Chapter 1
Select a line for its word-by-word analysis.
पाणिग्रहे पुलकितं वपुर् ऐशं भूतिभूषितं जयति । (१।१)
pāṇigrahe pulakitaṃ vapur aiśaṃ bhūtibhūṣitaṃ jayati |
अङ्कुरित इव मनोभूर् यस्मिन् भस्मावशेषो ऽपि ॥ (१।२)
aṅkurita iva manobhūr yasmin bhasmāvaśeṣo 'pi ||
मा वम संवृणु विषम् इदम् इति सातङ्कं पितामहेनोक्तः । (२।१)
mā vama saṃvṛṇu viṣam idam iti sātaṅkaṃ pitāmahenoktaḥ |
प्रातर् जयति सलज्जः कज्जलमलिनाधरः शम्भुः ॥ (२।२)
prātar jayati salajjaḥ kajjalamalinādharaḥ śambhuḥ ||
जयति प्रियापदान्ते गरलग्रैवेयकः स्मरारातिः । (३।१)
jayati priyāpadānte garalagraiveyakaḥ smarārātiḥ |
विषमविशिखे विशन्न् इव शरणं गलबद्धकरवालः ॥ (३।२)
viṣamaviśikhe viśann iva śaraṇaṃ galabaddhakaravālaḥ ||
जयति ललाटकटाक्षः शशिमौलेः पक्ष्मलः प्रियाग्रणतौ । (४।१)
jayati lalāṭakaṭākṣaḥ śaśimauleḥ pakṣmalaḥ priyāgraṇatau |
धनुषि स्मरेण निहितः सकण्टकः केतकेषुर् इव ॥ (४।२)
dhanuṣi smareṇa nihitaḥ sakaṇṭakaḥ ketakeṣur iva ||
जयति जटाकिञ्जल्कं गङ्गामधु मुण्डवलयबीजमयम् । (५।१)
jayati jaṭākiñjalkaṃ gaṅgāmadhu muṇḍavalayabījamayam |
गलगरलपङ्कसम्भवम् अम्भोरुहम् आननं शम्भोः ॥ (५।२)
galagaralapaṅkasambhavam ambhoruham ānanaṃ śambhoḥ ||
सन्ध्यासलिलाञ्जलिम् अपि कङ्कणफणिपीयमानम् अविजानन् । (६।१)
sandhyāsalilāñjalim api kaṅkaṇaphaṇipīyamānam avijānan |
प्रतिबिम्बितगौरीमुखविलोकनोत्कम्पशिथिलकरगलितः । (७।१)
pratibimbitagaurīmukhavilokanotkampaśithilakaragalitaḥ |
स्वेदभरपूर्यमाणः शम्भोः सलिलाञ्जलिर् जयति ॥ (७।२)
svedabharapūryamāṇaḥ śambhoḥ salilāñjalir jayati ||
प्रणयकुपितप्रियापदलाक्षासन्ध्यानुबन्धमधुरेन्दुः । (८।१)
praṇayakupitapriyāpadalākṣāsandhyānubandhamadhurenduḥ |
पूर्णनखेन्दुर् द्विगुणितमञ्जीरा प्रेमशृङ्खला जयति । (९।१)
pūrṇanakhendur dviguṇitamañjīrā premaśṛṅkhalā jayati |
श्रीकरपिहितं चक्षुः सुखयतु वः पुण्डरीकनयनस्य । (१०।१)
śrīkarapihitaṃ cakṣuḥ sukhayatu vaḥ puṇḍarīkanayanasya |
जघनम् इवेक्षितुम् आगतम् अब्जनिभं नाभिसुषिरेण ॥ (१०।२)
jaghanam ivekṣitum āgatam abjanibhaṃ nābhisuṣireṇa ||
श्यामं श्रीकुचकुङ्कुमपिञ्जरितम् उरो मुरद्विषो जयति । (११।१)
śyāmaṃ śrīkucakuṅkumapiñjaritam uro muradviṣo jayati |
दिनमुखनभ इव कौस्तुभविभाकरो यद् विभूषयति ॥ (११।२)
dinamukhanabha iva kaustubhavibhākaro yad vibhūṣayati ||
प्रतिबिम्बितप्रियातनु सकौस्तुभं जयति मधुभिदो वक्षः । (१२।१)
pratibimbitapriyātanu sakaustubhaṃ jayati madhubhido vakṣaḥ |
पुरुषायितम् अभ्यस्यति लक्ष्मीर् यद् वीक्ष्य मुकुरम् इव ॥ (१२।२)
puruṣāyitam abhyasyati lakṣmīr yad vīkṣya mukuram iva ||
केलिचलाङ्गुलिलम्भितलक्ष्मीनाभिर् मुरद्विषश् चरणः । (१३।१)
kelicalāṅgulilambhitalakṣmīnābhir muradviṣaś caraṇaḥ |
स जयति येन कृता श्रीर् अनुरूपा पद्मनाभस्य ॥ (१३।२)
sa jayati yena kṛtā śrīr anurūpā padmanābhasya ||
रोमावली मुरारेः श्रीवत्सनिषेविताग्रभागा वः । (१४।१)
romāvalī murāreḥ śrīvatsaniṣevitāgrabhāgā vaḥ |
आदाय सप्ततन्त्रोचितां विपञ्चीम् इव त्रयीं गायन् । (१५।१)
ādāya saptatantrocitāṃ vipañcīm iva trayīṃ gāyan |
मधुरं तुरङ्गवदनोचितं हरिर् जयति हयमूर्धा ॥ (१५।२)
madhuraṃ turaṅgavadanocitaṃ harir jayati hayamūrdhā ||
स जयति महाबाहो जलनिधिजठरे चिरं निमग्नापि । (१६।१)
sa jayati mahābāho jalanidhijaṭhare ciraṃ nimagnāpi |
येनान्त्रैर् इव सह फणिगणैर् बलाद् उद्धृता धरणी ॥ (१६।२)
yenāntrair iva saha phaṇigaṇair balād uddhṛtā dharaṇī ||
ब्रह्माण्डकुम्भकारं भुजगाकारं जनार्दनं नौमि । (१७।१)
brahmāṇḍakumbhakāraṃ bhujagākāraṃ janārdanaṃ naumi |
स्फारे यत्फणचक्रे धरा शरावश्रियं वहति ॥ (१७।२)
sphāre yatphaṇacakre dharā śarāvaśriyaṃ vahati ||
चण्डीजङ्घाकाण्डः शिरसा चरणस्पृशि प्रिये जयति । (१८।१)
caṇḍījaṅghākāṇḍaḥ śirasā caraṇaspṛśi priye jayati |
शङ्करपर्यन्तजितो विजयस्तम्भः स्मरस्येव ॥ (१८।२)
śaṅkaraparyantajito vijayastambhaḥ smarasyeva ||
उन्नालनाभिपङ्केरुह इव येनावभाति शम्भुर् अपि । (१९।१)
unnālanābhipaṅkeruha iva yenāvabhāti śambhur api |
जयति पुरुषायितायास् तदाननं शैलकन्यायाः ॥ (१९।२)
jayati puruṣāyitāyās tadānanaṃ śailakanyāyāḥ ||
अङ्कनिलीनगजाननशङ्काकुलबाहुलेयहृतवसनौ । (२०।१)
aṅkanilīnagajānanaśaṅkākulabāhuleyahṛtavasanau |
सस्मितहरकरकलितौ हिमगिरितनयास्तनौ जयतः ॥ (२०।२)
sasmitaharakarakalitau himagiritanayāstanau jayataḥ ||
कण्ठोचितो ऽपि हुङ्कृतिमात्रनिरस्तः पदान्तिके पतितः । (२१।१)
kaṇṭhocito 'pi huṅkṛtimātranirastaḥ padāntike patitaḥ |
यस्याश् चन्द्रशिखः स्मरभल्लनिभो जयति सा चण्डी ॥ (२१।२)
yasyāś candraśikhaḥ smarabhallanibho jayati sā caṇḍī ||
देवेऽर्पितवरणस्रजि बहुमाये वहति कैटभीरूपम् । (२२।१)
deve'rpitavaraṇasraji bahumāye vahati kaiṭabhīrūpam |
जयति सुरासुरहसिता लज्जाजिह्मेक्षणा लक्ष्मीः ॥ (२२।२)
jayati surāsurahasitā lajjājihmekṣaṇā lakṣmīḥ ||
तान् असुरान् अपि हरिम् अपि तं वन्दे कपटकैटभीरूपम् । (२३।१)
tān asurān api harim api taṃ vande kapaṭakaiṭabhīrūpam |
यैर् यद् बिम्बाधरमधुलुब्धैः पीयूषम् अपि मुमुचे ॥ (२३।२)
yair yad bimbādharamadhulubdhaiḥ pīyūṣam api mumuce ||
तल्पीकृताहिर् अगणितगरुडो हाराभिहतविधिर् जयति । (२४।१)
talpīkṛtāhir agaṇitagaruḍo hārābhihatavidhir jayati |
फणशतपीतश्वासो रागान्धायाः श्रियः केलिः ॥ (२४।२)
phaṇaśatapītaśvāso rāgāndhāyāḥ śriyaḥ keliḥ ||
स्मेराननेन हरिणा यत् स्पृहम् आकारवेदिनाकलितम् । (२५।१)
smerānanena hariṇā yat spṛham ākāravedinākalitam |
जयति पुरुषायितायाः कमलायाः कैटभीध्यानम् ॥ (२५।२)
jayati puruṣāyitāyāḥ kamalāyāḥ kaiṭabhīdhyānam ||
कृतकान्तकेलिकुतुकश्रीशीतश्वाससेकनिद्राणः । (२६।१)
kṛtakāntakelikutukaśrīśītaśvāsasekanidrāṇaḥ |
घोरितविततालिरुतो नाभिसरोजे विधिर् जयति ॥ (२६।२)
ghoritavitatāliruto nābhisaroje vidhir jayati ||
एकरद द्वैमातुर निस्त्रिगुण चतुर्भुजापि पञ्चकर । (२७।१)
ekarada dvaimātura nistriguṇa caturbhujāpi pañcakara |
जय षण्मुखनुत सप्तच्छदगन्धिमदाष्टतनुतनय ॥ (२७।२)
jaya ṣaṇmukhanuta saptacchadagandhimadāṣṭatanutanaya ||
मङ्गलकलशद्वयमयकुम्भम् अदम्भेन भजत गजवदनम् । (२८।१)
maṅgalakalaśadvayamayakumbham adambhena bhajata gajavadanam |
यद्दानतोयतरलैस् तिलतुलनालम्बि रोलम्बैः ॥ (२८।२)
yaddānatoyataralais tilatulanālambi rolambaiḥ ||
याभिर् अनङ्गः साङ्गीकृतः स्त्रियो ऽस्त्रीकृताश् च ता येन । (२९।१)
yābhir anaṅgaḥ sāṅgīkṛtaḥ striyo 'strīkṛtāś ca tā yena |
विहितघनालङ्कारं विचित्रवर्णावलीमयस्फुरणम् । (३०।१)
vihitaghanālaṅkāraṃ vicitravarṇāvalīmayasphuraṇam |
शक्रायुधम् इव वक्रं वल्मीकभुवं कविं नौमि ॥ (३०।२)
śakrāyudham iva vakraṃ valmīkabhuvaṃ kaviṃ naumi ||
व्यासगिरां निर्यासं सारं विश्वस्य भारतं वन्दे । (३१।१)
vyāsagirāṃ niryāsaṃ sāraṃ viśvasya bhārataṃ vande |
भूषणायैव सञ्ज्ञां यद् अङ्कितां भारती वहति ॥ (३१।२)
bhūṣaṇāyaiva sañjñāṃ yad aṅkitāṃ bhāratī vahati ||
सति काकुत्स्थकुलोन्नतिकारिणि रामायणे किम् अन्येन । (३२।१)
sati kākutsthakulonnatikāriṇi rāmāyaṇe kim anyena |
रोहति कुल्या गङ्गापूरे किं बहुरसे वहति ॥ (३२।२)
rohati kulyā gaṅgāpūre kiṃ bahurase vahati ||
अतिदीर्घजीविदोषाद् व्यासेन यशो ऽपहारितं हन्त । (३३।१)
atidīrghajīvidoṣād vyāsena yaśo 'pahāritaṃ hanta |
कैर् नोच्येत गुणाढ्यः स एव जन्मान्तरापन्नः ॥ (३३।२)
kair nocyeta guṇāḍhyaḥ sa eva janmāntarāpannaḥ ||
श्रीरामायणभारतबृहत्कथानां कवीन् नमस्कुर्मः । (३४।१)
śrīrāmāyaṇabhāratabṛhatkathānāṃ kavīn namaskurmaḥ |
त्रिस्रोता इव सरसा सरस्वती स्फुरति यैर् भिन्ना ॥ (३४।२)
trisrotā iva sarasā sarasvatī sphurati yair bhinnā ||
भवभूतेः सम्बन्धाद् भूधरभूर् एव भारती भाति । (३६।१)
bhavabhūteḥ sambandhād bhūdharabhūr eva bhāratī bhāti |
एतत्कृतकारुण्ये किम् अन्यथा रोदिति ग्रावा ॥ (३६।२)
etatkṛtakāruṇye kim anyathā roditi grāvā ||
जाता शिखण्डिनी प्राग् यथा शिखण्डी तथावगच्छामि । (३७।१)
jātā śikhaṇḍinī prāg yathā śikhaṇḍī tathāvagacchāmi |
प्रागल्भ्यम् अधिकम् आप्तुं वाणी बाणो बभूवेति ॥ (३७।२)
prāgalbhyam adhikam āptuṃ vāṇī bāṇo babhūveti ||
यं गणयति गुरोर् अनु यस्यास् ते धर्मकर्म संकुचितम् । (३८।१)
yaṃ gaṇayati guror anu yasyās te dharmakarma saṃkucitam |
कविम् अहम् उशनसम् इव तं तातं नीलाम्बरं वन्दे ॥ (३८।२)
kavim aham uśanasam iva taṃ tātaṃ nīlāmbaraṃ vande ||
सकलकलाः कल्पयितुं प्रभुः प्रबन्धस्य कुमुदबन्धोश् च । (३९।१)
sakalakalāḥ kalpayituṃ prabhuḥ prabandhasya kumudabandhoś ca |
काव्यस्याक्षरमैत्रीभाजो न च कर्कशा न च ग्राम्याः । (४०।१)
kāvyasyākṣaramaitrībhājo na ca karkaśā na ca grāmyāḥ |
शब्दा अपि पुरुषा अपि साधव एवार्थबोधाय ॥ (४०।२)
śabdā api puruṣā api sādhava evārthabodhāya ||
वंशे घुण इव न विशति दोषो रसभाविते सतां मनसि । (४१।१)
vaṃśe ghuṇa iva na viśati doṣo rasabhāvite satāṃ manasi |
रसम् अपि तु न प्रतीच्छति बहुदोषः संनिपातीव ॥ (४१।२)
rasam api tu na pratīcchati bahudoṣaḥ saṃnipātīva ||
विगुणो ऽपि काव्यबन्धः साधूनाम् आननं गतः स्वदते । (४२।१)
viguṇo 'pi kāvyabandhaḥ sādhūnām ānanaṃ gataḥ svadate |
फूत्कारो ऽपि सुवंशैर् अनूद्यमानः श्रुतिं हरति ॥ (४२।२)
phūtkāro 'pi suvaṃśair anūdyamānaḥ śrutiṃ harati ||
स्वयम् अपि भूरिच्छिद्रश् चापलम् अपि सर्वतोमुखं तन्वन् । (४३।१)
svayam api bhūricchidraś cāpalam api sarvatomukhaṃ tanvan |
तितौस्तुषस्य पिशुनो दोषस्य विवेचनेऽधिकृतः ॥ (४३।२)
titaustuṣasya piśuno doṣasya vivecane'dhikṛtaḥ ||
अन्तर्गूढानर्थान् अव्यञ्जयतः प्रसादरहितस्य । (४४।१)
antargūḍhānarthān avyañjayataḥ prasādarahitasya |
सन्दर्भस्य नदस्य च न रसः प्रीत्यै रसज्ञानाम् ॥ (४४।२)
sandarbhasya nadasya ca na rasaḥ prītyai rasajñānām ||
यदसेवनीयम् असताम् अमृतप्रायं सुवर्णविन्यासम् । (४५।१)
yadasevanīyam asatām amṛtaprāyaṃ suvarṇavinyāsam |
सुरसार्थमयं काव्यं त्रिविष्टपं वा समं विद्मः ॥ (४५।२)
surasārthamayaṃ kāvyaṃ triviṣṭapaṃ vā samaṃ vidmaḥ ||
सत्कविरसनाशूर्पीनिस्तुषतरशब्दशालिपाकेन । (४६।१)
satkavirasanāśūrpīnistuṣataraśabdaśālipākena |
तृप्तो दयिताधरम् अपि नाद्रियते का सुधा दासी ॥ (४६।२)
tṛpto dayitādharam api nādriyate kā sudhā dāsī ||
अकलितशब्दालङ्कृतिर् अनुकूला स्खलिपदनिवेशापि । (४७।१)
akalitaśabdālaṅkṛtir anukūlā skhalipadaniveśāpi |
अभिसारिकेव रमयति सूक्तिः सोत्कर्षशृङ्गारा ॥ (४७।२)
abhisārikeva ramayati sūktiḥ sotkarṣaśṛṅgārā ||
अध्वनि पदग्रहपरं मदयति हृदयं न वा न वा श्रवणम् । (४८।१)
adhvani padagrahaparaṃ madayati hṛdayaṃ na vā na vā śravaṇam |
काव्यम् अभिज्ञसभायां मञ्जीरं केलिवेलायाम् ॥ (४८।२)
kāvyam abhijñasabhāyāṃ mañjīraṃ kelivelāyām ||
आस्वादितदयिताधरसुधारसस्यैव सूक्तयो मधुराः । (४९।१)
āsvāditadayitādharasudhārasasyaiva sūktayo madhurāḥ |
अकलितरसालमुकुलो न कोकिलः कलम् उदञ्चयति ॥ (४९।२)
akalitarasālamukulo na kokilaḥ kalam udañcayati ||
बालाकटाक्षसूत्रितम् असतीनेत्रत्रिभागकृतभाष्यम् । (५०।१)
bālākaṭākṣasūtritam asatīnetratribhāgakṛtabhāṣyam |
कविमाणवका दूतीव्याख्यातम् अधीयते भावम् ॥ (५०।२)
kavimāṇavakā dūtīvyākhyātam adhīyate bhāvam ||
मसृणपदगीतिगतयः सज्जनहृदयाभिसारिकाः सुरसाः । (५१।१)
masṛṇapadagītigatayaḥ sajjanahṛdayābhisārikāḥ surasāḥ |
मदनाद्वयोपनिषदो विशदा गोवर्धनस्यार्याः ॥ (५१।२)
madanādvayopaniṣado viśadā govardhanasyāryāḥ ||
वाणी प्राकृतसमुचितरसा बलेनैव संस्कृतं नीता । (५२।१)
vāṇī prākṛtasamucitarasā balenaiva saṃskṛtaṃ nītā |
आर्यासप्तशतीयं प्रगल्भमनसाम् अनादृता येषाम् । (५३।१)
āryāsaptaśatīyaṃ pragalbhamanasām anādṛtā yeṣām |
दूतीरहिता इव ते न कामिनीमनसि निविशन्ते ॥ (५३।२)
dūtīrahitā iva te na kāminīmanasi niviśante ||
रतरीतिवीतवसना प्रियेव शुद्धापि वाङ्मुदे सरसा । (५४।१)
ratarītivītavasanā priyeva śuddhāpi vāṅmude sarasā |
अरसा सालङ्कृतिर् अपि न रोचते शालभञ्जीव ॥ (५४।२)
arasā sālaṅkṛtir api na rocate śālabhañjīva ||
Data courtesy of The Digital Corpus of Sanskrit.