गोभिलगृह्यसूत्रGobhilagṛhyasūtra
GobhGṛS, 2
Select a line for its word-by-word analysis.
पुंसवनतृतीयस्य गर्भमासस्यादिसदेशे पुंसवनस्य कालः । (६।१)
puṃsavanatṛtīyasya garbhamāsasyādisadeśe puṃsavanasya kālaḥ |
प्रातः सशिरस्काप्लुतोदगग्रेषु दर्भेषु पश्चाद् अग्नेर् उदगग्रेषु दर्भेषु प्राच्य् उपविशति पश्चात् पतिर् अवस्थाय दक्षिणेन पाणिना दक्षिणम् अंसम् अन्ववमृश्यानन्तर्हितं नाभिदेशम् अभिमृशेत् पुमांसौ मित्रावरुणावित्येतयर्चा । (६।२)
prātaḥ saśiraskāplutodagagreṣu darbheṣu paścād agner udagagreṣu darbheṣu prācy upaviśati paścāt patir avasthāya dakṣiṇena pāṇinā dakṣiṇam aṃsam anvavamṛśyānantarhitaṃ nābhideśam abhimṛśet pumāṃsau mitrāvaruṇāvityetayarcā |
प्रागुदीच्यां दिशि न्यग्रोधशुङ्गाम् उभयतःफलाम् अस्रामाम् अकृमिपरिसृप्तां त्रिःसप्तैर् यवैर् माषैर् वा परिक्रीयोत्थापयेत् यद्यसि सौमी सोमाय त्वा राज्ञे परिक्रीणामि यद्य् असि वारुणी वरुणाय त्वा राज्ञे परिक्रीणामि यद्य् असि वसुभ्यो वसुभ्यस् त्वा परिक्रीणामि यद्यसि रुद्रेभ्यो रुद्रेभ्यस्त्वा परिक्रीणामि यद्य् अस्य् आदित्येभ्य आदित्येभ्यस्त्वा परिक्रीणामि यद्य् असि मरुद्भ्यो मरुद्भ्यस् त्वा परिक्रीणामि यद्यसि विश्वेभ्यो देवेभ्यो विश्वेभ्यस् त्वा देवेभ्यः परिक्रीणामि ओषधयः सुमनसो भूत्वास्यां वीर्यं समाधत्तेयं कर्म करिष्यतीत्युत्थाप्य तृणैः परिधायाहृत्य वैहायसीं निदध्यात् । (६।५)
prāgudīcyāṃ diśi nyagrodhaśuṅgām ubhayataḥphalām asrāmām akṛmiparisṛptāṃ triḥsaptair yavair māṣair vā parikrīyotthāpayet yadyasi saumī somāya tvā rājñe parikrīṇāmi yady asi vāruṇī varuṇāya tvā rājñe parikrīṇāmi yady asi vasubhyo vasubhyas tvā parikrīṇāmi yadyasi rudrebhyo rudrebhyastvā parikrīṇāmi yady asy ādityebhya ādityebhyastvā parikrīṇāmi yady asi marudbhyo marudbhyas tvā parikrīṇāmi yadyasi viśvebhyo devebhyo viśvebhyas tvā devebhyaḥ parikrīṇāmi oṣadhayaḥ sumanaso bhūtvāsyāṃ vīryaṃ samādhatteyaṃ karma kariṣyatītyutthāpya tṛṇaiḥ paridhāyāhṛtya vaihāyasīṃ nidadhyāt |
दृषदं प्रक्षाल्य ब्रह्मचारी व्रतवती वा ब्रह्मबन्धुः कुमारी वाप्रत्याहरन्ती पिनष्टि । (६।६)
dṛṣadaṃ prakṣālya brahmacārī vratavatī vā brahmabandhuḥ kumārī vāpratyāharantī pinaṣṭi |
प्रातः सशिरस्काप्लुतोदगग्रेषु दर्भेषु पश्चाद् अग्नेर् उदगग्रेषु दर्भेषु प्राक्शिराः संविशति पश्चात् पतिर् अवस्थाय दक्षिणस्य पाणेर् अङ्गुष्ठेनोपकनिष्ठिकया चाङ्गुल्याभिसंगृह्य दक्षिणे नासिकास्रोतस्यवनयेत् पुमान् अग्निः पुमान् इन्द्र इत्येतयर्चा । (६।७)
prātaḥ saśiraskāplutodagagreṣu darbheṣu paścād agner udagagreṣu darbheṣu prākśirāḥ saṃviśati paścāt patir avasthāya dakṣiṇasya pāṇer aṅguṣṭhenopakaniṣṭhikayā cāṅgulyābhisaṃgṛhya dakṣiṇe nāsikāsrotasyavanayet pumān agniḥ pumān indra ityetayarcā |
अथ सीमन्तकरणं प्रथमगर्भे चतुर्थे मासि षष्ठे ऽष्टमे वा । (७।१)
atha sīmantakaraṇaṃ prathamagarbhe caturthe māsi ṣaṣṭhe 'ṣṭame vā |
प्रातः सशिरस्काप्लुतोदगग्रेषु दर्भेषु पश्चाद् अग्नेर् उदगग्रेषु दर्भेषु प्राच्य् उपविशति पश्चात् पतिर् अवस्थाय युग्मन्तम् औदुम्बरं शलाटुग्रथ्नम् आबध्नात्य् अयम् ऊर्जावतो वृक्ष इति । (७।२)
prātaḥ saśiraskāplutodagagreṣu darbheṣu paścād agner udagagreṣu darbheṣu prācy upaviśati paścāt patir avasthāya yugmantam audumbaraṃ śalāṭugrathnam ābadhnāty ayam ūrjāvato vṛkṣa iti |
अथ सीमन्तम् ऊर्ध्वम् उन्नयति भूर् इति दर्भपिञ्जूलीभिर् एव प्रथमं भुवर् इति द्वितीयं स्वर् इति तृतीयम् । (७।३)
atha sīmantam ūrdhvam unnayati bhūr iti darbhapiñjūlībhir eva prathamaṃ bhuvar iti dvitīyaṃ svar iti tṛtīyam |
अथ पूर्णचात्त्रेण राकाम् अहम् इत्येतयर्चा त्रिःश्वेतया च शलल्या यास् ते राके सुमतय इति । (७।५)
atha pūrṇacāttreṇa rākām aham ityetayarcā triḥśvetayā ca śalalyā yās te rāke sumataya iti |
कृसरः स्थालीपाक उत्तरघृतस् तम् अवेक्षयेत् किं पश्यसीत्युक्त्वा प्रजाम् इति वाचयेत् तं सा स्वयं भुञ्जीत वीरसूर् जीवसूर् जीवपत्नीति ब्राह्मण्यो मङ्गल्याभिर् वाग्भिर् उपासीरन् । (७।६)
kṛsaraḥ sthālīpāka uttaraghṛtas tam avekṣayet kiṃ paśyasītyuktvā prajām iti vācayet taṃ sā svayaṃ bhuñjīta vīrasūr jīvasūr jīvapatnīti brāhmaṇyo maṅgalyābhir vāgbhir upāsīran |
प्रतिष्ठिते वस्तौ परिस्तीर्याग्निम् आज्याहुती जुहोति या तिरश्चीत्य् एतयर्चा विपश्चित् पुच्छम् अभरद् इति च । (७।८)
pratiṣṭhite vastau paristīryāgnim ājyāhutī juhoti yā tiraścīty etayarcā vipaścit puccham abharad iti ca |
पुमान् अयं जनिष्यते ऽसौ नामेति नामधेयं गृह्णाति यत् तद् गुह्यम् एव भवति । (७।९)
pumān ayaṃ janiṣyate 'sau nāmeti nāmadheyaṃ gṛhṇāti yat tad guhyam eva bhavati |
यदास्मै कुमारं जातम् आचक्षीरन्न् अथ ब्रूयात् काङ्क्षत नाभिकृन्तनेन स्तनप्रतिधानेन चेति । (७।१०)
yadāsmai kumāraṃ jātam ācakṣīrann atha brūyāt kāṅkṣata nābhikṛntanena stanapratidhānena ceti |
व्रीहियवौ पेषयेत् तयैवावृता यया शुङ्गाम् । (७।११)
vrīhiyavau peṣayet tayaivāvṛtā yayā śuṅgām |
दक्षिणस्य पाणेर् अङ्गुष्ठेनोपकनिष्ठिकया चाङ्गुल्याभिसंगृह्य कुमारस्य जिह्वायां निमार्ष्टीयम् आज्ञेति तथैव मेधाजननं सर्पिः प्राशयेत् जातरूपेण वादाय कुमारस्य मुखे जुहोति मेधां ते मित्रावरुणाव् इत्येतयर्चा सदसस्पतिम् अद्भुतम् इति च कृन्तत नाभिम् इति ब्रूयात् स्तनं च प्रतिधत्तेति । (७।१२)
dakṣiṇasya pāṇer aṅguṣṭhenopakaniṣṭhikayā cāṅgulyābhisaṃgṛhya kumārasya jihvāyāṃ nimārṣṭīyam ājñeti tathaiva medhājananaṃ sarpiḥ prāśayet jātarūpeṇa vādāya kumārasya mukhe juhoti medhāṃ te mitrāvaruṇāv ityetayarcā sadasaspatim adbhutam iti ca kṛntata nābhim iti brūyāt stanaṃ ca pratidhatteti |
Data courtesy of The Digital Corpus of Sanskrit.