काव्यशोभाकरान् धर्मान् अलंकारान् प्रचक्षते । (१।१)

ते चाद्यापि विकल्प्यन्ते कस् तान् कार्त्स्न्येन वक्ष्यति ॥ (१।२)

किंतु बीजं विकल्पानां पूर्वाचार्यैः प्रदर्शितम् । (२।१)

तद् एव प्रतिसंस्कर्तुम् अयम् अस्मत्परिश्रमः ॥ (२।२)

काश्चिन्मार्गविभागार्थम् उक्ताः प्राग् अप्यलंक्रियाः । (३।१)

साधारणम् अलंकारजातम् अन्यत् प्रदर्श्यते ॥ (३।२)

स्वभावाख्यानम् उपमा रूपकं दीपकावृत्तिः । (४।१)

आक्षेपोऽर्थान्तरन्यासो व्यतिरेको विभावना ॥ (४।२)

समासातिशयोत्प्रेक्षा हेतुः सूक्ष्मो लवः क्रमः । (५।१)

प्रेयो रसवद् ऊर्जस्वि पर्यायोक्तं समाहितम् ॥ (५।२)

उदात्तापह्नुतिश्लेषविशेषास् तुल्ययोगिता । (६।१)

विरोधाप्रस्तुतस्तोत्रे व्याजस्तुतिनिदर्शने ॥ (६।२)

सहोक्तिः परिवृत्त्याशिःसंकीर्णम् अथ भाविकम् । (७।१)

इति वाचाम् अलंकारा दर्शिताः पूर्वसूरिभिः ॥ (७।२)

नानावस्थं पदार्थानां रूपं साक्षाद् विवृण्वती । (८।१)

स्वभावोक्ति।जातिस्वभावोक्तिश् च जातिश् चेत्य् आद्या सालंकृतिर् यथा ॥ (८।२)

तुण्डैर् आताम्रकुटिलैः पक्षैर् हरितकोमलैः । (९।१)

त्रिवर्णराजिभिः कण्ठैर् एते मञ्जुगिरः शुकाः ॥ (९।२)

कलक्वणितगर्भेण कण्ठेनाघूर्णितेक्षणः । (१०।१)

पारावतः परिभ्रम्य रिरंसुश् चुम्बति प्रियाम् ॥ (१०।२)

बध्नन्नङ्गेषु रोमाञ्चम् कुर्वन् मनसि निर्वृतिम् । (११।१)

नेत्रे चामीलयन्न् एष प्रियास्पर्शः प्रवर्तते ॥ (११।२)

कण्ठेकालः करस्थेन कपालेनेन्दुशेखरः । (१२।१)

जटाभिः स्निग्धताम्राभिर् आविरासीद् वृषध्वजः ॥ (१२।२)

जातिक्रियागुणद्रव्यस्वभावाख्यानम् ईदृशम् । (१३।१)

शास्त्रेष्वस्यैव साम्राज्यं काव्येष्व् अप्य् एतद् ईप्सितम् ॥ (१३।२)

उपमायथा कथंचिद् सादृश्यं यत्रोद्भूतं प्रतीयते । (१४।१)

उपमा नाम सा तस्याः प्रपञ्चो ऽयं निदर्श्यते ॥ (१४।२)

वर्।: धर्मोपमाअम्भोरुहम् इवाताम्रं मुग्धे करतलं तव । (१५।१)

इति धर्मोपमा साक्षात् तुल्यधर्मप्रदर्शनात् ॥ (१५।२)

वस्तूपमाराजीवम् इव ते वक्त्रं नेत्रे नीलोत्पले इव । (१६।१)

इयं प्रतीयमानैकधर्मा वस्तूपमैव सा ॥ (१६।२)

विपर्यासोपमातवाननम् इवोन्निद्रम् अरविन्दम् अभूद् इति । (१७।१)

सा प्रसिद्धिविपर्यासाद् विपर्यासोपमेष्यते ॥ (१७।२)

अन्योन्योपमातवाननम् इवाम्भोजम् अम्भोजम् इव ते मुखम् । (१८।१)

इत्य् अन्योन्योपमा सेयम् अन्योन्योत्कर्षशंसिनी ॥ (१८।२)

नियमोपमात्वन्मुखं कमलेनैव तुल्यं नान्येन केनचित् । (१९।१)

इत्य् अन्यसाम्यव्यावृत्तेर् इयं सा नियमोपमा ॥ (१९।२)

अनियमोपमापद्मं तावत् तवान्वेति मुखम् अन्यच् च तादृशम् । (२०।१)

अस्ति चेद् अस्तु तत्कारीत्य् असाव् अनियमोपमा ॥ (२०।२)

समुच्चयोपमासमुच्चयोपमाप्यस्ति न कान्त्यैव मुखं तव । (२१।१)

ह्लादनाख्येन चान्वेति कर्मणेन्दुम् इतीदृशी ॥ (२१।२)

अतिशयोपमात्वय्येव त्वन्मुखं दृष्टं दृश्यते दिवि चन्द्रमाः । (२२।१)

इयत्येव भिदा नान्येत्य् असावतिशयोपमा ॥ (२२।२)

उत्प्रेक्षितोपमामय्य् एवास्या मुखश्रीर् इत्य् अलम् इन्दोर् विकत्थनैः । (२३।१)

पद्मे ऽपि सा यद् अस्त्य् एवेत्य् असावुत्प्रेक्षितोपमा ॥ (२३।२)

अद्भुतोपमायदि किंचिद् भवेत् पद्मं सुभ्रु विभ्रान्तलोचनम् । (२४।१)

तत् ते मुखश्रियं धत्ताम् इत्य् असावद्भुतोपमा ॥ (२४।२)

मोहोपमाशशीत्य् उत्प्रेक्ष्य तन्वङ्गि त्वन्मुखं त्वन्मुखाशया । (२५।१)

इन्दुम् अप्य् अनुधावामीत्य् एषा मोहोपमा स्मृता ॥ (२५।२)

॥। अन्द् मोरे उपमास्किं पद्मम् अन्तर्भ्रान्तालि किं ते लोलेक्षणं मुखम् । (२६।१)

मम दोलायते चित्तम् इतीयं संशयोपमा ॥ (२६।२)

न पद्मस्येन्दुनिग्राह्यस्येन्दुलज्जाकरी द्युतिः । (२७।१)

अतस् त्वन्मुखम् एवेदम् इत्य् असौ निर्णयोपमा ॥ (२७।२)

शिशिरांशुप्रतिस्पर्धि श्रीमत् सुरभिगन्धि च । (२८।१)

अम्भोजम् इव ते वक्त्रम् इति श्लेषोपमा स्मृता ॥ (२८।२)

सरूपशब्दवाच्यत्वात् सा समानोपमा यथा । (२९।१)

बालेवोद्यानमालेयं सालकाननशोभिनी ॥ (२९।२)

पद्मं बहुरजश् चन्द्रः क्षयी ताभ्यां तवाननम् । (३०।१)

समानम् अपि सोत्सेकम् इति निन्दोपमा स्मृता ॥ (३०।२)

ब्रह्मणो ऽप्य् उद्भवः पद्मं चन्द्रः शंभुशिरोधृतः । (३१।१)

तौ तुल्यौ त्वन्मुखेनेति सा प्रशंसोपमोच्यते ॥ (३१।२)

चन्द्रेण त्वन्मुखं तुल्यम् इत्य् आचिख्यासु मे मनः । (३२।१)

स गुणो वास्तु दोषो वेत्य् आचिख्यासोपमां विदुः ॥ (३२।२)

शतपत्त्रं शरच्चन्द्रस् त्वदाननम् इति त्रयम् । (३३।१)

परस्परविरोधीति सा विरोधोपमा मता ॥ (३३।२)

न जातु शक्तिर् इन्दोस् ते मुखेन प्रतिगर्जितुम् । (३४।१)

कलङ्किनो जडस्येति प्रतिषेधोपमैव सा ॥ (३४।२)

मृगेक्षणाङ्कं ते वक्त्रम् मृगेणैवाङ्कितः शशी । (३५।१)

तथापि सम एवासौ नोत्कर्षीति चटूपमा ॥ (३५।२)

न पद्मं मुखम् एवेदं न भृङ्गौ चक्षुषी इमे । (३६।१)

इति विस्पष्टसादृश्यात् तत्त्वाख्यानोपमैव सा ॥ (३६।२)

चन्द्रारविन्दयोः कान्तिम् अतिक्रम्य मुखं तव । (३७।१)

आत्मनैवाभवत् तुल्यम् इत्य् असाधारणोपमा ॥ (३७।२)

सर्वपद्मप्रभासारः समाहृत इव क्वचित् । (३८।१)

त्वदाननं विभातीति ताम् अभूतोपमां विदुः ॥ (३८।२)

चन्द्रबिम्बाद् इव विषं चन्दनाद् इव पावकः । (३९।१)

परुषा वाग् इतो वक्त्राद् इत्य् असंभावितोपमा ॥ (३९।२)

चन्दनोदकचन्द्रांशुचन्द्रकान्तादिशीतलः । (४०।१)

स्पर्शस् तवेत्य् अतिशयं बोधयन्ती बहूपमा ॥ (४०।२)

चन्द्रबिम्बाद् इवोत्कीर्णं पद्मगर्भाद् इवोद्धृतम् । (४१।१)

तव तन्वङ्गि वदनम् इत्य् असौ विक्रियोपमा ॥ (४१।२)

पूष्ण्य् आतप इवाह्नीव पूषा व्योम्नीव वासरः । (४२।१)

विक्रमस् त्वय्य् अधाल् लक्ष्मीम् इति मालोपमा मता ॥ (४२।२)

वाक्यार्थेणैव वाक्यार्थः को ऽपि यद्य् उपमीयते । (४३।१)

एकानेकेवशब्दत्वात् सा वाक्यार्थोपमा द्विधा ॥ (४३।२)

त्वदाननम् अधीराक्षम् आविर्दशनदीधिति । (४४।१)

भ्रमद्भृङ्गम् इवालक्ष्यकेसरं भाति पङ्कजम् ॥ (४४।२)

नलिन्या इव तन्वङ्ग्यास् तस्याः पद्मम् इवाननम् । (४५।१)

मया मधुव्रतेनेव पायं पायम् अरम्यत ॥ (४५।२)

वस्तु किंचिद् उपन्यस्य न्यसनात् तत्सधर्मणः । (४६।१)

साम्यप्रतीतिर् अस्तीति प्रतिवस्तूपमा यथा ॥ (४६।२)

नैको ऽपि त्वादृशो ऽद्यापि जायमानेषु राजसु । (४७।१)

ननु द्वितीयो नास्त्य् एव पारिजातस्य पादपः ॥ (४७।२)

अधिकेन समीकृत्य हीनम् एकक्रियाविधौ । (४८।१)

यद् ब्रुवन्ति स्मृता सेयं तुल्ययोगोपमा यथा ॥ (४८।२)

दिवो जागर्ति रक्षायै पुलोमारिर् भुवो भवान् । (४९।१)

असुरास् तेन हन्यन्ते सावलेपास् त्वया नृपाः ॥ (४९।२)

कान्त्या चन्द्रमसं धाम्ना सूर्यं धैर्येण चार्णवम् । (५०।१)

राजन्न् अनुकरोषीति सैषा हेतूपमा मता ॥ (५०।२)

न लिङ्गवचने भिन्ने न हीनाधिकतापि वा । (५१।१)

उपमादूषणायालं यत्रोद्वेगो न धीमताम् ॥ (५१।२)

स्त्रीव गच्छति षण्ढो ऽयं वक्त्य् एषा स्त्री पुमान् इव । (५२।१)

प्राणा इव प्रियो ऽयम् मे विद्या धनम् इवार्जितम् ॥ (५२।२)

भवान् इव महीपाल देवराजो विराजते । (५३।१)

अलम् अंशुमतः कक्षाम् आरोढुं तेजसा नृपः ॥ (५३।२)

इत्य् एवम् आदौ सौभाग्यं न जहात्य् एव जातुचित् । (५४।१)

अस्त्य् एव क्वचिद् उद्वेगः प्रयोगे वाग्विदां यथा ॥ (५४।२)

हंसीव धवलश् चन्द्रः सरांसीवामलं नभः । (५५।१)

भर्तृभक्तो भटः श्वेव खद्योतो भाति भानुवत् ॥ (५५।२)

ईदृशं वर्ज्यते सद्भिः कारणं तत्र चिन्त्यताम् । (५६।१)

गुणदोषविचाराय स्वयम् एव मनीषिभिः ॥ (५६।२)

इववद्वायथाशब्दाः समाननिभसंनिभाः । (५७।१)

तुल्यसंकाशनिकाशप्रकाशप्रतिरूपकाः ॥ (५७।२)

प्रतिपक्षप्रतिद्वंद्विप्रत्यनीकविरोधिनः । (५८।१)

सदृक्सदृशसंवादिसजातीयानुवादिनः ॥ (५८।२)

प्रतिबिम्बप्रतिच्छन्दसरूपसमसंमिताः । (५९।१)

सलक्षणसदृक्षाभसपक्षोपमितोपमाः ॥ (५९।२)

कल्पदेशीयदेश्यादिः प्रख्यप्रतिनिधी अपि । (६०।१)

सवर्णतुलतौ शब्दौ ये चान्यूनार्थवादिनः ॥ (६०।२)

समासश् च बहुव्रीहिः शशाङ्कवदनादिषु । (६१।१)

स्पर्धते जयति द्वेष्टि द्रुह्यति प्रतिगर्जति ॥ (६१।२)

आक्रोशत्य् अवजानाति कदर्थयति निन्दति । (६२।१)

विडम्बयति संधत्ते हसतीर्ष्यत्य् असूयति ॥ (६२।२)

तस्य मुष्णाति सौभाग्यं तस्य कान्तिं विलुम्पति । (६३।१)

तेन सार्धं विगृह्णाति तुलां तेनाधिरोहति ॥ (६३।२)

तत्पदव्याम् पदं धत्ते तस्य कक्षां विगाहते । (६४।१)

तम् अन्वेत्य् अनुबध्नाति तच्छीलं तन्निषेधति ॥ (६४।२)

तस्य चानुकरोतीति शब्दाः सादृश्यम् ऊचकाः । (६५।१)

उपमायाम् इमे प्रोक्ताः कवीनां बुद्धिसौख्यदाः ॥ (६५।२)

रूपकौपमैव तिरोभूतभेदा रूपकम् उच्यते । (६६।१)

यथा बाहुलता पाणिपद्मं चरणपल्लवः ॥ (६६।२)

अङ्गुल्यः पल्लवान्य् आसन् कुसुमानि नखार्चिषः । (६७।१)

बाहू लते वसन्तश्रीस् त्वं नः प्रत्यक्षचारिणी ॥ (६७।२)

इत्य् एतद् असमस्ताख्यं समस्तं पूर्वरूपकम् । (६८।१)

स्मितं मुखेन्दोर् ज्योत्स्नेति समस्तव्यस्तरूपकम् ॥ (६८।२)

ताम्राङ्गुलिदलश्रेणि नखदीधितिकेसरम् । (६९।१)

ध्रियते मूर्ध्नि भूपालैर् भवच्चरणपङ्कजम् ॥ (६९।२)

अङ्गुल्यादौ दलादित्वं पादे चारोप्य पद्मताम् । (७०।१)

तद्योग्यस्थानविन्यासाद् एतत् सकलरूपकम् ॥ (७०।२)

अकस्माद् एव ते चण्डि स्फुरिताधरपल्लवम् । (७१।१)

मुखं मुक्तारुचो धत्ते घर्माम्भःकणमञ्जरीः ॥ (७१।२)

मञ्जरीकृत्य घर्माम्भः पल्लवीकृत्य चाधरम् । (७२।१)

नान्यथा कृतम् अत्रास्यम् अतो ऽवयवरूपकम् ॥ (७२।२)

वल्गितभ्रु गलद्घर्मजलम् आलोहितेक्षणम् । (७३।१)

विवृणाति मदावस्थाम् इदम् वदनपङ्कजम् ॥ (७३।२)

अविकृत्य मुखाङ्गानि मुखम् एवारविन्दताम् । (७४।१)

आसीद् गमितम् अत्रेदम् अतो ऽवयविरूपकम् ॥ (७४।२)

मदपाटलगण्डेन रक्तनेत्रोत्पलेन ते । (७५।१)

मुखेन मुग्धः सो ऽप्य् एष जनो रागमयः कृतः ॥ (७५।२)

एकाङ्गरूपकं चैतद् एवं द्विप्रभृतीन्य् अपि । (७६।१)

अङ्गानि रूपयन्त्य् अत्र योगायोगौ भिदाकरौ ॥ (७६।२)

स्मितपुष्पोज्ज्वलं लोलनेत्रभृङ्गम् इदं मुखम् । (७७।१)

इति पुष्पद्विरेफाणां संगत्या युक्तरूपकम् ॥ (७७।२)

इदम् आर्द्रस्मितज्योत्स्नं स्निग्धनेत्रोत्पलं मुखम् । (७८।१)

इति ज्योत्स्नोत्पलायोगाद् अयुक्तं नाम रूपकम् ॥ (७८।२)

रूपणाद् अङ्गिनो ऽङ्गानां रूपणारूपणाश्रयात् । (७९।१)

रूपकं विषमं नाम ललितं जायते यथा ॥ (७९।२)

मदरक्तकपोलेन मन्मथस् त्वन्मुखेन्दुना । (८०।१)

नर्तितभ्रूलतेनालं मर्दितुं भुवनत्रयम् ॥ (८०।२)

हरिपादः शिरोलग्नजह्नुकन्याजलांशुकः । (८१।१)

जयत्य् असुरनिःशङ्कसुरानन्दोत्सवध्वजः ॥ (८१।२)

विशेषणसमग्रस्य रूपं केतोर् यदीदृशम् । (८२।१)

पादे तदर्पणाद् एतत् सविशेषणरूपकम् ॥ (८२।२)

न मीलयति पद्मानि न नभो ऽप्य् अवगाहते । (८३।१)

त्वन्मुखेन्दुर् ममासूनां हरणायैव कल्पते ॥ (८३।२)

अक्रिया चन्द्रकार्याणाम् अन्यकार्यस्य च क्रिया । (८४।१)

अत्र संदर्श्यते यस्माद् विरुद्धं नाम रूपकम् ॥ (८४।२)

गाम्भीर्येण समुद्रो ऽसि गौरवेणासि पर्वतः । (८५।१)

कामदत्वाच् च लोकानाम् असि त्वं कल्पपादपः ॥ (८५।२)

गाम्भीर्यप्रमुखैर् अत्र हेतुभिः सागरो गिरिः । (८६।१)

कल्पद्रुमश् च क्रियते तद् इदं हेतुरूपकम् ॥ (८६।२)

राजहंसोपभोगार्थं भ्रमरप्रार्थ्यसौरभम् । (८७।१)

सखि वक्त्राम्बुजम् इदं तवेति श्लिष्टरूपकम् ॥ (८७।२)

इष्टं साधर्म्यवैधर्म्यदर्शनाद् गौणमुख्ययोः । (८८।१)

उपमाव्यतिरेकाख्यं रूपकद्वितयं यथा ॥ (८८।२)

अयम् आलोहितच्छायो मदने मुखचन्द्रमाः । (८९।१)

संनद्धोदयरागस्य चन्द्रस्य प्रतिगर्जति ॥ (८९।२)

चन्द्रमाः पीयते देवैर् मया त्वन्मुखचन्द्रमाः । (९०।१)

असमग्रो ऽप्य् असौ शश्वद् अयम् आपूर्णमण्डलः ॥ (९०।२)

मुखचन्द्रस्य चन्द्रत्वम् इत्थम् अन्योपतापिनः । (९१।१)

न ते सुन्दरि संवादीत्य् एतद् आक्षेपरूपकम् ॥ (९१।२)

मुखेन्दुर् अपि ते चण्डि मां निर्दहति निर्दयम् । (९२।१)

भाग्यदोषान् ममैवेति तत् समाधानरूपकम् ॥ (९२।२)

मुखपङ्कजरङ्गे ऽस्मिन् भ्रूलतानर्तकी तव । (९३।१)

लीलानृत्यं करोतीति रम्यं रूपकरूपकम् ॥ (९३।२)

नैतन् मुखम् इदं पद्मं न नेत्रे भ्रमराव् इमौ । (९४।१)

एतानि केसराण्य् एव नैता दन्तार्चिषस् तव ॥ (९४।२)

मुखादित्वं निवर्त्यैव पद्मादित्वेन रूपणात् । (९५।१)

उद्भावितगुणोत्कर्षं तत् त्व् आपह्नवरूपकम् ॥ (९५।२)

न पर्यन्तो विकल्पानां रूपकोपमयोर् अतः । (९६।१)

दिङ्मात्रं दर्शितं धीरैर् अनुक्तम् अनुमीयताम् ॥ (९६।२)

दीपकजातिक्रियागुणद्रव्यवाचिनैकत्र वर्तिना । (९७।१)

सर्ववाक्योपकारश् चेत् तद् आहुर् दीपकं यथा ॥ (९७।२)

पवनो दक्षिणः पर्णं जीर्णं हरति वीरुधां । (९८।१)

स एवावनताङ्गीनां मानभङ्गाय कल्पते ॥ (९८।२)

चरन्ति चतुरम्भोधिवेलोद्यानेषु दन्तिनः । (९९।१)

चक्रवालाद्रिकुञ्जेषु कुन्दभासो गुणाश् च ते ॥ (९९।२)

श्यामलाः प्रावृषेण्याभिर् दिशो जीमूतपङ्क्तिभिः । (१००।१)

भुवश् च सुकुमाराभिर् नवशाद्वलराजिभिः ॥ (१००।२)

विष्णुना विक्रमस्थेन दानवानां विभूतयः । (१०१।१)

क्वापि नीताः कुतो ऽप्य् आसन्न् आनीता दैवतर्द्धयः ॥ (१०१।२)

इत्य् आदिदीपकान्य् उक्तान्य् एवं मध्यान्तयोर् अपि । (१०२।१)

वाक्ययोर् दर्शयिष्यामः कानि चित्तानि तद्यथा ॥ (१०२।२)

नृत्यन्ति निचुलोत्सङ्गे गायन्ति च कलापिनः । (१०३।१)

बध्नन्ति च पयोदेषु दृशो हर्षाश्रुगर्भिणीः ॥ (१०३।२)

मन्दो गन्धवहः क्षारो वह्निर् इन्दुश् च जायते । (१०४।१)

चर्चाचन्दनपातश् च शस्त्रपातः प्रवासिनाम् ॥ (१०४।२)

जलं जलधरोद्गीर्णं कुलं गृहशिखण्डिनाम् । (१०५।१)

चलं च तडितां दाम बलं कुसुमधन्वनः ॥ (१०५।२)

त्वया नीलोत्पलं कर्णे स्मरेणास्त्रं शरासने । (१०६।१)

मयापि मरणे चेतस् त्रयम् एतत् समं कृतम् ॥ (१०६।२)

शुक्लः श्वेतार्चिषो वृद्ध्यै पक्षः पञ्चशरस्य सः । (१०७।१)

स च रागस्य रागो ऽपि यूनां रत्युत्सवश्रियः ॥ (१०७।२)

इत्य् आदिदीपकत्वे ऽपि पूर्वपूर्वव्यपेक्षिणी । (१०८।१)

वाक्यमाला प्रयुक्तेति तन् मालादीपकं मतम् ॥ (१०८।२)

अवलेपम् अनङ्गस्य वर्धयन्ति बलाहकाः । (१०९।१)

कर्शयन्ति तु घर्मस्य मारुतोद्धूतशीकराः ॥ (१०९।२)

अवलेपपदेनात्र बलाहकपदेन च । (११०।१)

क्रिये विरुद्धे संयुक्ते तद् विरुद्धार्थं दीपकम् ॥ (११०।२)

हरत्य् आभोगम् आशानां गृह्णाति ज्योतिषां गणम् । (१११।१)

आदत्ते चाद्य मे प्राणान् असौ जलधरावली ॥ (१११।२)

अनेकशब्दोपादानात् क्रियैकैवात्र दीप्यते । (११२।१)

यतो जलधरावल्या तस्माद् एकार्थदीपकम् ॥ (११२।२)

हृद्यगन्धवहास् तुङ्गास् तमालश्यामलत्विषः । (११३।१)

दिवि भ्रमन्ति जीमूता भुवि चैते मतंगजाः ॥ (११३।२)

अत्र धर्मैर् अभिन्नानाम् अभ्राणां दन्तिनां तथा । (११४।१)

भ्रमणेनैव संबन्ध इति श्लिष्टार्थदीपकम् ॥ (११४।२)

अनेनैव प्रकारेण शेषाणाम् अपि दीपके । (११५।१)

विकल्पानाम् अवगतिर् विधातव्या विचक्षणैः ॥ (११५।२)

अर्थावृत्तिः पदावृत्तिर् उभयावृत्तिर् एव च । (११६।१)

दीपकस्थान एवेष्टम् अलंकारत्रयं यथा ॥ (११६।२)

विकसन्ति कदम्बानि स्फुटन्ति कुटजद्रुमाः । (११७।१)

उन्मीलन्ति च कन्दल्यो दलन्ति ककुभानि च ॥ (११७।२)

उत्कण्ठयति मेघानां माला वृन्दं कलापिनाम् । (११८।१)

यूनां चोत्कण्ठयत्य् एव मानसं मकरध्वजः ॥ (११८।२)

जित्वा विश्वं भवान् अत्र विहरत्य् अवरोधनैः । (११९।१)

विहरत्य् अप्सरोभिस् ते रिपुवर्गो दिवं गतः ॥ (११९।२)

आक्षेपप्रतिषेधोक्तिर् आक्षेपस् त्रैकाल्यापेक्षया त्रिधा । (१२०।१)

अथास्य पुनर् आक्षेप्यभेदानन्त्याद् अनन्तता ॥ (१२०।२)

अनङ्गः पञ्चभिः पुष्पैर् विश्वं व्यजयतेषुभिः । (१२१।१)

इत्य् असंभाव्यम् अथवा विचित्रा वस्तुशक्तयः ॥ (१२१।२)

इत्य् अनङ्गजयायोगबुद्धिर् हेतुबलाद् इह । (१२२।१)

प्रवृत्तैव यद् आक्षिप्ता वृत्ताक्षेपः स ईदृशः ॥ (१२२।२)

कुतः कुवलयं कर्णे करोषि कलभाषिणि । (१२३।१)

किम् अपाङ्गम् अपर्याप्तम् अस्मिन् कर्मणि मन्यसे ॥ (१२३।२)

स वर्तमानाक्षेपो ऽयं कुर्वत्य् एवासितोत्पल । (१२४।१)

कर्णे काचित् प्रियेणैवं चाटुकारेण रुध्यते ॥ (१२४।२)

सत्यं ब्रवीमि न त्वं मां द्रष्टुं वल्लभ लप्स्यसे । (१२५।१)

अन्यचुम्बनसंक्रान्तलाक्षारक्तेन चक्षुषा ॥ (१२५।२)

सो ऽयं भविष्यदाक्षेपः प्राग् एवातिमनस्विनी । (१२६।१)

कदाचिद् अपराधो ऽस्य भावीत्य् एवम् अरुन्धयत् ॥ (१२६।२)

तव तन्वङ्गि मिथ्यैव रूढम् अङ्गेषु मार्दवम् । (१२७।१)

यदि सत्यं मृदून्य् एव किम् अकाण्डे रुजन्ति माम् ॥ (१२७।२)

धर्माक्षेपो ऽयम् आक्षिप्तम् अङ्गनागात्रमार्दवम् । (१२८।१)

कामुकेन यद् अत्रैवं कर्मणा तद्विरोधिना ॥ (१२८।२)

सुन्दरी सा भवत्य् एवं विवेकः केन जायते । (१२९।१)

प्रभामात्रं हि तरलं दृश्यते न तदाश्रयः ॥ (१२९।२)

धर्म्याक्षेपो ऽयम् आक्षिप्तो धर्मी धर्मं प्रभाह्वयम् । (१३०।१)

अनुज्ञायैव यद् रूपम् अत्याश्चर्यं विवक्षता ॥ (१३०।२)

चक्षुषी तव रज्येते स्फुरत्य् अधरपल्लवः । (१३१।१)

भ्रुवौ च भुग्ने न तथाप्य् अदुष्टस्यास्ति मे भयम् ॥ (१३१।२)

स एष कारणाक्षेपः प्रधानं कारणं भियः । (१३२।१)

स्वापराधो निषिद्धो ऽत्र यत् प्रियेण पटीयसा ॥ (१३२।२)

दूरे प्रियतमः सो ऽयम् आगतो जलदागमः । (१३३।१)

दृष्टाश् च फुल्ला निचुला न मृता चास्मि किं न्व् इदम् ॥ (१३३।२)

कार्याक्षेपः स कार्यस्य मरणस्य निवर्तनात् । (१३४।१)

तत्कारणम् उपन्यस्य दारुणं जलदागमम् ॥ (१३४।२)

न चिरं मम तापाय तव यात्रा भविष्यति । (१३५।१)

यदि यास्यसि यातव्यम् अलम् आशङ्कयात्र ते ॥ (१३५।२)

इत्य् अनुज्ञामुखेनैव कान्तस्याक्षिप्यते गतिः । (१३६।१)

मरणं सूचयन्त्यैव सो ऽनुज्ञाक्षेप उच्यते ॥ (१३६।२)

धनं च बहु लभ्यं ते सुखं क्षेमं च वर्त्मनि । (१३७।१)

न च मे प्राणसंदेहस् तथापि प्रिय मा स्म गाः ॥ (१३७।२)

इत्य् आचक्षाणया हेतून् प्रिययात्रानुबन्धिनः । (१३८।१)

प्रभुत्वेनैव रुद्धस् तत् प्रभुत्वाक्षेप उच्यते ॥ (१३८।२)

जीविताशा बलवती धनाशा दुर्बला मम । (१३९।१)

गच्छ वा तिष्ठ वा कान्त स्ववस्था तु निवेदिता ॥ (१३९।२)

असाव् अनादराक्षेपो यद् अनादरवद् वचः । (१४०।१)

प्रियप्रयाणं रुन्धत्या प्रयुक्तम् इह रक्तया ॥ (१४०।२)

गच्छ गच्छसि चेत् कान्त पन्थानः सन्तु ते शिवाः । (१४१।१)

ममापि जन्म तत्रैव भूयाद् यत्र गतो भवान् ॥ (१४१।२)

इत्य् आशीर्वचनाक्षेपो यद् आशीर्वादवर्त्मना । (१४२।१)

स्वावस्थां सूचयन्त्यैव कान्तयात्रा निषिध्यते ॥ (१४२।२)

यदि सत्यैव यात्रा ते काप्य् अन्या मृग्यतां त्वया । (१४३।१)

अहम् अद्यैव रुद्धास्मि रन्ध्रापेक्षेण मृत्युना ॥ (१४३।२)

इत्य् एष परुषाक्षेपः परुषाक्षरपूर्वकम् । (१४४।१)

कान्तस्याक्षिप्यते यस्मात् प्रस्थानं प्रेमनिघ्नया ॥ (१४४।२)

गन्ता चेद् गच्छ तूर्णं ते कर्णौ यान्ति पुरा रवाः । (१४५।१)

आर्तबन्धुमुखोद्गीर्णाः प्रयाणपरिपन्थिनः ॥ (१४५।२)

साचिव्याक्षेप एवैष यद् अत्र प्रतिषिध्यते । (१४६।१)

प्रियप्रयाणं साचिव्यं कुर्वत्य् एवातिरक्तया ॥ (१४६।२)

गच्छेति वक्तुम् इच्छामि मत्प्रिय त्वत्प्रियैषिणी । (१४७।१)

निर्गच्छति मुखाद् वाणी मा गा इति करोमि किम् ॥ (१४७।२)

यत्नाक्षेपः स यत्नस्य कृतस्यानिष्टवस्तुनि । (१४८।१)

विपरीतफलोत्पत्तेर् आनर्थक्योपदर्शनात् ॥ (१४८।२)

क्षणं दर्शनविघ्नाय पक्ष्मस्पन्दाय कुप्यतः । (१४९।१)

प्रेम्णः प्रयाणं त्वं ब्रूहि मया तस्येष्टम् इष्यते ॥ (१४९।२)

सो ऽयं परवशाक्षेपो यत् प्रेमपरतन्त्रया । (१५०।१)

तया निषिध्यते यात्रान्यस्यार्थस्योपसूचनात् ॥ (१५०।२)

सहिष्ये विरहं नाथ देह्य् अदृश्याञ्जनं मम । (१५१।१)

यद् अक्तनेत्रां कन्दर्पः प्रहर्ता मां न पश्यति ॥ (१५१।२)

दुष्करं जीवनोपायम् उपन्यस्योपरुध्यते । (१५२।१)

पत्युः प्रस्थानम् इत्य् आहुर् उपायाक्षेपम् ईदृशम् ॥ (१५२।२)

प्रवृत्तैव प्रयामीति वाणी वल्लभ ते मुखात् । (१५३।१)

अयतापि त्वयेदानीं मन्दप्रेम्णा ममास्ति किम् ॥ (१५३।२)

रोषाक्षेपो ऽयम् उद्रिक्तस्नेहनिर्यन्त्रितात्मना । (१५४।१)

संरब्धया प्रियारब्धं प्रयाणं यन् निषिध्यते ॥ (१५४।२)

मुग्धा कान्तस्य यात्रोक्तिश्रवणाद् एव मूर्छिता । (१५५।१)

बुद्ध्वा वक्ति प्रियं दृष्ट्वा किं चिरेणागतो भवान् ॥ (१५५।२)

इति तत्कालसम्भूतमूर्छयाक्षिप्यते गतिः । (१५६।१)

कान्तस्य कातराक्ष्या यन् मूर्छाक्षेपः स ईदृशः ॥ (१५६।२)

नाघ्रातं न कृतं कर्णे स्त्रीभिर् मधुनि नार्पितम् । (१५७।१)

त्वद्द्विषां दीर्घिकास्येव विशीर्णं नीलम् उत्पलम् ॥ (१५७।२)

असाव् अनुक्रोशाक्षेपः सानुक्रोशम् इवोत्पले । (१५८।१)

व्यावर्त्य कर्म तद्योग्यं शोच्यावस्थोपदर्शनात् ॥ (१५८।२)

अमृतात्मनि पद्मानां द्वेष्टरि स्निग्धतारके । (१५९।१)

मुखेन्दौ तव सत्यस्मिन् अपरेण किम् इन्दुना ॥ (१५९।२)

इति मुखेन्दुर् आक्षिप्तो गुणान् गौणेन्दुवर्तिनः । (१६०।१)

तत्समान् दर्शयित्वेह श्लिष्टाक्षेपस् तथाविधः ॥ (१६०।२)

अर्थो न संभृतः कश्चिन् न विद्या काचिद् अर्चिता । (१६१।१)

न तपः संचिन्तं किंचिद् गतं च सकलं वयः ॥ (१६१।२)

असाव् अनुशयाक्षेपो यस्माद् अनुशयोत्तरम् । (१६२।१)

अर्थार्जनादेर् व्यावृत्तिर् दर्शितेह गतायुषा ॥ (१६२।२)

किम् अयं शरदम्भोदः किं वा हंसकदम्बकम् । (१६३।१)

रुतं नूपुरसंवादि श्रूयते तन् न तोयदः ॥ (१६३।२)

इत्य् अयं संशयाक्षेपः संशयो यन् निवर्त्यते । (१६४।१)

धर्मेण हंससुलभेनास्पृष्टघनजानिता ॥ (१६४।२)

चित्रम् आक्रान्तविश्वो ऽपि विक्रमस् ते न तृप्यति । (१६५।१)

कदा वा दृश्यते तृप्तिर् उदीर्णस्य हविर्भुजः ॥ (१६५।२)

अयम् अर्थान्तराक्षेपः प्रक्रान्तो यन् निवार्यते । (१६६।१)

विस्मयो ऽर्थान्तरस्येह दर्शनात् तत्सधर्मणः ॥ (१६६।२)

न स्तूयसे नरेन्द्र त्वं ददासीति कदाचन । (१६७।१)

स्वम् एव मत्वा गृह्णन्ति यतस् त्वद्धनम् अर्थिनः ॥ (१६७।२)

इत्येवमादिर् आक्षेपो हेत्वाक्षेप इति स्मृतः । (१६८।१)

अनेनैव दिशान्ये ऽपि विकल्पाः शक्यम् ऊहितुम् ॥ (१६८।२)

ज्ञेयः सो ऽर्थान्तरन्यासो वस्तु प्रस्तुत्य किंचन । (१६९।१)

तत्साधनसमर्थस्य न्यासो यो ऽन्यस्य वस्तुनः ॥ (१६९।२)

विश्वव्यापी विशेषस्थः श्लेषाविद्धो विरोधवान् । (१७०।१)

अयुक्तकारी युक्तात्मा युक्तायुक्तो विपर्ययः ॥ (१७०।२)

इत्येवमादयो भेदाः प्रयोगेष्व् अस्य लक्षिताः । (१७१।१)

उदाहरणमालैषां रूपव्यक्त्यै निदर्श्यते ॥ (१७१।२)

भगवन्तौ जगन्नेत्रे सूर्याचन्द्रमसाव् अपि । (१७२।१)

पश्य गच्छत एवास्तं नियतिः केन लङ्घ्यते ॥ (१७२।२)

पयोमुचः परीतापं हरन्त्य् एव शरीरिणाम् । (१७३।१)

नव् आत्मलाभो महतां परदुःखोपशान्तये ॥ (१७३।२)

उत्पादयति लोकस्य प्रीतिं मलयमारुतः । (१७४।१)

ननु दाक्षिण्यसम्पन्नः सर्वस्य भवति प्रियः ॥ (१७४।२)

जगद् आनन्दयत्य् एष मलिनो ऽपि निशाकरः । (१७५।१)

अनुगृह्णाति हि परान् सदोषो ऽपि द्विजेश्वरः ॥ (१७५।२)

मधुपानकलात् कण्ठान् निर्गतो ऽप्य् अलिनां ध्वनिः । (१७६।१)

कटुर् भवति कर्णस्य कामिनां पापम् ईदृशम् ॥ (१७६।२)

अयं मम दहत्य् अङ्गम् अम्भोजदलसंस्तरः । (१७७।१)

हुताशनप्रतिनिधिर् दाहात्मा ननु युज्यते ॥ (१७७।२)

क्षिणोतु कामं शीतांशुः किं वसन्तो दुनोति माम् । (१७८।१)

मलिनाचरितं कर्म सुरभेर् नन्व् असांप्रतम् ॥ (१७८।२)

कुमुदान्य् अपि दाहाय किम् अयं कमलाकरः । (१७९।१)

न हीन्दुगृह्येषूग्रेषु सूर्यगृह्यो मधुर् भवेत् ॥ (१७९।२)

व्यतिरेकशब्दोपात्ते प्रतीते वा सादृश्ये वस्तुनोर् द्वयोः । (१८०।१)

तत्र यद् भेदकथनं व्यतिरेकः स कथ्यते ॥ (१८०।२)

धैर्यलावण्यगाम्भीर्यप्रमुखैस् त्वम् उदन्वतः । (१८१।१)

गुणैस् तुल्यो ऽसि भेदस् तु वपुषैवेदृशेन ते ॥ (१८१।२)

इत्य् एकव्यतिरेको ऽयं धर्मेणैकत्रवर्तिना । (१८२।१)

प्रतीतिविषयप्राप्तेर् भेदस्योभयवर्तिनः ॥ (१८२।२)

अभिन्नवेलौ गम्भीराव् अम्बुराशिर् भवान् अपि । (१८३।१)

असाव् अञ्जनसंकाशस् त्वं तु चामीकरद्युतिः ॥ (१८३।२)

उभयव्यतिरेको ऽयम् उभयोर् भेदकौ गुणौ । (१८४।१)

कार्ष्ण्यं पिशङ्गता चोभौ यत् पृथग् दर्शिताव् इह ॥ (१८४।२)

त्वं समुद्रश् च दुर्वारौ महासत्त्वौ सतेजसौ । (१८५।१)

अयं तु युवयोर् भेदः स जडात्मा पटुर् भवान् ॥ (१८५।२)

स एष श्लेषरूपत्वात् सश्लेष इति गृह्यताम् । (१८६।१)

साक्षेपश् च सहेतुश् च दर्श्यते तद् अपि द्वयम् ॥ (१८६।२)

स्थितिमान् अपि धीरो ऽपि रत्नानाम् आकरो ऽपि सन् । (१८७।१)

तव कक्षां न यात्य् एव मलिनो मकरालयः ॥ (१८७।२)

वहन्न् अपि महीं कृत्स्नां सशैलद्वीपसागराम् । (१८८।१)

भर्तृभावाद् भुजङ्गानां शेषस् त्वत्तो निकृष्यते ॥ (१८८।२)

शब्दोपादानसादृश्यव्यतिरेको ऽयम् ईदृशः । (१८९।१)

प्रतीयमानसादृश्यो ऽप्य् अस्ति सो ऽप्य् अभिधीयते ॥ (१८९।२)

त्वन्मुखं कमलं चेति द्वयोर् अप्य् अनयोर् भिदा । (१९०।१)

कमलं जलसंरोहि त्वन्मुखं त्वदुपाश्रयम् ॥ (१९०।२)

अभ्रूविलासम् अस्पृष्टमदरागं मृगेक्षणम् । (१९१।१)

इदं तु नयनद्वन्द्वं तव तद्गुणभूषितम् ॥ (१९१।२)

पूर्वस्मिन् भेदमात्रोक्तिर् अस्मिन् आधिक्यदर्शनम् । (१९२।१)

सदृशव्यतिरेकश् च पुनर् अन्यः प्रदर्श्यते ॥ (१९२।२)

त्वन्मुखं पुण्डरीकं च फुल्ले सुरभिगन्धिनी । (१९३।१)

भ्रमद्भ्रमरम् अम्भोजं लोलनेत्रं मुखं तु ते ॥ (१९३।२)

चन्द्रो ऽयम् अम्बरोत्तंसो हंसो ऽयं तोयभूषणम् । (१९४।१)

नभो नक्षत्रमालीदम् उत्फुल्लकुमुदं पयः ॥ (१९४।२)

प्रतीयमानशौक्ल्यादिसाम्ययोर् वियदम्भसोः । (१९५।१)

कृतः प्रतीतशुद्ध्योश् च भेदो ऽस्मिंश् चन्द्रहंसयोः ॥ (१९५।२)

पूर्वत्र शाब्दवत् साम्यम् उभयत्रापि भेदकम् । (१९६।१)

भृङ्गनेत्रादि तुल्यं तत् सदृशव्यतिरेकता ॥ (१९६।२)

अरत्नालोकसंहार्यम् अहार्यं सूर्यरश्मिभिः । (१९७।१)

दृष्टिरोधकरं यूनां यौवनप्रभवं तमः ॥ (१९७।२)

सजातीव्यतिरेको ऽयं तमोजातेर् इदं तमः । (१९८।१)

दृष्टिरोधितया तुल्यं भिन्नम् अन्यैर् अदर्शि तत् ॥ (१९८।२)

विभावनाप्रसिद्धहेतुव्यावृत्त्या यत् किंचित् कारणान्तरम् । (१९९।१)

यत्र स्वाभाविकत्वं वा विभाव्यं सा विभावना ॥ (१९९।२)

अपीतक्षीबकादम्बम् असंमृष्टाभलाम्बरम् । (२००।१)

अप्रसादितशुद्धाम्बु जगद् आसीन् मनोहरम् ॥ (२००।२)

अनञ्जितासिता दृष्टिर् भ्रूर् अनावर्जिता नता । (२०१।१)

अरञ्जितो ऽरुणश् चायम् अधरस् तव सुन्दरि ॥ (२०१।२)

यद् अपीतादिजन्यं स्यात् क्षीबत्वाद्यन्यहेतुजम् । (२०२।१)

अहेतुकं च तस्येह विवक्षेत्य् अविरुद्धता ॥ (२०२।२)

वक्त्रं निसर्गसुरभि वपुर् अव्याजसुन्दरम् । (२०३।१)

अकारणरिपुश् चन्द्रो निर्निमित्तासुहृत् स्मरः ॥ (२०३।२)

निसर्गादिपदैर् अत्र हेतुः साक्षान् निवर्तितः । (२०४।१)

उक्तं च सुरभित्वादि फलं तत् सा विभावना ॥ (२०४।२)

समासोक्तिवस्तु किंचिद् अभिप्रेत्य तत्तुल्यस्यान्यवस्तुनः । (२०५।१)

उक्तिः संक्षेपरूपत्वात् सा समासोक्तिर् इष्यते ॥ (२०५।२)

पिबन् मधु यथाकामं भ्रमरः फुल्लपङ्कजे । (२०६।१)

अप्य् असंनद्धसौरभ्यं पश्य चुम्बति कुड्मलम् ॥ (२०६।२)

इति प्रौढाङ्गनाबद्धरतिलीलस्य रागिणः । (२०७।१)

कस्यांचिद् इह बालायाम् इच्छावृत्तिर् विभाव्यते ॥ (२०७।२)

विशेष्यमात्रभिन्नापि तुल्याकारविशेषणा । (२०८।१)

अस्त्य् असाव् अपराप्य् अस्ति भिन्नाभिन्नविशेषणा ॥ (२०८।२)

रूढमूलः फलभरैः पुष्णन्न् अनिशम् अर्थिनः । (२०९।१)

सान्द्रच्छायो महावृक्षः सो ऽयम् आसादितो मया ॥ (२०९।२)

अनल्पविटपाभोगः फलपुष्पसमृद्धिमान् । (२१०।१)

सोच्छ्रयः स्थैर्यवान् दैवाद् एष लब्धो मया द्रुमः ॥ (२१०।२)

उभयत्र पुमान् कश्चिद् वृक्षत्वेनोवर्णितः । (२११।१)

सर्वे साधारणा धर्माः पूर्वत्रान्यत्र तु द्वयम् ॥ (२११।२)

निवृत्तव्यालसंसर्गो निसर्गमधुराशयः । (२१२।१)

अयम् अम्भोनिधिः कष्टं कालेन परिशुष्यति ॥ (२१२।२)

इत्य् आपूर्वसमासोक्तिः पूर्वधर्मनिवर्तनात् । (२१३।१)

समुद्रेण समानस्य पुंसो व्यापत्तिसूचनात् ॥ (२१३।२)

अतिशयोक्तिविवक्षा या विशेषस्य लोकसीमातिवर्तिनी । (२१४।१)

असाव् अतिशयोक्तिः स्याद् अलंकारोत्तमा यथा ॥ (२१४।२)

मल्लिकामालभारिण्यः सर्वाङ्गीणार्द्रचन्दनाः । (२१५।१)

क्षौमवत्यो न लक्ष्यन्ते ज्योत्स्नायाम् अभिसारिकाः ॥ (२१५।२)

चन्द्रातपस्य बाहुल्यम् उक्तम् उत्कर्षवत्तया । (२१६।१)

संशयातिशयादीनां व्यक्त्यै किंचिन् निदर्श्यते ॥ (२१६।२)

स्तनयोर् जघनस्यापि मध्ये मध्यं प्रिये तव । (२१७।१)

अस्ति नास्तीति संदेहो न मे ऽद्यापि निवर्तते ॥ (२१७।२)

निर्णेतुं शक्यम् अस्तीति मध्यं तव नितम्बिनि । (२१८।१)

अन्यथानुपपत्त्यैव पयोधरभरस्थितेः ॥ (२१८।२)

अहो विशालं भूपाल भुवनत्रितयोदरम् । (२१९।१)

मातिमातुम् अशक्यो ऽपि यशोराशिर् यद् अत्र ते ॥ (२१९।२)

अलंकारान्तराणाम् अप्य् एकम् आहुः परायणम् । (२२०।१)

वागीशमहिताम् उक्तिम् इमाम् अतिशयाह्वयम् ॥ (२२०।२)