चतुर्मुखमुखाम्भोजवनहंसवधूर् मम । (१।१)

मानसे रमतां दीर्घं सर्वशुक्ला सरस्वती ॥ (१।२)

पूर्वशास्त्राणि संहृत्य प्रयोगान् उपलक्ष्य च । (२।१)

यथासामर्थ्यम् अस्माभिः क्रियते काव्यलक्षणम् ॥ (२।२)

इह शिष्टानुशिष्टानां शिष्टानाम् अपि सर्वथा । (३।१)

वाचाम् एव प्रसादेन लोकयात्रा प्रवर्तते ॥ (३।२)

इदम् अन्धं तमः कृत्स्नं जायेत भुवनत्रयम् । (४।१)

यदि शब्दाह्वयं ज्योतिर् आसंसारं न दीप्यते ॥ (४।२)

आदिराजयशोबिम्बम् आदर्शं प्राप्य वाङ्मयम् । (५।१)

तेषाम् असंनिधाने ऽपि न स्वयं पश्य नश्यति ॥ (५।२)

गौर् गौः कामदुघा सम्यक् प्रयुक्ता स्मर्यते बुधैः । (६।१)

दुष्प्रयुक्ता पुनर् गोत्वं प्रयोक्तुः सैव शंसति ॥ (६।२)

तद् अल्पम् अपि नोपेक्ष्यं काव्ये दुष्टं कथंचन । (७।१)

स्याद् वपुः सुन्दरम् अपि श्वित्रेणैकेन दुर्भगम् ॥ (७।२)

गुणदोषान् अशास्त्रज्ञः कथं विभजते नरः । (८।१)

किम् अन्धस्याधिकारो ऽस्ति रूपभेदोपलब्धिषु ॥ (८।२)

अतः प्रजानां व्युत्पत्तिम् अभिसंधाय सूरयः । (९।१)

वाचां विचित्रमार्गाणां निबबन्धुः क्रियाविधिम् ॥ (९।२)

तैः शरीरं च काव्यानाम् अलंकाराश् च दर्शिताः । (१०।१)

शरीरं तावदिष्टार्थव्यवच्छिन्ना पदावली ॥ (१०।२)

पद्यं गद्यं च मिश्रं च तत् त्रिधैव व्यवस्थितम् । (११।१)

पद्यं चतुष्पदी तच् च वृत्तं जातिर् इति द्विधा ॥ (११।२)

छन्दोविचित्यां सकलस् तत्प्रबन्धो निदर्शितः । (१२।१)

सा विद्या नौर् विविक्षूणां गम्भीरं काव्यसागरम् ॥ (१२।२)

मुक्तकं कुलकं कोशः संघात इति तादृशः । (१३।१)

सर्गबन्धांशरूपत्वाद् अनुक्तः पद्यविस्तरः ॥ (१३।२)

सर्गबन्धो महाकाव्यम् उच्यते तस्य लक्षणम् । (१४।१)

आशीर् नमस्क्रिया वस्तुनिर्देशो वापि तन्मुखम् ॥ (१४।२)

इतिहासकथोद्भूतम् इतरद् वा सदाश्रयम् । (१५।१)

चतुर्वर्गफलायत्तं चतुरोदात्तनायकम् ॥ (१५।२)

नगरार्णवशैलर्तुचन्द्रार्कोदयवर्णनैः । (१६।१)

उद्यानसलिलक्रीडामधुपानरतोत्सवैः ॥ (१६।२)

विप्रलम्भैर् विवाहैश् च कुमारोदयवर्णनैः । (१७।१)

मन्त्रदूतप्रयाणाजिनायकाभ्युदयैर् अपि ॥ (१७।२)

अलंकृतम् असंक्षिप्तं रसभावनिरन्तरम् । (१८।१)

सर्गैर् अनतिविस्तीर्णैः श्रव्यवृत्तैः सुसंधिभिः ॥ (१८।२)

सर्वत्र भिन्नवृत्तान्तैर् उपेतं लोकरञ्जनम् । (१९।१)

काव्यं कल्पोत्तरस्थायि जायते सदलंकृति ॥ (१९।२)

न्यूनम् अप्य् अत्र यैः कैश्चिद् अङ्गैः काव्यं न दुष्यति । (२०।१)

यद्य् उपात्तेषु सम्पत्तिर् आराधयति तद्विदः ॥ (२०।२)

गुणतः प्राग् उपन्यस्य नायकं तेन विद्विषाम् । (२१।१)

निराकरणम् इत्य् एष मार्गः प्रकृतिसुन्दरः ॥ (२१।२)

वंशवीर्यश्रुतादीनि वर्णयित्वा रिपोर् अपि । (२२।१)

तज्जयान् नायकोत्कर्षवर्णनं च धिनोति नः ॥ (२२।२)

अपादः पदसंतानो गद्यम् आख्यायिका कथा । (२३।१)

इति तस्य प्रभेदौ द्वौ तयोर् आख्यायिका किल ॥ (२३।२)

नायकेनैव वाच्यान्या नायकेनेतरेण वा । (२४।१)

स्वगुणाविष्क्रिया दोषो नात्र भूतार्थशंसिनः ॥ (२४।२)

अपि त्व् अनियमो दृष्टस् तत्राप्य् अन्यैर् उदीरणात् । (२५।१)

अन्यो वक्ता स्वयं वेति कीदृग् वा भेदलक्षणम् ॥ (२५।२)

वक्त्रं चापरवक्त्रं च सोच्छ्वासत्वं च भेदकम् । (२६।१)

चिह्नम् आख्यायिकायाश् चेत् प्रसङ्गेन कथास्व् अपि ॥ (२६।२)

आर्यादिवत्प्रवेशः किं न वक्त्रापरवक्त्रयोः । (२७।१)

भेदश् च दृष्टो लम्भादिर् उच्छ्वासो वास्तु किं ततः ॥ (२७।२)

तत् कथाख्यायिकेत्य् एका जातिः संज्ञाद्वयाङ्किता । (२८।१)

अत्रैवान्तर्भविष्यन्ति शेषाश् चाख्यानजातयः ॥ (२८।२)

कन्याहरणसंग्रामविप्रलम्भोदयादयः । (२९।१)

सर्गबन्धसमा एव नैते वैशेषिका गुणाः ॥ (२९।२)

कविभावकृतं चिह्नम् अन्यत्रापि न दुष्यति । (३०।१)

मुखम् इष्टार्थसंसिद्ध्यै किं हि न स्यात् कृतात्मनाम् ॥ (३०।२)

मिश्राणि नाटकादीनि तेषाम् अन्यत्र विस्तरः । (३१।१)

गद्यपद्यमयी काचित् चम्पूर् इत्य् अभिधीयते ॥ (३१।२)

तद् एतद् वाङ्मयं भूयः संस्कृतं प्राकृतं तथा । (३२।१)

अपभ्रंशश् च मिश्रं चेत्य् आहुर् आर्याश् चतुर्विधम् ॥ (३२।२)

संस्कृतं नाम दैवी वाग् अन्वाख्याता महर्षिभिः । (३३।१)

तद्भवस् तत्समो देशीत्य् अनेकः प्राकृतक्रमः ॥ (३३।२)

महाराष्ट्राश्रयां भाषां प्रकृष्टं प्राकृतं विदुः । (३४।१)

सागरः सूक्तिरत्नानां सेतुबन्धादि यन्मयम् ॥ (३४।२)

शौरसेनी च गौडी च लाटी चान्या च तादृशी । (३५।१)

याति प्राकृतम् इत्य् एवं व्यवहारेषु संनिधिम् ॥ (३५।२)

आभीरादिगिरः काव्येष्व् अपभ्रंश इति स्मृताः । (३६।१)

शास्त्रेषु संस्कृताद् अन्यद् अपभ्रंशतयोदितम् ॥ (३६।२)

संस्कृतं सर्गबन्धादि प्राकृतं स्कन्धकादिकम् । (३७।१)

ओसरादीन्य् अपभ्रंशो नाटकादि तु मिश्रकम् ॥ (३७।२)

कथापि सर्वभाषाभिः संस्कृतेन च बध्यते । (३८।१)

भूतभाषामयीं प्राहुर् अद्भुतार्थां बृहत्कथाम् ॥ (३८।२)

लास्यच्छलितशम्पादि प्रेक्षार्थम् इतरत् पुनः । (३९।१)

श्रव्यम् एवेति सैषापि द्वयी गतिर् उदाहृता ॥ (३९।२)

वैदर्भ।गौडअस्त्य् अनेको गिरां मार्गः सूक्ष्मभेदः परस्परम् । (४०।१)

तत्र वैदर्भगौडीयौ वर्ण्येते प्रस्फुटान्तरौ ॥ (४०।२)

श्लेषः प्रसादः समता माधुर्यं सुकुमारता । (४१।१)

अर्थव्यक्तिर् उदारत्वम् ओजःकान्तिसमाधयः ॥ (४१।२)

इति वैदर्भमार्गस्य प्राणा दश गुणाः स्मृताः । (४२।१)

एषां विपर्ययः प्रायो लक्ष्यते गौडवर्त्मनि ॥ (४२।२)

श्लिष्टम् अस्पृष्टशैथिल्यम् अल्पप्राणाक्षरोत्तरम् । (४३।१)

शिथिलं मालतीमाला लोलालिकलिला यथा ॥ (४३।२)

अनुप्रासधिया गौडैस् तद् इष्टं बन्धगौरवात् । (४४।१)

वैदर्भैर् मालतीदाम लङ्घितं भ्रमरैर् इति ॥ (४४।२)

प्रसादवत् प्रसिद्धार्थम् इन्दोर् इन्दीवरद्युति । (४५।१)

लक्ष्म लक्ष्मीं तनोतीति प्रतीतिसुभगं वचः ॥ (४५।२)

व्युत्पन्नम् इति गौडीयैर् नातिरूढम् अपीष्यते । (४६।१)

यथानत्यर्जुनाब्जन्मसदृक्षाङ्को बलक्षगुः ॥ (४६।२)

समं बन्धेष्व् अविषमं ते मृदुस्फुटमध्यमाः । (४७।१)

बन्धा मृदुस्फुटोन्मिश्रवर्णविन्यासयोनयः ॥ (४७।२)

कोकिलालापवाचालो माम् एति मलयानिलः । (४८।१)

उच्छलच्छीकराच्छाच्छनिर्झराम्भःकणोक्षितः ॥ (४८।२)

चन्दनप्रणयोद्गन्धिर् मन्दो मलयमारुतः । (४९।१)

स्पर्धते रुद्धमद्धैर्यो वररामामुखानिलैः ॥ (४९।२)

इत्य् अनालोच्य वैषम्यम् अर्थालंकारडम्बरौ । (५०।१)

अपेक्षमाणा ववृधे पौरस्त्या काव्यपद्धतिः ॥ (५०।२)

मधुरं रसवद् वाचि वस्तुन्य् अपि रसस्थितिः । (५१।१)

येन माद्यन्ति धीमन्तो मधुनेव मधुव्रताः ॥ (५१।२)

यया कयाचिच्छ्रुत्या यत् समानम् अनुभूयते । (५२।१)

तद्रूपा हि पदासत्तिः सानुप्रासा रसावहा ॥ (५२।२)

एष राजा यदा लक्ष्मीं प्राप्तवान् ब्राह्मणप्रियः । (५३।१)

ततः प्रभृति धर्मस्य लोके ऽस्मिन्न् उत्सवो ऽभवत् ॥ (५३।२)

इतीदं नादृतं गौडैर् अनुप्रासस् तु तत्प्रियः । (५४।१)

अनुप्रासाद् अपि प्रायो वैदर्भैर् इदम् इष्यते ॥ (५४।२)

अनुप्रास (देड़्।)वर्णावृत्तिर् अनुप्रासः पादेषु च पदेषु च । (५५।१)

पूर्वानुभवसंस्कारबोधिनी यद्यदूरता ॥ (५५।२)

चन्द्रे शरन्निशोत्तंसे कुन्दस्तबकविभ्रमे । (५६।१)

इन्द्रनीलनिभं लक्ष्म संदधात्य् अनिलः श्रियम् ॥ (५६।२)

चारु चन्द्रमसं भीरु बिम्बं पश्यैतद् अम्बरे । (५७।१)

मन्मनो मन्मथाक्रान्तं निर्दयं हन्तुम् उद्यतम् ॥ (५७।२)

इत्य् अनुप्रासम् इच्छन्ति नातिदूरान्तरश्रुतिम् । (५८।१)

न तु रामामुखाम्भोजसदृशश् चन्द्रमा इति ॥ (५८।२)

स्मरः खरः खलः कान्तः कायः कोपश् च नः कृशः । (५९।१)

च्युतो मानो ऽधिको रागो मोहो जातो ऽसवो गताः ॥ (५९।२)

इत्यादि बन्धपारुष्यं शैथिल्यं च निगच्छति । (६०।१)

अतो नैवम् अनुप्रासं दाक्षिणात्याः प्रयुञ्जते ॥ (६०।२)

आवृत्तिं वर्णसंघातगोचरां यमकं विदुः । (६१।१)

तत् तु नैकान्तमधुरम् अतः पश्चाद् विधास्यते ॥ (६१।२)

कामं सर्वो ऽप्य् अलंकारो रसम् अर्थे निषिञ्चति । (६२।१)

तथाप्यग्राम्यतैवैतं भारं वहति भूयसा ॥ (६२।२)

कन्ये कामयमानं मां न त्वं कामयसे कथम् । (६३।१)

इति ग्राम्यो ऽयम् अर्थात्मा वैरस्याय प्रकल्पते ॥ (६३।२)

कामं कन्दर्पचाण्डालो मयि वामाक्षि निर्दयः । (६४।१)

त्वयि निर्मत्सरो दिष्ट्येत्य् अग्राम्यो ऽर्थो रसावहः ॥ (६४।२)

शब्दे ऽपि ग्राम्यतास्त्येव सा सभ्येतरकीर्तनात् । (६५।१)

यथा यकारादिपदं रत्युत्सवनिरूपणे ॥ (६५।२)

पदसंधानवृत्त्या वा वाक्यार्थत्वेन वा पुनः । (६६।१)

दुष्प्रतीतिकरं ग्राम्यं यथा या भवतः प्रिया ॥ (६६।२)

खरं प्रहृत्य विश्रान्तः पुरुषो वीर्यवान् इति । (६७।१)

एवमादि न शंसन्ति मार्गयोर् उभयोर् अपि ॥ (६७।२)

भगिनीभगवत्यादि सर्वत्रैवानुमन्यते । (६८।१)

विभक्तम् इति माधुर्यम् उच्यते सुकुमारता ॥ (६८।२)

सुकुमारता (देड़्।)अनिष्ठुराक्षरप्रायं सुकुमारम् इहेष्यते । (६९।१)

बन्धशैथिल्यदोषस् तु दर्शितः सर्वकोमले ॥ (६९।२)

मण्डलीकृत्य बर्हाणि कण्ठैर् मधुरगीतिभिः । (७०।१)

कलापिनः प्रनृत्यन्ति काले जीमूतमालिनि ॥ (७०।२)

इत्य् अनूर्जित एवार्थो नालंकारो ऽपि तादृशः । (७१।१)

सुकुमारतयैवैतद् आरोहति सतां मनः ॥ (७१।२)

दीप्तम् इत्य् अपरैर् भूम्ना कृच्छ्रोद्यम् अपि बध्यते । (७२।१)

न्यक्षेण क्षयितः पक्षः क्षत्रियाणां क्षणाद् इति ॥ (७२।२)

अर्थव्यक्तिर् अनेयत्वम् अर्थस्य हरिणोद्धृता । (७३।१)

भूः खुरक्षुण्णनागासृग्लोहिताद् उदधेर् इति ॥ (७३।२)

मही महावराहेण लोहिताद् उद्धृतोदधेः । (७४।१)

इतीयत्येव निर्दिष्टे नेयत्वम् उरगासृजः ॥ (७४।२)

नेदृशं बहु मन्यते मार्गयोर् उभयोर् अपि । (७५।१)

न हि प्रतीतिः सुभगा शब्दन्यायविलङ्घिनी ॥ (७५।२)

उत्कर्षवान् गुणः कश्चिद् यस्मिन्न् उक्ते प्रतीयते । (७६।१)

तदुदाराह्वयं तेन सनाथा काव्यपद्धतिः ॥ (७६।२)

अर्थिनां कृपणा दृष्टिस् त्वन्मुखे पतिता सकृत् । (७७।१)

तदवस्था पुनर् देव नान्यस्य मुखम् ईक्षते ॥ (७७।२)

इति त्यागस्य वाक्ये ऽस्मिन्न् उत्कर्षः साधु लक्ष्यते । (७८।१)

अनेनैव पथान्यत्र समानन्यायम् ऊह्यताम् ॥ (७८।२)

श्लाघ्यैर् विशेषणैर् युक्तम् उदारं कैश्चिद् इष्यते । (७९।१)

यथा लीलाम्बुजक्रीडासरोहेमाङ्गदादयः ॥ (७९।२)

ओजस् (देड़्।)ओजः समासभूयस्त्वम् एतद् गद्यस्य जीवितम् । (८०।१)

पद्ये ऽप्य् अदाक्षिणात्यानाम् इदम् एकं परायणम् ॥ (८०।२)

तद् गुरूणां लघूनां च बाहुल्याल्पत्वमिश्रणैः । (८१।१)

उच्चावचप्रकारं तद् दृश्यम् आख्यायिकादिषु ॥ (८१।२)

अस्तमस्तकपर्यस्तसमस्तार्कांशुसंस्तरा । (८२।१)

पीनस्तनस्थिताताम्रकम्रवस्त्रेव वारुणी ॥ (८२।२)

इति पद्ये ऽपि पौरस्त्या बध्नन्त्य् ओजस्विनीर् गिरः । (८३।१)

अन्ये त्व् अनाकुलं हृद्यम् इच्छन्त्य् ओजो गिरां यथा ॥ (८३।२)

पयोधरतटोत्सङ्गलग्नसंध्यातपांशुका । (८४।१)

कस्य कामातुरं चेतो वारुणी न करिष्यति ॥ (८४।२)

कान्तं सर्वजगत्कान्तं लौकिकार्थानतिक्रमात् । (८५।१)

तच् च वार्त्ताभिधानेषु वर्णनास्वपि दृश्यते ॥ (८५।२)

गृहाणि नाम तान्य् एव तपोराशिर् भवादृशः । (८६।१)

संभावयति यान्य् एव पावनैः पादपांसुभिः ॥ (८६।२)

अनयोर् अनवद्याङ्गि स्तनयोर् जृम्भमाणयोः । (८७।१)

अवकाशो न पर्याप्तस् तव बाहुलतान्तरे ॥ (८७।२)

इति संभाव्यम् एवैतद् विशेषाख्यानसंस्कृतम् । (८८।१)

कान्तं भवति सर्वस्य लोकयात्रानुवर्तिनः ॥ (८८।२)

लोकातीत इवात्यर्थम् अध्यारोप्य विवक्षितः । (८९।१)

यो ऽर्थस् तेनाति तुष्यन्ति विदग्धा नेतरे जनाः ॥ (८९।२)

देवधिष्ण्यम् इवाराध्यम् अद्यप्रभृति नो गृहम् । (९०।१)

युष्मत्पादरजःपातधौतनिःशेषकिल्बिषम् ॥ (९०।२)

अल्पं निर्मितम् आकाशम् अनालोच्यैव वेधसा । (९१।१)

इदम् एवंविधं भावि भवत्याः स्तनजृम्भणम् ॥ (९१।२)

इदम् अत्युक्तिर् इत्य् उक्तम् एतद् गौडोपलालितम् । (९२।१)

प्रस्थानं प्राक्प्रणीतं तु सारम् अन्यस्य वर्त्मनः ॥ (९२।२)

अन्यधर्मस् ततोऽन्यत्र लोकसीमानुरोधिना । (९३।१)

सम्यग् आधीयते यत्र स समाधिः स्मृतो यथा ॥ (९३।२)

कुमुदानि निमीलन्ति कमलान्य् उन्मिषन्ति च । (९४।१)

इति नेत्रक्रियाध्यासाल्लब्धा तद्वाचिनी श्रुतिः ॥ (९४।२)

निःष्ठ्यूतोद्गीर्णवान्तादि गौणवृत्तिव्यपाश्रयम् । (९५।१)

अतिसुन्दरम् अन्यत्र ग्राम्यकक्षां विगाहते ॥ (९५।२)

पद्मान्य् अर्कांशुनिःष्ठ्यूताः पीत्वा पावकविप्रुषः । (९६।१)

भूयो वमन्तीव मुखैर् उद्गीर्णारुणरेणुभिः ॥ (९६।२)

इति हृद्यम् अहृद्यं तु निःष्ठीवति वधूर् इति । (९७।१)

युगपन् नैकधर्माणाम् अध्यासश् च स्मृतो यथा ॥ (९७।२)

गुरुगर्भभरक्लान्ताः स्तनन्त्यो मेघपङ्क्तयः । (९८।१)

अचलाधित्यकोत्सङ्गम् इमाः समधिशेरते ॥ (९८।२)

उत्सङ्गशयनं सख्याः स्तननं गौरवं क्लमः । (९९।१)

इतीमे गर्भिणीधर्मा बहवोऽप्यत्र दर्शिताः ॥ (९९।२)

तद् एतत् काव्यसर्वस्वं समाधिर् नाम यो गुणः । (१००।१)

कविसार्थः समग्रोऽपि तम् एकम् अनुगच्छति ॥ (१००।२)

इति मार्गद्वयं भिन्नं तत्स्वरूपनिरूपणात् । (१०१।१)

तद्भेदास् तु न शक्यन्ते वक्तुं प्रतिकवि स्थिताः ॥ (१०१।२)

इक्षुक्षीरगुडादीनां माधुर्यस्यान्तरं महत् । (१०२।१)

तथापि न तद् आख्यातुं सरस्वत्यापि शक्यते ॥ (१०२।२)

नैसर्गिकी च प्रतिभा श्रुतं च बहु निर्मलम् । (१०३।१)

अमन्दश् चाभियोगो ऽस्याः कारणं काव्यसम्पदः ॥ (१०३।२)

न विद्यते यद्य् अपि पूर्ववासनागुणानुबन्धि प्रतिभानम् अद्भुतम् । (१०४।१)

श्रुतेन यत्नेन च वाग् उपासिता ध्रुवं करोत्य् एव कमप्य् अनुग्रहम् ॥ (१०४।२)

तदस्ततन्द्रैर् अनिशं सरस्वती श्रमाद् उपास्या खलु कीर्तिम् ईप्सुभिः । (१०५।१)

कृशे कवित्वे ऽपि जनाः कृतश्रमाः विदग्धगोष्ठीषु विहर्तुम् ईशते ॥ (१०५।२)