktarāgastvaruṇaḥ śvetaraktastu pāṭalaḥ |
श्यावः स्यात्कपिशो धूम्रधूमलौ कृष्णलोहिते ॥ (१७४।२)
śyāvaḥ syātkapiśo dhūmradhūmalau kṛṣṇalohite ||
कडारः कपिलः पिङ्गपिशङ्गौ कद्रुपिङ्गलौ । (१७५।१)
kaḍāraḥ kapilaḥ piṅgapiśaṅgau kadrupiṅgalau |
चित्रं किर्मीरकल्माषशबलैताश्च कर्बुरे ॥ (१७५।२)
citraṃ kirmīrakalmāṣaśabalaitāśca karbure ||
गुणे शुक्लादयः पुंसि गुणिलिङ्गास्तु तद्वति । (१७६।१)
guṇe śuklādayaḥ puṃsi guṇiliṅgāstu tadvati |
स्पेएछ्ब्राह्मी तु भारती भाषा गीर् वाग् वाणी सरस्वती ॥ (१७६।२)
speechbrāhmī tu bhāratī bhāṣā gīr vāg vāṇī sarasvatī ||
व्याहार उक्तिर् लपितं भाषितं वचनं वचः । (१७७।१)
vyāhāra uktir lapitaṃ bhāṣitaṃ vacanaṃ vacaḥ |
अपभ्रंशो ऽपशब्दः स्याच्छास्त्रे शब्दस्तु वाचकः ॥ (१७७।२)
apabhraṃśo 'paśabdaḥ syācchāstre śabdastu vācakaḥ ||
तिङ् सुबन्तचयो वाक्यं क्रिया वा कारकान्विता । (१७८।१)
tiṅ subantacayo vākyaṃ kriyā vā kārakānvitā |
श्रुतिः स्त्री वेद आम्नायस्त्रयी धर्मस्तु तद्विधिः ॥ (१७८।२)
śrutiḥ strī veda āmnāyastrayī dharmastu tadvidhiḥ ||
स्त्रियामृक् सामयजुषी इति वेदास्त्रयस्त्रयी । (१७९।१)
striyāmṛk sāmayajuṣī iti vedāstrayastrayī |
शिक्षेत्यादि श्रुतेर् अङ्गम् ॐकारप्रणवौ समौ ॥ (१७९।२)
śikṣetyādi śruter aṅgam oṃkārapraṇavau samau ||
इतिहासः पुरावृत्तम् उदात्ताद्यास् त्रयः स्वराः । (१८०।१)
itihāsaḥ purāvṛttam udāttādyās trayaḥ svarāḥ |
आन्वीक्षिकी दण्डनीतिस्तर्कविद्यार्थशास्त्रयोः ॥ (१८०।२)
ānvīkṣikī daṇḍanītistarkavidyārthaśāstrayoḥ ||
आख्यायिकोपलब्धार्था पुराणं पञ्चलक्षणम् । (१८१।१)
ākhyāyikopalabdhārthā purāṇaṃ pañcalakṣaṇam |
प्रबन्धकल्पना कथा प्रवह्लिका प्रहेलिका ॥ (१८१।२)
prabandhakalpanā kathā pravahlikā prahelikā ||
स्मृतिस्तु धर्मसंहिता समाहृतिस्तु संग्रहः । (१८२।१)
smṛtistu dharmasaṃhitā samāhṛtistu saṃgrahaḥ |
समस्या तु समासार्था किंवदन्ती जनश्रुतिः ॥ (१८२।२)
samasyā tu samāsārthā kiṃvadantī janaśrutiḥ ||
वार्त्ता प्रवृत्तिर्वृत्तान्त उदन्तः स्यादथाह्वयः । (१८३।१)
vārttā pravṛttirvṛttānta udantaḥ syādathāhvayaḥ |
आख्याह्वे अभिधानं च नामधेयं च नाम च ॥ (१८३।२)
ākhyāhve abhidhānaṃ ca nāmadheyaṃ ca nāma ca ||
विवादो व्यवहारः स्यादुपन्यासस्तु वाङ्मुखम् ॥ (१८४।२)
vivādo vyavahāraḥ syādupanyāsastu vāṅmukham ||
प्रश्नो ऽनुयोगः पृच्छा च प्रतिवाक्योत्तरे समे ॥ (१८५।२)
praśno 'nuyogaḥ pṛcchā ca prativākyottare same ||
मिथ्याभियोगो ऽभ्याख्यानमथ मिथ्याभिशंसनम् । (१८६।१)
mithyābhiyogo 'bhyākhyānamatha mithyābhiśaṃsanam |
अभिशापः प्रणादस्तु शब्दः स्यादनुरागजः ॥ (१८६।२)
abhiśāpaḥ praṇādastu śabdaḥ syādanurāgajaḥ ||
यशः कीर्तिः समज्ञा च स्तवः स्तोत्रं स्तुतिर्नुतिः । (१८७।१)
yaśaḥ kīrtiḥ samajñā ca stavaḥ stotraṃ stutirnutiḥ |
आम्रेडितं द्विस्त्रिरुक्तमुच्चैर्घुष्टं तु घोषणा ॥ (१८७।२)
āmreḍitaṃ dvistriruktamuccairghuṣṭaṃ tu ghoṣaṇā ||
काकुः स्त्रियां विकारो यः शोकभीत्यादिभिर्ध्वनेः । (१८८।१)
kākuḥ striyāṃ vikāro yaḥ śokabhītyādibhirdhvaneḥ |
उपक्रोशो जुगुप्सा च कुत्सा निन्दा च गर्हणे । (१८९।१)
upakrośo jugupsā ca kutsā nindā ca garhaṇe |
पारुष्यमतिवादः स्याद् भर्त्सनं त्व् अपकारगीः ॥ (१८९।२)
pāruṣyamativādaḥ syād bhartsanaṃ tv apakāragīḥ ||
यः सनिन्द उपालम्भस्तत्र स्यात्परिभाषणम् । (१९०।१)
yaḥ saninda upālambhastatra syātparibhāṣaṇam |
तत्र त्व् आक्षारणा यः स्यादाक्रोशो मैथुनं प्रति ॥ (१९०।२)
tatra tv ākṣāraṇā yaḥ syādākrośo maithunaṃ prati ||
स्याद् आभाषणम् आलापः प्रलापो ऽनर्थकं वचः । (१९१।१)
syād ābhāṣaṇam ālāpaḥ pralāpo 'narthakaṃ vacaḥ |
विप्रलापो विरोधोक्तिः संलापो भाषणं मिथः । (१९२।१)
vipralāpo virodhoktiḥ saṃlāpo bhāṣaṇaṃ mithaḥ |
सुप्रलापः सुवचनम् अपलापस् तु निह्नवः ॥ (१९२।२)
supralāpaḥ suvacanam apalāpas tu nihnavaḥ ||
चोद्यम् आक्षेपाभियोगौ शापाक्रोशौ दुरेषणा । (१९३।१)
codyam ākṣepābhiyogau śāpākrośau dureṣaṇā |
अस्त्री चाटु चटु श्लाघा प्रेम्णा मिथ्याविकत्थनम् ॥ (१९३।२)
astrī cāṭu caṭu ślāghā premṇā mithyāvikatthanam ||
संदेशवाग्वाचिकं स्याद् वाग्भेदास्तु त्रिषूत्तरे । (१९४।१)
saṃdeśavāgvācikaṃ syād vāgbhedāstu triṣūttare |
रुशती वाग् अकल्याणी स्यात्कल्या तु शुभात्मिका ॥ (१९४।२)
ruśatī vāg akalyāṇī syātkalyā tu śubhātmikā ||
अत्यर्थमधुरं सान्त्वं संगतं हृदयंगमम् । (१९५।१)
atyarthamadhuraṃ sāntvaṃ saṃgataṃ hṛdayaṃgamam |
निष्ठुरं परुषं ग्राम्यमश्लीलं सूनृतं प्रिये ॥ (१९५।२)
niṣṭhuraṃ paruṣaṃ grāmyamaślīlaṃ sūnṛtaṃ priye ||
लुप्तवर्णपदं ग्रस्तं निरस्तं त्वरितोदितम् ॥ (१९६।२)
luptavarṇapadaṃ grastaṃ nirastaṃ tvaritoditam ||
जम्बूकृतं सनिष्ठीवम् अबद्धं स्यादनर्थकम् । (१९७।१)
jambūkṛtaṃ saniṣṭhīvam abaddhaṃ syādanarthakam |
अनक्षरमवाच्यं स्यादाहतं तु मृषार्थकम् ॥ (१९७।२)
anakṣaramavācyaṃ syādāhataṃ tu mṛṣārthakam ||
सोल्लुठनं तु सोत्प्रासं मणितं रतिकूजितम् । (१९८।१)
solluṭhanaṃ tu sotprāsaṃ maṇitaṃ ratikūjitam |
श्राव्यं हृद्यं मनोहारि विस्पष्टं प्रकटोदितम् ॥ (१९८।२)
śrāvyaṃ hṛdyaṃ manohāri vispaṣṭaṃ prakaṭoditam ||
अथ म्लिष्टमविस्पष्टं वितथं त्व् अनृतं वचः । (१९९।१)
atha mliṣṭamavispaṣṭaṃ vitathaṃ tv anṛtaṃ vacaḥ |
सत्यं तथ्यमृतं सम्यगमूनि त्रिषु तद्वति ॥ (१९९।२)
satyaṃ tathyamṛtaṃ samyagamūni triṣu tadvati ||
स्वाननिर्घोषनिर्ह्रादनादनिस्वाननिस्वनाः ॥ (२००।२)
svānanirghoṣanirhrādanādanisvānanisvanāḥ ||
स्वनिते वस्त्रपर्णानां भूषणानां तु शिञ्जितम् ॥ (२०१।२)
svanite vastraparṇānāṃ bhūṣaṇānāṃ tu śiñjitam ||
निक्वाणो निक्वणः क्वाणः क्वणः क्वणनमित्यपि । (२०२।१)
nikvāṇo nikvaṇaḥ kvāṇaḥ kvaṇaḥ kvaṇanamityapi |
वीणायाः क्वणिते प्रादेः प्रक्वाणप्रक्वणादयः ॥ (२०२।२)
vīṇāyāḥ kvaṇite prādeḥ prakvāṇaprakvaṇādayaḥ ||
कोलाहलः कलकलस् तिरश्चां वाशितं रुतम् । (२०३।१)
kolāhalaḥ kalakalas tiraścāṃ vāśitaṃ rutam |
स्त्री प्रतिश्रुत्प्रतिध्वाने गीतं गानमिमे समे ॥ (२०३।२)
strī pratiśrutpratidhvāne gītaṃ gānamime same ||
पञ्चमश् चेत्य् अमी सप्त तन्त्रीकण्ठोत्थिताः स्वराः ॥ (२०४।२)
pañcamaś cety amī sapta tantrīkaṇṭhotthitāḥ svarāḥ ||
काकली तु कले सूक्ष्मे ध्वनी तु मधुरास्फुटे । (२०५।१)
kākalī tu kale sūkṣme dhvanī tu madhurāsphuṭe |
कलो मन्द्रस्तु गम्भीरे तारो ऽत्युच्चैस्त्रयस्त्रिषु ॥ (२०५।२)
kalo mandrastu gambhīre tāro 'tyuccaistrayastriṣu ||
नॄणाम् उरसि मध्यस्थो द्वाविंशतिविधो ध्वनिः । (२०६।१)
nṝṇām urasi madhyastho dvāviṃśatividho dhvaniḥ |
स मन्द्रः कण्ठमध्यस्थस्तारः शिरसि गीयते ॥ (२०६।२)
sa mandraḥ kaṇṭhamadhyasthastāraḥ śirasi gīyate ||
त्रिपञ्ची सा तु तन्त्रीभिः सप्तभिः परिवादिनी ॥ (२०७।२)
tripañcī sā tu tantrībhiḥ saptabhiḥ parivādinī ||
ततं वीणादिकं वाद्यमानद्धं मुरजादिकम् । (२०८।१)
tataṃ vīṇādikaṃ vādyamānaddhaṃ murajādikam |
वंशादिकं तु सुषिरं कांस्यतालादिकं घनम् ॥ (२०८।२)
vaṃśādikaṃ tu suṣiraṃ kāṃsyatālādikaṃ ghanam ||
चतुर्विधमिदं वाद्यं वादित्रातोद्यनामकम् । (२०९।१)
caturvidhamidaṃ vādyaṃ vāditrātodyanāmakam |
मृदङ्गा मुरजा भेदास् त्व् अङ्क्यालिङ्ग्योर्ध्वकास् त्रयः ॥ (२०९।२)
mṛdaṅgā murajā bhedās tv aṅkyāliṅgyordhvakās trayaḥ ||
स्याद् यशःपटहो ढक्का भेरी स्त्री दुन्दुभिः पुमान् । (२१०।१)
syād yaśaḥpaṭaho ḍhakkā bherī strī dundubhiḥ pumān |
आनकः पटहो ऽस्त्री स्यात् कोणो वीणादि वादनम् ॥ (२१०।२)
ānakaḥ paṭaho 'strī syāt koṇo vīṇādi vādanam ||
वीणादण्डः प्रवालः स्यात् ककुभस्तु प्रसेवकः । (२११।१)
vīṇādaṇḍaḥ pravālaḥ syāt kakubhastu prasevakaḥ |
कोलम्बकस्तु कायो ऽस्या उपनाहो निबन्धनम् ॥ (२११।२)
kolambakastu kāyo 'syā upanāho nibandhanam ||
वाद्यप्रभेदा डमरुमड्डुडिण्डिमझर्झराः । (२१२।१)
vādyaprabhedā ḍamarumaḍḍuḍiṇḍimajharjharāḥ |
मर्दलः पणवो ऽन्ये च नर्तकीलासिके समे ॥ (२१२।२)
mardalaḥ paṇavo 'nye ca nartakīlāsike same ||
विलम्बितं द्रुतं मध्यं तत्त्वमोघो घनं क्रमात् । (२१३।१)
vilambitaṃ drutaṃ madhyaṃ tattvamogho ghanaṃ kramāt |
तालः कालक्रियामानं लयः साम्यम् अथास्त्रियाम् ॥ (२१३।२)
tālaḥ kālakriyāmānaṃ layaḥ sāmyam athāstriyām ||
ताण्डवं नटनं नाट्यं लास्यं नृत्यं च नर्तने । (२१४।१)
tāṇḍavaṃ naṭanaṃ nāṭyaṃ lāsyaṃ nṛtyaṃ ca nartane |
तौर्यत्रिकं नृत्यगीतवाद्यं नाट्यमिदं त्रयम् ॥ (२१४।२)
tauryatrikaṃ nṛtyagītavādyaṃ nāṭyamidaṃ trayam ||
भ्रकुंसश् च भ्रुकुंसश् च भ्रूकुंसश्चेति नर्तकः । (२१५।१)
bhrakuṃsaś ca bhrukuṃsaś ca bhrūkuṃsaśceti nartakaḥ |
स्त्रीवेषधारी पुरुषो नाट्योक्तौ गणिकाज्जुका ॥ (२१५।२)
strīveṣadhārī puruṣo nāṭyoktau gaṇikājjukā ||
भगिनीपतिर् आबुत्तो भावो विद्वानथावुकः । (२१६।१)
bhaginīpatir ābutto bhāvo vidvānathāvukaḥ |
राजा भट्टारको देवस्तत्सुता भर्तृदारिका । (२१७।१)
rājā bhaṭṭārako devastatsutā bhartṛdārikā |
अब्रह्मण्यम् अवध्योक्तौ राजश्यालस् तु राष्ट्रियः । (२१८।१)
abrahmaṇyam avadhyoktau rājaśyālas tu rāṣṭriyaḥ |
अम्बा माताथ बाला स्याद्वासूरार्यस्तु मारिषः ॥ (२१८।२)
ambā mātātha bālā syādvāsūrāryastu māriṣaḥ ||
अत्तिका भगिनी ज्येष्ठा निष्ठानिर्वहणे समे । (२१९।१)
attikā bhaginī jyeṣṭhā niṣṭhānirvahaṇe same |
हण्डे हञ्जे हलाह्वाने नीचां चेटीं सखीं प्रति ॥ (२१९।२)
haṇḍe hañje halāhvāne nīcāṃ ceṭīṃ sakhīṃ prati ||
अङ्गहारो ऽङ्गविक्षेपो व्यञ्जकाभिनयौ समौ । (२२०।१)
aṅgahāro 'ṅgavikṣepo vyañjakābhinayau samau |
निर्वृत्ते त्व् अङ्गसत्त्वाभ्यां द्वे त्रिष्वाङ्गिकसात्त्विके ॥ (२२०।२)
nirvṛtte tv aṅgasattvābhyāṃ dve triṣvāṅgikasāttvike ||
बीभत्सरौद्रौ च रसाः शृङ्गारः शुचिरुज्ज्वलः ॥ (२२१।२)
bībhatsaraudrau ca rasāḥ śṛṅgāraḥ śucirujjvalaḥ ||
उत्साहवर्धनो वीरः कारुण्यं करुणा घृणा । (२२२।१)
utsāhavardhano vīraḥ kāruṇyaṃ karuṇā ghṛṇā |
कृपा दयानुकम्पा स्यादनुक्रोशो ऽप्यथो हसः ॥ (२२२।२)
kṛpā dayānukampā syādanukrośo 'pyatho hasaḥ ||
हासो हास्यं च बीभत्सं विकृतं त्रिष्विदं द्वयम् । (२२३।१)
hāso hāsyaṃ ca bībhatsaṃ vikṛtaṃ triṣvidaṃ dvayam |
विस्मयो ऽद्भुतमाश्चर्यं चित्रमप्यथ भैरवम् ॥ (२२३।२)
vismayo 'dbhutamāścaryaṃ citramapyatha bhairavam ||
दारुणं भीषणं भीष्मं घोरं भीमं भयानकम् । (२२४।१)
dāruṇaṃ bhīṣaṇaṃ bhīṣmaṃ ghoraṃ bhīmaṃ bhayānakam |
भयङ्करं प्रतिभयं रौद्रं तूग्रममी त्रिषु ॥ (२२४।२)
bhayaṅkaraṃ pratibhayaṃ raudraṃ tūgramamī triṣu ||
चतुर्दश दरस् त्रासो भीतिर् भीः साध्वसं भयम् । (२२५।१)
caturdaśa daras trāso bhītir bhīḥ sādhvasaṃ bhayam |
गर्वो ऽभिमानो ऽहंकारो मानश् चित्तसमुन्नतिः । (२२६।१)
garvo 'bhimāno 'haṃkāro mānaś cittasamunnatiḥ |
दर्पो ऽवलोको ऽवष्टम्भश् चित्तोद्रेकः स्मयो मदः ॥ (२२६।२)
darpo 'valoko 'vaṣṭambhaś cittodrekaḥ smayo madaḥ ||
मन्दाक्षं ह्रीस्त्रपा व्रीडा लज्जा सापत्रपान्यतः । (२२८।१)
mandākṣaṃ hrīstrapā vrīḍā lajjā sāpatrapānyataḥ |
क्षान्तिस्तितिक्षाभिध्या तु परस्य विषये स्पृहा ॥ (२२८।२)
kṣāntistitikṣābhidhyā tu parasya viṣaye spṛhā ||
अक्षान्तिरीर्ष्यासूया तु दोषारोपो गुणेष्व् अपि । (२२९।१)
akṣāntirīrṣyāsūyā tu doṣāropo guṇeṣv api |
वैरं विरोधो विद्वेषो मन्युशोकौ तु शुक् स्त्रियाम् ॥ (२२९।२)
vairaṃ virodho vidveṣo manyuśokau tu śuk striyām ||
पश्चात्तापो ऽनुतापश् च विप्रतीसार इत्यपि । (२३०।१)
paścāttāpo 'nutāpaś ca vipratīsāra ityapi |
कोपक्रोधामर्षरोषप्रतिघा रुट्क्रुधौ स्त्रियौ ॥ (२३०।२)
kopakrodhāmarṣaroṣapratighā ruṭkrudhau striyau ||
शुचौ तु चरिते शीलमुन्मादश्चित्तविभ्रमः । (२३१।१)
śucau tu carite śīlamunmādaścittavibhramaḥ |
प्रेमा ना प्रियता हार्दं प्रेमस्नेहो ऽथ दोहदम् ॥ (२३१।२)
premā nā priyatā hārdaṃ premasneho 'tha dohadam ||
इच्छा काङ्क्षा स्पृहेहा तृड् वाञ्छा लिप्सा मनोरथः । (२३२।१)
icchā kāṅkṣā spṛhehā tṛḍ vāñchā lipsā manorathaḥ |
कामो ऽभिलाषस्तर्षश्च सो ऽत्यर्थं लालसा द्वयोः ॥ (२३२।२)
kāmo 'bhilāṣastarṣaśca so 'tyarthaṃ lālasā dvayoḥ ||
उपाधिर् ना धर्मचिन्ता पुंस्याधिर्मानसी व्यथा । (२३३।१)
upādhir nā dharmacintā puṃsyādhirmānasī vyathā |
स्याच् चिन्ता स्मृतिराध्यानमुत्कण्ठोत्कलिके समे ॥ (२३३।२)
syāc cintā smṛtirādhyānamutkaṇṭhotkalike same ||
उत्साहो ऽध्यवसायः स्यात् स वीर्यम् अतिशक्तिभाक् । (२३४।१)
utsāho 'dhyavasāyaḥ syāt sa vīryam atiśaktibhāk |
कपटो ऽस्त्री व्याजदम्भोपधयश् छद्मकैतवे ॥ (२३४।२)
kapaṭo 'strī vyājadambhopadhayaś chadmakaitave ||
कुसृतिर्निकृतिः शाठ्यं प्रमादो ऽनवधानता । (२३५।१)
kusṛtirnikṛtiḥ śāṭhyaṃ pramādo 'navadhānatā |
कौतूहलं कौतुकं च कुतुकं च कुतूहलम् ॥ (२३५।२)
kautūhalaṃ kautukaṃ ca kutukaṃ ca kutūhalam ||
स्त्रीणां विलासबिब्बोकविभ्रमा ललितं तथा । (२३६।१)
strīṇāṃ vilāsabibbokavibhramā lalitaṃ tathā |
हेला लीलेत्यमी हावाः क्रियाः शृङ्गारभावजाः ॥ (२३६।२)
helā līletyamī hāvāḥ kriyāḥ śṛṅgārabhāvajāḥ ||
द्रवकेलिपरीहासाः क्रीडा लीला च नर्म च । (२३७।१)
dravakeliparīhāsāḥ krīḍā līlā ca narma ca |
व्याजो ऽपदेशो लक्ष्यं च क्रीडा खेला च कूर्दनम् ॥ (२३७।२)
vyājo 'padeśo lakṣyaṃ ca krīḍā khelā ca kūrdanam ||
घर्मो निदाघः स्वेदः स्यात्प्रलयो नष्टचेष्टता । (२३८।१)
gharmo nidāghaḥ svedaḥ syātpralayo naṣṭaceṣṭatā |
अवहित्थाकारगुप्तिः समौ संवेगसम्भ्रमौ ॥ (२३८।२)
avahitthākāraguptiḥ samau saṃvegasambhramau ||
स्यादाच्छुरितकं हासः सोत्प्रासः स मनाक् स्मितम् । (२३९।१)
syādācchuritakaṃ hāsaḥ sotprāsaḥ sa manāk smitam |
मध्यमः स्याद्विहसितं रोमाञ्चो रोमहर्षणम् ॥ (२३९।२)
madhyamaḥ syādvihasitaṃ romāñco romaharṣaṇam ||
क्रन्दितं रुदितम् क्रुष्टं जृम्भस्तु त्रिषु जृम्भणम् । (२४०।१)
kranditaṃ ruditam kruṣṭaṃ jṛmbhastu triṣu jṛmbhaṇam |
विप्रलम्भो विसंवादो रिङ्गणं स्खलनं समे ॥ (२४०।२)
vipralambho visaṃvādo riṅgaṇaṃ skhalanaṃ same ||
स्यान् निद्रा शयनं स्वापः स्वप्नः संवेश इत्यपि । (२४१।१)
syān nidrā śayanaṃ svāpaḥ svapnaḥ saṃveśa ityapi |
तन्द्री प्रमीला भ्रकुटिर् भ्रुकुटिर् भ्रूकुटिः स्त्रियाम् ॥ (२४१।२)
tandrī pramīlā bhrakuṭir bhrukuṭir bhrūkuṭiḥ striyām ||
अदृष्टिः स्यादसौम्ये ऽक्ष्णि संसिद्धिप्रकृती त्व् इमे । (२४२।१)
adṛṣṭiḥ syādasaumye 'kṣṇi saṃsiddhiprakṛtī tv ime |
स्वरूपं च स्वभावश्च निसर्गश्चाथ वेपथुः ॥ (२४२।२)
svarūpaṃ ca svabhāvaśca nisargaścātha vepathuḥ ||
कम्पो ऽथ क्षण उद्धर्षो मह उद्धव उत्सवः । (२४३।१)
kampo 'tha kṣaṇa uddharṣo maha uddhava utsavaḥ |
नागलोको ऽथ कुहरं सुषिरं विवरं बिलम् । (२४४।१)
nāgaloko 'tha kuharaṃ suṣiraṃ vivaraṃ bilam |
छिद्रं निर्व्यथनं रोकं रन्ध्रं श्वभ्रं वपा सुषिः ॥ (२४४।२)
chidraṃ nirvyathanaṃ rokaṃ randhraṃ śvabhraṃ vapā suṣiḥ ||
गर्तावटौ भुवि श्वभ्रे सरन्ध्रे सुषिरं त्रिषु । (२४५।१)
gartāvaṭau bhuvi śvabhre sarandhre suṣiraṃ triṣu |
अन्धकारो ऽस्त्रियां ध्वान्तं तमिस्रं तिमिरं तमः ॥ (२४५।२)
andhakāro 'striyāṃ dhvāntaṃ tamisraṃ timiraṃ tamaḥ ||
ध्वान्ते गाढे ऽन्धतमसं क्षीणे ऽवतमसं तमः । (२४६।१)
dhvānte gāḍhe 'ndhatamasaṃ kṣīṇe 'vatamasaṃ tamaḥ |
विष्वक् संतमसं नागाः काद्रवेयास्तदीश्वरे ॥ (२४६।२)
viṣvak saṃtamasaṃ nāgāḥ kādraveyāstadīśvare ||
शेषो ऽनन्तो वासुकिस्तु सर्पराजो ऽथ गोनसे । (२४७।१)
śeṣo 'nanto vāsukistu sarparājo 'tha gonase |
तिलित्सः स्यादजगरे शयुर्वाहस इत्य् उभौ ॥ (२४७।२)
tilitsaḥ syādajagare śayurvāhasa ity ubhau ||
मालुधानो मातुलाहिर् निर्मुक्तो मुक्तकञ्चुकः ॥ (२४८।२)
māludhāno mātulāhir nirmukto muktakañcukaḥ ||
स्नकेसर्पः पृदाकुर्भुजगो भुजंगो ऽहिर् भुजंगमः । (२४९।१)
snakesarpaḥ pṛdākurbhujago bhujaṃgo 'hir bhujaṃgamaḥ |
कुण्डली गूढपाच्चक्षुःश्रवाः काकोदरः फणी । (२५०।१)
kuṇḍalī gūḍhapāccakṣuḥśravāḥ kākodaraḥ phaṇī |
दर्वीकरो दीर्घपृष्ठो दन्दशूको बिलेशयः ॥ (२५०।२)
darvīkaro dīrghapṛṣṭho dandaśūko bileśayaḥ ||
लेलिहानो द्विरसनो गोकर्णः कञ्चुकी तथा ॥ (२५१।२)
lelihāno dvirasano gokarṇaḥ kañcukī tathā ||
कुम्भीनसः फणधरो हरिर् भोगधरस् तथा । (२५२।१)
kumbhīnasaḥ phaṇadharo harir bhogadharas tathā |
अहेः शरीरं भोगः स्याद् आशीर् अप्य् अहिदंष्ट्रिका ॥ (२५२।२)
aheḥ śarīraṃ bhogaḥ syād āśīr apy ahidaṃṣṭrikā ||
त्रिष्वाहेयं विषास्थ्यादि स्फटायां तु फणा द्वयोः । (२५३।१)
triṣvāheyaṃ viṣāsthyādi sphaṭāyāṃ tu phaṇā dvayoḥ |
समौ कञ्चुकनिर्मोकौ क्ष्वेडस्तु गरलं विषम् ॥ (२५३।२)
samau kañcukanirmokau kṣveḍastu garalaṃ viṣam ||
सौराष्ट्रिकः शौक्लिकेयो ब्रह्मपुत्रः प्रदीपनः ॥ (२५४।२)
saurāṣṭrikaḥ śauklikeyo brahmaputraḥ pradīpanaḥ ||
विषवैद्यो जाङ्गुलिको व्यालग्राह्य् अहितुण्डिकः ॥ (२५५।२)
viṣavaidyo jāṅguliko vyālagrāhy ahituṇḍikaḥ ||
स्यान् नारकस् तु नरको निरयो दुर्गतिः स्त्रियाम् । (२५६।१)
syān nārakas tu narako nirayo durgatiḥ striyām |
संघातः कालसूत्रं चेत्याद्याः सत्त्वास्तु नारकाः । (२५७।१)
saṃghātaḥ kālasūtraṃ cetyādyāḥ sattvāstu nārakāḥ |
प्रेता वैतरणी सिन्धुः स्यादलक्ष्मीस्तु निरृतिः ॥ (२५७।२)
pretā vaitaraṇī sindhuḥ syādalakṣmīstu nirṛtiḥ ||
पीडा बाधा व्यथा दुःखमामनस्यं प्रसूतिजम् ॥ (२५८।२)
pīḍā bādhā vyathā duḥkhamāmanasyaṃ prasūtijam ||
स्यात्कष्टं कृच्छ्रमाभीलं त्रिष्वेषां भेद्यगामि यत् । (२५९।१)
syātkaṣṭaṃ kṛcchramābhīlaṃ triṣveṣāṃ bhedyagāmi yat |
समुद्रो ऽब्धिरकूपारः पारावारः सरित्पतिः ॥ (२५९।२)
samudro 'bdhirakūpāraḥ pārāvāraḥ saritpatiḥ ||
उदन्वानुदधिः सिन्धुः सरस्वान्सागरो ऽर्णवः । (२६०।१)
udanvānudadhiḥ sindhuḥ sarasvānsāgaro 'rṇavaḥ |
तस्य प्रभेदाः क्षीरोदो लवणोदस् तथापरे । (२६१।१)
tasya prabhedāḥ kṣīrodo lavaṇodas tathāpare |
आपः स्त्री भूम्नि वार्वारि सलिलं कमलं जलम् ॥ (२६१।२)
āpaḥ strī bhūmni vārvāri salilaṃ kamalaṃ jalam ||
कबन्धमुदकं पाथः पुष्करं सर्वतोमुखम् ॥ (२६२।२)
kabandhamudakaṃ pāthaḥ puṣkaraṃ sarvatomukham ||
अम्भोऽर्णस् तोयपानीयनीरक्षीरो ऽम्बुशम्बरम् । (२६३।१)
ambho'rṇas toyapānīyanīrakṣīro 'mbuśambaram |
मेघपुष्पं घनरसस्त्रिषु द्वे आप्यम् अम्मयम् ॥ (२६३।२)
meghapuṣpaṃ ghanarasastriṣu dve āpyam ammayam ||
भङ्गस् तरंग ऊर्मिर्वा स्त्रियां वीचिरथोर्मिषु । (२६४।१)
bhaṅgas taraṃga ūrmirvā striyāṃ vīcirathormiṣu |
महत्सूल्लोलकल्लोलौ स्यादावर्तो ऽम्भसां भ्रमः ॥ (२६४।२)
mahatsūllolakallolau syādāvarto 'mbhasāṃ bhramaḥ ||
पृषन्ति बिन्दुपृषताः पुमांसो विप्रुषः स्त्रियाम् । (२६५।१)
pṛṣanti bindupṛṣatāḥ pumāṃso vipruṣaḥ striyām |
चक्राणि पुटभेदाः स्युर् भ्रमाश् च जलनिर्गमाः ॥ (२६५।२)
cakrāṇi puṭabhedāḥ syur bhramāś ca jalanirgamāḥ ||
कूलं रोधश् च तीरं च प्रतीरं च तटं त्रिषु । (२६६।१)
kūlaṃ rodhaś ca tīraṃ ca pratīraṃ ca taṭaṃ triṣu |
पारावारे परार्वाची तीरे पात्रं तदन्तरम् ॥ (२६६।२)
pārāvāre parārvācī tīre pātraṃ tadantaram ||
द्वीपो ऽस्त्रियामन्तरीपं यदन्तर्वारिणस्तटम् । (२६७।१)
dvīpo 'striyāmantarīpaṃ yadantarvāriṇastaṭam |
तोयोत्थितं तत्पुलिनं सैकतं सिकतामयम् ॥ (२६७।२)
toyotthitaṃ tatpulinaṃ saikataṃ sikatāmayam ||
निषद्वरस्तु जम्बालः पङ्को ऽस्त्री शादकर्दमौ । (२६८।१)
niṣadvarastu jambālaḥ paṅko 'strī śādakardamau |
जलोच्छ्वासाः परीवाहाः कूपकास्तु विदारकाः ॥ (२६८।२)
jalocchvāsāḥ parīvāhāḥ kūpakāstu vidārakāḥ ||
नाव्यं त्रिलिङ्गं नौतार्ये स्त्रियां नौस्तरणिस्तरिः । (२६९।१)
nāvyaṃ triliṅgaṃ nautārye striyāṃ naustaraṇistariḥ |
उडुपं तु प्लवः कोलः स्रोतो ऽम्बुसरणं स्वतः ॥ (२६९।२)
uḍupaṃ tu plavaḥ kolaḥ sroto 'mbusaraṇaṃ svataḥ ||
आतरस्तरपण्यं स्याद् द्रोणी काष्ठाम्बुवाहिनी । (२७०।१)
ātarastarapaṇyaṃ syād droṇī kāṣṭhāmbuvāhinī |
सांयात्रिकः पोतवणिक् कर्णधारस् तु नाविकः ॥ (२७०।२)
sāṃyātrikaḥ potavaṇik karṇadhāras tu nāvikaḥ ||
नौकादण्डः क्षेपणी स्याद् अरित्रं केनिपातकः ॥ (२७१।२)
naukādaṇḍaḥ kṣepaṇī syād aritraṃ kenipātakaḥ ||
अभ्रिः स्त्री काष्ठकुद्दालः सेकपात्रं तु सेचनम् । (२७२।१)
abhriḥ strī kāṣṭhakuddālaḥ sekapātraṃ tu secanam |
क्लीबे ऽर्धनावं नावो ऽर्धे ऽतीतनौके ऽतिनु त्रिषु ॥ (२७२।२)
klībe 'rdhanāvaṃ nāvo 'rdhe 'tītanauke 'tinu triṣu ||
त्रिष्वागाधात्प्रसन्नो ऽच्छः कलुषो ऽनच्छ आविलः । (२७३।१)
triṣvāgādhātprasanno 'cchaḥ kaluṣo 'naccha āvilaḥ |
निम्नं गभीरं गम्भीरमुत्तानं तद्विपर्यये ॥ (२७३।२)
nimnaṃ gabhīraṃ gambhīramuttānaṃ tadviparyaye ||
आनायः पुंसि जालं स्याच्छणसूत्रं पवित्रकम् ॥ (२७४।२)
ānāyaḥ puṃsi jālaṃ syācchaṇasūtraṃ pavitrakam ||
मत्स्याधानी कुवेणी स्याद् बडिशं मत्स्यवेधनम् । (२७५।१)
matsyādhānī kuveṇī syād baḍiśaṃ matsyavedhanam |
पृथुरोमा झषो मत्स्यो मीनो वैसारिणो ऽण्डजः ॥ (२७५।२)
pṛthuromā jhaṣo matsyo mīno vaisāriṇo 'ṇḍajaḥ ||
सहस्रदंष्ट्रः पाठीन उलूपी शिशुकः समौ ॥ (२७६।२)
sahasradaṃṣṭraḥ pāṭhīna ulūpī śiśukaḥ samau ||
नलमीनश्चिलिचिमः प्रोष्ठी तु शफरी द्वयोः । (२७७।१)
nalamīnaścilicimaḥ proṣṭhī tu śapharī dvayoḥ |
क्षुद्राण्डमत्स्यसंघातः पोताधानमथो झषाः ॥ (२७७।२)
kṣudrāṇḍamatsyasaṃghātaḥ potādhānamatho jhaṣāḥ ||
रोहितो मद्गुरः शालो राजीवः शकुलस्तिमिः । (२७८।१)
rohito madguraḥ śālo rājīvaḥ śakulastimiḥ |
स्यात्कुलीरः कर्कटकः कूर्मे कमठकच्छपौ ॥ (२७९।२)
syātkulīraḥ karkaṭakaḥ kūrme kamaṭhakacchapau ||
ग्राहो ऽवहारो नक्रस्तु कुम्भीरो ऽथ महीलता । (२८०।१)
grāho 'vahāro nakrastu kumbhīro 'tha mahīlatā |
रक्तपा तु जलौकायां स्त्रियां भूम्नि जलौकसः । (२८१।१)
raktapā tu jalaukāyāṃ striyāṃ bhūmni jalaukasaḥ |
मुक्तास्फोटः स्त्रियां शुक्तिः शङ्खः स्यात्कम्बुरस्त्रियौ ॥ (२८१।२)
muktāsphoṭaḥ striyāṃ śuktiḥ śaṅkhaḥ syātkamburastriyau ||
क्षुद्रशङ्खाः शङ्खनखाः शम्बूका जलशुक्तयः । (२८२।१)
kṣudraśaṅkhāḥ śaṅkhanakhāḥ śambūkā jalaśuktayaḥ |
शिली गण्डूपदी भेकी वर्षाभ्वी कमठी डुलिः । (२८३।१)
śilī gaṇḍūpadī bhekī varṣābhvī kamaṭhī ḍuliḥ |
मद्गुरस्य प्रिया शृङ्गी दुर्नामा दीर्घकोशिका ॥ (२८३।२)
madgurasya priyā śṛṅgī durnāmā dīrghakośikā ||
पुंस्येवान्धुः प्रहिः कूप उदपानं तु पुंसि वा । (२८५।१)
puṃsyevāndhuḥ prahiḥ kūpa udapānaṃ tu puṃsi vā |
नेमिस्त्रिकास्य वीनाहो मुखबन्धनमस्य यत् ॥ (२८५।२)
nemistrikāsya vīnāho mukhabandhanamasya yat ||
पुष्करिण्यां तु खातं स्यादखातं देवखातकम् । (२८६।१)
puṣkariṇyāṃ tu khātaṃ syādakhātaṃ devakhātakam |
पद्माकरस् तडागो ऽस्त्री कासारः सरसी सरः ॥ (२८६।२)
padmākaras taḍāgo 'strī kāsāraḥ sarasī saraḥ ||
वेशन्तः पल्वलं चाल्पसरो वापी तु दीर्घिका । (२८७।१)
veśantaḥ palvalaṃ cālpasaro vāpī tu dīrghikā |
खेयं तु परिखाधारस्त्वम्भसां यत्र धारणम् ॥ (२८७।२)
kheyaṃ tu parikhādhārastvambhasāṃ yatra dhāraṇam ||
रिवेर्स्याद् आलवालमावालम् आवापो ऽथ नदी सरित् । (२८८।१)
Riversyād ālavālamāvālam āvāpo 'tha nadī sarit |
स्रोतस्विनी द्वीपवती स्रवन्ती निम्नगापगा । (२८९।१)
srotasvinī dvīpavatī sravantī nimnagāpagā |
गङ्गागङ्गा विष्णुपदी जह्नुतनया सुरनिम्नगा । (२९०।१)
Gaṅgāgaṅgā viṣṇupadī jahnutanayā suranimnagā |
भागीरथी त्रिपथगा त्रिस्रोता भीष्मसूरपि ॥ (२९०।२)
bhāgīrathī tripathagā trisrotā bhīṣmasūrapi ||
यमुनाकालिन्दी सूर्यतनया यमुना शमनस्वसा । (२९१।१)
Yamunākālindī sūryatanayā yamunā śamanasvasā |
शतद्रुस्तु शुतुद्रिः स्याद्विपाशा तु विपाट् स्त्रियाम् ॥ (२९२।२)
śatadrustu śutudriḥ syādvipāśā tu vipāṭ striyām ||
शोणो हिरण्यवाहः स्यात्कुल्याल्पा कृत्रिमा सरित् । (२९३।१)
śoṇo hiraṇyavāhaḥ syātkulyālpā kṛtrimā sarit |
कावेरी सरितो ऽन्याश्च सम्भेदः सिन्धुसंगमः । (२९४।१)
kāverī sarito 'nyāśca sambhedaḥ sindhusaṃgamaḥ |
द्वयोः प्रणाली पयसः पदव्यां त्रिषु तूत्तरौ ॥ (२९४।२)
dvayoḥ praṇālī payasaḥ padavyāṃ triṣu tūttarau ||
लोतुस्, wअतेर् लिल्य्सौगन्धिकं तु कल्हारं हल्लकं रक्तसंध्यकम् ॥ (२९५।२)
lotus, water lilysaugandhikaṃ tu kalhāraṃ hallakaṃ raktasaṃdhyakam ||
इन्दीवरं च नीले ऽस्मिन्सिते कुमुदकैरवे ॥ (२९६।२)
indīvaraṃ ca nīle 'sminsite kumudakairave ||
शालूकमेषां कन्दः स्याद्वारिपर्णी तु कुम्भिका । (२९७।१)
śālūkameṣāṃ kandaḥ syādvāriparṇī tu kumbhikā |
जलनीली तु शैवालं शैवलो ऽथ कुमुद्वती ॥ (२९७।२)
jalanīlī tu śaivālaṃ śaivalo 'tha kumudvatī ||
कुमुदिन्यां नलिन्यां तु बिसिनीपद्मिनीमुखाः । (२९८।१)
kumudinyāṃ nalinyāṃ tu bisinīpadminīmukhāḥ |
वा पुंसि पद्मं नलिनमरविन्दं महोत्पलम् ॥ (२९८।२)
vā puṃsi padmaṃ nalinamaravindaṃ mahotpalam ||
सहस्रपत्त्रं कमलं शतपत्त्रं कुशेशयम् । (२९९।१)
sahasrapattraṃ kamalaṃ śatapattraṃ kuśeśayam |
रक्तोत्पलं कोकनदं नालो नालमथास्त्रियाम् । (३०१।१)
raktotpalaṃ kokanadaṃ nālo nālamathāstriyām |
मृणालं बिसमब्जादिकदम्बे खण्डमस्त्रियाम् ॥ (३०१।२)
mṛṇālaṃ bisamabjādikadambe khaṇḍamastriyām ||
करहाटः शिफाकन्दः किञ्जल्कः केसरो ऽस्त्रियाम् । (३०२।१)
karahāṭaḥ śiphākandaḥ kiñjalkaḥ kesaro 'striyām |
उक्तं स्वर्व्योमदिक्कालधीशब्दादि सनाट्यकम् । (३०३।१)
uktaṃ svarvyomadikkāladhīśabdādi sanāṭyakam |
स्वरादिकाण्डः प्रथमः साङ्ग एव समर्थितः ॥ (३०४।२)
svarādikāṇḍaḥ prathamaḥ sāṅga eva samarthitaḥ ||
Data courtesy of The Digital Corpus of Sanskrit.