AKośa, 2
Select a line for its word-by-word analysis.
वर्गाः पृथ्वीपुरक्ष्माभृद्वनौषधिमृगादिभिः । (१।१)
vargāḥ pṛthvīpurakṣmābhṛdvanauṣadhimṛgādibhiḥ |
नृब्रह्मक्षत्रविट्शूद्रैः साङ्गोपाङ्गैरिहोदिताः ॥ (१।२)
nṛbrahmakṣatraviṭśūdraiḥ sāṅgopāṅgairihoditāḥ ||
एअर्थ्भूर् भूमिर् अचलानन्ता रसा विश्वम्भरा स्थिता । (२।१)
earthbhūr bhūmir acalānantā rasā viśvambharā sthitā |
धरा धरित्री धरणिः क्षोणिर्ज्या काश्यपी क्षितिः ॥ (२।२)
dharā dharitrī dharaṇiḥ kṣoṇirjyā kāśyapī kṣitiḥ ||
गोत्रा कुः पृथिवी पृथ्वी क्ष्मावनिर्मेदिनी मही ॥ (३।२)
gotrā kuḥ pṛthivī pṛthvī kṣmāvanirmedinī mahī ||
विपुला गह्वरी धात्री गौरिला कुम्भिनी क्षमा । (४।१)
vipulā gahvarī dhātrī gaurilā kumbhinī kṣamā |
मृन्मृत्तिका प्रशस्ता तु मृत्सा मृत्स्ना च मृत्तिका । (५।१)
mṛnmṛttikā praśastā tu mṛtsā mṛtsnā ca mṛttikā |
उर्वरा सर्वसस्याढ्या स्यादूषः क्षारमृत्तिका ॥ (५।२)
urvarā sarvasasyāḍhyā syādūṣaḥ kṣāramṛttikā ||
ऊषवान् ऊषरो द्वाव् अप्य् अन्यलिङ्गौ स्थलं स्थली । (६।१)
ūṣavān ūṣaro dvāv apy anyaliṅgau sthalaṃ sthalī |
लोको ऽयं भारतं वर्षम् शरावत्यास्तु यो ऽवधेः ॥ (७।२)
loko 'yaṃ bhārataṃ varṣam śarāvatyāstu yo 'vadheḥ ||
देशः प्राग्दक्षिणः प्राच्य उदीच्यः पश्चिमोत्तरः । (८।१)
deśaḥ prāgdakṣiṇaḥ prācya udīcyaḥ paścimottaraḥ |
प्रत्यन्तो म्लेच्छदेशः स्यान् मध्यदेशस् तु मध्यमः ॥ (८।२)
pratyanto mlecchadeśaḥ syān madhyadeśas tu madhyamaḥ ||
आर्यावर्तः पुण्यभूमिर् मध्यं विन्ध्यहिमालयोः । (९।१)
āryāvartaḥ puṇyabhūmir madhyaṃ vindhyahimālayoḥ |
त्रिष्व् आगोष्ठान् नडप्राये नड्वान् नड्वल इत्यपि । (१०।१)
triṣv āgoṣṭhān naḍaprāye naḍvān naḍvala ityapi |
जलप्रायमनूपं स्यात्पुंसि कच्छस्तथाविधः ॥ (११।२)
jalaprāyamanūpaṃ syātpuṃsi kacchastathāvidhaḥ ||
स्त्री शर्करा शर्करिलः शार्करः शर्करावति । (१२।१)
strī śarkarā śarkarilaḥ śārkaraḥ śarkarāvati |
देशो नद्यम्बुवृष्ट्यम्बुसम्पन्नव्रीहिपालितः । (१३।१)
deśo nadyambuvṛṣṭyambusampannavrīhipālitaḥ |
सुराज्ञि देशे राजन्वान्स्यात्ततो ऽन्यत्र राजवान् । (१४।१)
surājñi deśe rājanvānsyāttato 'nyatra rājavān |
गोष्ठं गोस्थानकं तत्तु गौष्ठीनं भूतपूर्वकम् ॥ (१४।२)
goṣṭhaṃ gosthānakaṃ tattu gauṣṭhīnaṃ bhūtapūrvakam ||
पर्यन्तभूः परिसरः सेतुरालौ स्त्रियां पुमान् । (१५।१)
paryantabhūḥ parisaraḥ seturālau striyāṃ pumān |
पथयनम् वर्त्म मार्गाध्वपन्थानः पदवी सृतिः । (१६।१)
pathayanam vartma mārgādhvapanthānaḥ padavī sṛtiḥ |
सरणिः पद्धतिः पद्या वर्तन्य् एकपदीति च ॥ (१६।२)
saraṇiḥ paddhatiḥ padyā vartany ekapadīti ca ||
अतिपन्थाः सुपन्थाश् च सत्पथश्चार्चिते ऽध्वनि । (१७।१)
atipanthāḥ supanthāś ca satpathaścārcite 'dhvani |
व्यध्वो दुरध्वो विपथः कदध्वा कापथः समाः ॥ (१७।२)
vyadhvo duradhvo vipathaḥ kadadhvā kāpathaḥ samāḥ ||
अपन्थास् त्व् अपथं तुल्ये शृङ्गाटकचतुष्पथे । (१८।१)
apanthās tv apathaṃ tulye śṛṅgāṭakacatuṣpathe |
प्रान्तरं दूरशून्यो ऽध्वा कान्तारं वर्त्म दुर्गमम् ॥ (१८।२)
prāntaraṃ dūraśūnyo 'dhvā kāntāraṃ vartma durgamam ||
गव्यूतिः स्त्री क्रोशयुगं नल्वः किष्कुचतुःशतम् । (१९।१)
gavyūtiḥ strī krośayugaṃ nalvaḥ kiṣkucatuḥśatam |
द्यावापृथिव्यौ रोदस्यौ द्यावाभूमी च रोदसी । (२०।१)
dyāvāpṛthivyau rodasyau dyāvābhūmī ca rodasī |
दिवस्पृथिव्यौ गञ्जा तु रुमा स्याल् लवणाकरः ॥ (२०।२)
divaspṛthivyau gañjā tu rumā syāl lavaṇākaraḥ ||
पूः स्त्री पुरीनगर्यौ वा पत्तनं पुटभेदनम् । (२१।१)
pūḥ strī purīnagaryau vā pattanaṃ puṭabhedanam |
स्थानीयं निगमो ऽन्यत्तु यन्मूलनगरात्पुरम् ॥ (२१।२)
sthānīyaṃ nigamo 'nyattu yanmūlanagarātpuram ||
रथ्या प्रतोली विशिखा स्याच् चयो वप्रमस्त्रियाम् । (२३।१)
rathyā pratolī viśikhā syāc cayo vapramastriyām |
प्राकारो वरणः सालः प्राचीनं प्रातन्तो वृतिः ॥ (२३।२)
prākāro varaṇaḥ sālaḥ prācīnaṃ prātanto vṛtiḥ ||
भित्तिः स्त्री कुड्यमेडूकं यदन्तर्न्यस्तकीकसम् । (२४।१)
bhittiḥ strī kuḍyameḍūkaṃ yadantarnyastakīkasam |
गृहाः पुंसि च भूम्न्येव निकाय्यनिलयालयाः ॥ (२५।२)
gṛhāḥ puṃsi ca bhūmnyeva nikāyyanilayālayāḥ ||
वासः कुटी द्वयोः शाला सभा संजवनं त्व् इदम् । (२६।१)
vāsaḥ kuṭī dvayoḥ śālā sabhā saṃjavanaṃ tv idam |
चतुःशालं मुनीनां तु पर्णशालोटजो ऽस्त्रियाम् ॥ (२६।२)
catuḥśālaṃ munīnāṃ tu parṇaśāloṭajo 'striyām ||
मठश् छात्त्रादिनिलयो गञ्जा तु मदिरागृहम् । (२८।१)
maṭhaś chāttrādinilayo gañjā tu madirāgṛham |
कुट्टिमो ऽस्त्री निबद्धा भूश्चन्द्रशाला शिरोगृहम् । (२९।१)
kuṭṭimo 'strī nibaddhā bhūścandraśālā śirogṛham |
वातायनं गवाक्षो ऽथ मण्डपो ऽस्त्री जनाश्रयः ॥ (२९।२)
vātāyanaṃ gavākṣo 'tha maṇḍapo 'strī janāśrayaḥ ||
हर्म्यादि धनिनां वासः प्रासादो देवभूभुजाम् । (३०।१)
harmyādi dhanināṃ vāsaḥ prāsādo devabhūbhujām |
स्वस्तिकः सर्वतोभद्रो नन्द्यावर्तादयो ऽपि च । (३१।१)
svastikaḥ sarvatobhadro nandyāvartādayo 'pi ca |
विच्छन्दकः प्रभेदा हि भवन्तीश्वरसद्मनाम् ॥ (३१।२)
vicchandakaḥ prabhedā hi bhavantīśvarasadmanām ||
स्त्र्यगारं भूभुजामन्तःपुरं स्यादवरोधनम् । (३२।१)
stryagāraṃ bhūbhujāmantaḥpuraṃ syādavarodhanam |
शुद्धान्तश्चावरोधश्च स्यादट्टः क्षौममस्त्रियाम् ॥ (३२।२)
śuddhāntaścāvarodhaśca syādaṭṭaḥ kṣaumamastriyām ||
प्रघाणप्रघणालिन्दा बहिर्द्वारप्रकोष्ठके । (३३।१)
praghāṇapraghaṇālindā bahirdvāraprakoṣṭhake |
अधस्ताद् दारुणि शिला नासा दारूपरि स्थितम् । (३४।१)
adhastād dāruṇi śilā nāsā dārūpari sthitam |
प्रच्छन्नमन्तर्द्वारं स्यात् पक्षद्वारं तु पक्षकम् ॥ (३४।२)
pracchannamantardvāraṃ syāt pakṣadvāraṃ tu pakṣakam ||
स्त्री द्वार् द्वारं प्रतीहारः स्याद्वितर्दिस् तु वेदिका ॥ (३६।२)
strī dvār dvāraṃ pratīhāraḥ syādvitardis tu vedikā ||
तोरणो ऽस्त्री बहिर्द्वारम् पुरद्वारं तु गोपुरम् । (३७।१)
toraṇo 'strī bahirdvāram puradvāraṃ tu gopuram |
कूटं पूर्द्वारि यद्धस्तिनखस् तस्मिन् अथ त्रिषु ॥ (३७।२)
kūṭaṃ pūrdvāri yaddhastinakhas tasmin atha triṣu ||
कपाटमररं तुल्ये तद्विष्कम्भो ऽर्गलं न ना । (३८।१)
kapāṭamararaṃ tulye tadviṣkambho 'rgalaṃ na nā |
आरोहणं स्यात्सोपानं निश्रेणिस् त्व् अधिरोहिणी ॥ (३८।२)
ārohaṇaṃ syātsopānaṃ niśreṇis tv adhirohiṇī ||
सम्मार्जनी शोधनी स्यात्संकरो ऽवकरस्तथा । (३९।१)
sammārjanī śodhanī syātsaṃkaro 'vakarastathā |
क्षिप्ते मुखं निःसरणं संनिवेशो निकर्षणम् ॥ (३९।२)
kṣipte mukhaṃ niḥsaraṇaṃ saṃniveśo nikarṣaṇam ||
समौ संवसथग्रामौ वेश्मभूर्वास्तुरस्त्रियाम् । (४०।१)
samau saṃvasathagrāmau veśmabhūrvāsturastriyām |
ग्रामान्त उपशल्यं स्यात्सीमसीमे स्त्रियाम् उभे ॥ (४०।२)
grāmānta upaśalyaṃ syātsīmasīme striyām ubhe ||
मोउन्तैन्महीध्रे शिखरिक्ष्माभृदहार्यधरपर्वताः ॥ (४१।२)
mountainmahīdhre śikharikṣmābhṛdahāryadharaparvatāḥ ||
लोकालोकश् चक्रवालस् त्रिकूटस् त्रिककुत् समौ ॥ (४२।२)
lokālokaś cakravālas trikūṭas trikakut samau ||
हिमवान्निषधो विन्ध्यो माल्यवान् पारियात्रिकः ॥ (४३।२)
himavānniṣadho vindhyo mālyavān pāriyātrikaḥ ||
कूटो ऽस्त्री शिखरं शृङ्गं प्रपातस्त्वतटो भृगुः । (४५।१)
kūṭo 'strī śikharaṃ śṛṅgaṃ prapātastvataṭo bhṛguḥ |
कटको ऽस्त्री नितम्बो ऽद्रेः स्नुः प्रस्थः सानुरस्त्रियाम् ॥ (४५।२)
kaṭako 'strī nitambo 'dreḥ snuḥ prasthaḥ sānurastriyām ||
उत्सः प्रस्रवणं वारिप्रवाहो निर्झरो झरः । (४६।१)
utsaḥ prasravaṇaṃ vāripravāho nirjharo jharaḥ |
दरी तु कन्दरो वा स्त्री देवखातबिले गुहा ॥ (४६।२)
darī tu kandaro vā strī devakhātabile guhā ||
गह्वरं गण्डशैलास्तु च्युताः स्थूलोपला गिरेः । (४७।१)
gahvaraṃ gaṇḍaśailāstu cyutāḥ sthūlopalā gireḥ |
दन्तकास्तु बहिस् तिर्यक् प्रदेशान्निर्गता गिरेः ॥ (४७।२)
dantakāstu bahis tiryak pradeśānnirgatā gireḥ ||
खनिः स्त्रियामाकरः स्यात्पादाः प्रत्यन्तपर्वताः । (४८।१)
khaniḥ striyāmākaraḥ syātpādāḥ pratyantaparvatāḥ |
धातुर्मनःशिलाद्यद्रेर्गैरिकं तु विशेषतः । (४९।१)
dhāturmanaḥśilādyadrergairikaṃ tu viśeṣataḥ |
वनौषधिवर्गअटव्यरण्यं विपिनं गहनं काननं वनम् । (५०।१)
vanauṣadhivargaaṭavyaraṇyaṃ vipinaṃ gahanaṃ kānanaṃ vanam |
पुमानाक्रीड उद्यानं राज्ञः साधारणं वनम् । (५२।१)
pumānākrīḍa udyānaṃ rājñaḥ sādhāraṇaṃ vanam |
वीथ्यालिरावलिः पङ्क्तिः श्रेणी लेखास्तु राजयः । (५३।१)
vīthyālirāvaliḥ paṅktiḥ śreṇī lekhāstu rājayaḥ |
वन्या वनसमूहे स्यादङ्कुरो ऽभिनवोद्भिदि ॥ (५३।२)
vanyā vanasamūhe syādaṅkuro 'bhinavodbhidi ||
त्रेएवृक्षो महीरुहः शाखी विटपी पादपस्तरुः । (५४।१)
treevṛkṣo mahīruhaḥ śākhī viṭapī pādapastaruḥ |
वानस्पत्यः फलैः पुष्पात् तैर् अपुष्पाद् वनस्पतिः । (५५।१)
vānaspatyaḥ phalaiḥ puṣpāt tair apuṣpād vanaspatiḥ |
ओषध्यः फलपाकान्ताः स्युर् अवन्ध्यः फलेग्रहिः ॥ (५५।२)
oṣadhyaḥ phalapākāntāḥ syur avandhyaḥ phalegrahiḥ ||
वन्ध्यो ऽफलो ऽवकेशी च फलवान्फलिनः फली । (५६।१)
vandhyo 'phalo 'vakeśī ca phalavānphalinaḥ phalī |
प्रफुल्लोत्फुल्लसम्फुल्लव्याकोशविकचस्फुटाः ॥ (५६।२)
praphullotphullasamphullavyākośavikacasphuṭāḥ ||
फुल्लश्चैते विकसिते स्युर् अवन्ध्यादयस् त्रिषु । (५७।१)
phullaścaite vikasite syur avandhyādayas triṣu |
स्थाणुर्वा ना ध्रुवः शङ्कुर् ह्रस्वशाखाशिफः क्षुपः ॥ (५७।२)
sthāṇurvā nā dhruvaḥ śaṅkur hrasvaśākhāśiphaḥ kṣupaḥ ||
अप्रकाण्डे स्तम्बगुल्मौ वल्ली तु व्रततिर्लता । (५८।१)
aprakāṇḍe stambagulmau vallī tu vratatirlatā |
नगाद्यारोह उच्छ्राय उत्सेधश्चोच्छ्रयश्च सः । (५९।१)
nagādyāroha ucchrāya utsedhaścocchrayaśca saḥ |
अस्त्री प्रकाण्डः स्कन्धः स्यान् मूलाच्छाखावधिस् तरोः ॥ (५९।२)
astrī prakāṇḍaḥ skandhaḥ syān mūlācchākhāvadhis taroḥ ||
शाखाशिफावरोहः स्यान् मूलाच्चाग्रं गता लता ॥ (६०।२)
śākhāśiphāvarohaḥ syān mūlāccāgraṃ gatā latā ||
शिरो ऽग्रं शिखरं वा ना मूलं बुध्नो ऽङ्घ्रिनामकः । (६१।१)
śiro 'graṃ śikharaṃ vā nā mūlaṃ budhno 'ṅghrināmakaḥ |
सारो मज्जा नरि त्वक्स्त्री वल्कं वल्कलमस्त्रियाम् ॥ (६१।२)
sāro majjā nari tvakstrī valkaṃ valkalamastriyām ||
काष्ठं दार्विन्धनं त्व् एध इध्ममेधः समित्स्त्रियाम् । (६२।१)
kāṣṭhaṃ dārvindhanaṃ tv edha idhmamedhaḥ samitstriyām |
निष्कुहः कोटरं वा ना वल्लरिर् मञ्जरिः स्त्रियौ ॥ (६२।२)
niṣkuhaḥ koṭaraṃ vā nā vallarir mañjariḥ striyau ||
पत्त्रं पलाशं छदनं दलं पर्णं छदः पुमान् । (६३।१)
pattraṃ palāśaṃ chadanaṃ dalaṃ parṇaṃ chadaḥ pumān |
पल्लवो ऽस्त्री किसलयं विस्तारो विटपो ऽस्त्रियाम् ॥ (६३।२)
pallavo 'strī kisalayaṃ vistāro viṭapo 'striyām ||
वृक्षादीनां फलं सस्यं वृन्तं प्रसवबन्धनम् । (६४।१)
vṛkṣādīnāṃ phalaṃ sasyaṃ vṛntaṃ prasavabandhanam |
आमे फले शलाटुः स्याच्छुष्के वानम् उभे त्रिषु ॥ (६४।२)
āme phale śalāṭuḥ syācchuṣke vānam ubhe triṣu ||
क्षारको जालकं क्लीबे कलिका कोरकः पुमान् । (६५।१)
kṣārako jālakaṃ klībe kalikā korakaḥ pumān |
स्याद्गुच्छकस्तु स्तबकः कुड्मलो मुकुलो ऽस्त्रियाम् ॥ (६५।२)
syādgucchakastu stabakaḥ kuḍmalo mukulo 'striyām ||
ड़्लोwएर्स्त्रियः सुमनसः पुष्पं प्रसूनं कुसुमं सुमम् । (६६।१)
flowerstriyaḥ sumanasaḥ puṣpaṃ prasūnaṃ kusumaṃ sumam |
द्विहीनं प्रसवे सर्वं हरीतक्यादयः स्त्रियाम् । (६७।१)
dvihīnaṃ prasave sarvaṃ harītakyādayaḥ striyām |
प्लन्त्साश्वत्थवैणवप्लाक्षनैयग्रोधैङ्गुदम् फले ॥ (६७।२)
plantsāśvatthavaiṇavaplākṣanaiyagrodhaiṅgudam phale ||
बार्हतं च फले जम्ब्वा जम्बूः स्त्री जम्बु जाम्बवम् । (६८।१)
bārhataṃ ca phale jambvā jambūḥ strī jambu jāmbavam |
पुष्पे जातीप्रभृतयः स्वलिङ्गाः व्रीहयः फले ॥ (६८।२)
puṣpe jātīprabhṛtayaḥ svaliṅgāḥ vrīhayaḥ phale ||
विदार्याद्यास्तु मूले ऽपि पुष्पे क्लीबे ऽपि पाटला । (६९।१)
vidāryādyāstu mūle 'pi puṣpe klībe 'pi pāṭalā |
अश्वत्थे ऽथ कपित्थे स्युर् दधित्थग्राहिमन्मथाः । (७०।१)
aśvatthe 'tha kapitthe syur dadhitthagrāhimanmathāḥ |
स्युर् जम्बीरे दन्तशठजम्भजम्भीरजम्भलाः ॥ (७३।२)
syur jambīre dantaśaṭhajambhajambhīrajambhalāḥ ||
पुंनागे पुरुषस् तुङ्गः केसरो देववल्लभः ॥ (७४।२)
puṃnāge puruṣas tuṅgaḥ kesaro devavallabhaḥ ||
वञ्जुलश् चित्रकृच् चाथ द्वौ पीतनकपीतनौ । (७६।१)
vañjulaś citrakṛc cātha dvau pītanakapītanau |
वानप्रस्थमधुष्ठीलौ जलजे ऽत्र मधूलकः । (७७।१)
vānaprasthamadhuṣṭhīlau jalaje 'tra madhūlakaḥ |
पीलौ गुडफलः स्रंसी तस्मिंस्तु गिरिसम्भवे ॥ (७७।२)
pīlau guḍaphalaḥ sraṃsī tasmiṃstu girisambhave ||
अक्षोटकन्दरालौ द्वाव् अङ्कोटे तु निकोचकः । (७८।१)
akṣoṭakandarālau dvāv aṅkoṭe tu nikocakaḥ |
शोभाञ्जने शिग्रुतीक्ष्णगन्धकाक्षीवमोचकाः । (८०।१)
śobhāñjane śigrutīkṣṇagandhakākṣīvamocakāḥ |
रक्तो ऽसौ मधुशिग्रुः स्यादरिष्टः फेनिलः समौ ॥ (८०।२)
rakto 'sau madhuśigruḥ syādariṣṭaḥ phenilaḥ samau ||
बिल्वे शाण्डिल्यशैलूषौ मालूरश्रीफलाव् अपि । (८१।१)
bilve śāṇḍilyaśailūṣau mālūraśrīphalāv api |
प्लक्षो जटी पर्कटी स्यान् न्यग्रोधो बहुपाद्वटः ॥ (८१।२)
plakṣo jaṭī parkaṭī syān nyagrodho bahupādvaṭaḥ ||
गालवः शाबरो लोध्रस् तिरीटस् तिल्वमार्जनौ । (८२।१)
gālavaḥ śābaro lodhras tirīṭas tilvamārjanau |
कुम्भोलूखलकं क्लीबे कौशिको गुग्गुलुः पुरः । (८३।१)
kumbholūkhalakaṃ klībe kauśiko gugguluḥ puraḥ |
राजादनं प्रियालः स्यात्सन्नकद्रुर्धनुःपटः । (८४।१)
rājādanaṃ priyālaḥ syātsannakadrurdhanuḥpaṭaḥ |
गम्भारी सर्वतोभद्रा काश्मरी मधुपर्णिका ॥ (८४।२)
gambhārī sarvatobhadrā kāśmarī madhuparṇikā ||
श्रीपर्णी भद्रपर्णी च काश्मर्यश्चाप्यथ द्वयोः । (८५।१)
śrīparṇī bhadraparṇī ca kāśmaryaścāpyatha dvayoḥ |
सौवीरं बदरं घोण्टाप्यथ स्यात्स्वादुकण्टकः । (८६।१)
sauvīraṃ badaraṃ ghoṇṭāpyatha syātsvādukaṇṭakaḥ |
विकङ्कतः सुवावृक्षो ग्रन्थिलो व्याघ्रपाद् अपि ॥ (८६।२)
vikaṅkataḥ suvāvṛkṣo granthilo vyāghrapād api ||
तिन्दुकः स्फूर्जकः कालस्कन्धश्च शितिसारके ॥ (८७।२)
tindukaḥ sphūrjakaḥ kālaskandhaśca śitisārake ||
गोलीढो झाटलो घण्टापाटलिर् मोक्षमुष्ककौ ॥ (८८।२)
golīḍho jhāṭalo ghaṇṭāpāṭalir mokṣamuṣkakau ||
श्रीपर्णिका कुमुदिका कुम्भी कैटर्यकट्फलौ ॥ (८९।२)
śrīparṇikā kumudikā kumbhī kaiṭaryakaṭphalau ||
क्रमुकः पट्टिकाख्यः स्यात् पट्टी लाक्षाप्रसादनः । (९०।१)
kramukaḥ paṭṭikākhyaḥ syāt paṭṭī lākṣāprasādanaḥ |
तूदस् तु यूपः क्रमुको ब्रह्मण्यो ब्रह्मदारु च ॥ (९०।२)
tūdas tu yūpaḥ kramuko brahmaṇyo brahmadāru ca ||
वीरवृक्षो ऽरुष्करो ऽग्निमुखी भल्लातकी त्रिषु ॥ (९१।२)
vīravṛkṣo 'ruṣkaro 'gnimukhī bhallātakī triṣu ||
प्लक्षश् च तिन्तिडी चिञ्चाम्लिकाथो पीतसारके ॥ (९२।२)
plakṣaś ca tintiḍī ciñcāmlikātho pītasārake ||
साले तु सर्जकार्श्याश्वकर्णकाः सस्यसंवरः ॥ (९३।२)
sāle tu sarjakārśyāśvakarṇakāḥ sasyasaṃvaraḥ ||
नदीसर्जो वीरतरुरिन्द्रद्रुः ककुभो ऽर्जुनः । (९४।१)
nadīsarjo vīratarurindradruḥ kakubho 'rjunaḥ |
राजादनः फलाध्यक्षः क्षीरिकायाम् अथ द्वयोः ॥ (९४।२)
rājādanaḥ phalādhyakṣaḥ kṣīrikāyām atha dvayoḥ ||
पिच्छिला पूरणी मोचा स्थिरायुः शाल्मलिर् द्वयोः ॥ (९५।२)
picchilā pūraṇī mocā sthirāyuḥ śālmalir dvayoḥ ||
पिच्छा तु शाल्मलीवेष्टे रोचनः कूटशाल्मलिः । (९६।१)
picchā tu śālmalīveṣṭe rocanaḥ kūṭaśālmaliḥ |
करञ्जभेदाः षड्ग्रन्थो मर्कट्यङ्गारवल्लरी ॥ (९७।२)
karañjabhedāḥ ṣaḍgrantho markaṭyaṅgāravallarī ||
सोमवल्को ऽप्यथ व्याघ्रपुच्छगन्धर्वहस्तकौ ॥ (९९।२)
somavalko 'pyatha vyāghrapucchagandharvahastakau ||
चञ्चुः पञ्चाङ्गुलो मण्डवर्धमानव्यडम्बकाः ॥ (१००।२)
cañcuḥ pañcāṅgulo maṇḍavardhamānavyaḍambakāḥ ||
अल्पा शमी शमीरः स्याच्छमी सक्तुफला शिवा । (१०१।१)
alpā śamī śamīraḥ syācchamī saktuphalā śivā |
भद्रदारु द्रुकिलिमं पीतदारु च दारु च ॥ (१०२।२)
bhadradāru drukilimaṃ pītadāru ca dāru ca ||
पूतिकाष्ठं च सप्त स्युर् देवदारुण्य् अथ द्वयोः । (१०३।१)
pūtikāṣṭhaṃ ca sapta syur devadāruṇy atha dvayoḥ |
कृष्णवृन्ता कुबेराक्षी श्यामा तु महिलाह्वया । (१०४।१)
kṛṣṇavṛntā kuberākṣī śyāmā tu mahilāhvayā |
लता गोवन्दनी गुन्द्रा प्रियङ्गुः फलिनी फली ॥ (१०४।२)
latā govandanī gundrā priyaṅguḥ phalinī phalī ||
विष्वक्सेना गन्धफली कारम्भा प्रियकश्च सा । (१०५।१)
viṣvaksenā gandhaphalī kārambhā priyakaśca sā |
मण्डूकपर्णपत्त्रोर्णनटकट्वङ्गटुण्टुकाः ॥ (१०५।२)
maṇḍūkaparṇapattrorṇanaṭakaṭvaṅgaṭuṇṭukāḥ ||
अमृता च वयःस्था च त्रिलिङ्गस्तु विभीतकः ॥ (१०६।२)
amṛtā ca vayaḥsthā ca triliṅgastu vibhītakaḥ ||
नाक्षस्तुषः कर्षफलो भूतावासः कलिद्रुमः । (१०७।१)
nākṣastuṣaḥ karṣaphalo bhūtāvāsaḥ kalidrumaḥ |
अभया त्व् अव्यथा पथ्या कायस्था पूतनामृता ॥ (१०७।२)
abhayā tv avyathā pathyā kāyasthā pūtanāmṛtā ||
पीतद्रुः सरलः पूतिकाष्ठं चाथ द्रुमोत्पलः ॥ (१०८।२)
pītadruḥ saralaḥ pūtikāṣṭhaṃ cātha drumotpalaḥ ||
कर्णिकारः परिव्याधो लकुचो लिकुचो डहुः । (१०९।१)
karṇikāraḥ parivyādho lakuco likuco ḍahuḥ |
पनसः कण्टकिफलो निचुलो हिज्जलो ऽम्बुजः ॥ (१०९।२)
panasaḥ kaṇṭakiphalo niculo hijjalo 'mbujaḥ ||
अरिष्टः सर्वतोभद्रहिङ्गुनिर्यासमालकाः ॥ (११०।२)
ariṣṭaḥ sarvatobhadrahiṅguniryāsamālakāḥ ||
पिचुमन्दश्च निम्बे ऽथ पिच्छिलागुरुशिंशपा । (१११।१)
picumandaśca nimbe 'tha picchilāguruśiṃśapā |
कपिला भस्मगर्भा सा शिरीषस्तु कपीतनः ॥ (१११।२)
kapilā bhasmagarbhā sā śirīṣastu kapītanaḥ ||
भण्डिलो ऽप्यथ चाम्पेयश्चम्पको हेमपुष्पकः । (११२।१)
bhaṇḍilo 'pyatha cāmpeyaścampako hemapuṣpakaḥ |
चाम्पेयः केसरो नागकेसरः काञ्चनाह्वयः ॥ (११३।२)
cāmpeyaḥ kesaro nāgakesaraḥ kāñcanāhvayaḥ ||
श्रीपर्णमग्निमन्थः स्यात्कणिका गणिकारिका ॥ (११४।२)
śrīparṇamagnimanthaḥ syātkaṇikā gaṇikārikā ||
जयो ऽथ कुटजः शक्रो वत्सको गिरिमल्लिका । (११५।१)
jayo 'tha kuṭajaḥ śakro vatsako girimallikā |
कालस्कन्धस्तमालः स्यात्तापिच्छो ऽप्यथ सिन्दुके ॥ (११६।२)
kālaskandhastamālaḥ syāttāpiccho 'pyatha sinduke ||
सिन्दुवारेन्द्रसुरसौ निर्गुण्डीन्द्राणिकेत्यपि । (११७।१)
sinduvārendrasurasau nirguṇḍīndrāṇiketyapi |
श्रीहस्तिनी तु भूरुण्डी तृणशून्यं तु मल्लिका । (११८।१)
śrīhastinī tu bhūruṇḍī tṛṇaśūnyaṃ tu mallikā |
भूपदी शीतभीरुश्च सैवास्फोटा वनोद्भवा ॥ (११८।२)
bhūpadī śītabhīruśca saivāsphoṭā vanodbhavā ||
शेफालिका तु सुवहा निर्गुण्डी नीलिका च सा । (११९।१)
śephālikā tu suvahā nirguṇḍī nīlikā ca sā |
गणिका यूथिकाम्बष्ठा सा पीता हेमपुष्पिका । (१२०।१)
gaṇikā yūthikāmbaṣṭhā sā pītā hemapuṣpikā |
अतिमुक्तः पुण्ड्रकः स्याद्वासन्ती माधवी लता ॥ (१२०।२)
atimuktaḥ puṇḍrakaḥ syādvāsantī mādhavī latā ||
माध्यं कुन्दं रक्तकस्तु बन्धूको बन्धुजीवकः ॥ (१२१।२)
mādhyaṃ kundaṃ raktakastu bandhūko bandhujīvakaḥ ||
नीली झिण्टी द्वयोर्बाणा दासी चार्तगलश्च सा । (१२३।१)
nīlī jhiṇṭī dvayorbāṇā dāsī cārtagalaśca sā |
सैरेयकस्तु झिण्टी स्यात्तस्मिन्कुरबको ऽरुणे ॥ (१२३।२)
saireyakastu jhiṇṭī syāttasminkurabako 'ruṇe ||
पीता कुरण्टको झिण्टी तस्मिन्सहचरी द्वयोः । (१२४।१)
pītā kuraṇṭako jhiṇṭī tasminsahacarī dvayoḥ |
ओड्रपुष्पं जपापुष्पं वज्रपुष्पं तिलस्य यत् ॥ (१२४।२)
oḍrapuṣpaṃ japāpuṣpaṃ vajrapuṣpaṃ tilasya yat ||
करवीरे करीरे तु क्रकरग्रन्थिलाव् उभौ ॥ (१२५।२)
karavīre karīre tu krakaragranthilāv ubhau ||
उन्मत्तः कितवो धूर्तो धत्तूरः कनकाह्वयः । (१२६।१)
unmattaḥ kitavo dhūrto dhattūraḥ kanakāhvayaḥ |
समीरणो मरुवकः प्रस्थपुष्पः फणिज्जकः ॥ (१२७।२)
samīraṇo maruvakaḥ prasthapuṣpaḥ phaṇijjakaḥ ||
जम्बीरो ऽप्यथ पर्णासे कठिञ्जरकुठेरकौ । (१२८।१)
jambīro 'pyatha parṇāse kaṭhiñjarakuṭherakau |
सिते ऽर्जको ऽत्र पाठी तु चित्रको वह्निसंज्ञकः ॥ (१२८।२)
site 'rjako 'tra pāṭhī tu citrako vahnisaṃjñakaḥ ||
मन्दारश्चार्कपर्णो ऽत्र शुक्ले ऽलर्कप्रतापसौ ॥ (१२९।२)
mandāraścārkaparṇo 'tra śukle 'larkapratāpasau ||
वन्दा वृक्षादनी वृक्षरुहा जीवन्तिकेत्यपि ॥ (१३०।२)
vandā vṛkṣādanī vṛkṣaruhā jīvantiketyapi ||
वत्सादनी छिन्नरुहा गुडूची तन्त्रिकामृता । (१३१।१)
vatsādanī chinnaruhā guḍūcī tantrikāmṛtā |
जीवन्तिका सोमवल्ली विशल्या मधुपर्ण्यपि ॥ (१३१।२)
jīvantikā somavallī viśalyā madhuparṇyapi ||
मधूलिका मधुश्रेणी गोकर्णी पीलुपर्ण्यपि ॥ (१३२।२)
madhūlikā madhuśreṇī gokarṇī pīluparṇyapi ||
पाठाम्बष्ठा विद्धकर्णी स्थापनी श्रेयसी रसा । (१३३।१)
pāṭhāmbaṣṭhā viddhakarṇī sthāpanī śreyasī rasā |
मत्स्यपित्ता कृष्णभेदी चक्राङ्गी शकुलादनी ॥ (१३४।२)
matsyapittā kṛṣṇabhedī cakrāṅgī śakulādanī ||
आत्मगुप्ताजहाव्यण्डा कण्डूरा प्रावृषायणी । (१३५।१)
ātmaguptājahāvyaṇḍā kaṇḍūrā prāvṛṣāyaṇī |
ऋष्यप्रोक्ता शूकशिम्बिः कपिकच्छुश्च मर्कटी ॥ (१३५।२)
ṛṣyaproktā śūkaśimbiḥ kapikacchuśca markaṭī ||
चित्रोपचित्रा न्यग्रोधी द्रवन्ती शम्बरी वृशा । (१३६।१)
citropacitrā nyagrodhī dravantī śambarī vṛśā |
प्रत्यक्श्रेणी सुतश्रेणी रण्डा मूषिकपर्ण्यपि ॥ (१३६।२)
pratyakśreṇī sutaśreṇī raṇḍā mūṣikaparṇyapi ||
प्रत्यक्पर्णी केशपर्णी किणिही खरमञ्जरी ॥ (१३७।२)
pratyakparṇī keśaparṇī kiṇihī kharamañjarī ||
हञ्जिका ब्राह्मणी पद्मा भार्गी ब्राह्मणयष्टिका । (१३८।१)
hañjikā brāhmaṇī padmā bhārgī brāhmaṇayaṣṭikā |
मञ्जिष्ठा विकसा जिङ्गी समङ्गा कालमेषिका । (१३९।१)
mañjiṣṭhā vikasā jiṅgī samaṅgā kālameṣikā |
मण्डूकपर्णी भण्डीरी भण्डी योजनवल्ल्यपि ॥ (१३९।२)
maṇḍūkaparṇī bhaṇḍīrī bhaṇḍī yojanavallyapi ||
यासो यवासो दुःस्पर्शो धन्वयासः कुनाशकः । (१४०।१)
yāso yavāso duḥsparśo dhanvayāsaḥ kunāśakaḥ |
रोदनी कच्छुरानन्ता समुद्रान्ता दुरालभा ॥ (१४०।२)
rodanī kacchurānantā samudrāntā durālabhā ||
पृश्निपर्णी पृथक्पर्णी चित्रपर्ण्यङ्घ्रिवल्लिका । (१४१।१)
pṛśniparṇī pṛthakparṇī citraparṇyaṅghrivallikā |
क्रोष्टुविन्ना सिंहपुच्छी कलशी धावनी गुहा ॥ (१४१।२)
kroṣṭuvinnā siṃhapucchī kalaśī dhāvanī guhā ||
निदिग्धिका स्पृशी व्याघ्री बृहती कण्टकारिका । (१४२।१)
nidigdhikā spṛśī vyāghrī bṛhatī kaṇṭakārikā |
प्रचोदनी कुली क्षुद्रा दुःस्पर्शा राष्ट्रिकेत्यपि ॥ (१४२।२)
pracodanī kulī kṣudrā duḥsparśā rāṣṭriketyapi ||
नीली काला क्लीतकिका ग्रामीणा मधुपर्णिका । (१४३।१)
nīlī kālā klītakikā grāmīṇā madhuparṇikā |
रञ्जनी श्रीफली तुत्था द्रोणी दोला च नीलिनी ॥ (१४३।२)
rañjanī śrīphalī tutthā droṇī dolā ca nīlinī ||
कपिवल्ली कोलवल्ली श्रेयसी वशिरः पुमान् । (१४६।१)
kapivallī kolavallī śreyasī vaśiraḥ pumān |
चव्यं तु चविका काकचिञ्चीगुञ्जे तु कृष्णला ॥ (१४६।२)
cavyaṃ tu cavikā kākaciñcīguñje tu kṛṣṇalā ||
पलंकषा त्विक्षुगन्धा श्वदंष्ट्रा स्वादुकण्टकः । (१४७।१)
palaṃkaṣā tvikṣugandhā śvadaṃṣṭrā svādukaṇṭakaḥ |
शृङ्गी महौषधं चाथ क्षीरावी दुग्धिका समे ॥ (१४८।२)
śṛṅgī mahauṣadhaṃ cātha kṣīrāvī dugdhikā same ||
ऋष्यप्रोक्ताभीरुपत्त्रीनारायण्यः शतावरी ॥ (१४९।२)
ṛṣyaproktābhīrupattrīnārāyaṇyaḥ śatāvarī ||
दार्वी पचम्पचा दारुहरिद्रा पर्जनीत्यपि ॥ (१५०।२)
dārvī pacampacā dāruharidrā parjanītyapi ||
वचोग्रगन्धा षड्ग्रन्था गोलोमी शतपर्विका । (१५१।१)
vacogragandhā ṣaḍgranthā golomī śataparvikā |
शुक्ला हैमवती वैद्यमातृसिंह्यौ तु वाशिका ॥ (१५१।२)
śuklā haimavatī vaidyamātṛsiṃhyau tu vāśikā ||
वृषो ऽटरूषः सिंहास्यो वासको वाजिदन्तकः । (१५२।१)
vṛṣo 'ṭarūṣaḥ siṃhāsyo vāsako vājidantakaḥ |
आस्फोटा गिरिकर्णी स्याद्विष्णुक्रान्तापराजिता ॥ (१५२।२)
āsphoṭā girikarṇī syādviṣṇukrāntāparājitā ||
इक्षुगन्धा तु काण्डेक्षुकोकिलाक्षेक्षुरक्षुराः । (१५३।१)
ikṣugandhā tu kāṇḍekṣukokilākṣekṣurakṣurāḥ |
अनेथुम् सोwअशालेयः स्याच् छीतशिवश् छत्त्रा मधुरिका मिसिः ॥ (१५३।२)
Anethum sowaśāleyaḥ syāc chītaśivaś chattrā madhurikā misiḥ ||
मिश्रेयाप्यथ सीहुण्डो वज्रः स्नुक्स्त्री स्नुही गुडा । (१५४।१)
miśreyāpyatha sīhuṇḍo vajraḥ snukstrī snuhī guḍā |
समन्तदुग्धाथो वेल्लममोघा चित्रतण्डुला ॥ (१५४।२)
samantadugdhātho vellamamoghā citrataṇḍulā ||
तण्डुलश्च कृमिघ्नश्च विडङ्गं पुंनपुंसकम् । (१५५।१)
taṇḍulaśca kṛmighnaśca viḍaṅgaṃ puṃnapuṃsakam |
मृद्वीका गोस्तनी द्राक्षा स्वाद्वी मधुरसेति च । (१५६।१)
mṛdvīkā gostanī drākṣā svādvī madhuraseti ca |
सर्वानुभूतिः सरला त्रिपुटा त्रिवृता त्रिवृत् ॥ (१५६।२)
sarvānubhūtiḥ saralā tripuṭā trivṛtā trivṛt ||
त्रिभण्डी रोचनी श्यामापालिन्ध्यौ तु सुषेणिका । (१५७।१)
tribhaṇḍī rocanī śyāmāpālindhyau tu suṣeṇikā |
मधुकं क्लीतकं यष्टिमधुकं मधुयष्टिका । (१५८।१)
madhukaṃ klītakaṃ yaṣṭimadhukaṃ madhuyaṣṭikā |
विदारी क्षीरशुक्लेक्षुगन्धा क्रोष्ट्री तु या सिता ॥ (१५८।२)
vidārī kṣīraśuklekṣugandhā kroṣṭrī tu yā sitā ||
अन्या क्षीरविदारी स्यान्महाश्वेतर्क्षगन्धिका । (१५९।१)
anyā kṣīravidārī syānmahāśvetarkṣagandhikā |
गोपी श्यामा सारिवा स्याद् अनन्तोत्पलसारिवा ॥ (१६०।२)
gopī śyāmā sārivā syād anantotpalasārivā ||
योग्यमृद्धिः सिद्धिलक्ष्म्यौ वृद्धेरप्याह्वया इमे । (१६१।१)
yogyamṛddhiḥ siddhilakṣmyau vṛddherapyāhvayā ime |
काष्ठीला मुद्गपर्णी तु काकमुद्गा सहेत्यपि । (१६२।१)
kāṣṭhīlā mudgaparṇī tu kākamudgā sahetyapi |
वार्त्ताकी हिङ्गुली सिंही भण्टाकी दुष्प्रधर्षिणी ॥ (१६२।२)
vārttākī hiṅgulī siṃhī bhaṇṭākī duṣpradharṣiṇī ||
नाकुली सुरसा रास्ना सुगन्धा गन्धनाकुली । (१६३।१)
nākulī surasā rāsnā sugandhā gandhanākulī |
नकुलेष्टा भुजंगाक्षी छत्त्राकी सुवहा च सा ॥ (१६३।२)
nakuleṣṭā bhujaṃgākṣī chattrākī suvahā ca sā ||
विदारिगन्धांशुमती शालपर्णी स्थिरा ध्रुवा । (१६४।१)
vidārigandhāṃśumatī śālaparṇī sthirā dhruvā |
तुण्डिकेरी समुद्रान्ता कार्पासी बदरेति च ॥ (१६४।२)
tuṇḍikerī samudrāntā kārpāsī badareti ca ||
भारद्वाजी तु सा वन्या शृङ्गी तु ऋषभो वृषः । (१६५।१)
bhāradvājī tu sā vanyā śṛṅgī tu ṛṣabho vṛṣaḥ |
धामार्गवो घोषकः स्यान्महाजाली स पीतकः । (१६६।१)
dhāmārgavo ghoṣakaḥ syānmahājālī sa pītakaḥ |
ज्योत्स्नी पटोलिका जाली नादेयी भूमिजम्बुका ॥ (१६६।२)
jyotsnī paṭolikā jālī nādeyī bhūmijambukā ||
स्याल् लाङ्गलिक्य् अग्निशिखा काकाङ्गी काकनासिका । (१६७।१)
syāl lāṅgaliky agniśikhā kākāṅgī kākanāsikā |
अजशृङ्गी विषाणी स्याद्गोजिह्वादार्विके समे । (१६८।१)
ajaśṛṅgī viṣāṇī syādgojihvādārvike same |
ताम्बूलवल्ली ताम्बूली नागवल्ल्यप्यथ द्विजा ॥ (१६८।२)
tāmbūlavallī tāmbūlī nāgavallyapyatha dvijā ||
हरेणू रेणुका कौन्ती कपिला भस्मगन्धिनी । (१६९।१)
hareṇū reṇukā kauntī kapilā bhasmagandhinī |
वालुकं चाथ पालङ्क्यां मुकुन्दः कुन्दकुन्दुरू । (१७०।१)
vālukaṃ cātha pālaṅkyāṃ mukundaḥ kundakundurū |
बालं ह्रीवेरबर्हिष्ठोदीच्यं केशाम्बुनाम च ॥ (१७०।२)
bālaṃ hrīverabarhiṣṭhodīcyaṃ keśāmbunāma ca ||
शैलेयं तालपर्णी तु दैत्या गन्धकुटी मुरा ॥ (१७१।२)
śaileyaṃ tālaparṇī tu daityā gandhakuṭī murā ||
गन्धिनी गजभक्ष्या तु सुवहा सुरभी रसा । (१७२।१)
gandhinī gajabhakṣyā tu suvahā surabhī rasā |
अग्निज्वालासुभिक्षे तु धातकी धातुपुष्पिका । (१७३।१)
agnijvālāsubhikṣe tu dhātakī dhātupuṣpikā |
पृथ्वीका चन्द्रबालैला निष्कुटिर् बहुलाथ सा ॥ (१७३।२)
pṛthvīkā candrabālailā niṣkuṭir bahulātha sā ||
सूक्ष्मोपकुञ्चिका तुत्था कोरङ्गी त्रिपुटा त्रुटिः । (१७४।१)
sūkṣmopakuñcikā tutthā koraṅgī tripuṭā truṭiḥ |
व्याधिः कुष्ठं पारिभाव्यं वाप्यं पाकलमुत्पलम् ॥ (१७४।२)
vyādhiḥ kuṣṭhaṃ pāribhāvyaṃ vāpyaṃ pākalamutpalam ||
शङ्खिनी चोरपुष्पी स्यात्केशिन्यथ वितुन्नकः । (१७५।१)
śaṅkhinī corapuṣpī syātkeśinyatha vitunnakaḥ |
प्रपौण्डरीकं पौण्डर्यमथ तुन्नः कुबेरकः । (१७६।१)
prapauṇḍarīkaṃ pauṇḍaryamatha tunnaḥ kuberakaḥ |
कुणिः कच्छः कान्तलको नन्दिवृक्षो ऽथ राक्षसी ॥ (१७६।२)
kuṇiḥ kacchaḥ kāntalako nandivṛkṣo 'tha rākṣasī ||
व्याडायुधं व्याघ्रनखं करजं चक्रकारकम् ॥ (१७७।२)
vyāḍāyudhaṃ vyāghranakhaṃ karajaṃ cakrakārakam ||
सुषिरा विद्रुमलता कपोताङ्घ्रिर्नटी नली । (१७८।१)
suṣirā vidrumalatā kapotāṅghrirnaṭī nalī |
शुक्तिः शङ्खः खुरः कोलदलं नखमथाढकी । (१७९।१)
śuktiḥ śaṅkhaḥ khuraḥ koladalaṃ nakhamathāḍhakī |
सौराष्ट्राकाक्षी मृत्स्ना तुबरिका मृत्तालकसुराष्ट्रजे ॥ (१७९।२)
saurāṣṭrākākṣī mṛtsnā tubarikā mṛttālakasurāṣṭraje ||
ग्रन्थिपर्णं शुकं बर्हं पुष्पं स्थौणेयकुक्कुरे । (१८१।१)
granthiparṇaṃ śukaṃ barhaṃ puṣpaṃ sthauṇeyakukkure |
मरुन्माला तु पिशुना स्पृक्का देवी लता लघुः ॥ (१८१।२)
marunmālā tu piśunā spṛkkā devī latā laghuḥ ||
समुद्रान्ता वधूः कोटिवर्षा लङ्कोपिकेत्यपि । (१८२।१)
samudrāntā vadhūḥ koṭivarṣā laṅkopiketyapi |
त्वक्पत्त्रम् उत्कटं भृङ्गं त्वचं चोचं वराङ्गकम् । (१८३।१)
tvakpattram utkaṭaṃ bhṛṅgaṃ tvacaṃ cocaṃ varāṅgakam |
कर्चूरको द्राविडकः काल्पको वेधमुख्यकः ॥ (१८३।२)
karcūrako drāviḍakaḥ kālpako vedhamukhyakaḥ ||
ओषध्यो जातिमात्रे स्युर् अजातौ सर्वमौषधम् । (१८४।१)
oṣadhyo jātimātre syur ajātau sarvamauṣadham |
शाकाख्यं पत्त्रपुष्पादि तण्डुलीयो ऽल्पमारिषः ॥ (१८४।२)
śākākhyaṃ pattrapuṣpādi taṇḍulīyo 'lpamāriṣaḥ ||
विशल्याग्निशिखानन्ता फलिनी शक्रपुष्पिका । (१८५।१)
viśalyāgniśikhānantā phalinī śakrapuṣpikā |
स्याद् ऋक्षगन्धा छगलान्त्र्यावेगी वृद्धदारकः ॥ (१८५।२)
syād ṛkṣagandhā chagalāntryāvegī vṛddhadārakaḥ ||
जुङ्गो ब्राह्मी तु मत्स्याक्षी वयःस्था सोमवल्लरी । (१८६।१)
juṅgo brāhmī tu matsyākṣī vayaḥsthā somavallarī |
तुण्डिकेरी रक्तफला बिम्बिका पीलुपर्ण्यपि ॥ (१८७।२)
tuṇḍikerī raktaphalā bimbikā pīluparṇyapi ||
एलापर्णी तु सुवहा रास्ना युक्तरसा च सा ॥ (१८८।२)
elāparṇī tu suvahā rāsnā yuktarasā ca sā ||
चाङ्गेरी चुक्रिका दन्तशठाम्बष्ठाम्ललोणिका । (१८९।१)
cāṅgerī cukrikā dantaśaṭhāmbaṣṭhāmlaloṇikā |
सहस्रवेधी चुक्रो ऽम्लवेतसः शतवेध्यपि ॥ (१८९।२)
sahasravedhī cukro 'mlavetasaḥ śatavedhyapi ||
कूर्चशीर्षो मधुरकः शृङ्गह्रस्वाङ्गजीवकाः । (१९१।१)
kūrcaśīrṣo madhurakaḥ śṛṅgahrasvāṅgajīvakāḥ |
किराततिक्तो भूनिम्बो ऽनार्यतिक्तो ऽथ सप्तला ॥ (१९१।२)
kirātatikto bhūnimbo 'nāryatikto 'tha saptalā ||
निकुम्भो दन्तिका प्रत्यक्श्रेण्युदुम्बरपर्ण्यपि । (१९३।१)
nikumbho dantikā pratyakśreṇyudumbaraparṇyapi |
अजमोदा तूग्रगन्धा ब्रह्मदर्भा यवानिका ॥ (१९३।२)
ajamodā tūgragandhā brahmadarbhā yavānikā ||
मूले पुष्करकाश्मीरपद्मपत्त्राणि पौष्करे । (१९४।१)
mūle puṣkarakāśmīrapadmapattrāṇi pauṣkare |
काम्पिल्यः कर्कशश्चन्द्रो रक्ताङ्गो रोचनीत्यपि । (१९५।१)
kāmpilyaḥ karkaśaścandro raktāṅgo rocanītyapi |
प्रपुन्नाडस् त्व् एडगजो दद्रुघ्नश् चक्रमर्दकः ॥ (१९५।२)
prapunnāḍas tv eḍagajo dadrughnaś cakramardakaḥ ||
पद्माट उरणाख्यश्च पलाण्डुस्तु सुकन्दकः । (१९६।१)
padmāṭa uraṇākhyaśca palāṇḍustu sukandakaḥ |
लतार्कदुर्द्रुमौ तत्र हरिते ऽथ महौषधम् ॥ (१९६।२)
latārkadurdrumau tatra harite 'tha mahauṣadham ||
पुनर्नवा तु शोथघ्नी वितुन्नं सुनिषण्णकम् ॥ (१९७।२)
punarnavā tu śothaghnī vitunnaṃ suniṣaṇṇakam ||
स्याद् वातकः शीतलो ऽपराजिता शणपर्ण्यपि । (१९८।१)
syād vātakaḥ śītalo 'parājitā śaṇaparṇyapi |
पारावताङ्घ्रिः कटभी पण्या ज्योतिष्मती लता ॥ (१९८।२)
pārāvatāṅghriḥ kaṭabhī paṇyā jyotiṣmatī latā ||
वार्षिकं त्रायमाणा स्यात्त्रायन्ती बलभद्रिका । (१९९।१)
vārṣikaṃ trāyamāṇā syāttrāyantī balabhadrikā |
विष्वक्सेनप्रिया गृष्टिर्वाराही बदरेत्यपि ॥ (१९९।२)
viṣvaksenapriyā gṛṣṭirvārāhī badaretyapi ||
मार्कवो भृङ्गराजः स्यात्काकमाची तु वायसी । (२००।१)
mārkavo bhṛṅgarājaḥ syātkākamācī tu vāyasī |
शतपुष्पा सितच्छत्त्रातिच्छत्रा मधुरा मिसिः ॥ (२००।२)
śatapuṣpā sitacchattrāticchatrā madhurā misiḥ ||
संस्पर्शाथ शटी गन्धमूली षड्ग्रन्थिकेत्यपि ॥ (२०२।२)
saṃsparśātha śaṭī gandhamūlī ṣaḍgranthiketyapi ||
कर्चूरो ऽपि पलाशो ऽथ कारवेल्लः कठिल्लकः । (२०३।१)
karcūro 'pi palāśo 'tha kāravellaḥ kaṭhillakaḥ |
सुषवी चाथ कुलकं पटोलस् तिक्तकः पटुः ॥ (२०३।२)
suṣavī cātha kulakaṃ paṭolas tiktakaḥ paṭuḥ ||
कूष्माण्डकस्तु कर्कारुरुर्वारुः कर्कटी स्त्रियौ । (२०४।१)
kūṣmāṇḍakastu karkārururvāruḥ karkaṭī striyau |
इक्ष्वाकुः कटुतुम्बी स्यात्तुम्ब्यलाबूरुभे समे ॥ (२०४।२)
ikṣvākuḥ kaṭutumbī syāttumbyalābūrubhe same ||
चित्रा गवाक्षी गोडुम्बा विशाला त्व् इन्द्रवारुणी । (२०५।१)
citrā gavākṣī goḍumbā viśālā tv indravāruṇī |
अर्शोघ्नः शूरणः कन्दो गण्डीरस्तु समष्ठिला ॥ (२०५।२)
arśoghnaḥ śūraṇaḥ kando gaṇḍīrastu samaṣṭhilā ||
कलम्ब्युपोदिका स्त्री तु मूलकं हिलमोचिका । (२०६।१)
kalambyupodikā strī tu mūlakaṃ hilamocikā |
वास्तुकं शाकभेदाः स्युर् दूर्वा तु शतपर्विका ॥ (२०६।२)
vāstukaṃ śākabhedāḥ syur dūrvā tu śataparvikā ||
सहस्रवीर्याभार्गव्यौ रुहानन्ताथ सा सिता । (२०७।१)
sahasravīryābhārgavyau ruhānantātha sā sitā |
कुरुविन्दो मेघनामा मुस्ता मुस्तकमस्त्रियाम् । (२०८।१)
kuruvindo meghanāmā mustā mustakamastriyām |
स्याद्भद्रमुस्तको गुन्द्रा चूडाला चक्रलोच्चटा ॥ (२०८।२)
syādbhadramustako gundrā cūḍālā cakraloccaṭā ||
वंशे त्वक्सारकर्मारत्वचि सारतृणध्वजाः । (२०९।१)
vaṃśe tvaksārakarmāratvaci sāratṛṇadhvajāḥ |
वेणवः कीचकास्ते स्युर् ये स्वनन्त्यनिलोद्धताः । (२१०।१)
veṇavaḥ kīcakāste syur ye svanantyaniloddhatāḥ |
ग्रन्थिर्ना पर्वपरुषी गुन्द्रस्तेजनकः शरः ॥ (२१०।२)
granthirnā parvaparuṣī gundrastejanakaḥ śaraḥ ||
नडस्तु धमनः पोटगलो ऽथो काशमस्त्रियाम् । (२११।१)
naḍastu dhamanaḥ poṭagalo 'tho kāśamastriyām |
इक्षुगन्धा पोटगलः पुंसि भूम्नि तु बल्वजाः ॥ (२११।२)
ikṣugandhā poṭagalaḥ puṃsi bhūmni tu balvajāḥ ||
रसाल इक्षुस्तद्भेदाः पुण्ड्रकान्तारकादयः । (२१२।१)
rasāla ikṣustadbhedāḥ puṇḍrakāntārakādayaḥ |
स्याद्वीरणं वीरतरं मूले ऽस्योशीरमस्त्रियाम् ॥ (२१२।२)
syādvīraṇaṃ vīrataraṃ mūle 'syośīramastriyām ||
नडादयस्तृणं गर्मुच्छ्यामाकप्रमुखा अपि । (२१४।१)
naḍādayastṛṇaṃ garmucchyāmākapramukhā api |
अस्त्री कुशं कुथो दर्भः पवित्रमथ कत्तृणम् ॥ (२१४।२)
astrī kuśaṃ kutho darbhaḥ pavitramatha kattṛṇam ||
छत्त्रातिच्छत्त्रपालघ्नौ मालातृणकभूस्तृणे ॥ (२१५।२)
chattrāticchattrapālaghnau mālātṛṇakabhūstṛṇe ||
शष्पं बालतृणम् घासो यवसं तृणमर्जुनम् । (२१६।१)
śaṣpaṃ bālatṛṇam ghāso yavasaṃ tṛṇamarjunam |
तृणानां संहतिस्तृण्या नड्या तु नडसंहतिः ॥ (२१६।२)
tṛṇānāṃ saṃhatistṛṇyā naḍyā tu naḍasaṃhatiḥ ||
घोण्टा तु पूगः क्रमुको गुवाकः खपुरो ऽस्य तु ॥ (२१७।२)
ghoṇṭā tu pūgaḥ kramuko guvākaḥ khapuro 'sya tu ||
खर्जूरः केतकी ताली खर्जूरी च तृणद्रुमाः ॥ (२१८।२)
kharjūraḥ ketakī tālī kharjūrī ca tṛṇadrumāḥ ||
सिंहादिवर्गसिंहो मृगेन्द्रः पञ्चास्यो हर्यक्षः केसरी हरिः । (२१९।१)
siṃhādivargasiṃho mṛgendraḥ pañcāsyo haryakṣaḥ kesarī hariḥ |
कण्ठीरवो मृगारिपुर् मृगदृष्टिर् मृगाशनः ॥ (२१९।२)
kaṇṭhīravo mṛgāripur mṛgadṛṣṭir mṛgāśanaḥ ||
शार्दूलद्वीपिनौ व्याघ्रे तरक्षुस्तु मृगादनः ॥ (२२०।२)
śārdūladvīpinau vyāghre tarakṣustu mṛgādanaḥ ||
वराहः सूकरो घृष्टिः कोलः पोत्री किरिः किटिः । (२२१।१)
varāhaḥ sūkaro ghṛṣṭiḥ kolaḥ potrī kiriḥ kiṭiḥ |
दंष्ट्री घोणी स्तब्धरोमा क्रोडो भूदार इत्यपि ॥ (२२१।२)
daṃṣṭrī ghoṇī stabdharomā kroḍo bhūdāra ityapi ||
ऋक्षाच्छभल्लभल्लूका गण्डके खड्गखड्गिनौ । (२२३।१)
ṛkṣācchabhallabhallūkā gaṇḍake khaḍgakhaḍginau |
स्त्रियां शिवा भूरिमायगोमायुमृगधूर्तकाः । (२२४।१)
striyāṃ śivā bhūrimāyagomāyumṛgadhūrtakāḥ |
त्रयो गौधेरगौधारगौधेया गोधिकात्मजे ॥ (२२५।२)
trayo gaudheragaudhāragaudheyā godhikātmaje ||
श्वावित्तु शल्यस्तल्लोम्नि शलली शललं शलम् । (२२६।१)
śvāvittu śalyastallomni śalalī śalalaṃ śalam |
वातप्रमीर् वातमृगः कोकस्त्वीहामृगो वृकः ॥ (२२६।२)
vātapramīr vātamṛgaḥ kokastvīhāmṛgo vṛkaḥ ||
ऐणेयम् एण्याश्चर्माद्यम् एणस्यैणम् उभे त्रिषु ॥ (२२७।२)
aiṇeyam eṇyāścarmādyam eṇasyaiṇam ubhe triṣu ||
गन्धर्वः शरभो रामः सृमरो गवयः शशः । (२३०।१)
gandharvaḥ śarabho rāmaḥ sṛmaro gavayaḥ śaśaḥ |
इत्यादयो मृगेन्द्राद्या गवाद्याः पशुजातयः ॥ (२३०।२)
ityādayo mṛgendrādyā gavādyāḥ paśujātayaḥ ||
अधोगन्ता तु खनको वृकः पुन्ध्वज उन्दुरः । (२३१।१)
adhogantā tu khanako vṛkaḥ pundhvaja unduraḥ |
उन्दुरुर्मूषको ऽप्याखुर्गिरिका बालमूषिका ॥ (२३१।२)
undururmūṣako 'pyākhurgirikā bālamūṣikā ||
चुचुन्दरी गन्धमूषी दीर्घदेही तु मूषिका । (२३२।१)
cucundarī gandhamūṣī dīrghadehī tu mūṣikā |
लूता स्त्री तन्तुवायोर्णनाभमर्कटकाः समाः । (२३३।१)
lūtā strī tantuvāyorṇanābhamarkaṭakāḥ samāḥ |
नीलङ्गुस्तु कृमिः कर्णजलौकाः शतपद्युभे ॥ (२३३।२)
nīlaṅgustu kṛmiḥ karṇajalaukāḥ śatapadyubhe ||
वृश्चिकः शूककीटः स्यादलिद्रुणौ तु वृश्चिके । (२३४।१)
vṛścikaḥ śūkakīṭaḥ syādalidruṇau tu vṛścike |
दिवान्धः कौशिको घूको दिवाभीतो निशाटनः ॥ (२३५।२)
divāndhaḥ kauśiko ghūko divābhīto niśāṭanaḥ ||
व्याघ्राटः स्याद्भरद्वाजः खञ्जरीटस्तु खञ्जनः । (२३६।१)
vyāghrāṭaḥ syādbharadvājaḥ khañjarīṭastu khañjanaḥ |
लोहपृष्ठस्तु कङ्कः स्यादथ चाषः किकीदिविः ॥ (२३६।२)
lohapṛṣṭhastu kaṅkaḥ syādatha cāṣaḥ kikīdiviḥ ||
कलिङ्गभृङ्गधूम्याटा अथ स्याच्छतपत्रकः । (२३७।१)
kaliṅgabhṛṅgadhūmyāṭā atha syācchatapatrakaḥ |
दार्वाघाटो ऽथ सारङ्गः स्तोककश्चातकः समाः ॥ (२३७।२)
dārvāghāṭo 'tha sāraṅgaḥ stokakaścātakaḥ samāḥ ||
चोच्क्कृकवाकुस्ताम्रचूडः कुक्कुटश्चरणायुधः । (२३८।१)
cockkṛkavākustāmracūḍaḥ kukkuṭaścaraṇāyudhaḥ |
चटकः कलविङ्कः स्यात्तस्य स्त्री चटका तयोः ॥ (२३८।२)
caṭakaḥ kalaviṅkaḥ syāttasya strī caṭakā tayoḥ ||
पुमपत्ये चाटकैरः स्त्र्यपत्ये चटकैव सा । (२३९।१)
pumapatye cāṭakairaḥ stryapatye caṭakaiva sā |
कर्करेटुः करेटुः स्यात्कृकणक्रकरौ समौ ॥ (२३९।२)
karkareṭuḥ kareṭuḥ syātkṛkaṇakrakarau samau ||
चुच्कोओवनप्रियः परभृतः कोकिलः पिक इत्यपि । (२४०।१)
cuckoovanapriyaḥ parabhṛtaḥ kokilaḥ pika ityapi |
च्रोwकाके तु करटारिष्टबलिपुष्टसकृत्प्रजाः ॥ (२४०।२)
crowkāke tu karaṭāriṣṭabalipuṣṭasakṛtprajāḥ ||
ध्वाङ्क्षात्मघोषपरभृद्बलिभुग्वायसा अपि । (२४१।१)
dhvāṅkṣātmaghoṣaparabhṛdbalibhugvāyasā api |
स एव च चिरञ्जीवी चैकदृष्टिश्च मौकुलिः ॥ (२४१।२)
sa eva ca cirañjīvī caikadṛṣṭiśca maukuliḥ ||
रवेन्द्रोणकाकस्तु काकोलो दात्यूहः कालकण्ठकः । (२४२।१)
ravendroṇakākastu kākolo dātyūhaḥ kālakaṇṭhakaḥ |
आतापिचिल्लौ दाक्षाय्यगृध्रौ कीरशुकौ समौ ॥ (२४२।२)
ātāpicillau dākṣāyyagṛdhrau kīraśukau samau ||
क्रुड् क्रौञ्चो ऽथ बकः कह्वः पुष्कराह्वस्तु सारसः । (२४३।१)
kruḍ krauñco 'tha bakaḥ kahvaḥ puṣkarāhvastu sārasaḥ |
कोकश्चक्रश्चक्रवाको रथाङ्गाह्वयनामकः ॥ (२४३।२)
kokaścakraścakravāko rathāṅgāhvayanāmakaḥ ||
कादम्बः कलहंसः स्यादुत्क्रोशकुररौ समौ । (२४४।१)
kādambaḥ kalahaṃsaḥ syādutkrośakurarau samau |
हंसास्तु श्वेतगरुतश्चक्राङ्गा मानसौकसः ॥ (२४४।२)
haṃsāstu śvetagarutaścakrāṅgā mānasaukasaḥ ||
राजहंसास्तु ते चञ्चुचरणैर्लोहितैः सिताः । (२४५।१)
rājahaṃsāstu te cañcucaraṇairlohitaiḥ sitāḥ |
मलिनैर्मल्लिकाक्षास्ते धार्तराष्ट्राः सितेतरैः ॥ (२४५।२)
malinairmallikākṣāste dhārtarāṣṭrāḥ sitetaraiḥ ||
हंसस्य योषिद्वरटा सारसस्य तु लक्ष्मणा ॥ (२४६।२)
haṃsasya yoṣidvaraṭā sārasasya tu lakṣmaṇā ||
पतङ्गिका पुत्तिका स्याद्दंशस्तु वनमक्षिका । (२४८।१)
pataṅgikā puttikā syāddaṃśastu vanamakṣikā |
दंशी तज्जातिरल्पा स्याद्गन्धोली वरटा द्वयोः ॥ (२४८।२)
daṃśī tajjātiralpā syādgandholī varaṭā dvayoḥ ||
भृङ्गारी झीरुका चीरी झिल्लिका च समा इमाः । (२४९।१)
bhṛṅgārī jhīrukā cīrī jhillikā ca samā imāḥ |
समौ पतङ्गशलभौ खद्योतो ज्योतिरिङ्गणः ॥ (२४९।२)
samau pataṅgaśalabhau khadyoto jyotiriṅgaṇaḥ ||
बेएमधुव्रतो मधुकरो मधुलिण्मधुपालिनः । (२५०।१)
beemadhuvrato madhukaro madhuliṇmadhupālinaḥ |
द्विरेफपुष्पलिड्भृङ्गषट्पदभ्रमरालयः ॥ (२५०।२)
dvirephapuṣpaliḍbhṛṅgaṣaṭpadabhramarālayaḥ ||
पेअचोच्क्मयूरो बर्हिणो बर्ही नीलकण्ठो भुजंगभुक् । (२५१।१)
peacockmayūro barhiṇo barhī nīlakaṇṭho bhujaṃgabhuk |
शिखा चूडा शिखण्डस् तु पिच्छबर्हे नपुंसके ॥ (२५२।२)
śikhā cūḍā śikhaṇḍas tu picchabarhe napuṃsake ||
नीडोद्भवाः गरुत्मन्तः पित्सन्तो नभसंगमाः । (२५५।१)
nīḍodbhavāḥ garutmantaḥ pitsanto nabhasaṃgamāḥ |
तेषां विशेषा हारीतो मद्गुः कारण्डवः प्लवः ॥ (२५५।२)
teṣāṃ viśeṣā hārīto madguḥ kāraṇḍavaḥ plavaḥ ||
तित्तिरिः कुक्कुभो लावो जीवञ्जीवश्च कोरकः । (२५६।१)
tittiriḥ kukkubho lāvo jīvañjīvaśca korakaḥ |
कोयष्टिकष् टिट्टिभको वर्तको वर्तिकादयः ॥ (२५६।२)
koyaṣṭikaṣ ṭiṭṭibhako vartako vartikādayaḥ ||
गरुत्पक्षच्छदाः पत्रं पतत्रं च तनूरुहम् । (२५७।१)
garutpakṣacchadāḥ patraṃ patatraṃ ca tanūruham |
स्त्री पक्षतिः पक्षमूलं चञ्चुस्त्रोटिरुभे स्त्रियौ ॥ (२५७।२)
strī pakṣatiḥ pakṣamūlaṃ cañcustroṭirubhe striyau ||
प्रडीनोड्डीनसंडीनान्येताः खगगतिक्रियाः । (२५८।१)
praḍīnoḍḍīnasaṃḍīnānyetāḥ khagagatikriyāḥ |
पेशी कोशो द्विहीने ऽण्डं कुलायो नीडमस्त्रियाम् ॥ (२५८।२)
peśī kośo dvihīne 'ṇḍaṃ kulāyo nīḍamastriyām ||
पोतः पाको ऽर्भको डिम्भः पृथुकः शावकः शिशुः । (२५९।१)
potaḥ pāko 'rbhako ḍimbhaḥ pṛthukaḥ śāvakaḥ śiśuḥ |
स्त्रीपुंसौ मिथुनं द्वन्द्वं युग्मं तु युगलं युगम् ॥ (२५९।२)
strīpuṃsau mithunaṃ dvandvaṃ yugmaṃ tu yugalaṃ yugam ||
स्त्रियां तु संहतिर्वृन्दं निकुरम्बं कदम्बकम् ॥ (२६१।२)
striyāṃ tu saṃhatirvṛndaṃ nikurambaṃ kadambakam ||
वृन्दभेदाः समैर्वर्गः संघसार्थौ तु जन्तुभिः । (२६२।१)
vṛndabhedāḥ samairvargaḥ saṃghasārthau tu jantubhiḥ |
सजातीयैः कुलं यूथं तिरश्चां पुंनपुंसकम् ॥ (२६२।२)
sajātīyaiḥ kulaṃ yūthaṃ tiraścāṃ puṃnapuṃsakam ||
पशूनां समजो ऽन्येषां समाजो ऽथ सधर्मिणाम् । (२६३।१)
paśūnāṃ samajo 'nyeṣāṃ samājo 'tha sadharmiṇām |
स्यान्निकायः पुञ्जराशी तूत्करः कूटमस्त्रियाम् ॥ (२६३।२)
syānnikāyaḥ puñjarāśī tūtkaraḥ kūṭamastriyām ||
गृहासक्ताः पक्षिमृगाश्छेकास्ते गृह्यकाश्च ते ॥ (२६४।२)
gṛhāsaktāḥ pakṣimṛgāśchekāste gṛhyakāśca te ||
मन्मनुष्या मानुषा मर्त्या मनुजा मानवा नराः । (२६५।१)
manmanuṣyā mānuṣā martyā manujā mānavā narāḥ |
स्युः पुमांसः पञ्चजनाः पुरुषाः पूरुषा नरः ॥ (२६५।२)
syuḥ pumāṃsaḥ pañcajanāḥ puruṣāḥ pūruṣā naraḥ ||
wओमन्स्त्री योषिदबला योषा नारी सीमन्तिनी वधूः । (२६६।१)
womanstrī yoṣidabalā yoṣā nārī sīmantinī vadhūḥ |
विशेषास्त्वङ्गना भीरुः कामिनी वामलोचना । (२६७।१)
viśeṣāstvaṅganā bhīruḥ kāminī vāmalocanā |
प्रमदा मानिनी कान्ता ललना च नितम्बिनी ॥ (२६७।२)
pramadā māninī kāntā lalanā ca nitambinī ||
कृताभिषेका महिषी भोगिन्यो ऽन्या नृपस्त्रियः । (२६९।१)
kṛtābhiṣekā mahiṣī bhoginyo 'nyā nṛpastriyaḥ |
पत्नी पाणिगृहीती च द्वितीया सहधर्मिणी ॥ (२६९।२)
patnī pāṇigṛhītī ca dvitīyā sahadharmiṇī ||
भार्या जायाथ पुंभूम्नि दाराः स्यात्तु कुटुम्बिनी । (२७०।१)
bhāryā jāyātha puṃbhūmni dārāḥ syāttu kuṭumbinī |
पुरंध्री सुचरित्रा तु सती साध्वी पतिव्रता ॥ (२७०।२)
puraṃdhrī sucaritrā tu satī sādhvī pativratā ||
कृतसापत्निकाध्यूढाधिविन्नाथ स्वयंवरा । (२७१।१)
kṛtasāpatnikādhyūḍhādhivinnātha svayaṃvarā |
पतिंवरा च वर्याथ कुलस्त्री कुलपालिका ॥ (२७१।२)
patiṃvarā ca varyātha kulastrī kulapālikā ||
कन्या कुमारी गौरी तु नग्निकानागतार्तवा । (२७२।१)
kanyā kumārī gaurī tu nagnikānāgatārtavā |
स्यान्मध्यमा दृष्टरजास्तरुणी युवतिः समे ॥ (२७२।२)
syānmadhyamā dṛṣṭarajāstaruṇī yuvatiḥ same ||
समाः स्नुषाजनीवध्वश्चिरिण्टी तु सुवासिनी । (२७३।१)
samāḥ snuṣājanīvadhvaściriṇṭī tu suvāsinī |
इच्छावती कामुका स्याद् वृषस्यन्ती तु कामुकी ॥ (२७३।२)
icchāvatī kāmukā syād vṛṣasyantī tu kāmukī ||
कान्तार्थिनी तु या याति संकेतं साभिसारिका । (२७४।१)
kāntārthinī tu yā yāti saṃketaṃ sābhisārikā |
पुंश्चली धर्षिणी बन्धक्यसती कुलटेत्वरी ॥ (२७४।२)
puṃścalī dharṣiṇī bandhakyasatī kulaṭetvarī ||
स्वैरिणी पांसुला च स्यादशिश्वी शिशुना विना । (२७५।१)
svairiṇī pāṃsulā ca syādaśiśvī śiśunā vinā |
वृद्धा पलिक्नी प्राज्ञी तु प्रज्ञा प्राज्ञा तु धीमती ॥ (२७६।२)
vṛddhā paliknī prājñī tu prajñā prājñā tu dhīmatī ||
शूद्री शूद्रस्य भार्या स्याच्छूद्रा तज्जातिरेव च । (२७७।१)
śūdrī śūdrasya bhāryā syācchūdrā tajjātireva ca |
अर्याणी स्वयमर्या स्यात्क्षत्रिया क्षत्रियाण्यपि । (२७८।१)
aryāṇī svayamaryā syātkṣatriyā kṣatriyāṇyapi |
उपाध्यायाप्युपाध्यायी स्यादाचार्यापि च स्वतः ॥ (२७८।२)
upādhyāyāpyupādhyāyī syādācāryāpi ca svataḥ ||
आचार्यानी तु पुंयोगे स्यादर्यी क्षत्रियी तथा । (२७९।१)
ācāryānī tu puṃyoge syādaryī kṣatriyī tathā |
उपाध्यायान्युपाध्यायी पोटा स्त्रीपुंसलक्षणा ॥ (२७९।२)
upādhyāyānyupādhyāyī poṭā strīpuṃsalakṣaṇā ||
जातापत्या प्रजाता च प्रसूता च प्रसूतिका ॥ (२८०।२)
jātāpatyā prajātā ca prasūtā ca prasūtikā ||
स्त्री नग्निका कोटवी स्याद्दूतीसंचारिके समे । (२८१।१)
strī nagnikā koṭavī syāddūtīsaṃcārike same |
सैरन्ध्री परवेश्मस्था स्ववशा शिल्पकारिका । (२८२।१)
sairandhrī paraveśmasthā svavaśā śilpakārikā |
असिक्नी स्यादवृद्धा या प्रेष्यान्तःपुरचारिणी ॥ (२८२।२)
asiknī syādavṛddhā yā preṣyāntaḥpuracāriṇī ||
प्रोस्तितुतेवारस्त्री गणिका वेश्या रूपाजीवाथ सा जनैः । (२८३।१)
prostitutevārastrī gaṇikā veśyā rūpājīvātha sā janaiḥ |
सत्कृता वारमुख्या स्यात्कुट्टनी शम्भली समे ॥ (२८३।२)
satkṛtā vāramukhyā syātkuṭṭanī śambhalī same ||
विप्रश्निका त्वीक्षणिका दैवज्ञाथ रजस्वला । (२८४।१)
vipraśnikā tvīkṣaṇikā daivajñātha rajasvalā |
स्त्रीधर्मिण्यविरात्रेयी मलिनी पुष्पवत्यपि ॥ (२८४।२)
strīdharmiṇyavirātreyī malinī puṣpavatyapi ||
ऋतुमत्यप्युदक्यापि स्याद्रजः पुष्पमार्तवम् । (२८५।१)
ṛtumatyapyudakyāpi syādrajaḥ puṣpamārtavam |
श्रद्धालुर्दोहदवती निष्कला विगतार्तवा ॥ (२८५।२)
śraddhālurdohadavatī niṣkalā vigatārtavā ||
आपन्नसत्त्वा स्याद्गुर्विण्यन्तर्वत्नी च गर्भिणी । (२८६।१)
āpannasattvā syādgurviṇyantarvatnī ca garbhiṇī |
गणिकादेस्तु गाणिक्यं गार्भिणं यौवतं गणे ॥ (२८६।२)
gaṇikādestu gāṇikyaṃ gārbhiṇaṃ yauvataṃ gaṇe ||
पुनर्भूर्दिधिषू रूढा द्विस्तस्या दिधिषुः पतिः । (२८७।१)
punarbhūrdidhiṣū rūḍhā dvistasyā didhiṣuḥ patiḥ |
स तु द्विजो ऽग्रेदिधिषूः सैव यस्य कुटुम्बिनी ॥ (२८७।२)
sa tu dvijo 'gredidhiṣūḥ saiva yasya kuṭumbinī ||
कानीनः कन्यकाजातः सुतो ऽथ सुभगासुतः । (२८८।१)
kānīnaḥ kanyakājātaḥ suto 'tha subhagāsutaḥ |
सौभागिनेयः स्यात्पारस्त्रैणेयस्तु परस्त्रियाः ॥ (२८८।२)
saubhāgineyaḥ syātpārastraiṇeyastu parastriyāḥ ||
पैतृष्वसेयः स्यात्पैतृष्वस्रीयश्च पितृष्वसुः । (२८९।१)
paitṛṣvaseyaḥ syātpaitṛṣvasrīyaśca pitṛṣvasuḥ |
सुतो मातृष्वसुश् चैवं वैमात्रेयो विमातृजः ॥ (२८९।२)
suto mātṛṣvasuś caivaṃ vaimātreyo vimātṛjaḥ ||
अथ बान्धकिनेयः स्याद्बन्धुलश्चासतीसुतः । (२९०।१)
atha bāndhakineyaḥ syādbandhulaścāsatīsutaḥ |
कौलटेरः कौलतेयो भिक्षुकी तु सती यदि ॥ (२९०।२)
kaulaṭeraḥ kaulateyo bhikṣukī tu satī yadi ||
तदा कौलटिनेयो ऽस्याः कौलतेयो ऽपि चात्मजः । (२९१।१)
tadā kaulaṭineyo 'syāḥ kaulateyo 'pi cātmajaḥ |
आत्मजस्तनयः सूनुः सुतः पुत्रः स्त्रियां त्वमी ॥ (२९१।२)
ātmajastanayaḥ sūnuḥ sutaḥ putraḥ striyāṃ tvamī ||
आहुर्दुहितरं सर्वे ऽपत्यं तोकं तयोः समे । (२९२।१)
āhurduhitaraṃ sarve 'patyaṃ tokaṃ tayoḥ same |
स्वजाते त्वौरसोरस्यौ तातस्तु जनकः पिता ॥ (२९२।२)
svajāte tvaurasorasyau tātastu janakaḥ pitā ||
जनयित्री प्रसूर्माता जननी भगिनी स्वसा । (२९३।१)
janayitrī prasūrmātā jananī bhaginī svasā |
ननान्दा तु स्वसा पत्युर् नप्त्री पौत्री सुतात्मजा ॥ (२९३।२)
nanāndā tu svasā patyur naptrī pautrī sutātmajā ||
भार्यास्तु भ्रातृवर्गस्य यातरः स्युः परस्परम् । (२९४।१)
bhāryāstu bhrātṛvargasya yātaraḥ syuḥ parasparam |
प्रजावती भ्रातृजाया मातुलानी तु मातुली ॥ (२९४।२)
prajāvatī bhrātṛjāyā mātulānī tu mātulī ||
पतिपत्न्योः प्रसूः श्वश्रूः श्वशुरस्तु पिता तयोः । (२९५।१)
patipatnyoḥ prasūḥ śvaśrūḥ śvaśurastu pitā tayoḥ |
पितुर्भ्राता पितृव्यः स्यान्मातुर्भ्राता तु मातुलः ॥ (२९५।२)
piturbhrātā pitṛvyaḥ syānmāturbhrātā tu mātulaḥ ||
श्यालाः स्युर्भ्रातरः पत्न्याः स्वामिनो देवृदेवरौ । (२९६।१)
śyālāḥ syurbhrātaraḥ patnyāḥ svāmino devṛdevarau |
स्वस्रीयो भागिनेयः स्याज्जामाता दुहितुः पतिः ॥ (२९६।२)
svasrīyo bhāgineyaḥ syājjāmātā duhituḥ patiḥ ||
मातुर्मातामहाद्येवं सपिण्डास्तु सनाभयः ॥ (२९७।२)
māturmātāmahādyevaṃ sapiṇḍāstu sanābhayaḥ ||
सगोत्रबान्धवज्ञातिबन्धुस्वस्वजनाः समाः ॥ (२९८।२)
sagotrabāndhavajñātibandhusvasvajanāḥ samāḥ ||
ज्ञातेयं बन्धुता तेषां क्रमाद्भावसमूहयोः । (२९९।१)
jñāteyaṃ bandhutā teṣāṃ kramādbhāvasamūhayoḥ |
धवः प्रियः पतिर्भर्ता जारस्तूपपतिः समौ ॥ (२९९।२)
dhavaḥ priyaḥ patirbhartā jārastūpapatiḥ samau ||
भ्रात्रीयो भ्रातृजो भ्रातृभगिन्यौ भ्रातरावुभौ ॥ (३००।२)
bhrātrīyo bhrātṛjo bhrātṛbhaginyau bhrātarāvubhau ||
मातापितरौ पितरौ मातरपितरौ प्रसूजनयितारौ । (३०१।१)
mātāpitarau pitarau mātarapitarau prasūjanayitārau |
श्वश्रूश्वशुरौ श्वशुरौ पुत्रौ पुत्रश्च दुहिता च ॥ (३०१।२)
śvaśrūśvaśurau śvaśurau putrau putraśca duhitā ca ||
गर्भाशयो जरायुः स्यादुल्बं च कललो ऽस्त्रियाम् ॥ (३०२।२)
garbhāśayo jarāyuḥ syādulbaṃ ca kalalo 'striyām ||
सूतिमासो वैजननो गर्भो भ्रूण इमौ समौ । (३०३।१)
sūtimāso vaijanano garbho bhrūṇa imau samau |
तृतीयाप्रकृतिः शण्ढः क्लीबः पण्डो नपुंसके ॥ (३०३।२)
tṛtīyāprakṛtiḥ śaṇḍhaḥ klībaḥ paṇḍo napuṃsake ||
शिशुत्वं शैशवं बाल्यं तारुण्यं यौवनं समे । (३०४।१)
śiśutvaṃ śaiśavaṃ bālyaṃ tāruṇyaṃ yauvanaṃ same |
स्यात्स्थाविरं तु वृद्धत्वं वृद्धसंघे ऽपि वार्धकम् ॥ (३०४।२)
syātsthāviraṃ tu vṛddhatvaṃ vṛddhasaṃghe 'pi vārdhakam ||
पलितं जरसा शौक्ल्यं केशादौ विस्रसा जरा । (३०५।१)
palitaṃ jarasā śauklyaṃ keśādau visrasā jarā |
स्यादुत्तानशया डिम्भा स्तनपा च स्तनन्धयी ॥ (३०५।२)
syāduttānaśayā ḍimbhā stanapā ca stanandhayī ||
बालस्तु स्यान्माणवको वयस्थस्तरुणो युवा । (३०६।१)
bālastu syānmāṇavako vayasthastaruṇo yuvā |
प्रवयाः स्थविरो वृद्धो जीनो जीर्णो जरन्नपि ॥ (३०६।२)
pravayāḥ sthaviro vṛddho jīno jīrṇo jarannapi ||
वर्षीयान्दशमी ज्यायान्पूर्वजस्त्वग्रियो ऽग्रजः । (३०७।१)
varṣīyāndaśamī jyāyānpūrvajastvagriyo 'grajaḥ |
जघन्यजे स्युः कनिष्ठयवीयोऽवरजानुजाः ॥ (३०७।२)
jaghanyaje syuḥ kaniṣṭhayavīyo'varajānujāḥ ||
अमांसो दुर्बलश् छातो बलवान्मांसलोऽंसलः । (३०८।१)
amāṃso durbalaś chāto balavānmāṃsalo'ṃsalaḥ |
तुन्दिलस्तुन्दिभस्तुन्दी बृहत्कुक्षिः पिचण्डिलः ॥ (३०८।२)
tundilastundibhastundī bṛhatkukṣiḥ picaṇḍilaḥ ||
विकलाङ्गस्त्वपोगण्डः खर्वो ह्रस्वश्च वामनः । (३१०।१)
vikalāṅgastvapogaṇḍaḥ kharvo hrasvaśca vāmanaḥ |
खरणाः स्यात्खरणसो विग्रस्तु गतनासिकः ॥ (३१०।२)
kharaṇāḥ syātkharaṇaso vigrastu gatanāsikaḥ ||
खुरणाः स्यात्खुरणसः प्रज्ञुः प्रगतजानुकः । (३११।१)
khuraṇāḥ syātkhuraṇasaḥ prajñuḥ pragatajānukaḥ |
ऊर्ध्वज्ञुरूर्ध्वजानुः स्यात्संज्ञुः संहतजानुकः ॥ (३११।२)
ūrdhvajñurūrdhvajānuḥ syātsaṃjñuḥ saṃhatajānukaḥ ||
स्यादेडे बधिरः कुब्जे गडुलः कुकरे कुणिः । (३१२।१)
syādeḍe badhiraḥ kubje gaḍulaḥ kukare kuṇiḥ |
पृश्निरल्पतनौ श्रोणः पङ्गौ मुण्डस्तु मुण्डिते ॥ (३१२।२)
pṛśniralpatanau śroṇaḥ paṅgau muṇḍastu muṇḍite ||
वलिरः केकरे खोडे खञ्जस्त्रिषु जरावराः । (३१३।१)
valiraḥ kekare khoḍe khañjastriṣu jarāvarāḥ |
हेअल्थनामयं स्यादारोग्यं चिकित्सा रुक्प्रतिक्रिया । (३१४।१)
healthanāmayaṃ syādārogyaṃ cikitsā rukpratikriyā |
स्त्री रुग्रुजा चोपतापरोगव्याधिगदामयाः । (३१५।१)
strī rugrujā copatāparogavyādhigadāmayāḥ |
क्षयः शोषश्च यक्ष्मा च प्रतिश्यायस्तु पीनसः ॥ (३१५।२)
kṣayaḥ śoṣaśca yakṣmā ca pratiśyāyastu pīnasaḥ ||
स्त्री क्षुत्क्षुतं क्षवः पुंसि कासस्तु क्षवथुः पुमान् । (३१६।१)
strī kṣutkṣutaṃ kṣavaḥ puṃsi kāsastu kṣavathuḥ pumān |
शोफस्तु श्वयथुः शोथः पादस्फोटो विपादिका ॥ (३१६।२)
śophastu śvayathuḥ śothaḥ pādasphoṭo vipādikā ||
किलाससिध्मे कच्छ्वां तु पाम पामा विचर्चिका । (३१७।१)
kilāsasidhme kacchvāṃ tu pāma pāmā vicarcikā |
कण्डूः खर्जूश्च कण्डूया विस्फोटः पिटकः स्त्रियाम् ॥ (३१७।२)
kaṇḍūḥ kharjūśca kaṇḍūyā visphoṭaḥ piṭakaḥ striyām ||
व्रणो ऽस्त्रियामीर्ममरुः क्लीबे नाडीव्रणः पुमान् । (३१८।१)
vraṇo 'striyāmīrmamaruḥ klībe nāḍīvraṇaḥ pumān |
कोठो मण्डलकं कुष्ठश्वित्रे दुर्नामकार्शसी ॥ (३१८।२)
koṭho maṇḍalakaṃ kuṣṭhaśvitre durnāmakārśasī ||
आनाहस्तु निबन्धः स्याद्ग्रहणीरुक्प्रवाहिका । (३१९।१)
ānāhastu nibandhaḥ syādgrahaṇīrukpravāhikā |
प्रच्छर्दिका वमिश्च स्त्री पुमांस्तु वमथुः समाः ॥ (३१९।२)
pracchardikā vamiśca strī pumāṃstu vamathuḥ samāḥ ||
व्याधिभेदा विद्रधिः स्त्री ज्वरमेहभगन्दराः । (३२०।१)
vyādhibhedā vidradhiḥ strī jvaramehabhagandarāḥ |
श्लीपदं पादवल्मीकं केशघ्नस्त्विन्द्रलुप्तकः ॥ (३२०।२)
ślīpadaṃ pādavalmīkaṃ keśaghnastvindraluptakaḥ ||
अश्मरी मूत्रकृच्छ्रम् स्यात्पूर्वे शुक्रावधेस्त्रिषु । (३२१।१)
aśmarī mūtrakṛcchram syātpūrve śukrāvadhestriṣu |
रोगहार्यगदंकारो भिषग्वैद्यौ चिकित्सके ॥ (३२१।२)
rogahāryagadaṃkāro bhiṣagvaidyau cikitsake ||
वार्तो निरामयः कल्य उल्लाघो निर्गतो गदात् । (३२२।१)
vārto nirāmayaḥ kalya ullāgho nirgato gadāt |
ग्लानग्लास्नू आमयावी विकृतो व्याधितो ऽपटुः ॥ (३२२।२)
glānaglāsnū āmayāvī vikṛto vyādhito 'paṭuḥ ||
आतुरो ऽभ्यमितो ऽभ्यान्तः समौ पामनकच्छुरौ । (३२३।१)
āturo 'bhyamito 'bhyāntaḥ samau pāmanakacchurau |
दद्रुणो दद्रुरोगी स्याद् अर्शोरोगयुतो ऽर्शसः ॥ (३२३।२)
dadruṇo dadrurogī syād arśorogayuto 'rśasaḥ ||
स्युः क्लिन्नाक्षे चुल्लचिल्लपिल्लाः क्लिन्ने ऽक्ष्णि चाप्यमी ॥ (३२४।२)
syuḥ klinnākṣe cullacillapillāḥ klinne 'kṣṇi cāpyamī ||
उन्मत्त उन्मादवति श्लेष्मलः श्लेष्मणः कफी । (३२५।१)
unmatta unmādavati śleṣmalaḥ śleṣmaṇaḥ kaphī |
न्युब्जो भुग्ने रुजा वृद्धनाभौ तुन्दिलतुन्दिभौ ॥ (३२५।२)
nyubjo bhugne rujā vṛddhanābhau tundilatundibhau ||
विलासी सिध्मलो ऽन्धो ऽदृङ्मूर्च्छाले मूर्तमूर्छितौ । (३२६।१)
vilāsī sidhmalo 'ndho 'dṛṅmūrcchāle mūrtamūrchitau |
शुक्रं तेजोरेतसी च बीजवीर्येन्द्रियाणि च ॥ (३२६।२)
śukraṃ tejoretasī ca bījavīryendriyāṇi ca ||
मायुः पित्तं कफः श्लेष्मा स्त्रियां तु त्वगसृग्धरा । (३२७।१)
māyuḥ pittaṃ kaphaḥ śleṣmā striyāṃ tu tvagasṛgdharā |
पिशितं तरसं मांसं पललं क्रव्यमामिषम् ॥ (३२७।२)
piśitaṃ tarasaṃ māṃsaṃ palalaṃ kravyamāmiṣam ||
उत्तप्तं शुष्कमांसं स्यात्तद्वल्लूरं त्रिलिङ्गकम् । (३२८।१)
uttaptaṃ śuṣkamāṃsaṃ syāttadvallūraṃ triliṅgakam |
बोद्य् पर्त्स्रुधिरे ऽसृग्लोहितास्ररक्तक्षतजशोणितम् ॥ (३२८।२)
body partsrudhire 'sṛglohitāsraraktakṣatajaśoṇitam ||
बुक्काग्रमांसं हृदयं हृन्मेदस्तु वपा वसा । (३२९।१)
bukkāgramāṃsaṃ hṛdayaṃ hṛnmedastu vapā vasā |
पश्चाद्ग्रीवाशिरा मन्या नाडी तु धमनिः शिरा ॥ (३२९।२)
paścādgrīvāśirā manyā nāḍī tu dhamaniḥ śirā ||
तिलकं क्लोम मस्तिष्कं गोर्दं किट्टं मलो ऽस्त्रियाम् । (३३०।१)
tilakaṃ kloma mastiṣkaṃ gordaṃ kiṭṭaṃ malo 'striyām |
अन्त्रं पुरीतद्गुल्मस्तु प्लीहा पुंस्यथ वस्नसा ॥ (३३०।२)
antraṃ purītadgulmastu plīhā puṃsyatha vasnasā ||
स्नायुः स्त्रियां कालखण्डयकृती तु समे इमे । (३३१।१)
snāyuḥ striyāṃ kālakhaṇḍayakṛtī tu same ime |
सृणिका स्यन्दनी लाला दूषिका नेत्रयोर्मलम् ॥ (३३१।२)
sṛṇikā syandanī lālā dūṣikā netrayormalam ||
नासामलं तु सिंघाणं पिञ्जूषं कर्णयोर्मलम् । (३३२।१)
nāsāmalaṃ tu siṃghāṇaṃ piñjūṣaṃ karṇayormalam |
मूत्रं प्रस्राव उच्चारावस्करौ शमलं शकृत् ॥ (३३२।२)
mūtraṃ prasrāva uccārāvaskarau śamalaṃ śakṛt ||
पुरीषं गूथवर्चस्कमस्त्री विष्ठाविशौ स्त्रियौ । (३३३।१)
purīṣaṃ gūthavarcaskamastrī viṣṭhāviśau striyau |
स्यात्कर्परः कपालो ऽस्त्री कीकसं कुल्यमस्थि च ॥ (३३३।२)
syātkarparaḥ kapālo 'strī kīkasaṃ kulyamasthi ca ||
स्याच्छरीरास्थ्नि कंकालः पृष्ठास्थ्नि तु कशेरुका । (३३४।१)
syāccharīrāsthni kaṃkālaḥ pṛṣṭhāsthni tu kaśerukā |
शिरोऽस्थनि करोटिः स्त्री पार्श्वास्थनि तु पर्शुका ॥ (३३४।२)
śiro'sthani karoṭiḥ strī pārśvāsthani tu parśukā ||
अङ्गं प्रतीको ऽवयवो ऽपघनो ऽथ कलेवरम् । (३३५।१)
aṅgaṃ pratīko 'vayavo 'paghano 'tha kalevaram |
गात्रं वपुः संहननं शरीरं वर्ष्म विग्रहः ॥ (३३५।२)
gātraṃ vapuḥ saṃhananaṃ śarīraṃ varṣma vigrahaḥ ||
कायो देहः क्लीबपुंसोः स्त्रियां मूर्तिस्तनुस्तनूः । (३३६।१)
kāyo dehaḥ klībapuṃsoḥ striyāṃ mūrtistanustanūḥ |
पादाग्रं प्रपदं पादः पदङ्घ्रिश्चरणो ऽस्त्रियाम् ॥ (३३६।२)
pādāgraṃ prapadaṃ pādaḥ padaṅghriścaraṇo 'striyām ||
तद्ग्रन्थी घुटिके गुल्फौ पुमान्पार्ष्णिस्तयोरधः । (३३७।१)
tadgranthī ghuṭike gulphau pumānpārṣṇistayoradhaḥ |
जङ्घा तु प्रसृता जानूरुपर्वाष्ठीवदस्त्रियाम् ॥ (३३७।२)
jaṅghā tu prasṛtā jānūruparvāṣṭhīvadastriyām ||
सक्थि क्लीबे पुमानूरुस्तत्सन्धिः पुंसि वङ्क्षणः । (३३८।१)
sakthi klībe pumānūrustatsandhiḥ puṃsi vaṅkṣaṇaḥ |
गुदं त्वपानं पायुर्ना बस्तिर्नाभेरधो द्वयोः ॥ (३३८।२)
gudaṃ tvapānaṃ pāyurnā bastirnābheradho dvayoḥ ||
कटो ना श्रोणिफलकं कटिः श्रोणिः ककुद्मती । (३३९।१)
kaṭo nā śroṇiphalakaṃ kaṭiḥ śroṇiḥ kakudmatī |
पश्चान्नितम्बः स्त्रीकट्याः क्लीबे तु जघनं पुरः ॥ (३३९।२)
paścānnitambaḥ strīkaṭyāḥ klībe tu jaghanaṃ puraḥ ||
कूपकौ तु नितम्बस्थौ द्वयहीने ककुन्दरे । (३४०।१)
kūpakau tu nitambasthau dvayahīne kakundare |
स्त्रियाम् स्फिचौ कटिप्रोथावुपस्थो वक्ष्यमाणयोः ॥ (३४०।२)
striyām sphicau kaṭiprothāvupastho vakṣyamāṇayoḥ ||
भगं योनिर्द्वयोः शिश्नो मेढ्रो मेहनशेफसी । (३४१।१)
bhagaṃ yonirdvayoḥ śiśno meḍhro mehanaśephasī |
मुष्को ऽण्डकोशो वृषणः पृष्ठवंशाधरे त्रिकम् ॥ (३४१।२)
muṣko 'ṇḍakośo vṛṣaṇaḥ pṛṣṭhavaṃśādhare trikam ||
पिचण्डकुक्षी जठरोदरं तुन्दं स्तनौ कुचौ । (३४२।१)
picaṇḍakukṣī jaṭharodaraṃ tundaṃ stanau kucau |
चूचुकं तु कुचाग्रं स्यान्न ना क्रोडं भुजान्तरम् ॥ (३४२।२)
cūcukaṃ tu kucāgraṃ syānna nā kroḍaṃ bhujāntaram ||
उरो वत्सं च वक्षश्च पृष्ठं तु चरमं तनोः । (३४३।१)
uro vatsaṃ ca vakṣaśca pṛṣṭhaṃ tu caramaṃ tanoḥ |
स्कन्धो भुजशिरोऽंसो ऽस्त्री सन्धी तस्यैव जत्रुणी ॥ (३४३।२)
skandho bhujaśiro'ṃso 'strī sandhī tasyaiva jatruṇī ||
बाहुमूले उभे कक्षौ पार्श्वमस्त्री तयोरधः । (३४४।१)
bāhumūle ubhe kakṣau pārśvamastrī tayoradhaḥ |
मध्यमं चावलग्नं च मध्यो ऽस्त्री द्वौ परौ द्वयोः ॥ (३४४।२)
madhyamaṃ cāvalagnaṃ ca madhyo 'strī dvau parau dvayoḥ ||
भुजबाहू प्रवेष्टो दोः स्यात्कफोणिस्तु कूर्परः । (३४५।१)
bhujabāhū praveṣṭo doḥ syātkaphoṇistu kūrparaḥ |
अस्योपरि प्रगण्डः स्यात्प्रकोष्ठस्तस्य चाप्यधः ॥ (३४५।२)
asyopari pragaṇḍaḥ syātprakoṣṭhastasya cāpyadhaḥ ||
मणिबन्धाद् आकनिष्ठं करस्य करभो बहिः । (३४६।१)
maṇibandhād ākaniṣṭhaṃ karasya karabho bahiḥ |
पञ्चशाखः शयः पाणिस्तर्जनी स्यात्प्रदेशिनी ॥ (३४६।२)
pañcaśākhaḥ śayaḥ pāṇistarjanī syātpradeśinī ||
अङ्गुल्यः करशाखाः स्युः पुंस्यङ्गुष्ठः प्रदेशिनी । (३४७।१)
aṅgulyaḥ karaśākhāḥ syuḥ puṃsyaṅguṣṭhaḥ pradeśinī |
मध्यमानामिका चापि कनिष्ठा चेति ताः क्रमात् ॥ (३४७।२)
madhyamānāmikā cāpi kaniṣṭhā ceti tāḥ kramāt ||
पुनर्भवः कररुहो नखो ऽस्त्री नखरो ऽस्त्रियाम् । (३४८।१)
punarbhavaḥ kararuho nakho 'strī nakharo 'striyām |
अङ्गुष्ठे सकनिष्ठे स्याद्वितस्तिर्द्वादशाङ्गुलः । (३४९।१)
aṅguṣṭhe sakaniṣṭhe syādvitastirdvādaśāṅgulaḥ |
पाणौ चपेटप्रतलप्रहस्ता विस्तृताङ्गुलौ ॥ (३४९।२)
pāṇau capeṭapratalaprahastā vistṛtāṅgulau ||
द्वौ संहतौ संहततलप्रतलौ वामदक्षिणौ । (३५०।१)
dvau saṃhatau saṃhatatalapratalau vāmadakṣiṇau |
पाणिर्निकुब्जः प्रसृतिस्तौ युतावञ्जलिः पुमान् ॥ (३५०।२)
pāṇirnikubjaḥ prasṛtistau yutāvañjaliḥ pumān ||
प्रकोष्ठे विस्तृतकरे हस्तो मुष्ट्या तु बद्धया । (३५१।१)
prakoṣṭhe vistṛtakare hasto muṣṭyā tu baddhayā |
स रत्निः स्यादरत्निस्तु निष्कनिष्ठेन मुष्टिना ॥ (३५१।२)
sa ratniḥ syādaratnistu niṣkaniṣṭhena muṣṭinā ||
व्यामो बाह्वोः सकरयोस्ततयोस्तिर्यगनन्तरम् । (३५२।१)
vyāmo bāhvoḥ sakarayostatayostiryaganantaram |
ऊर्ध्वविस्तृतदोः पाणिनृमाने पौरुषं त्रिषु ॥ (३५२।२)
ūrdhvavistṛtadoḥ pāṇinṛmāne pauruṣaṃ triṣu ||
कण्ठो गलो ऽथ ग्रीवायां शिरोधिः कन्धरेत्यपि । (३५३।१)
kaṇṭho galo 'tha grīvāyāṃ śirodhiḥ kandharetyapi |
कम्बुग्रीवा त्रिरेखा सावटुर्घाटा कृकाटिका ॥ (३५३।२)
kambugrīvā trirekhā sāvaṭurghāṭā kṛkāṭikā ||
वक्त्रास्ये वदनं तुण्डमाननं लपनं मुखम् । (३५४।१)
vaktrāsye vadanaṃ tuṇḍamānanaṃ lapanaṃ mukham |
नोसेक्लीबे घ्राणं गन्धवहा घोणा नासा च नासिका ॥ (३५४।२)
noseklībe ghrāṇaṃ gandhavahā ghoṇā nāsā ca nāsikā ||
अधस्ताच्चिबुकं गण्डौ कपोलौ तत्परा हनुः ॥ (३५५।२)
adhastāccibukaṃ gaṇḍau kapolau tatparā hanuḥ ||
तेएथ्रदना दशना दन्ता रदास्तालु तु काकुदम् । (३५६।१)
teethradanā daśanā dantā radāstālu tu kākudam |
रसज्ञा रसना जिह्वा प्रान्तावोष्ठस्य सृक्किणी ॥ (३५६।२)
rasajñā rasanā jihvā prāntāvoṣṭhasya sṛkkiṇī ||
ललाटम् अलिकं गोधिरूर्ध्वे दृग्भ्यां भ्रुवौ स्त्रियौ । (३५७।१)
lalāṭam alikaṃ godhirūrdhve dṛgbhyāṃ bhruvau striyau |
कूर्चमस्त्री भ्रुवोर्मध्यं तारकाक्ष्णः कनीनिका ॥ (३५७।२)
kūrcamastrī bhruvormadhyaṃ tārakākṣṇaḥ kanīnikā ||
एयेलोचनं नयनं नेत्रमीक्षणं चक्षुरक्षिणी । (३५८।१)
eyelocanaṃ nayanaṃ netramīkṣaṇaṃ cakṣurakṣiṇī |
दृग्दृष्टी चास्रु नेत्राम्बु रोदनं चास्रमश्रु च ॥ (३५८।२)
dṛgdṛṣṭī cāsru netrāmbu rodanaṃ cāsramaśru ca ||
अपाङ्गौ नेत्रयोरन्तौ कटाक्षो ऽपाङ्गदर्शने । (३५९।१)
apāṅgau netrayorantau kaṭākṣo 'pāṅgadarśane |
कर्णशब्दग्रहौ श्रोत्रं श्रुतिः स्त्री श्रवणं श्रवः ॥ (३५९।२)
karṇaśabdagrahau śrotraṃ śrutiḥ strī śravaṇaṃ śravaḥ ||
हेअदुत्तमाङ्गं शिरः शीर्षं मूर्धा ना मस्तको ऽस्त्रियाम् । (३६०।१)
headuttamāṅgaṃ śiraḥ śīrṣaṃ mūrdhā nā mastako 'striyām |
हैर् ओड़् थे हेअद्चिकुरः कुन्तलो वालः कचः केशः शिरोरुहः ॥ (३६०।२)
hair of the headcikuraḥ kuntalo vālaḥ kacaḥ keśaḥ śiroruhaḥ ||
तद्वृन्दे कैशिकं कैश्यमलकाश्चूर्णकुन्तलाः । (३६१।१)
tadvṛnde kaiśikaṃ kaiśyamalakāścūrṇakuntalāḥ |
ते ललाटे भ्रमरकाः काकपक्षः शिखण्डकः ॥ (३६१।२)
te lalāṭe bhramarakāḥ kākapakṣaḥ śikhaṇḍakaḥ ||
कबरी केशवेशो ऽथ धम्मिल्लः संयताः कचाः । (३६२।१)
kabarī keśaveśo 'tha dhammillaḥ saṃyatāḥ kacāḥ |
वेणी प्रवेणी शीर्षण्यशिरस्यौ विशदे कचे । (३६३।१)
veṇī praveṇī śīrṣaṇyaśirasyau viśade kace |
पाशः पक्षश्च हस्तश्च कलापार्थाः कचात्परे ॥ (३६३।२)
pāśaḥ pakṣaśca hastaśca kalāpārthāḥ kacātpare ||
तनूरुहं रोम लोम तद्वृद्धौ श्मश्रु पुम्मुखे । (३६४।१)
tanūruhaṃ roma loma tadvṛddhau śmaśru pummukhe |
आकल्पवेषौ नेपथ्यं प्रतिकर्म प्रसाधनम् ॥ (३६४।२)
ākalpaveṣau nepathyaṃ pratikarma prasādhanam ||
दशैते त्रिष्वलंकर्तालंकरिष्णुश्च मण्डितः । (३६५।१)
daśaite triṣvalaṃkartālaṃkariṣṇuśca maṇḍitaḥ |
प्रसाधितो ऽलंकृतश्च भूषितश्च परिष्कृतः ॥ (३६५।२)
prasādhito 'laṃkṛtaśca bhūṣitaśca pariṣkṛtaḥ ||
विभ्राड्भ्राजिष्णुरोचिष्णू भूषणं स्यादलंक्रिया । (३६६।१)
vibhrāḍbhrājiṣṇurociṣṇū bhūṣaṇaṃ syādalaṃkriyā |
मण्डनं चाथ मुकुटं किरीटं पुंनपुंसकम् । (३६७।१)
maṇḍanaṃ cātha mukuṭaṃ kirīṭaṃ puṃnapuṃsakam |
वालपाश्या पारितथ्या पत्त्रपाश्या ललाटिका । (३६८।१)
vālapāśyā pāritathyā pattrapāśyā lalāṭikā |
कर्णिका तालपत्रं स्यात्कुण्डलं कर्णवेष्टनम् ॥ (३६८।२)
karṇikā tālapatraṃ syātkuṇḍalaṃ karṇaveṣṭanam ||
ग्रैवेयकं कण्ठभूषा लम्बनं स्याल्ललन्तिका । (३६९।१)
graiveyakaṃ kaṇṭhabhūṣā lambanaṃ syāllalantikā |
स्वर्णैः प्रालम्बिकाथोरःसूत्रिका मौक्तिकैः कृता ॥ (३६९।२)
svarṇaiḥ prālambikāthoraḥsūtrikā mauktikaiḥ kṛtā ||
हारो मुक्तावली देवच्छन्दो ऽसौ शतयष्टिका । (३७०।१)
hāro muktāvalī devacchando 'sau śatayaṣṭikā |
हारभेदा यष्टिभेदाद्गुच्छगुच्छार्धगोस्तनाः ॥ (३७०।२)
hārabhedā yaṣṭibhedādgucchagucchārdhagostanāḥ ||
सैव नक्षत्रमाला स्यात्सप्तविंशतिमौक्तिकैः ॥ (३७१।२)
saiva nakṣatramālā syātsaptaviṃśatimauktikaiḥ ||
आवापकः पारिहार्यः कटको वलयो ऽस्त्रियाम् । (३७२।१)
āvāpakaḥ pārihāryaḥ kaṭako valayo 'striyām |
साक्षराङ्गुलिमुद्रा स्यात्कङ्कणं करभूषणम् । (३७३।१)
sākṣarāṅgulimudrā syātkaṅkaṇaṃ karabhūṣaṇam |
गिर्द्लेस्त्रीकट्यां मेखला काञ्ची सप्तकी रशना तथा ॥ (३७३।२)
girdlestrīkaṭyāṃ mekhalā kāñcī saptakī raśanā tathā ||
क्लीबे सारसनं चाथ पुंस्कट्यां शृङ्खलं त्रिषु । (३७४।१)
klībe sārasanaṃ cātha puṃskaṭyāṃ śṛṅkhalaṃ triṣu |
पादाङ्गदं तुलाकोटिर्मञ्जीरो नूपुरो ऽस्त्रियाम् ॥ (३७४।२)
pādāṅgadaṃ tulākoṭirmañjīro nūpuro 'striyām ||
हंसकः पादकटकः किङ्किणी क्षुद्रघण्टिका । (३७५।१)
haṃsakaḥ pādakaṭakaḥ kiṅkiṇī kṣudraghaṇṭikā |
च्लोथ्त्वक्फलकृमिरोमाणि वस्त्रयोनिर्दश त्रिषु ॥ (३७५।२)
clothtvakphalakṛmiromāṇi vastrayonirdaśa triṣu ||
वाल्कं क्षौमादि फालं तु कार्पासं बादरं च तत् । (३७६।१)
vālkaṃ kṣaumādi phālaṃ tu kārpāsaṃ bādaraṃ ca tat |
कौशेयं कृमिकोशोत्थं राङ्कवं मृगरोमजम् ॥ (३७६।२)
kauśeyaṃ kṛmikośotthaṃ rāṅkavaṃ mṛgaromajam ||
अनाहतं निष्प्रवाणि तन्त्रकं च नवाम्बरे । (३७७।१)
anāhataṃ niṣpravāṇi tantrakaṃ ca navāmbare |
तत्स्यादुद्गमनीयं यद्धौतयोर्वस्त्रयोर्युगम् ॥ (३७७।२)
tatsyādudgamanīyaṃ yaddhautayorvastrayoryugam ||
पत्त्रोर्णं धौतकौशेयं बहुमूल्यं महाधनम् । (३७८।१)
pattrorṇaṃ dhautakauśeyaṃ bahumūlyaṃ mahādhanam |
क्षौमं दुकूलं स्याद्द्वे तु निवीतं प्रावृतं त्रिषु ॥ (३७८।२)
kṣaumaṃ dukūlaṃ syāddve tu nivītaṃ prāvṛtaṃ triṣu ||
स्त्रियां बहुत्वे वस्त्रस्य दशाः स्युर्वस्त्रयोर्द्वयोः । (३७९।१)
striyāṃ bahutve vastrasya daśāḥ syurvastrayordvayoḥ |
पटच्चरं जीर्णवस्त्रं समौ नक्तककर्पटौ । (३८०।१)
paṭaccaraṃ jīrṇavastraṃ samau naktakakarpaṭau |
वस्त्रमाच्छादनं वासश्चैलं वसनमंशुकम् ॥ (३८०।२)
vastramācchādanaṃ vāsaścailaṃ vasanamaṃśukam ||
सुचेलकः पटो ऽस्त्री स्याद् वराशिः स्थूलशाटकः । (३८१।१)
sucelakaḥ paṭo 'strī syād varāśiḥ sthūlaśāṭakaḥ |
निचोलः प्रच्छदपटः समौ रल्लककम्बलौ ॥ (३८१।२)
nicolaḥ pracchadapaṭaḥ samau rallakakambalau ||
द्वौ प्रावारोत्तरासङ्गौ समौ बृहतिका तथा ॥ (३८२।२)
dvau prāvārottarāsaṅgau samau bṛhatikā tathā ||
संव्यानमुत्तरीयं च चोलः कूर्पासको ऽस्त्रियाम् । (३८३।१)
saṃvyānamuttarīyaṃ ca colaḥ kūrpāsako 'striyām |
अर्धोरुकं वरस्त्रीणां स्याच्चण्डातकम् अस्त्रियाम् । (३८४।१)
ardhorukaṃ varastrīṇāṃ syāccaṇḍātakam astriyām |
स्यात् त्रिष्वाप्रपदीनं तत् प्राप्नोत्य् आ प्रपदं हि यत् ॥ (३८४।२)
syāt triṣvāprapadīnaṃ tat prāpnoty ā prapadaṃ hi yat ||
अस्त्री वितानमुल्लोचो दूष्याद्यं वस्त्रवेश्मनि । (३८५।१)
astrī vitānamulloco dūṣyādyaṃ vastraveśmani |
प्रतिसीरा जवनिका स्यात्तिरस्करिणी च सा ॥ (३८५।२)
pratisīrā javanikā syāttiraskariṇī ca sā ||
wअस्हिन्ग्परिकर्माङ्गसंस्कारः स्यान्मार्ष्टिर्मार्जना मृजा । (३८६।१)
washingparikarmāṅgasaṃskāraḥ syānmārṣṭirmārjanā mṛjā |
उद्वर्तनोत्सादने द्वे समे आप्लाव आप्लवः ॥ (३८६।२)
udvartanotsādane dve same āplāva āplavaḥ ||
स्नानं चर्चा तु चार्चिक्यं स्थासको ऽथ प्रबोधनम् । (३८७।१)
snānaṃ carcā tu cārcikyaṃ sthāsako 'tha prabodhanam |
द्वितीयं च तुरीयं च न स्त्रियामथ कुङ्कुमम् ॥ (३८८।२)
dvitīyaṃ ca turīyaṃ ca na striyāmatha kuṅkumam ||
सड़्ड़्रोन्काश्मीरजन्माग्निशिखं वरं बाह्लीकपीतने । (३८९।१)
saffronkāśmīrajanmāgniśikhaṃ varaṃ bāhlīkapītane |
लाक्षा राक्षा जतु क्लीबे यावो ऽलक्तो द्रुमामयः । (३९०।१)
lākṣā rākṣā jatu klībe yāvo 'lakto drumāmayaḥ |
लवङ्गं देवकुसुमं श्रीसंज्ञमथ जायकम् ॥ (३९०।२)
lavaṅgaṃ devakusumaṃ śrīsaṃjñamatha jāyakam ||
कालीयकं च कालानुसार्यं चाथ समार्थकम् । (३९१।१)
kālīyakaṃ ca kālānusāryaṃ cātha samārthakam |
कालागुर्वगुरु स्यात्तु मङ्गल्या मल्लिगन्धि यत् । (३९२।१)
kālāgurvaguru syāttu maṅgalyā malligandhi yat |
तुरुष्कः पिण्डकः सिह्लो यावनो ऽप्यथ पायसः ॥ (३९३।२)
turuṣkaḥ piṇḍakaḥ sihlo yāvano 'pyatha pāyasaḥ ||
श्रीवासो वृकधूपो ऽपि श्रीवेष्टसरलद्रवौ । (३९४।१)
śrīvāso vṛkadhūpo 'pi śrīveṣṭasaraladravau |
सन्दल्तैलपर्णिकगोशीर्षे हरिचन्दनमस्त्रियाम् ॥ (३९५।२)
sandaltailaparṇikagośīrṣe haricandanamastriyām ||
तिलपर्णी तु पत्त्राङ्गं रञ्जनं रक्तचन्दनम् । (३९६।१)
tilaparṇī tu pattrāṅgaṃ rañjanaṃ raktacandanam |
गात्रानुलेपनी वर्तिर्वर्णकं स्याद्विलेपनम् ॥ (३९७।२)
gātrānulepanī vartirvarṇakaṃ syādvilepanam ||
चूर्णानि वासयोगाः स्युर्भावितं वासितं त्रिषु । (३९८।१)
cūrṇāni vāsayogāḥ syurbhāvitaṃ vāsitaṃ triṣu |
संस्कारो गन्धमाल्याद्यैर्यः स्यात्तदधिवासनम् ॥ (३९८।२)
saṃskāro gandhamālyādyairyaḥ syāttadadhivāsanam ||
माल्यं मालास्रजौ मूर्ध्नि केशमध्ये तु गर्भकः । (३९९।१)
mālyaṃ mālāsrajau mūrdhni keśamadhye tu garbhakaḥ |
प्रभ्रष्टकं शिखालम्बि पुरोन्यस्तं ललामकम् ॥ (३९९।२)
prabhraṣṭakaṃ śikhālambi puronyastaṃ lalāmakam ||
प्रालम्बमृजुलम्बि स्यात्कण्ठाद्वैकक्षिकं तु तत् । (४००।१)
prālambamṛjulambi syātkaṇṭhādvaikakṣikaṃ tu tat |
यत्तिर्यक् क्षिप्तमुरसि शिखास्वापीडशेखरौ ॥ (४००।२)
yattiryak kṣiptamurasi śikhāsvāpīḍaśekharau ||
रचना स्यात्परिस्यन्द आभोगः परिपूर्णता । (४०१।१)
racanā syātparisyanda ābhogaḥ paripūrṇatā |
शयनं मञ्चपर्यङ्कपल्यङ्काः खट्वया समाः । (४०२।१)
śayanaṃ mañcaparyaṅkapalyaṅkāḥ khaṭvayā samāḥ |
गेन्दुकः कन्दुको दीपः प्रदीपः पीठमासनम् ॥ (४०२।२)
gendukaḥ kanduko dīpaḥ pradīpaḥ pīṭhamāsanam ||
समुद्गकः संपुटकः प्रतिग्राहः पतद्ग्रहः । (४०३।१)
samudgakaḥ saṃpuṭakaḥ pratigrāhaḥ patadgrahaḥ |
दर्पणे मुकुरादर्शौ व्यजनं तालवृन्तकम् । (४०४।१)
darpaṇe mukurādarśau vyajanaṃ tālavṛntakam |
अन्चेस्तोर्स्संततिर्गोत्रजननकुलान्यभिजनान्वयौ ॥ (४०४।२)
ancestorssaṃtatirgotrajananakulānyabhijanānvayau ||
वंशो ऽन्ववायः संतानो वर्णाः स्युर्ब्राह्मणादयः । (४०५।१)
vaṃśo 'nvavāyaḥ saṃtāno varṇāḥ syurbrāhmaṇādayaḥ |
विप्रक्षत्रियविट्शूद्राश् चातुर्वर्ण्यमिति स्मृतम् ॥ (४०५।२)
viprakṣatriyaviṭśūdrāś cāturvarṇyamiti smṛtam ||
राजबीजी राजवंश्यो बीज्यस्तु कुलसंभवः । (४०६।१)
rājabījī rājavaṃśyo bījyastu kulasaṃbhavaḥ |
ब्रह्मचारी गृही वानप्रस्थो भिक्षुश्चतुष्टये । (४०७।१)
brahmacārī gṛhī vānaprastho bhikṣuścatuṣṭaye |
ब्राह्मणआश्रमो ऽस्त्री द्विजात्यग्रजन्मभूदेववाडवाः ॥ (४०७।२)
brāhmaṇaāśramo 'strī dvijātyagrajanmabhūdevavāḍavāḥ ||
विप्रश्च ब्राह्मणो ऽसौ षट्कर्मा यागादिभिर्वृतः । (४०८।१)
vipraśca brāhmaṇo 'sau ṣaṭkarmā yāgādibhirvṛtaḥ |
विद्वान्विपश्चिद्दोषज्ञः सन्सुधीः कोविदो बुधः ॥ (४०८।२)
vidvānvipaściddoṣajñaḥ sansudhīḥ kovido budhaḥ ||
धीरो मनीषी ज्ञः प्राज्ञः संख्यावान्पण्डितः कविः । (४०९।१)
dhīro manīṣī jñaḥ prājñaḥ saṃkhyāvānpaṇḍitaḥ kaviḥ |
धीमान्सूरिः कृती कृष्टिर्लब्धवर्णो विचक्षणः ॥ (४०९।२)
dhīmānsūriḥ kṛtī kṛṣṭirlabdhavarṇo vicakṣaṇaḥ ||
दूरदर्शी दीर्घदर्शी श्रोत्रियच्छान्दसौ समौ । (४१०।१)
dūradarśī dīrghadarśī śrotriyacchāndasau samau |
मीमांसको जैमिनीये वेदान्ती ब्रह्मवादिनि ॥ (४१०।२)
mīmāṃsako jaiminīye vedāntī brahmavādini ||
वैशेषिके स्यादौलूक्यः सौगतः शून्यवादिनि । (४११।१)
vaiśeṣike syādaulūkyaḥ saugataḥ śūnyavādini |
नैयायिकस्त्वक्षपादः स्यात्स्याद्वादिक आर्हकः ॥ (४११।२)
naiyāyikastvakṣapādaḥ syātsyādvādika ārhakaḥ ||
चार्वाकलौकायतिकौ सत्कार्ये सांख्यकापिलौ । (४१२।१)
cārvākalaukāyatikau satkārye sāṃkhyakāpilau |
उपाध्यायो ऽध्यापको ऽथ स्यान्निषेकादिकृद्गुरुः ॥ (४१२।२)
upādhyāyo 'dhyāpako 'tha syānniṣekādikṛdguruḥ ||
मन्त्रव्याख्याकृदाचार्य आदेष्टा त्वध्वरे व्रती । (४१३।१)
mantravyākhyākṛdācārya ādeṣṭā tvadhvare vratī |
इज्याशीलो यायजूको यज्वा तु विधिनेष्टवान् । (४१४।१)
ijyāśīlo yāyajūko yajvā tu vidhineṣṭavān |
स गीर्पतीष्टया स्थपतिः सोमपीथी तु सोमपाः ॥ (४१४।२)
sa gīrpatīṣṭayā sthapatiḥ somapīthī tu somapāḥ ||
सर्ववेदाः स येनेष्टो यागः सर्वस्वदक्षिणः । (४१५।१)
sarvavedāḥ sa yeneṣṭo yāgaḥ sarvasvadakṣiṇaḥ |
अनूचानः प्रवचने साङ्गे ऽधीती गुरोस्तु यः ॥ (४१५।२)
anūcānaḥ pravacane sāṅge 'dhītī gurostu yaḥ ||
लब्धानुज्ञः समावृत्तः सुत्वा त्वभिषवे कृते । (४१६।१)
labdhānujñaḥ samāvṛttaḥ sutvā tvabhiṣave kṛte |
छात्त्रान्तेवासिनौ शिष्ये शैक्षाः प्राथमकल्पिकाः ॥ (४१६।२)
chāttrāntevāsinau śiṣye śaikṣāḥ prāthamakalpikāḥ ||
सतीर्थ्यास्त्वेकगुरवश्चितवानग्निमग्निचित् ॥ (४१७।२)
satīrthyāstvekaguravaścitavānagnimagnicit ||
पारम्पर्योपदेशे स्यादैतिह्यम् इतिहाव्ययम् । (४१८।१)
pāramparyopadeśe syādaitihyam itihāvyayam |
क्नोwलेद्गेउपज्ञा ज्ञानमाद्यं स्याज्ज्ञात्वारम्भ उपक्रमः ॥ (४१८।२)
knowledgeupajñā jñānamādyaṃ syājjñātvārambha upakramaḥ ||
यज्ञः सवो ऽध्वरो यागः सप्ततन्तुर्मखः क्रतुः । (४१९।१)
yajñaḥ savo 'dhvaro yāgaḥ saptatanturmakhaḥ kratuḥ |
पाठो होमश्चातिथीनां सपर्या तर्पणं बलिः ॥ (४१९।२)
pāṭho homaścātithīnāṃ saparyā tarpaṇaṃ baliḥ ||
आस्थानी क्लीबमास्थानं स्त्रीनपुंसकयोः सदः । (४२१।१)
āsthānī klībamāsthānaṃ strīnapuṃsakayoḥ sadaḥ |
प्राग्वंशः प्राग्घविर् गेहात्सदस्या विधिदर्शिनः ॥ (४२१।२)
prāgvaṃśaḥ prāgghavir gehātsadasyā vidhidarśinaḥ ||
सभासदः सभास्ताराः सभ्याः सामाजिकाश्च ते । (४२२।१)
sabhāsadaḥ sabhāstārāḥ sabhyāḥ sāmājikāśca te |
अध्वर्यूद्गातृहोतारो यजुःसामर्ग्विदः क्रमात् ॥ (४२२।२)
adhvaryūdgātṛhotāro yajuḥsāmargvidaḥ kramāt ||
आग्नीध्राद्या धनैर्वार्या ऋत्विजो याजकाश्च ते । (४२३।१)
āgnīdhrādyā dhanairvāryā ṛtvijo yājakāśca te |
वेदिः परिष्कृता भूमिः समे स्थण्डिलचत्वरे ॥ (४२३।२)
vediḥ pariṣkṛtā bhūmiḥ same sthaṇḍilacatvare ||
यूपाग्रं तर्म निर्मन्थ्यदारुणि त्वरणिर्द्वयोः ॥ (४२४।२)
yūpāgraṃ tarma nirmanthyadāruṇi tvaraṇirdvayoḥ ||
दक्षिणाग्निर्गार्हपत्याहवनीयौ त्रयो ऽग्नयः । (४२५।१)
dakṣiṇāgnirgārhapatyāhavanīyau trayo 'gnayaḥ |
अग्नित्रयमिदं त्रेता प्रणीतः संस्कृतो ऽनलः ॥ (४२५।२)
agnitrayamidaṃ tretā praṇītaḥ saṃskṛto 'nalaḥ ||
समूह्यः परिचाय्योपचाय्यावग्नौ प्रयोगिणः । (४२६।१)
samūhyaḥ paricāyyopacāyyāvagnau prayogiṇaḥ |
यो गार्हपत्यादानीय दक्षिणाग्निः प्रणीयते ॥ (४२६।२)
yo gārhapatyādānīya dakṣiṇāgniḥ praṇīyate ||
तस्मिन् आनाय्यो ऽथाग्नायी स्वाहा च हुतभुक्प्रिया । (४२७।१)
tasmin ānāyyo 'thāgnāyī svāhā ca hutabhukpriyā |
ऋक्सामिधेनी धाय्या च या स्यादग्निसमिन्धने ॥ (४२७।२)
ṛksāmidhenī dhāyyā ca yā syādagnisamindhane ||
गायत्रीप्रमुखं छन्दो हव्यपाके चरुः पुमान् । (४२८।१)
gāyatrīpramukhaṃ chando havyapāke caruḥ pumān |
आमिक्षा सा शृतोष्णे या क्षीरे स्याद्दधियोगतः ॥ (४२८।२)
āmikṣā sā śṛtoṣṇe yā kṣīre syāddadhiyogataḥ ||
धवित्रं व्यजनं तद्यद्रचितं मृगचर्मणा । (४२९।१)
dhavitraṃ vyajanaṃ tadyadracitaṃ mṛgacarmaṇā |
पृषदाज्यं सदध्याज्ये परमान्नं तु पायसम् ॥ (४२९।२)
pṛṣadājyaṃ sadadhyājye paramānnaṃ tu pāyasam ||
हव्यकव्ये दैवपित्र्ये अन्ने पात्रं स्रुवादिकम् । (४३०।१)
havyakavye daivapitrye anne pātraṃ sruvādikam |
ध्रुवोपभृज्जुहूर्ना तु स्रुवो भेदाः स्रुचः स्त्रियः ॥ (४३०।२)
dhruvopabhṛjjuhūrnā tu sruvo bhedāḥ srucaḥ striyaḥ ||
उपाकृतः पशुरसौ यो ऽभिमन्त्र्य क्रतौ हतः । (४३१।१)
upākṛtaḥ paśurasau yo 'bhimantrya kratau hataḥ |
परम्पराकम् शमनं प्रोक्षणं च वधार्थकम् ॥ (४३१।२)
paramparākam śamanaṃ prokṣaṇaṃ ca vadhārthakam ||
वाच्यलिङ्गाः प्रमीतोपसंपन्नप्रोक्षिता हते । (४३२।१)
vācyaliṅgāḥ pramītopasaṃpannaprokṣitā hate |
सांनाय्यं हविरग्नौ तु हुतं त्रिषु वषट् कृतम् ॥ (४३२।२)
sāṃnāyyaṃ haviragnau tu hutaṃ triṣu vaṣaṭ kṛtam ||
दीक्षान्तो ऽवभृथो यज्ञे तत्कर्मार्हं तु यज्ञियम् । (४३३।१)
dīkṣānto 'vabhṛtho yajñe tatkarmārhaṃ tu yajñiyam |
त्रिष्वथ क्रतुकर्मेष्टं पूर्तं खातादि कर्म यत् ॥ (४३३।२)
triṣvatha kratukarmeṣṭaṃ pūrtaṃ khātādi karma yat ||
विश्राणनं वितरणं स्पर्शनं प्रतिपादनम् । (४३५।१)
viśrāṇanaṃ vitaraṇaṃ sparśanaṃ pratipādanam |
मृतार्थं तदहे दानं त्रिषु स्यादौर्ध्वदेहिकम् । (४३६।१)
mṛtārthaṃ tadahe dānaṃ triṣu syādaurdhvadehikam |
पितृदानं निवापः स्याच्छ्राद्धं तत्कर्म शास्त्रतः ॥ (४३६।२)
pitṛdānaṃ nivāpaḥ syācchrāddhaṃ tatkarma śāstrataḥ ||
अन्वाहार्यं मासिके ऽंशो ऽष्टमो ऽह्नः कुतपो ऽस्त्रियाम् । (४३७।१)
anvāhāryaṃ māsike 'ṃśo 'ṣṭamo 'hnaḥ kutapo 'striyām |
सेअर्छिन्ग्पर्येषणा परीष्टिश्चान्वेषणा च गवेषणा ॥ (४३७।२)
searchingparyeṣaṇā parīṣṭiścānveṣaṇā ca gaveṣaṇā ||
सनिस्त्वध्येषणा याच्ञाभिशस्तिर् याचनार्थना । (४३८।१)
sanistvadhyeṣaṇā yācñābhiśastir yācanārthanā |
षट् तु त्रिष्वर्घ्यमर्घार्थे पाद्यं पादाय वारिणि ॥ (४३८।२)
ṣaṭ tu triṣvarghyamarghārthe pādyaṃ pādāya vāriṇi ||
क्रमादातिथ्यातिथेये अतिथ्यर्थे ऽत्र साधुनि । (४३९।१)
kramādātithyātitheye atithyarthe 'tra sādhuni |
प्राघूर्णिकः प्राघूणकश्चाभ्युत्थानं तु गौरवम् । (४४०।१)
prāghūrṇikaḥ prāghūṇakaścābhyutthānaṃ tu gauravam |
पूजा नमस्यापचितिः सपर्यार्चार्हणाः समाः ॥ (४४०।२)
pūjā namasyāpacitiḥ saparyārcārhaṇāḥ samāḥ ||
व्रज्याटाट्या पर्यटनं चर्या त्वीर्यापथे स्थितिः ॥ (४४१।२)
vrajyāṭāṭyā paryaṭanaṃ caryā tvīryāpathe sthitiḥ ||
प्राचेतसश्चादिकविः स्यान्मैत्रावरुणिश्च सः ॥ (४४२।२)
prācetasaścādikaviḥ syānmaitrāvaruṇiśca saḥ ||
वाल्मीकश्चाथ गाधेयो विश्वामित्रश्च कौशिकः । (४४३।१)
vālmīkaścātha gādheyo viśvāmitraśca kauśikaḥ |
व्यासो द्वैपायनः पाराशर्यः सत्यवतीसुतः ॥ (४४३।२)
vyāso dvaipāyanaḥ pārāśaryaḥ satyavatīsutaḥ ||
आनुपूर्वी स्त्रियां वावृत् परिपाटी अनुक्रमः । (४४४।१)
ānupūrvī striyāṃ vāvṛt paripāṭī anukramaḥ |
पर्यायश्चातिपातस्तु स्यात्पर्यय उपात्ययः ॥ (४४४।२)
paryāyaścātipātastu syātparyaya upātyayaḥ ||
नियमो व्रतमस्त्री तच्चोपवासादि पुण्यकम् । (४४५।१)
niyamo vratamastrī taccopavāsādi puṇyakam |
स्याद्ब्रह्मवर्चसं वृत्ताध्ययनर्द्धिरथाञ्जलिः । (४४६।१)
syādbrahmavarcasaṃ vṛttādhyayanarddhirathāñjaliḥ |
पाठे ब्रह्माञ्जलिः पाठे विप्रुषो ब्रह्मबिन्दवः ॥ (४४६।२)
pāṭhe brahmāñjaliḥ pāṭhe vipruṣo brahmabindavaḥ ||
ध्यानयोगासने ब्रह्मासनं कल्पे विधिक्रमौ । (४४७।१)
dhyānayogāsane brahmāsanaṃ kalpe vidhikramau |
मुख्यः स्यात्प्रथमः कल्पो ऽनुकल्पस्तु ततो ऽधमः ॥ (४४७।२)
mukhyaḥ syātprathamaḥ kalpo 'nukalpastu tato 'dhamaḥ ||
संस्कारपूर्वं ग्रहणं स्यादुपाकरणं श्रुतेः । (४४८।१)
saṃskārapūrvaṃ grahaṇaṃ syādupākaraṇaṃ śruteḥ |
भिक्षुभिक्षुः परिव्राट् कर्मन्दी पाराशर्यपि मस्करी । (४४९।१)
bhikṣubhikṣuḥ parivrāṭ karmandī pārāśaryapi maskarī |
तपस्वी तापसः पारिकाङ्क्षी वाचंयमो मुनिः ॥ (४४९।२)
tapasvī tāpasaḥ pārikāṅkṣī vācaṃyamo muniḥ ||
तपःक्लेशसहो दान्तो वर्णिनो ब्रह्मचारिणः । (४५०।१)
tapaḥkleśasaho dānto varṇino brahmacāriṇaḥ |
ऋषयः सत्यवचसः स्नातकस्त्वाप्लुतो व्रती ॥ (४५०।२)
ṛṣayaḥ satyavacasaḥ snātakastvāpluto vratī ||
ये निर्जितेन्द्रियग्रामा यतिनो यतयश्च ते । (४५१।१)
ye nirjitendriyagrāmā yatino yatayaśca te |
यः स्थण्डिले व्रतवशाच्छेते स्थण्डिलशाय्यसौ ॥ (४५१।२)
yaḥ sthaṇḍile vratavaśācchete sthaṇḍilaśāyyasau ||
स्थाण्डिलश्चाथ विरजस्तमसः स्युर्द्वयातिगाः । (४५२।१)
sthāṇḍilaścātha virajastamasaḥ syurdvayātigāḥ |
पवित्रः प्रयतः पूतः पाषण्डाः सर्वलिङ्गिनः ॥ (४५२।२)
pavitraḥ prayataḥ pūtaḥ pāṣaṇḍāḥ sarvaliṅginaḥ ||
पालाशो दण्ड आषाढो व्रते राम्भस्तु वैणवः । (४५३।१)
pālāśo daṇḍa āṣāḍho vrate rāmbhastu vaiṇavaḥ |
अस्त्री कमण्डलुः कुण्डी व्रतिनामासनं बृसी ॥ (४५३।२)
astrī kamaṇḍaluḥ kuṇḍī vratināmāsanaṃ bṛsī ||
अजिनं चर्म कृत्तिः स्त्री भैक्षं भिक्षाकदम्बकम् । (४५४।१)
ajinaṃ carma kṛttiḥ strī bhaikṣaṃ bhikṣākadambakam |
स्वाध्यायः स्याज्जपः सुत्याभिषवः सवनं च सा ॥ (४५४।२)
svādhyāyaḥ syājjapaḥ sutyābhiṣavaḥ savanaṃ ca sā ||
सर्वैनसामपध्वंसि जप्यं त्रिष्वघमर्षणम् । (४५५।१)
sarvainasāmapadhvaṃsi japyaṃ triṣvaghamarṣaṇam |
दर्शश्च पौर्णमासश्च यागौ पक्षान्तयोः पृथक् ॥ (४५५।२)
darśaśca paurṇamāsaśca yāgau pakṣāntayoḥ pṛthak ||
शरीरसाधनापेक्षं नित्यं यत्कर्म तद्यमः । (४५६।१)
śarīrasādhanāpekṣaṃ nityaṃ yatkarma tadyamaḥ |
नियमस्तु स यत्कर्म नित्यमागन्तुसाधनम् ॥ (४५६।२)
niyamastu sa yatkarma nityamāgantusādhanam ||
क्षौरम् तु भद्राकरणं मुण्डनं वपनं त्रिषु । (४५७।१)
kṣauram tu bhadrākaraṇaṃ muṇḍanaṃ vapanaṃ triṣu |
कक्षापटी च कौपीनं शाटी च स्त्रीति लक्ष्यतः ॥ (४५७।२)
kakṣāpaṭī ca kaupīnaṃ śāṭī ca strīti lakṣyataḥ ||
उपवीतं ब्रह्मसूत्रं प्रोद्धृते दक्षिणे करे । (४५८।१)
upavītaṃ brahmasūtraṃ proddhṛte dakṣiṇe kare |
प्राचीनावीतमन्यस्मिन्निवीतं कण्ठलम्बितम् ॥ (४५८।२)
prācīnāvītamanyasminnivītaṃ kaṇṭhalambitam ||
अङ्गुल्यग्रे तीर्थं दैवं स्वल्पाङ्गुल्योर्मूले कायम् । (४५९।१)
aṅgulyagre tīrthaṃ daivaṃ svalpāṅgulyormūle kāyam |
मध्ये ऽङ्गुष्ठाङ्गुल्योः पित्र्यं मूले त्वङ्गुष्ठस्य ब्राह्मम् ॥ (४५९।२)
madhye 'ṅguṣṭhāṅgulyoḥ pitryaṃ mūle tvaṅguṣṭhasya brāhmam ||
स्याद्ब्रह्मभूयं ब्रह्मत्वं ब्रह्मसायुज्यमित्यपि । (४६०।१)
syādbrahmabhūyaṃ brahmatvaṃ brahmasāyujyamityapi |
देवभूयादिकं तद्वत्कृच्छ्रं सान्तपनादिकम् ॥ (४६०।२)
devabhūyādikaṃ tadvatkṛcchraṃ sāntapanādikam ||
संन्यासवत्यनशने पुमान्प्रायो ऽथ वीरहा । (४६१।१)
saṃnyāsavatyanaśane pumānprāyo 'tha vīrahā |
नष्टाग्निः कुहना लोभान् मिथ्येर्यापथकल्पना ॥ (४६१।२)
naṣṭāgniḥ kuhanā lobhān mithyeryāpathakalpanā ||
व्रात्यः संस्कारहीनः स्यादस्वाध्यायो निराकृतिः । (४६२।१)
vrātyaḥ saṃskārahīnaḥ syādasvādhyāyo nirākṛtiḥ |
धर्मध्वजी लिङ्गवृत्तिरवकीर्णी क्षतव्रतः ॥ (४६२।२)
dharmadhvajī liṅgavṛttiravakīrṇī kṣatavrataḥ ||
सुप्ते यस्मिन् अस्तमेति सुप्ते यस्मिन् उदेति च । (४६३।१)
supte yasmin astameti supte yasmin udeti ca |
अंशुमानभिनिर्मुक्ताभ्युदितौ च यथाक्रमम् ॥ (४६३।२)
aṃśumānabhinirmuktābhyuditau ca yathākramam ||
परिवेत्तानुजो ऽनूढे ज्येष्ठे दारपरिग्रहात् । (४६४।१)
parivettānujo 'nūḍhe jyeṣṭhe dāraparigrahāt |
परिवित्तिस्तु तज्ज्यायान् विवाहोपयमौ समौ ॥ (४६४।२)
parivittistu tajjyāyān vivāhopayamau samau ||
व्यवायो ग्राम्यधर्मो मैथुनं निधुवनं रतम् ॥ (४६५।२)
vyavāyo grāmyadharmo maithunaṃ nidhuvanaṃ ratam ||
त्रिवर्गोधर्मकामार्थैश्चतुर्वर्गः समोक्षकैः । (४६६।१)
trivargodharmakāmārthaiścaturvargaḥ samokṣakaiḥ |
सबलैस्तैश्चतुर्भद्रं जन्याः स्निग्धाः वरस्य ये ॥ (४६६।२)
sabalaistaiścaturbhadraṃ janyāḥ snigdhāḥ varasya ye ||
मूर्धाभिषिक्तो राजन्यो बाहुजः क्षत्रियो विराट् । (४६७।१)
mūrdhābhiṣikto rājanyo bāhujaḥ kṣatriyo virāṭ |
राजा राट् पार्थिवक्ष्माभृन्नृपभूपमहीक्षितः ॥ (४६७।२)
rājā rāṭ pārthivakṣmābhṛnnṛpabhūpamahīkṣitaḥ ||
राजा तु प्रणताशेषसामन्तः स्यादधीश्वरः । (४६८।१)
rājā tu praṇatāśeṣasāmantaḥ syādadhīśvaraḥ |
चक्रवर्ती सार्वभौमो नृपो ऽन्यो मण्डलेश्वरः ॥ (४६८।२)
cakravartī sārvabhaumo nṛpo 'nyo maṇḍaleśvaraḥ ||
येनेष्टं राजसूयेन मण्डलस्येश्वरश्च यः । (४६९।१)
yeneṣṭaṃ rājasūyena maṇḍalasyeśvaraśca yaḥ |
शास्ति यश्चाज्ञया राज्ञः स सम्राडथ राजकम् ॥ (४६९।२)
śāsti yaścājñayā rājñaḥ sa samrāḍatha rājakam ||
राजन्यकं च नृपतिक्षत्रियाणां गणे क्रमात् । (४७०।१)
rājanyakaṃ ca nṛpatikṣatriyāṇāṃ gaṇe kramāt |
मन्त्री धीसचिवो ऽमात्यो ऽन्ये कर्मसचिवास्ततः ॥ (४७०।२)
mantrī dhīsacivo 'mātyo 'nye karmasacivāstataḥ ||
महामात्राः प्रधानानि पुरोधास्तु पुरोहितः । (४७१।१)
mahāmātrāḥ pradhānāni purodhāstu purohitaḥ |
द्रष्टरि व्यवहाराणां प्राड्विवाकाक्षदर्शकौ ॥ (४७१।२)
draṣṭari vyavahārāṇāṃ prāḍvivākākṣadarśakau ||
प्रतीहारो द्वारपालद्वास्थद्वास्थितदर्शकाः । (४७२।१)
pratīhāro dvārapāladvāsthadvāsthitadarśakāḥ |
रक्षिवर्गस्त्वनीकस्थो ऽथाध्यक्षाधिकृतौ समौ ॥ (४७२।२)
rakṣivargastvanīkastho 'thādhyakṣādhikṛtau samau ||
स्थायुको ऽधिकृतो ग्रामे गोपो ग्रामेषु भूरिषु । (४७३।१)
sthāyuko 'dhikṛto grāme gopo grāmeṣu bhūriṣu |
भौरिकः कनकाध्यक्षो रूप्याध्यक्षस्तु नैष्किकः ॥ (४७३।२)
bhaurikaḥ kanakādhyakṣo rūpyādhyakṣastu naiṣkikaḥ ||
अन्तःपुरे त्वधिकृतः स्यादन्तर्वंशिको जनः । (४७४।१)
antaḥpure tvadhikṛtaḥ syādantarvaṃśiko janaḥ |
सौविदल्लाः कञ्चुकिनः स्थापत्याः सौविदाश्च ते ॥ (४७४।२)
sauvidallāḥ kañcukinaḥ sthāpatyāḥ sauvidāśca te ||
शण्ढो वर्षवरस्तुल्यौ सेवकार्थ्यनुजीविनः । (४७५।१)
śaṇḍho varṣavarastulyau sevakārthyanujīvinaḥ |
विषयानन्तरो राजा शत्रुर्मित्रमतः परम् ॥ (४७५।२)
viṣayānantaro rājā śatrurmitramataḥ param ||
उदासीनः परतरः पार्ष्णिग्राहस्तु पृष्ठतः । (४७६।१)
udāsīnaḥ parataraḥ pārṣṇigrāhastu pṛṣṭhataḥ |
रिपौ वैरिसपत्नारिद्विषद्द्वेषणदुर्हृदः ॥ (४७६।२)
ripau vairisapatnāridviṣaddveṣaṇadurhṛdaḥ ||
द्विड् विपक्षाहितामित्रदस्युशात्रवशत्रवः । (४७७।१)
dviḍ vipakṣāhitāmitradasyuśātravaśatravaḥ |
वयस्यः स्निग्धः सवया अथ मित्रं सखा सुहृत् । (४७८।१)
vayasyaḥ snigdhaḥ savayā atha mitraṃ sakhā suhṛt |
सख्यं साप्तपदीनं स्यादनुरोधो ऽनुवर्तनम् ॥ (४७८।२)
sakhyaṃ sāptapadīnaṃ syādanurodho 'nuvartanam ||
यथार्हवर्णः प्रणिधिरपसर्पश्चरः स्पशः । (४७९।१)
yathārhavarṇaḥ praṇidhirapasarpaścaraḥ spaśaḥ |
चारश्च गूढपुरुषश्चाप्तप्रत्ययितौ समौ ॥ (४७९।२)
cāraśca gūḍhapuruṣaścāptapratyayitau samau ||
स्युर्मौहूर्तिकमौहूर्तज्ञानिकार्तान्तिका अपि ॥ (४८०।२)
syurmauhūrtikamauhūrtajñānikārtāntikā api ||
तान्त्रिको ज्ञातसिद्धान्तः सत्री गृहपतिः समौ । (४८१।१)
tāntriko jñātasiddhāntaḥ satrī gṛhapatiḥ samau |
लिपिकारो ऽक्षरचणो ऽक्षरचुञ्चुश्च लेखके ॥ (४८१।२)
lipikāro 'kṣaracaṇo 'kṣaracuñcuśca lekhake ||
लिखिताक्षरविन्यासे लिपिर् लिबिरुभे स्त्रियौ । (४८२।१)
likhitākṣaravinyāse lipir libirubhe striyau |
स्यात् संदेशहरो दूतो दूत्यं तद्भावकर्मणी ॥ (४८२।२)
syāt saṃdeśaharo dūto dūtyaṃ tadbhāvakarmaṇī ||
अध्वनीनो ऽध्वगो ऽध्वन्यः पान्थः पथिक इत्यपि । (४८३।१)
adhvanīno 'dhvago 'dhvanyaḥ pānthaḥ pathika ityapi |
स्वाम्यमात्यसुहृत्कोशराष्ट्रदुर्गबलानि च ॥ (४८३।२)
svāmyamātyasuhṛtkośarāṣṭradurgabalāni ca ||
राज्याङ्गानि प्रकृतयः पौराणां श्रेणयो ऽपि च । (४८४।१)
rājyāṅgāni prakṛtayaḥ paurāṇāṃ śreṇayo 'pi ca |
सन्धिर्ना विग्रहो यानमासनं द्वैधमाश्रयः ॥ (४८४।२)
sandhirnā vigraho yānamāsanaṃ dvaidhamāśrayaḥ ||
षड्गुणाः शक्तयस्तिस्रः प्रभावोत्साहमन्त्रजाः । (४८५।१)
ṣaḍguṇāḥ śaktayastisraḥ prabhāvotsāhamantrajāḥ |
क्षयः स्थानं च वृद्धिश्च त्रिवर्गो नीतिवेदिनाम् ॥ (४८५।२)
kṣayaḥ sthānaṃ ca vṛddhiśca trivargo nītivedinām ||
स प्रतापः प्रभावश्च यत्तेजः कोशदण्डजम् । (४८६।१)
sa pratāpaḥ prabhāvaśca yattejaḥ kośadaṇḍajam |
भेदो दण्डः साम दानमित्युपायचतुष्टयम् ॥ (४८६।२)
bhedo daṇḍaḥ sāma dānamityupāyacatuṣṭayam ||
साहसं तु दमो दण्डः साम सान्त्वमथो समौ । (४८७।१)
sāhasaṃ tu damo daṇḍaḥ sāma sāntvamatho samau |
भेदोपजापावुपधा धर्माद्यैर्यत्परीक्षणम् ॥ (४८७।२)
bhedopajāpāvupadhā dharmādyairyatparīkṣaṇam ||
पञ्च त्रिष्वषडक्षीणो यस्तृतीयाद्यगोचरः । (४८८।१)
pañca triṣvaṣaḍakṣīṇo yastṛtīyādyagocaraḥ |
रहश्चोपांशु चालिङ्गे रहस्यं तद्भवे त्रिषु । (४८९।१)
rahaścopāṃśu cāliṅge rahasyaṃ tadbhave triṣu |
समौ विस्रम्भविश्वासौ भ्रेषो भ्रंशो यथोचितात् ॥ (४८९।२)
samau visrambhaviśvāsau bhreṣo bhraṃśo yathocitāt ||
अभ्रेषान्यायकल्पास्तु देशरूपं समञ्जसम् । (४९०।१)
abhreṣānyāyakalpāstu deśarūpaṃ samañjasam |
न्याय्यं च त्रिषु षट् संप्रधारणा तु समर्थनम् । (४९१।१)
nyāyyaṃ ca triṣu ṣaṭ saṃpradhāraṇā tu samarthanam |
अववादस्तु निर्देशो निदेशः शासनं च सः ॥ (४९१।२)
avavādastu nirdeśo nideśaḥ śāsanaṃ ca saḥ ||
शिष्टिश्चाज्ञा च संस्था तु मर्यादा धारणा स्थितिः । (४९२।१)
śiṣṭiścājñā ca saṃsthā tu maryādā dhāraṇā sthitiḥ |
सुधरणा सुधारा स्त्री सुस्थितिः सुदशोन्नतिः ॥ (४९२।२)
sudharaṇā sudhārā strī susthitiḥ sudaśonnatiḥ ||
आगो ऽपराधो मन्तुश्च समे तूद्दानबन्धने । (४९३।१)
āgo 'parādho mantuśca same tūddānabandhane |
द्विपाद्यो द्विगुणो दण्डो भागधेयः करो बलिः ॥ (४९३।२)
dvipādyo dviguṇo daṇḍo bhāgadheyaḥ karo baliḥ ||
घट्टादिदेयं शुल्को ऽस्त्री प्राभृतं तु प्रदेशनम् । (४९४।१)
ghaṭṭādideyaṃ śulko 'strī prābhṛtaṃ tu pradeśanam |
यौतकादि तु यद्देयं सुदायो हरणं च तत् । (४९५।१)
yautakādi tu yaddeyaṃ sudāyo haraṇaṃ ca tat |
तत्कालस्तु तदात्वं स्यादुत्तरः काल आयतिः ॥ (४९५।२)
tatkālastu tadātvaṃ syāduttaraḥ kāla āyatiḥ ||
सान्दृष्टिकं फलं सद्यः उदर्कः फलमुत्तरम् । (४९६।१)
sāndṛṣṭikaṃ phalaṃ sadyaḥ udarkaḥ phalamuttaram |
अदृष्टं वह्नितोयादि दृष्टं स्वपरचक्रजम् ॥ (४९६।२)
adṛṣṭaṃ vahnitoyādi dṛṣṭaṃ svaparacakrajam ||
प्रक्रिया त्वधिकारः स्याच्चामरं तु प्रकीर्णकम् ॥ (४९७।२)
prakriyā tvadhikāraḥ syāccāmaraṃ tu prakīrṇakam ||
नृपासनं यत्तद्भद्रासनं सिंहासनं तु तत् । (४९८।१)
nṛpāsanaṃ yattadbhadrāsanaṃ siṃhāsanaṃ tu tat |
हैमं छत्रं त्वातपत्रं राज्ञस्तु नृपलक्ष्म तत् ॥ (४९८।२)
haimaṃ chatraṃ tvātapatraṃ rājñastu nṛpalakṣma tat ||
भद्रकुम्भः पूर्णकुम्भो भृङ्गारः कनकालुका । (४९९।१)
bhadrakumbhaḥ pūrṇakumbho bhṛṅgāraḥ kanakālukā |
निवेशः शिबिरं षण्ढे सज्जनं तूपरक्षणम् ॥ (४९९।२)
niveśaḥ śibiraṃ ṣaṇḍhe sajjanaṃ tūparakṣaṇam ||
हस्त्यश्वरथपादातं सेनाङ्गं स्याच्चतुष्टयम् । (५००।१)
hastyaśvarathapādātaṃ senāṅgaṃ syāccatuṣṭayam |
एलेफन्त्दन्ती दन्तावलो हस्ती द्विरदो ऽनेकपो द्विपः ॥ (५००।२)
elephantdantī dantāvalo hastī dvirado 'nekapo dvipaḥ ||
इभः स्तम्बेरमः पद्मी यूथनाथस्तु यूथपः ॥ (५०१।२)
ibhaḥ stamberamaḥ padmī yūthanāthastu yūthapaḥ ||
प्रभिन्नो गर्जितो मत्तः समावुद्वान्तनिर्मदौ ॥ (५०२।२)
prabhinno garjito mattaḥ samāvudvāntanirmadau ||
हास्तिकं गजता वृन्दे करिणी धेनुका वशा । (५०३।१)
hāstikaṃ gajatā vṛnde kariṇī dhenukā vaśā |
कुम्भौ तु पिण्डौ शिरसस्तयोर्मध्ये विदुः पुमान् । (५०४।१)
kumbhau tu piṇḍau śirasastayormadhye viduḥ pumān |
अवग्रहो ललाटं स्यादीषिका त्वक्षिकूटकम् ॥ (५०४।२)
avagraho lalāṭaṃ syādīṣikā tvakṣikūṭakam ||
अपाङ्गदेशो निर्याणं कर्णमूलं तु चूलिका । (५०५।१)
apāṅgadeśo niryāṇaṃ karṇamūlaṃ tu cūlikā |
अधः कुम्भस्य वाहित्थं प्रतिमानमधो ऽस्य यत् ॥ (५०५।२)
adhaḥ kumbhasya vāhitthaṃ pratimānamadho 'sya yat ||
आसनं स्कन्धदेशः स्यात्पद्मकं बिन्दुजालकम् । (५०६।१)
āsanaṃ skandhadeśaḥ syātpadmakaṃ bindujālakam |
पार्श्वभागः पक्षभागो दन्तभागस्तु यो ऽग्रतः ॥ (५०६।२)
pārśvabhāgaḥ pakṣabhāgo dantabhāgastu yo 'grataḥ ||
द्वौ पूर्वपश्चाज्जङ्घादिदेशौ गात्रावरे क्रमात् । (५०७।१)
dvau pūrvapaścājjaṅghādideśau gātrāvare kramāt |
तोत्रं वेणुकमालानं बन्धस्तम्भे ऽथ शृङ्खले ॥ (५०७।२)
totraṃ veṇukamālānaṃ bandhastambhe 'tha śṛṅkhale ||
अन्दुको निगडो ऽस्त्री स्यादङ्कुशो ऽस्त्री सृणिः स्त्रियाम् । (५०८।१)
anduko nigaḍo 'strī syādaṅkuśo 'strī sṛṇiḥ striyām |
दूष्या कक्ष्या वरत्रा स्यात्कल्पना सज्जना समे ॥ (५०८।२)
dūṣyā kakṣyā varatrā syātkalpanā sajjanā same ||
प्रवेण्यास्तरणं वर्णः परिस्तोमः कुथो द्वयोः । (५०९।१)
praveṇyāstaraṇaṃ varṇaḥ paristomaḥ kutho dvayoḥ |
वीतं त्वसारं हस्त्यश्वं वारी तु गजबन्धनी ॥ (५०९।२)
vītaṃ tvasāraṃ hastyaśvaṃ vārī tu gajabandhanī ||
होर्सेघोटके वीतितुरगतुरङ्गाश्वतुरङ्गमाः । (५१०।१)
horseghoṭake vītituragaturaṅgāśvaturaṅgamāḥ |
आजानेयाः कुलीनाः स्युर्विनीताः साधुवाहिनः । (५११।१)
ājāneyāḥ kulīnāḥ syurvinītāḥ sādhuvāhinaḥ |
वनायुजाः पारसीकाः काम्बोजाः बाह्लिका हयाः ॥ (५११।२)
vanāyujāḥ pārasīkāḥ kāmbojāḥ bāhlikā hayāḥ ||
पृष्ठ्यः स्थौरी सितः कर्को रथ्यो वोढा रथस्य यः ॥ (५१२।२)
pṛṣṭhyaḥ sthaurī sitaḥ karko rathyo voḍhā rathasya yaḥ ||
त्रिष्वाश्वीनं यदश्वेन दिनेनैकेन गम्यते ॥ (५१३।२)
triṣvāśvīnaṃ yadaśvena dinenaikena gamyate ||
कश्यं तु मध्यमश्वानां हेषा ह्रेषा च निस्वनः । (५१४।१)
kaśyaṃ tu madhyamaśvānāṃ heṣā hreṣā ca nisvanaḥ |
निगालस्तु गलोद्देशो वृन्दे त्वश्वीयम् आश्ववत् ॥ (५१४।२)
nigālastu galoddeśo vṛnde tvaśvīyam āśvavat ||
आस्कन्दितं धौरितकं रेचितम् वल्गितं प्लुतम् । (५१५।१)
āskanditaṃ dhauritakaṃ recitam valgitaṃ plutam |
गतयो ऽमूः पञ्च धारा घोणा तु प्रोथमस्त्रियाम् ॥ (५१५।२)
gatayo 'mūḥ pañca dhārā ghoṇā tu prothamastriyām ||
कविका तु खलीनो ऽस्त्री शफं क्लीबे खुरः पुमान् । (५१६।१)
kavikā tu khalīno 'strī śaphaṃ klībe khuraḥ pumān |
पुच्छो ऽस्त्री लूमलाङ्गूले वालहस्तश्च वालधिः ॥ (५१६।२)
puccho 'strī lūmalāṅgūle vālahastaśca vāladhiḥ ||
त्रिषूपावृत्तलुठितौ परावृत्ते मुहुर्भुवि । (५१७।१)
triṣūpāvṛttaluṭhitau parāvṛtte muhurbhuvi |
छरिओत्याने चक्रिणि युद्धार्थे शताङ्गः स्यन्दनो रथः ॥ (५१७।२)
chariotyāne cakriṇi yuddhārthe śatāṅgaḥ syandano rathaḥ ||
कर्णीरथः प्रवहणं डयनं च समं त्रयम् ॥ (५१८।२)
karṇīrathaḥ pravahaṇaṃ ḍayanaṃ ca samaṃ trayam ||
क्लीबे ऽनः शकटो ऽस्त्री स्याद्गन्त्री कम्बलिवाह्यकम् । (५१९।१)
klībe 'naḥ śakaṭo 'strī syādgantrī kambalivāhyakam |
शिबिका याप्ययानं स्याद्दोला प्रेङ्खादिका स्त्रियाम् ॥ (५१९।२)
śibikā yāpyayānaṃ syāddolā preṅkhādikā striyām ||
उभौ तु द्वैपवैयाघ्रौ द्वीपिचर्मावृते रथे । (५२०।१)
ubhau tu dvaipavaiyāghrau dvīpicarmāvṛte rathe |
पाण्डुकम्बलसंवीतः स्यन्दनः पाण्डुकम्बली ॥ (५२०।२)
pāṇḍukambalasaṃvītaḥ syandanaḥ pāṇḍukambalī ||
रथे काम्बलवास्त्राद्याः कम्बलादिभिरावृते । (५२१।१)
rathe kāmbalavāstrādyāḥ kambalādibhirāvṛte |
त्रिषु द्वैपादयो रथ्या रथकड्या रथव्रजे ॥ (५२१।२)
triṣu dvaipādayo rathyā rathakaḍyā rathavraje ||
धूः स्त्री क्लीबे यानमुखं स्याद्रथाङ्गमपस्करः । (५२२।१)
dhūḥ strī klībe yānamukhaṃ syādrathāṅgamapaskaraḥ |
चक्रं रथाङ्गं तस्यान्ते नेमिः स्त्री स्यात्प्रधिः पुमान् ॥ (५२२।२)
cakraṃ rathāṅgaṃ tasyānte nemiḥ strī syātpradhiḥ pumān ||
पिण्डिका नाभिर् अक्षाग्रकीलके तु द्वयोरणिः । (५२३।१)
piṇḍikā nābhir akṣāgrakīlake tu dvayoraṇiḥ |
रथगुप्तिर्वरूथो ना कूबरस्तु युगन्धरः ॥ (५२३।२)
rathaguptirvarūtho nā kūbarastu yugandharaḥ ||
अनुकर्षी दार्वधःस्थं प्रासङ्गो ना युगाद्युगः । (५२४।१)
anukarṣī dārvadhaḥsthaṃ prāsaṅgo nā yugādyugaḥ |
सर्वं स्याद्वाहनं यानं युग्यं पत्रं च धोरणम् ॥ (५२४।२)
sarvaṃ syādvāhanaṃ yānaṃ yugyaṃ patraṃ ca dhoraṇam ||
नियन्ता प्राजिता यन्ता सूतः क्षत्ता च सारथिः । (५२६।१)
niyantā prājitā yantā sūtaḥ kṣattā ca sārathiḥ |
सव्येष्ठदक्षिणस्थौ च संज्ञा रथकुटुम्बिनः ॥ (५२६।२)
savyeṣṭhadakṣiṇasthau ca saṃjñā rathakuṭumbinaḥ ||
रथिनः स्यन्दनारोहा अश्वारोहास्तु सादिनः । (५२७।१)
rathinaḥ syandanārohā aśvārohāstu sādinaḥ |
भटा योधाश्च योद्धारः सेनारक्षास्तु सैनिकाः ॥ (५२७।२)
bhaṭā yodhāśca yoddhāraḥ senārakṣāstu sainikāḥ ||
सेनायां समवेता ये सैन्यास्ते सैनिकाश्च ते । (५२८।१)
senāyāṃ samavetā ye sainyāste sainikāśca te |
बलिनो ये सहस्रेण साहस्रास्ते सहस्रिणः ॥ (५२८।२)
balino ye sahasreṇa sāhasrāste sahasriṇaḥ ||
कञ्चुको वारबाणो ऽस्त्री यत्तु मध्ये सकञ्चुकाः ॥ (५२९।२)
kañcuko vārabāṇo 'strī yattu madhye sakañcukāḥ ||
बध्नन्ति तत्सारसनमधिकाङ्गो ऽथ शीर्षकम् । (५३०।१)
badhnanti tatsārasanamadhikāṅgo 'tha śīrṣakam |
शीर्षण्यं च शिरस्त्रे ऽथ तनुत्रं वर्म दंशनम् ॥ (५३०।२)
śīrṣaṇyaṃ ca śirastre 'tha tanutraṃ varma daṃśanam ||
उरश्छदः कङ्कटको जागरः कवचो ऽस्त्रियाम् । (५३१।१)
uraśchadaḥ kaṅkaṭako jāgaraḥ kavaco 'striyām |
आमुक्तः प्रतिमुक्तश्च पिनद्धश्चापिनद्धवत् ॥ (५३१।२)
āmuktaḥ pratimuktaśca pinaddhaścāpinaddhavat ||
संनद्धो वर्मितः सज्जो दंशितो व्यूढकङ्कटः । (५३२।१)
saṃnaddho varmitaḥ sajjo daṃśito vyūḍhakaṅkaṭaḥ |
त्रिष्वामुक्तादयो वर्मभृतां कावचिकं गणे ॥ (५३२।२)
triṣvāmuktādayo varmabhṛtāṃ kāvacikaṃ gaṇe ||
पद्गश्च पदिकश्चाथ पादातं पत्तिसंहतिः ॥ (५३३।२)
padgaśca padikaścātha pādātaṃ pattisaṃhatiḥ ||
शस्त्राजीवे काण्डपृष्ठायुधीयायुधिकाः समाः । (५३४।१)
śastrājīve kāṇḍapṛṣṭhāyudhīyāyudhikāḥ samāḥ |
कृतहस्तः सुप्रयोगविशिखः कृतपुङ्खवत् ॥ (५३४।२)
kṛtahastaḥ suprayogaviśikhaḥ kṛtapuṅkhavat ||
अपराद्धपृषत्को ऽसौ लक्ष्याद्यश्च्युतसायकः । (५३५।१)
aparāddhapṛṣatko 'sau lakṣyādyaścyutasāyakaḥ |
धन्वी धनुष्मान्धानुष्को निषङ्ग्यस्त्री धनुर्धरः ॥ (५३५।२)
dhanvī dhanuṣmāndhānuṣko niṣaṅgyastrī dhanurdharaḥ ||
स्यात्काण्डवांस्तु काण्डीरः शाक्तीकः शक्तिहेतिकः । (५३६।१)
syātkāṇḍavāṃstu kāṇḍīraḥ śāktīkaḥ śaktihetikaḥ |
याष्टीकपारश्वधिकौ यष्टिपर्श्वधहेतिकौ ॥ (५३६।२)
yāṣṭīkapāraśvadhikau yaṣṭiparśvadhahetikau ||
नैस्त्रिंशिको ऽसिहेतिः स्यात्समौ प्रासिककौन्तिकौ । (५३७।१)
naistriṃśiko 'sihetiḥ syātsamau prāsikakauntikau |
चर्मी फलकपाणिः स्यात्पताकी वैजयन्तिकः ॥ (५३७।२)
carmī phalakapāṇiḥ syātpatākī vaijayantikaḥ ||
अनुप्लवः सहायश्चानुचरो ऽनुचरो ऽभिचरः समाः । (५३८।१)
anuplavaḥ sahāyaścānucaro 'nucaro 'bhicaraḥ samāḥ |
जङ्घालो ऽतिजवस्तुल्यौ जङ्घाकरिकजाङ्घिकौ ॥ (५३९।२)
jaṅghālo 'tijavastulyau jaṅghākarikajāṅghikau ||
जय्यो यः शक्यते जेतुं जेयो जेतव्यमात्रके ॥ (५४०।२)
jayyo yaḥ śakyate jetuṃ jeyo jetavyamātrake ||
Data courtesy of The Digital Corpus of Sanskrit.