लङ्कावतारसूत्रLaṅkāvatārasūtra
LAS, 2
Select a line for its word-by-word analysis.
अथ खलु महामतिर् बोधिसत्त्वो महासत्त्वो महामतिबोधिसत्त्वसहितः सर्वबुद्धक्षेत्रानुचारी बुद्धानुभावेन उत्थायासनादेकांसमुत्तरासङ्गं कृत्वा दक्षिणं जानुमण्डलं पृथिव्यां प्रतिष्ठाप्य येन भगवांस्तेनाञ्जलिं प्रणम्य भगवन्तं गाथाभिरभ्यष्टावीत् । (१।१)
atha khalu mahāmatir bodhisattvo mahāsattvo mahāmatibodhisattvasahitaḥ sarvabuddhakṣetrānucārī buddhānubhāvena utthāyāsanādekāṃsamuttarāsaṅgaṃ kṛtvā dakṣiṇaṃ jānumaṇḍalaṃ pṛthivyāṃ pratiṣṭhāpya yena bhagavāṃstenāñjaliṃ praṇamya bhagavantaṃ gāthābhirabhyaṣṭāvīt |
शाश्वतोच्छेदवर्ज्यश्च लोकः स्वप्नोपमः सदा । (३।१)
śāśvatocchedavarjyaśca lokaḥ svapnopamaḥ sadā |
मायास्वप्नस्वभावस्य धर्मकायस्य कः स्तवः । (४।१)
māyāsvapnasvabhāvasya dharmakāyasya kaḥ stavaḥ |
भावानां निःस्वभावानां योऽनुत्पादः स संभवः ॥ (४।२)
bhāvānāṃ niḥsvabhāvānāṃ yo'nutpādaḥ sa saṃbhavaḥ ||
इन्द्रियार्थविसंयुक्तमदृश्यं यस्य दर्शनम् । (५।१)
indriyārthavisaṃyuktamadṛśyaṃ yasya darśanam |
प्रशंसा यदि वा निन्दा तस्योच्येत कथं मुने ॥ (५।२)
praśaṃsā yadi vā nindā tasyocyeta kathaṃ mune ||
धर्मपुद्गलनैरात्म्यं क्लेशज्ञेयं च ते सदा । (६।१)
dharmapudgalanairātmyaṃ kleśajñeyaṃ ca te sadā |
विशुद्धम् आ निमित्तेन प्रज्ञया कृपया च ते ॥ (६।२)
viśuddham ā nimittena prajñayā kṛpayā ca te ||
न निर्वासि निर्वाणेन निर्वाणं त्वयि संस्थितम् । (७।१)
na nirvāsi nirvāṇena nirvāṇaṃ tvayi saṃsthitam |
ये पश्यन्ति मुनिं शान्तमेवमुत्पत्तिवर्जितम् । (८।१)
ye paśyanti muniṃ śāntamevamutpattivarjitam |
अथ खलु महामतिर् बोधिसत्त्वो महासत्त्वो भगवन्तमाभिः सारूप्याभिर् गाथाभिर् अभिष्टुत्य स्वनामगोत्रं भगवते संश्रावयति स्म । (९।१)
atha khalu mahāmatir bodhisattvo mahāsattvo bhagavantamābhiḥ sārūpyābhir gāthābhir abhiṣṭutya svanāmagotraṃ bhagavate saṃśrāvayati sma |
अष्टोत्तरं प्रश्नशतं पृच्छामि वदतां वरम् ॥ (९।३)
aṣṭottaraṃ praśnaśataṃ pṛcchāmi vadatāṃ varam ||
तस्य तद्वचनं श्रुत्वा बुद्धो लोकविदां वरः । (१०।१)
tasya tadvacanaṃ śrutvā buddho lokavidāṃ varaḥ |
निरीक्ष्य परिषदं सर्वाम् अलपी सुगतात्मजम् ॥ (१०।२)
nirīkṣya pariṣadaṃ sarvām alapī sugatātmajam ||
पृच्छन्तु मां जिनसुतास्त्वं च पृच्छ महामते । (११।१)
pṛcchantu māṃ jinasutāstvaṃ ca pṛccha mahāmate |
अथ खलु महामतिर् बोधिसत्त्वो महासत्त्वो भगवता कृतावकाशो भगवतश्चरणयोर्निपत्य भगवन्तं प्रश्नं परिपृच्छति स्म । (१२।१)
atha khalu mahāmatir bodhisattvo mahāsattvo bhagavatā kṛtāvakāśo bhagavataścaraṇayornipatya bhagavantaṃ praśnaṃ paripṛcchati sma |
कथं हि शुध्यते तर्कः कस्मात्तर्कः प्रवर्तते । (१२।२)
kathaṃ hi śudhyate tarkaḥ kasmāttarkaḥ pravartate |
कथं हि दृश्यते भ्रान्तिः कस्माद्भ्रान्तिः प्रवर्तते ॥ (१२।३)
kathaṃ hi dṛśyate bhrāntiḥ kasmādbhrāntiḥ pravartate ||
कस्मात्क्षेत्राणि निर्माणा लक्षणं तीर्थिकाश्च ये । (१३।१)
kasmātkṣetrāṇi nirmāṇā lakṣaṇaṃ tīrthikāśca ye |
निराभासः क्रमः केन जिनपुत्राश्च ते कुतः ॥ (१३।२)
nirābhāsaḥ kramaḥ kena jinaputrāśca te kutaḥ ||
मुक्तस्य गमनं कुत्र बद्धः कः केन मुच्यते । (१४।१)
muktasya gamanaṃ kutra baddhaḥ kaḥ kena mucyate |
ध्यायिनां विषयः कोऽसौ कथं यानत्रयं भवेत् ॥ (१४।२)
dhyāyināṃ viṣayaḥ ko'sau kathaṃ yānatrayaṃ bhavet ||
प्रत्यये जायते किं तत्कार्यं किं कारणं च किम् । (१५।१)
pratyaye jāyate kiṃ tatkāryaṃ kiṃ kāraṇaṃ ca kim |
आरूप्या च समापत्तिर्निरोधश्च कथं भवेत् । (१६।१)
ārūpyā ca samāpattirnirodhaśca kathaṃ bhavet |
संज्ञानिरोधश्च कथं कथं कस्माद्धि मुच्यते ॥ (१६।२)
saṃjñānirodhaśca kathaṃ kathaṃ kasmāddhi mucyate ||
कथं दृश्यं विभावः कथं कथं भूमिषु वर्तते ॥ (१७।२)
kathaṃ dṛśyaṃ vibhāvaḥ kathaṃ kathaṃ bhūmiṣu vartate ||
निर्भिद्येत्त्रिभवं कोऽसौ किं स्थानं का तनुर्भवेत् । (१८।१)
nirbhidyettribhavaṃ ko'sau kiṃ sthānaṃ kā tanurbhavet |
स्थितः प्रवर्तते कुत्र जिनपुत्रः कथं भवेत् ॥ (१८।२)
sthitaḥ pravartate kutra jinaputraḥ kathaṃ bhavet ||
समाध्यते कथं चित्तं ब्रूहि मे जिनपुंगव ॥ (१९।२)
samādhyate kathaṃ cittaṃ brūhi me jinapuṃgava ||
कथं प्रवर्तते दृश्यं कथं दृश्यान्निवर्तते ॥ (२०।२)
kathaṃ pravartate dṛśyaṃ kathaṃ dṛśyānnivartate ||
गोत्रागोत्रं कथं केन चित्तमात्रं भवेत्कथम् । (२१।१)
gotrāgotraṃ kathaṃ kena cittamātraṃ bhavetkatham |
लक्षणस्य व्यवस्थानं नैरात्म्यं च कथं भवेत् ॥ (२१।२)
lakṣaṇasya vyavasthānaṃ nairātmyaṃ ca kathaṃ bhavet ||
कथं न विद्यते सत्त्वः संवृत्या देशना कथम् । (२२।१)
kathaṃ na vidyate sattvaḥ saṃvṛtyā deśanā katham |
कथं हि तीर्थिकास्त्वं च लक्षणैर्न विरुध्यसे । (२३।१)
kathaṃ hi tīrthikāstvaṃ ca lakṣaṇairna virudhyase |
नैयायिकाः कथं ब्रूहि भविष्यन्ति अनागते ॥ (२३।२)
naiyāyikāḥ kathaṃ brūhi bhaviṣyanti anāgate ||
शून्यता च कथं केन क्षणभङ्गश्च ते कथम् । (२४।१)
śūnyatā ca kathaṃ kena kṣaṇabhaṅgaśca te katham |
कथं प्रवर्तते गर्भः कथं लोको निरीहिकः ॥ (२४।२)
kathaṃ pravartate garbhaḥ kathaṃ loko nirīhikaḥ ||
मायास्वप्नोपमः केन कथं गन्धर्वसंनिभः । (२५।१)
māyāsvapnopamaḥ kena kathaṃ gandharvasaṃnibhaḥ |
बोध्यङ्गानां कथं केन बोधिपक्षा भवेत्कुतः । (२६।१)
bodhyaṅgānāṃ kathaṃ kena bodhipakṣā bhavetkutaḥ |
मराश्च देशसंक्षोभो भवदृष्टिः कथं भवेत् ॥ (२६।२)
marāśca deśasaṃkṣobho bhavadṛṣṭiḥ kathaṃ bhavet ||
कथं च बुध्यसे लोकं कथं ब्रूषे निरक्षरम् ॥ (२७।२)
kathaṃ ca budhyase lokaṃ kathaṃ brūṣe nirakṣaram ||
तथता भवेत्कतिविधा चित्तं पारमिताः कति ॥ (२८।२)
tathatā bhavetkatividhā cittaṃ pāramitāḥ kati ||
नैरात्म्यं च द्विधा केन कथं ज्ञेयं विशुध्यति ॥ (२९।२)
nairātmyaṃ ca dvidhā kena kathaṃ jñeyaṃ viśudhyati ||
ज्ञानं कतिविधं नाथ शीलं सत्त्वाकराणि च । (३०।१)
jñānaṃ katividhaṃ nātha śīlaṃ sattvākarāṇi ca |
केन प्रवर्तिता गोत्राः सुवर्णमणिमुक्तजाः ॥ (३०।२)
kena pravartitā gotrāḥ suvarṇamaṇimuktajāḥ ||
अभिलापो जानिकः केन वैचित्रसत्त्वभावयोः । (३१।१)
abhilāpo jānikaḥ kena vaicitrasattvabhāvayoḥ |
विद्यास्थानकलाश्चैव कथं केन प्रकाशितम् ॥ (३१।२)
vidyāsthānakalāścaiva kathaṃ kena prakāśitam ||
गाथा भवेत्कतिविधा गद्यं पद्यं भवेत्कथम् । (३२।१)
gāthā bhavetkatividhā gadyaṃ padyaṃ bhavetkatham |
कथं युक्तिः कतिविधा व्याख्यानं च कथंविधम् ॥ (३२।२)
kathaṃ yuktiḥ katividhā vyākhyānaṃ ca kathaṃvidham ||
अन्नपानं च वैचित्र्यं मैथुनं जायते कथम् । (३३।१)
annapānaṃ ca vaicitryaṃ maithunaṃ jāyate katham |
राजा च चक्रवर्ती च मण्डली च कथं भवेत् ॥ (३३।२)
rājā ca cakravartī ca maṇḍalī ca kathaṃ bhavet ||
रक्ष्यं भवेत्कथं राज्यं देवकायाः कथंविधाः । (३४।१)
rakṣyaṃ bhavetkathaṃ rājyaṃ devakāyāḥ kathaṃvidhāḥ |
विद्यास्थानं भवेत्किं च मोक्षो योगी कतिविधः । (३५।१)
vidyāsthānaṃ bhavetkiṃ ca mokṣo yogī katividhaḥ |
शिष्यो भवेत्कतिविध आचार्यश्च भवेत्कथम् ॥ (३५।२)
śiṣyo bhavetkatividha ācāryaśca bhavetkatham ||
बुद्धो भवेत्कतिविधो जातकाश्च कथंविधाः । (३६।१)
buddho bhavetkatividho jātakāśca kathaṃvidhāḥ |
मारो भवेत्कतिविधः पाषण्डाश्च कतिविधाः ॥ (३६।२)
māro bhavetkatividhaḥ pāṣaṇḍāśca katividhāḥ ||
स्वभावस्ते कतिविधश्चित्तं कतिविधं भवेत् । (३७।१)
svabhāvaste katividhaścittaṃ katividhaṃ bhavet |
प्रज्ञप्तिमात्रं च कथं ब्रूहि मे वदतां वर ॥ (३७।२)
prajñaptimātraṃ ca kathaṃ brūhi me vadatāṃ vara ||
घनाः खे पवनं केन स्मृतिर्मेघः कथं भवेत् । (३८।१)
ghanāḥ khe pavanaṃ kena smṛtirmeghaḥ kathaṃ bhavet |
तरुवल्ल्यः कथं केन ब्रूहि मे त्रिभवेश्वर ॥ (३८।२)
taruvallyaḥ kathaṃ kena brūhi me tribhaveśvara ||
हया गजा मृगाः केन ग्रहणं यान्ति बालिशाः । (३९।१)
hayā gajā mṛgāḥ kena grahaṇaṃ yānti bāliśāḥ |
स्त्रीपुंनपुंसकानां च कथं जन्म वदाहि मे ॥ (४०।२)
strīpuṃnapuṃsakānāṃ ca kathaṃ janma vadāhi me ||
कथं व्यावर्तते योगात्कथं योगः प्रवर्तते । (४१।१)
kathaṃ vyāvartate yogātkathaṃ yogaḥ pravartate |
कथं चैवंविधा योगे नराः स्थाप्या वदाहि मे ॥ (४१।२)
kathaṃ caivaṃvidhā yoge narāḥ sthāpyā vadāhi me ||
गत्यागतानां सत्त्वानां किं लिङ्गं किं च लक्षणम् । (४२।१)
gatyāgatānāṃ sattvānāṃ kiṃ liṅgaṃ kiṃ ca lakṣaṇam |
शाक्यवंशः कथं केन कथमिक्ष्वाकुसंभवः । (४३।१)
śākyavaṃśaḥ kathaṃ kena kathamikṣvākusaṃbhavaḥ |
ऋषिर्दीर्घतपाः केन कथं तेन प्रभावितम् ॥ (४३।२)
ṛṣirdīrghatapāḥ kena kathaṃ tena prabhāvitam ||
त्वमेव कस्मात्सर्वत्र सर्वक्षेत्रेषु दृश्यसे । (४४।१)
tvameva kasmātsarvatra sarvakṣetreṣu dṛśyase |
नामैश् चित्रैस् तथारूपैर् जिनपुत्रैः परीवृतः ॥ (४४।२)
nāmaiś citrais tathārūpair jinaputraiḥ parīvṛtaḥ ||
अभक्ष्यं हि कथं मांसं कथं मांसं निषिध्यते । (४५।१)
abhakṣyaṃ hi kathaṃ māṃsaṃ kathaṃ māṃsaṃ niṣidhyate |
क्रव्यादगोत्रसम्भूता मांसं भक्ष्यन्ति केन वै ॥ (४५।२)
kravyādagotrasambhūtā māṃsaṃ bhakṣyanti kena vai ||
श्रीवत्ससिंहसंस्थानाः क्षेत्राः केन वदाहि मे ॥ (४६।२)
śrīvatsasiṃhasaṃsthānāḥ kṣetrāḥ kena vadāhi me ||
व्यत्यस्ता अधमूर्धाश्च इन्द्रजालोपमाः कथम् । (४७।१)
vyatyastā adhamūrdhāśca indrajālopamāḥ katham |
सर्वरत्नमयाः क्षेत्राः कथं केन वदाहि मे ॥ (४७।२)
sarvaratnamayāḥ kṣetrāḥ kathaṃ kena vadāhi me ||
केन निर्माणिका बुद्धाः केन बुद्धा विपाकजाः । (४९।१)
kena nirmāṇikā buddhāḥ kena buddhā vipākajāḥ |
तथता ज्ञानबुद्धा वै कथं केन वदाहि मे ॥ (४९।२)
tathatā jñānabuddhā vai kathaṃ kena vadāhi me ||
कियत्स्थायी भवेच्छास्ता कियन्तं स्थास्यते नयः ॥ (५१।२)
kiyatsthāyī bhavecchāstā kiyantaṃ sthāsyate nayaḥ ||
सिद्धान्तस्ते कतिविधो दृष्टिश्चापि कथंविधा । (५२।१)
siddhāntaste katividho dṛṣṭiścāpi kathaṃvidhā |
प्रत्येकजिनपुत्राणां श्रावकाणां वदाहि मे ॥ (५३।२)
pratyekajinaputrāṇāṃ śrāvakāṇāṃ vadāhi me ||
अभिज्ञा लौकिकाः केन भवेल्लोकोत्तरा कथम् । (५४।१)
abhijñā laukikāḥ kena bhavellokottarā katham |
चित्तं हि भूमयः सप्त कथं केन वदाहि मे ॥ (५४।२)
cittaṃ hi bhūmayaḥ sapta kathaṃ kena vadāhi me ||
संघस्ते स्यात्कतिविधः संघभेदः कथं भवेत् । (५५।१)
saṃghaste syātkatividhaḥ saṃghabhedaḥ kathaṃ bhavet |
चिकित्साशास्त्रं सत्त्वानां कथं केन वदाहि मे ॥ (५५।२)
cikitsāśāstraṃ sattvānāṃ kathaṃ kena vadāhi me ||
कस्मात्तत्त्वं न सर्वत्र चित्तमात्रं प्रभाषसे ॥ (५७।२)
kasmāttattvaṃ na sarvatra cittamātraṃ prabhāṣase ||
इदं श्रुत्वा महावीरो बुद्धो लोकविदां वरः । (६०।१)
idaṃ śrutvā mahāvīro buddho lokavidāṃ varaḥ |
महायानमयं चित्तं बुद्धानां हृदयं बलम् ॥ (६०।२)
mahāyānamayaṃ cittaṃ buddhānāṃ hṛdayaṃ balam ||
भाषिष्याम्यनुपूर्वेण यत्त्वया परिपृच्छितम् ॥ (६१।२)
bhāṣiṣyāmyanupūrveṇa yattvayā paripṛcchitam ||
उत्पादमथ नोत्पादं निर्वाणं शून्यलक्षणम् । (६२।१)
utpādamatha notpādaṃ nirvāṇaṃ śūnyalakṣaṇam |
संक्रान्तिमस्वभावत्वं बुद्धाः पारमितासुताः ॥ (६२।२)
saṃkrāntimasvabhāvatvaṃ buddhāḥ pāramitāsutāḥ ||
श्रावका जिनपुत्राश्च तीर्थ्या ह्यारूप्यचारिणः । (६३।१)
śrāvakā jinaputrāśca tīrthyā hyārūpyacāriṇaḥ |
मेरुसमुद्रा ह्यचला द्वीपाः क्षेत्राणि मेदिनी ॥ (६३।२)
merusamudrā hyacalā dvīpāḥ kṣetrāṇi medinī ||
नक्षत्रा भास्करः सोमस्तीर्थ्या देवासुरास्तथा । (६४।१)
nakṣatrā bhāskaraḥ somastīrthyā devāsurāstathā |
विमोक्षा वशिताभिज्ञा बला ध्यानाः समाधयः ॥ (६४।२)
vimokṣā vaśitābhijñā balā dhyānāḥ samādhayaḥ ||
निरोधा ऋद्धिपादाश्च बोध्यङ्गा मार्ग एव च । (६५।१)
nirodhā ṛddhipādāśca bodhyaṅgā mārga eva ca |
ध्यानानि चाप्रमाणानि स्कन्धा गत्यागतानि च ॥ (६५।२)
dhyānāni cāpramāṇāni skandhā gatyāgatāni ca ||
समापत्तिर्निरोधाश्च व्युत्थानं चित्तदेशना । (६६।१)
samāpattirnirodhāśca vyutthānaṃ cittadeśanā |
चित्तं मनश्च विज्ञानं नैरात्म्यं धर्मपञ्चकम् ॥ (६६।२)
cittaṃ manaśca vijñānaṃ nairātmyaṃ dharmapañcakam ||
स्वभावः कल्पना कल्प्यं दृश्यं दृष्टिद्वयं कथम् । (६७।१)
svabhāvaḥ kalpanā kalpyaṃ dṛśyaṃ dṛṣṭidvayaṃ katham |
ज्ञानं ज्ञेयो गमं प्राप्तिः सत्त्वानां च भवाभवम् ॥ (६८।२)
jñānaṃ jñeyo gamaṃ prāptiḥ sattvānāṃ ca bhavābhavam ||
हया गजा मृगाः केन ग्रहणं ब्रूहि मे कथम् । (६९।१)
hayā gajā mṛgāḥ kena grahaṇaṃ brūhi me katham |
दृष्टान्तहेतुभिर्युक्तः सिद्धान्तो देशना कथम् ॥ (६९।२)
dṛṣṭāntahetubhiryuktaḥ siddhānto deśanā katham ||
कार्यं च कारणं केन नानाभ्रान्तिस्तथा नयम् । (७०।१)
kāryaṃ ca kāraṇaṃ kena nānābhrāntistathā nayam |
चित्तमात्रं न दृश्योऽस्ति भूमीनां नास्ति वै क्रमः ॥ (७०।२)
cittamātraṃ na dṛśyo'sti bhūmīnāṃ nāsti vai kramaḥ ||
चिकित्साशास्त्रं शिल्पाश्च कलाविद्यागमं तथा ॥ (७१।२)
cikitsāśāstraṃ śilpāśca kalāvidyāgamaṃ tathā ||
अचलानां तथा मेरोः प्रमाणं हि क्षितेः कथम् । (७२।१)
acalānāṃ tathā meroḥ pramāṇaṃ hi kṣiteḥ katham |
उदधेश्चन्द्रसूर्याणां प्रमाणं ब्रूहि मे कथम् ॥ (७२।२)
udadheścandrasūryāṇāṃ pramāṇaṃ brūhi me katham ||
सत्त्वदेहे कति रजांसि हीनोत्कृष्टमध्यमाः । (७३।१)
sattvadehe kati rajāṃsi hīnotkṛṣṭamadhyamāḥ |
क्षेत्रे क्षेत्रे रजाः कृत्तो धन्वो धन्वे भवेत्कति ॥ (७३।२)
kṣetre kṣetre rajāḥ kṛtto dhanvo dhanve bhavetkati ||
हस्ते धनुःक्रमे क्रोशे योजने ह्यर्धयोजने । (७४।१)
haste dhanuḥkrame krośe yojane hyardhayojane |
प्रस्थे हि स्याद्यवाः क्यन्तः प्रस्थार्धे च यवाः कति । (७५।१)
prasthe hi syādyavāḥ kyantaḥ prasthārdhe ca yavāḥ kati |
द्रोणे खार्यां तथा लक्षाः कोट्यो वै बिम्बराः कति ॥ (७५।२)
droṇe khāryāṃ tathā lakṣāḥ koṭyo vai bimbarāḥ kati ||
सर्षपे ह्यणवः क्यन्तो रक्षिका सर्षपाः कति । (७६।१)
sarṣape hyaṇavaḥ kyanto rakṣikā sarṣapāḥ kati |
कतिरक्षिको भवेन्माषो धरणं माषकाः कति ॥ (७६।२)
katirakṣiko bhavenmāṣo dharaṇaṃ māṣakāḥ kati ||
कर्षो हि धरणाः क्यन्तः पलं वै कति कार्षिका । (७७।१)
karṣo hi dharaṇāḥ kyantaḥ palaṃ vai kati kārṣikā |
एवं हि पृच्छ मां पुत्र अन्यथा किं नु पृच्छसि ॥ (७७।३)
evaṃ hi pṛccha māṃ putra anyathā kiṃ nu pṛcchasi ||
प्रत्येकश्रावकाणां हि बुद्धानां च जिनौरसाम् । (७८।१)
pratyekaśrāvakāṇāṃ hi buddhānāṃ ca jinaurasām |
कत्यणुको भवेत्कायः किं नु एव न पृच्छसि ॥ (७८।२)
katyaṇuko bhavetkāyaḥ kiṃ nu eva na pṛcchasi ||
इन्द्रिये इन्द्रिये क्यन्तो रोमकूपे भ्रुवोः कति ॥ (७९।२)
indriye indriye kyanto romakūpe bhruvoḥ kati ||
राज्यं च तैः कथं रक्ष्यं मोक्षश्चैषां कथं भवेत् ॥ (८०।२)
rājyaṃ ca taiḥ kathaṃ rakṣyaṃ mokṣaścaiṣāṃ kathaṃ bhavet ||
गद्यं पद्यं कथं ब्रूषे मैथुनं लोकविश्रुता । (८१।१)
gadyaṃ padyaṃ kathaṃ brūṣe maithunaṃ lokaviśrutā |
अन्नपानस्य वैचित्र्यं नरनारिवनाः कथम् ॥ (८१।२)
annapānasya vaicitryaṃ naranārivanāḥ katham ||
वज्रसंहननाः केन ह्यचला ब्रूहि मे कथम् । (८२।१)
vajrasaṃhananāḥ kena hyacalā brūhi me katham |
मायास्वप्ननिभाः केन मृगतृष्णोपमाः कथम् ॥ (८२।२)
māyāsvapnanibhāḥ kena mṛgatṛṣṇopamāḥ katham ||
घनानां संभवः कुत्र ऋतूनां च कुतो भवेत् । (८३।१)
ghanānāṃ saṃbhavaḥ kutra ṛtūnāṃ ca kuto bhavet |
रसानां रसता कस्मात्कस्मात्स्त्रीपुंनपुंसकम् ॥ (८३।२)
rasānāṃ rasatā kasmātkasmātstrīpuṃnapuṃsakam ||
शोभाश्च जिनपुत्राश्च कुत्र मे पृच्छ मां सुत । (८४।१)
śobhāśca jinaputrāśca kutra me pṛccha māṃ suta |
मुक्तस्य गमनं कुत्र बद्धः कः केन मुच्यते । (८५।१)
muktasya gamanaṃ kutra baddhaḥ kaḥ kena mucyate |
ध्यायिनां विषयः कोऽसौ निर्माणस्तीर्थकानि च ॥ (८५।२)
dhyāyināṃ viṣayaḥ ko'sau nirmāṇastīrthakāni ca ||
कथं हि शुध्यते तर्कः केन तर्कः प्रवर्तते ॥ (८६।२)
kathaṃ hi śudhyate tarkaḥ kena tarkaḥ pravartate ||
क्रिया प्रवर्तते केन गमनं ब्रूहि मे कथम् । (८७।१)
kriyā pravartate kena gamanaṃ brūhi me katham |
संज्ञायाश्छेदनं केन समाधिः केन चोच्यते ॥ (८७।२)
saṃjñāyāśchedanaṃ kena samādhiḥ kena cocyate ||
विदार्य त्रिभवं कोऽसौ किं स्थानं का तनुर्भवेत् । (८८।१)
vidārya tribhavaṃ ko'sau kiṃ sthānaṃ kā tanurbhavet |
लक्षणं पृच्छसे केन नैरात्म्यं पृच्छसे कथम् । (८९।१)
lakṣaṇaṃ pṛcchase kena nairātmyaṃ pṛcchase katham |
गर्भा नैयायिकाः केन पृच्छसे मां जिनौरसाः ॥ (८९।२)
garbhā naiyāyikāḥ kena pṛcchase māṃ jinaurasāḥ ||
शाश्वतोच्छेददृष्टिश्च केन चित्तं समाध्यते । (९०।१)
śāśvatocchedadṛṣṭiśca kena cittaṃ samādhyate |
अभिलापस्तथा ज्ञानं शीलं गोत्रं जिनौरसाः ॥ (९०।२)
abhilāpastathā jñānaṃ śīlaṃ gotraṃ jinaurasāḥ ||
युक्तव्याख्या गुरुशिष्यः सत्त्वानां चित्रता कथम् । (९१।१)
yuktavyākhyā guruśiṣyaḥ sattvānāṃ citratā katham |
अन्नपानं नभो मेघा माराः प्रज्ञप्तिमात्रकम् ॥ (९१।२)
annapānaṃ nabho meghā mārāḥ prajñaptimātrakam ||
तरुवल्ल्यः कथं केन पृच्छसे मां जिनौरस । (९२।१)
taruvallyaḥ kathaṃ kena pṛcchase māṃ jinaurasa |
क्षेत्राणि चित्रता केन ऋषिर्दीर्घतपास्तथा ॥ (९२।२)
kṣetrāṇi citratā kena ṛṣirdīrghatapāstathā ||
वंशः कस्ते गुरुः केन पृच्छसे मां जिनौरस । (९३।१)
vaṃśaḥ kaste guruḥ kena pṛcchase māṃ jinaurasa |
सिद्धान्तो ह्यकनिष्ठेषु युक्तिं पृच्छसि मे कथम् । (९४।१)
siddhānto hyakaniṣṭheṣu yuktiṃ pṛcchasi me katham |
अभिज्ञां लौकिकां केन कथं भिक्षुत्वमेव च ॥ (९४।२)
abhijñāṃ laukikāṃ kena kathaṃ bhikṣutvameva ca ||
नैर्माणिकान् विपाकस्थान् बुद्धान् पृच्छसि मे कथम् । (९५।१)
nairmāṇikān vipākasthān buddhān pṛcchasi me katham |
तथताज्ञानबुद्धा वै संघाश्चैव कथं भवेत् ॥ (९५।२)
tathatājñānabuddhā vai saṃghāścaiva kathaṃ bhavet ||
चित्तं हि भूमयः सप्त पृच्छसे मां जिनौरस । (९६।२)
cittaṃ hi bhūmayaḥ sapta pṛcchase māṃ jinaurasa |
एतांश्चान्यांश्च सुबहून् प्रश्नान् पृच्छसि मां सुत ॥ (९६।३)
etāṃścānyāṃśca subahūn praśnān pṛcchasi māṃ suta ||
एकैकं लक्षणैर्युक्तं दृष्टिदोषविवर्जितम् । (९७।१)
ekaikaṃ lakṣaṇairyuktaṃ dṛṣṭidoṣavivarjitam |
सिद्धान्तं देशनां वक्ष्ये सहसा त्वं शृणोहि मे ॥ (९७।२)
siddhāntaṃ deśanāṃ vakṣye sahasā tvaṃ śṛṇohi me ||
अष्टोत्तरं पदशतं यथा बुद्धानुवर्णितम् ॥ (९८।२)
aṣṭottaraṃ padaśataṃ yathā buddhānuvarṇitam ||
अथ खलु महामतिर् बोधिसत्त्वो महासत्त्वो भगवन्तमेतदवोचत्कतमद्भगवन् अष्टोत्तरपदशतम् भगवानाह उत्पादपदम् अनुत्पादपदम् नित्यपदमनित्यपदम् लक्षणपदम् अलक्षणपदम् स्थित्यन्यथात्वपदम् अस्थित्यन्यथात्वपदं क्षणिकपदम् अक्षणिकपदं स्वभावपदम् अस्वभावपदम् शून्यतापदम् अशून्यतापदम् उच्छेदपदम् अनुच्छेदपदं चित्तपदम् अचित्तपदम् मध्यमपदम् अमध्यमपदं शाश्वतपदम् अशाश्वतपदम् प्रत्ययपदम् अप्रत्ययपदम् हेतुपदमहेतुपदम् क्लेशपदम् अक्लेशपदम् तृष्णापदम् अतृष्णापदम् उपायपदम् अनुपायपदम् कौशल्यपदम् अकौशल्यपदम् शुद्धिपदम् अशुद्धिपदम् युक्तिपदम् अयुक्तिपदम् दृष्टान्तपदम् अदृष्टान्तपदम् शिष्यपदम् अशिष्यपदम् गुरुपदम् अगुरुपदम् गोत्रपदम् अगोत्रपदम् यानत्रयपदम् अयानत्रयपदम् निराभासपदम् अनिराभासपदम् प्रणिधानपदम् अप्रणिधानपदम् त्रिमण्डलपदम् अत्रिमण्डलपदम् निमित्तपदम् अनिमित्तपदम् सदसत्पक्षपदम् असदसत्पक्षपदम् उभयपदम् अनुभयपदम् स्वप्रत्यात्मार्यज्ञानपदम् अस्वप्रत्यात्मार्यज्ञानपदम् दृष्टधर्मसुखपदम् अदृष्टधर्मसुखपदम् क्षेत्रपदम् अक्षेत्रपदम् अणुपदम् अनणुपदम् जलपदम् अजलपदम् धन्वपदम् अधन्वपदम् भूतपदम् अभूतपदम् संख्यागणितपदम् असंख्यागणितपदम् अभिज्ञापदम् अनभिज्ञापदम् खेदपदम् अखेदपदम् घनपदम् अघनपदम् शिल्पकलाविद्यापदम् अशिल्पकलाविद्यापदम् वायुपदम् अवायुपदम् भूमिपदम् अभूमिपदम् चिन्त्यपदम् अचिन्त्यपदम् प्रज्ञप्तिपदम् अप्रज्ञप्तिपदम् स्वभावपदम् अस्वभावपदम् स्कन्धपदम् अस्कन्धपदम् सत्त्वपदम् असत्त्वपदम् बुद्धिपदम् अबुद्धिपदम् निर्वाणपदम् अनिर्वाणपदम् ज्ञेयपदमज्ञेयपदम् तीर्थ्यपदम् अतीर्थ्यपदम् डमरपदम् अडमरपदम् मायापदम् अमायापदम् स्वप्नपदमस्वप्नपदम् मरीचिपदम् अमरीचिपदम् बिम्बपदम् अबिम्बपदम् चक्रपदम् अचक्रपदम् गन्धर्वपदम् अगन्धर्वपदम् देवपदमदेवपदम् अन्नपानपदमनन्नपानपदम् मैथुनपदम् अमैथुनपदम् दृष्टपदम् अदृष्टपदम् पारमितापदम् अपारमितापदम् शीलपदम् अशीलपदम् सोमभास्करनक्षत्रपदम् असोमभास्करनक्षत्रपदम् सत्यपदमसत्यपदम् फलपदम् अफलपदम् निरोधपदम् अनिरोधपदम् निरोधव्युत्थानपदम् अनिरोधव्युत्थानपदम् चिकित्सापदम् अचिकित्सापदम् लक्षणपदम् अलक्षणपदम् अङ्गपदम् अनङ्गपदम् कलाविद्यापदम् अकलाविद्यापदम् ध्यानपदमध्यानपदम् भ्रान्तिपदम् अभ्रान्तिपदम् दृश्यपदम् अदृश्यपदम् रक्ष्यपदम् अरक्ष्यपदम् वंशपदम् अवंशपदम् ऋषिपदम् अनर्षिपदम् राज्यपदम् अराज्यपदम् ग्रहणपदम् अग्रहणपदम् रत्नपदम् अरत्नपदम् व्याकरणपदम् अव्याकरणपदम् इच्छन्तिकपदम् अनिच्छन्तिकपदम् स्त्रीपुंनपुंसकपदम् अस्त्रीपुंनपुंसकपदम् रसपदमरसपदम् क्रियापदम् अक्रियापदम् देहपदमदेहपदम् तर्कपदम् अतर्कपदम् चलपदम् अचलपदम् इन्द्रियपदम् अनिन्द्रियपदम् संस्कृतपदम् असंस्कृतपदम् हेतुफलपदमहेतुफलपदम् कनिष्ठपदमकनिष्ठपदम् ऋतुपदम् अनृतुपदम् द्रुमगुल्मलतावितानपदम् अद्रुमगुल्मलतावितानपदम् वैचित्र्यपदम् अवैचित्र्यपदं देशनावतारपदम् अदेशनावतारपदम् विनयपदम् अविनयपदं भिक्षुपदम् अभिक्षुपदम् अधिष्ठानपदम् अनाधधिष्ठानपदम् अक्षरपदम् अनक्षरपदम् । (९९।१)
atha khalu mahāmatir bodhisattvo mahāsattvo bhagavantametadavocatkatamadbhagavan aṣṭottarapadaśatam bhagavānāha utpādapadam anutpādapadam nityapadamanityapadam lakṣaṇapadam alakṣaṇapadam sthityanyathātvapadam asthityanyathātvapadaṃ kṣaṇikapadam akṣaṇikapadaṃ svabhāvapadam asvabhāvapadam śūnyatāpadam aśūnyatāpadam ucchedapadam anucchedapadaṃ cittapadam acittapadam madhyamapadam amadhyamapadaṃ śāśvatapadam aśāśvatapadam pratyayapadam apratyayapadam hetupadamahetupadam kleśapadam akleśapadam tṛṣṇāpadam atṛṣṇāpadam upāyapadam anupāyapadam kauśalyapadam akauśalyapadam śuddhipadam aśuddhipadam yuktipadam ayuktipadam dṛṣṭāntapadam adṛṣṭāntapadam śiṣyapadam aśiṣyapadam gurupadam agurupadam gotrapadam agotrapadam yānatrayapadam ayānatrayapadam nirābhāsapadam anirābhāsapadam praṇidhānapadam apraṇidhānapadam trimaṇḍalapadam atrimaṇḍalapadam nimittapadam animittapadam sadasatpakṣapadam asadasatpakṣapadam ubhayapadam anubhayapadam svapratyātmāryajñānapadam asvapratyātmāryajñānapadam dṛṣṭadharmasukhapadam adṛṣṭadharmasukhapadam kṣetrapadam akṣetrapadam aṇupadam anaṇupadam jalapadam ajalapadam dhanvapadam adhanvapadam bhūtapadam abhūtapadam saṃkhyāgaṇitapadam asaṃkhyāgaṇitapadam abhijñāpadam anabhijñāpadam khedapadam akhedapadam ghanapadam aghanapadam śilpakalāvidyāpadam aśilpakalāvidyāpadam vāyupadam avāyupadam bhūmipadam abhūmipadam cintyapadam acintyapadam prajñaptipadam aprajñaptipadam svabhāvapadam asvabhāvapadam skandhapadam askandhapadam sattvapadam asattvapadam buddhipadam abuddhipadam nirvāṇapadam anirvāṇapadam jñeyapadamajñeyapadam tīrthyapadam atīrthyapadam ḍamarapadam aḍamarapadam māyāpadam amāyāpadam svapnapadamasvapnapadam marīcipadam amarīcipadam bimbapadam abimbapadam cakrapadam acakrapadam gandharvapadam agandharvapadam devapadamadevapadam annapānapadamanannapānapadam maithunapadam amaithunapadam dṛṣṭapadam adṛṣṭapadam pāramitāpadam apāramitāpadam śīlapadam aśīlapadam somabhāskaranakṣatrapadam asomabhāskaranakṣatrapadam satyapadamasatyapadam phalapadam aphalapadam nirodhapadam anirodhapadam nirodhavyutthānapadam anirodhavyutthānapadam cikitsāpadam acikitsāpadam lakṣaṇapadam alakṣaṇapadam aṅgapadam anaṅgapadam kalāvidyāpadam akalāvidyāpadam dhyānapadamadhyānapadam bhrāntipadam abhrāntipadam dṛśyapadam adṛśyapadam rakṣyapadam arakṣyapadam vaṃśapadam avaṃśapadam ṛṣipadam anarṣipadam rājyapadam arājyapadam grahaṇapadam agrahaṇapadam ratnapadam aratnapadam vyākaraṇapadam avyākaraṇapadam icchantikapadam anicchantikapadam strīpuṃnapuṃsakapadam astrīpuṃnapuṃsakapadam rasapadamarasapadam kriyāpadam akriyāpadam dehapadamadehapadam tarkapadam atarkapadam calapadam acalapadam indriyapadam anindriyapadam saṃskṛtapadam asaṃskṛtapadam hetuphalapadamahetuphalapadam kaniṣṭhapadamakaniṣṭhapadam ṛtupadam anṛtupadam drumagulmalatāvitānapadam adrumagulmalatāvitānapadam vaicitryapadam avaicitryapadaṃ deśanāvatārapadam adeśanāvatārapadam vinayapadam avinayapadaṃ bhikṣupadam abhikṣupadam adhiṣṭhānapadam anādhadhiṣṭhānapadam akṣarapadam anakṣarapadam |
इदं तन्महामते अष्टोत्तरं पदशतं पूर्वबुद्धानुवर्णितम् ॥ (९९।२)
idaṃ tanmahāmate aṣṭottaraṃ padaśataṃ pūrvabuddhānuvarṇitam ||
अथ खलु महामतिर्बोधिसत्त्वो महासत्त्वः पुनरपि भगवन्तमेतदवोचत् कतिविधो भगवन् विज्ञानानामुत्पादस्थितिनिरोधो भवति भगवानाह द्विविधो महामते विज्ञानानाम् उत्पत्तिस्थितिनिरोधो भवति न च तार्किका अवबुध्यन्ते यदुत प्रबन्धनिरोधो लक्षणनिरोधश्च । (१००।१)
atha khalu mahāmatirbodhisattvo mahāsattvaḥ punarapi bhagavantametadavocat katividho bhagavan vijñānānāmutpādasthitinirodho bhavati bhagavānāha dvividho mahāmate vijñānānām utpattisthitinirodho bhavati na ca tārkikā avabudhyante yaduta prabandhanirodho lakṣaṇanirodhaśca |
द्विविध उत्पादो विज्ञानानाम् प्रबन्धोत्पादो लक्षणोत्पादश्च । (१००।२)
dvividha utpādo vijñānānām prabandhotpādo lakṣaṇotpādaśca |
द्विविधा स्थितिः प्रबन्धस्थितिर्लक्षणस्थितिश्च । (१००।३)
dvividhā sthitiḥ prabandhasthitirlakṣaṇasthitiśca |
त्रिविधं विज्ञानं प्रवृत्तिलक्षणं कर्मलक्षणं जातिलक्षणं च । (१००।४)
trividhaṃ vijñānaṃ pravṛttilakṣaṇaṃ karmalakṣaṇaṃ jātilakṣaṇaṃ ca |
द्विविधं महामते विज्ञानं संक्षेपेण अष्टलक्षणोक्तं ख्यातिविज्ञानं वस्तुप्रतिविकल्पविज्ञानं च । (१००।५)
dvividhaṃ mahāmate vijñānaṃ saṃkṣepeṇa aṣṭalakṣaṇoktaṃ khyātivijñānaṃ vastuprativikalpavijñānaṃ ca |
यथा महामते दर्पणस्य रूपग्रहणम् एवं ख्यातिविज्ञानस्याख्यास्यति । (१००।६)
yathā mahāmate darpaṇasya rūpagrahaṇam evaṃ khyātivijñānasyākhyāsyati |
ख्यातिविज्ञानं च महामते वस्तुप्रतिविकल्पविज्ञानं च । (१००।७)
khyātivijñānaṃ ca mahāmate vastuprativikalpavijñānaṃ ca |
तत्र ख्यातिविज्ञानं महामते अचिन्त्यवासनापरिणामहेतुकम् । (१००।९)
tatra khyātivijñānaṃ mahāmate acintyavāsanāpariṇāmahetukam |
वस्तुप्रतिविकल्पविज्ञानं च महामते विषयविकल्पहेतुकम् अनादिकालप्रपञ्चवासनाहेतुकं च ॥ (१००।१०)
vastuprativikalpavijñānaṃ ca mahāmate viṣayavikalpahetukam anādikālaprapañcavāsanāhetukaṃ ca ||
तत्र सर्वेन्द्रियविज्ञाननिरोधो महामते यदुत आलयविज्ञानस्य अभूतपरिकल्पवासनावैचित्र्यनिरोधः । (१०१।१)
tatra sarvendriyavijñānanirodho mahāmate yaduta ālayavijñānasya abhūtaparikalpavāsanāvaicitryanirodhaḥ |
प्रबन्धनिरोधः पुनर्महामते यस्माच्च प्रवर्तते । (१०१।३)
prabandhanirodhaḥ punarmahāmate yasmācca pravartate |
यस्मादिति महामते यदाश्रयेण यदालम्बनेन च । (१०१।४)
yasmāditi mahāmate yadāśrayeṇa yadālambanena ca |
तत्र यदाश्रयम् अनादिकालप्रपञ्चदौष्ठुल्यवासना यदालम्बनं स्वचित्तदृश्यविज्ञानविषये विकल्पाः । (१०१।५)
tatra yadāśrayam anādikālaprapañcadauṣṭhulyavāsanā yadālambanaṃ svacittadṛśyavijñānaviṣaye vikalpāḥ |
तद्यथा महामते मृत्परमाणुभ्यो मृत्पिण्डः न चान्यो नानन्यः तथा सुवर्णं भूषणात् । (१०१।६)
tadyathā mahāmate mṛtparamāṇubhyo mṛtpiṇḍaḥ na cānyo nānanyaḥ tathā suvarṇaṃ bhūṣaṇāt |
यदि च महामते मृत्पिण्डो मृत्परमाणुभ्योऽन्यः स्यात् तैर्नारब्धः स्यात् । (१०१।७)
yadi ca mahāmate mṛtpiṇḍo mṛtparamāṇubhyo'nyaḥ syāt tairnārabdhaḥ syāt |
स चारब्धस्तैर्मृत्परमाणुभिः तस्मान्नान्यः । (१०१।८)
sa cārabdhastairmṛtparamāṇubhiḥ tasmānnānyaḥ |
अथानन्यः स्यात् मृत्पिण्डपरमाण्वोः प्रतिभागो न स्यात् । (१०१।९)
athānanyaḥ syāt mṛtpiṇḍaparamāṇvoḥ pratibhāgo na syāt |
एवमेव महामते प्रवृत्तिविज्ञानान्यालयविज्ञानजातिलक्षणाद् अन्यानि स्युः अनालयविज्ञानहेतुकानि स्युः । (१०१।१०)
evameva mahāmate pravṛttivijñānānyālayavijñānajātilakṣaṇād anyāni syuḥ anālayavijñānahetukāni syuḥ |
अथानन्यानि प्रवृत्तिविज्ञाननिरोधे आलयविज्ञानविरोधः स्यात् स च न भवति स्वजातिलक्षणनिरोधः । (१०१।११)
athānanyāni pravṛttivijñānanirodhe ālayavijñānavirodhaḥ syāt sa ca na bhavati svajātilakṣaṇanirodhaḥ |
तस्मान्महामते न स्वजातिलक्षणनिरोधो विज्ञानानां किं तु कर्मलक्षणनिरोधः । (१०१।१२)
tasmānmahāmate na svajātilakṣaṇanirodho vijñānānāṃ kiṃ tu karmalakṣaṇanirodhaḥ |
स्वजातिलक्षणे पुनर्निरुध्यमाने आलयविज्ञाननिरोधः स्यात् । (१०१।१३)
svajātilakṣaṇe punarnirudhyamāne ālayavijñānanirodhaḥ syāt |
आलयविज्ञाने पुनर्निरुध्यमाने निर्विशिष्टस्तीर्थकरोच्छेदवादे नायं वादः स्यात् । (१०१।१४)
ālayavijñāne punarnirudhyamāne nirviśiṣṭastīrthakarocchedavāde nāyaṃ vādaḥ syāt |
तीर्थकराणां महामते अयं वादो यदुत विषयग्रहणोपरमाद् विज्ञानप्रबन्धोपरमो भवति । (१०१।१५)
tīrthakarāṇāṃ mahāmate ayaṃ vādo yaduta viṣayagrahaṇoparamād vijñānaprabandhoparamo bhavati |
विज्ञानप्रबन्धोपरमाद् अनादिकालप्रबन्धव्युच्छित्तिः स्यात् । (१०१।१६)
vijñānaprabandhoparamād anādikālaprabandhavyucchittiḥ syāt |
कारणतश्च महामते तीर्थकराः प्रबन्धप्रवृत्तिं वर्णयन्ति । (१०१।१७)
kāraṇataśca mahāmate tīrthakarāḥ prabandhapravṛttiṃ varṇayanti |
न चक्षुर्विज्ञानस्य रूपालोकसमुदयत उत्पत्तिं वर्णयन्ति अन्यत्र कारणतः । (१०१।१८)
na cakṣurvijñānasya rūpālokasamudayata utpattiṃ varṇayanti anyatra kāraṇataḥ |
कारणं पुनर्महामते प्रधानपुरुषेश्वरकालाणुप्रवादाः । (१०१।१९)
kāraṇaṃ punarmahāmate pradhānapuruṣeśvarakālāṇupravādāḥ |
पुनरपरं महामते सप्तविधो भावस्वभावो भवति यदुत समुदयस्वभावो भावस्वभावो लक्षणस्वभावो महाभूतस्वभावो हेतुस्वभावः प्रत्ययस्वभावो निष्पत्तिस्वभावश्च सप्तमः । (१०१।२०)
punaraparaṃ mahāmate saptavidho bhāvasvabhāvo bhavati yaduta samudayasvabhāvo bhāvasvabhāvo lakṣaṇasvabhāvo mahābhūtasvabhāvo hetusvabhāvaḥ pratyayasvabhāvo niṣpattisvabhāvaśca saptamaḥ |
पुनरपरं महामते सप्तविधः परमार्थो यदुत चित्तगोचरो ज्ञानगोचरः प्रज्ञागोचरो दृष्टिद्वयगोचरो दृष्टिद्वयातिक्रान्तगोचरः सुतभूम्यनुक्रमणगोचरस् तथागतस्य प्रत्यात्मगतिगोचरः । (१०१।२१)
punaraparaṃ mahāmate saptavidhaḥ paramārtho yaduta cittagocaro jñānagocaraḥ prajñāgocaro dṛṣṭidvayagocaro dṛṣṭidvayātikrāntagocaraḥ sutabhūmyanukramaṇagocaras tathāgatasya pratyātmagatigocaraḥ |
एतन्महामते अतीतानागतप्रत्युत्पन्नानां तथागतानामर्हतां सम्यक्संबुद्धानां भावस्वभावपरमार्थहृदयं येन समन्वागतास्तथागता लौकिकलोकोत्तरतमान् धर्मानार्येण प्रज्ञाचक्षुषा स्वसामान्यलक्षणपतितान् व्यवस्थापयन्ति । (१०१।२२)
etanmahāmate atītānāgatapratyutpannānāṃ tathāgatānāmarhatāṃ samyaksaṃbuddhānāṃ bhāvasvabhāvaparamārthahṛdayaṃ yena samanvāgatāstathāgatā laukikalokottaratamān dharmānāryeṇa prajñācakṣuṣā svasāmānyalakṣaṇapatitān vyavasthāpayanti |
तथा च व्यवस्थापयन्ति यथा तीर्थकरवादकुदृष्टिसाधारणा न भवन्ति । (१०१।२३)
tathā ca vyavasthāpayanti yathā tīrthakaravādakudṛṣṭisādhāraṇā na bhavanti |
कथं च महामते तीर्थकरवादकुदृष्टिसाधारणा भवन्ति यदुत स्वचित्तविषयविकल्पदृष्ट्यनवबोधनद्विज्ञानानाम् । (१०१।२४)
kathaṃ ca mahāmate tīrthakaravādakudṛṣṭisādhāraṇā bhavanti yaduta svacittaviṣayavikalpadṛṣṭyanavabodhanadvijñānānām |
स्वचित्तदृश्यमात्रानवतारेण महामते बालपृथग्जना भावाभावस्वभावपरमार्थदृष्टिद्वयवादिनो भवन्ति । (१०१।२५)
svacittadṛśyamātrānavatāreṇa mahāmate bālapṛthagjanā bhāvābhāvasvabhāvaparamārthadṛṣṭidvayavādino bhavanti |
पुनरपरं महामते विकल्पभवत्रयदुःखविनिवर्तनमज्ञानतृष्णाकर्मप्रत्ययविनिवृत्तिं स्वचित्तदृश्यमायाविषयानुदर्शनं भाषिष्ये । (१०१।२६)
punaraparaṃ mahāmate vikalpabhavatrayaduḥkhavinivartanamajñānatṛṣṇākarmapratyayavinivṛttiṃ svacittadṛśyamāyāviṣayānudarśanaṃ bhāṣiṣye |
ये केचिन्महामते श्रमणा वा ब्राह्मणा वा अभूत्वा श्रद्धाहेतुफलाभिव्यक्तिद्रव्यं च कालावस्थितं प्रत्ययेषु च स्कन्धधात्वायतनानाम् उत्पादस्थितिं चेच्छन्ति भूत्वा च व्ययम् ते महामते संततिक्रियोत्पादभङ्गभवनिर्वाणमार्गकर्मफलसत्यविनाशोच्छेदवादिनो भवन्ति । (१०१।२७)
ye kecinmahāmate śramaṇā vā brāhmaṇā vā abhūtvā śraddhāhetuphalābhivyaktidravyaṃ ca kālāvasthitaṃ pratyayeṣu ca skandhadhātvāyatanānām utpādasthitiṃ cecchanti bhūtvā ca vyayam te mahāmate saṃtatikriyotpādabhaṅgabhavanirvāṇamārgakarmaphalasatyavināśocchedavādino bhavanti |
तत्कस्य हेतोः यदिदं प्रत्यक्षानुपलब्धेराद्यदर्शनाभावात् । (१०१।२८)
tatkasya hetoḥ yadidaṃ pratyakṣānupalabdherādyadarśanābhāvāt |
तद्यथा महामते घटकपालाभावो घटकृत्यं न करोति नापि दग्धबीजमङ्कुरकृत्यं करोति एवमेव महामते ये स्कन्धधात्वायतनभावा निरुद्धा निरुध्यन्ते निरोत्स्यन्ते स्वचित्तदृश्यविकल्पदर्शनाहेतुत्वान्नास्ति नैरन्तर्यप्रवृत्तिः । (१०१।२९)
tadyathā mahāmate ghaṭakapālābhāvo ghaṭakṛtyaṃ na karoti nāpi dagdhabījamaṅkurakṛtyaṃ karoti evameva mahāmate ye skandhadhātvāyatanabhāvā niruddhā nirudhyante nirotsyante svacittadṛśyavikalpadarśanāhetutvānnāsti nairantaryapravṛttiḥ |
यदि पुनर्महामते अभूत्वा श्रद्धाविज्ञानानां त्रिसंगतिप्रत्ययक्रियायोगेनोत्पत्तिरभविष्यत् असतामपि महामते कूर्मरोम्नामुत्पत्तिरभविष्यत् सिकताभ्यो वा तैलस्य । (१०१।३०)
yadi punarmahāmate abhūtvā śraddhāvijñānānāṃ trisaṃgatipratyayakriyāyogenotpattirabhaviṣyat asatāmapi mahāmate kūrmaromnāmutpattirabhaviṣyat sikatābhyo vā tailasya |
प्रतिज्ञाहानिर् नियमनिरोधश्च महामते प्रसज्यते क्रियाकर्मकरणवैयर्थ्यं च सदसतो ब्रुवतः । (१०१।३१)
pratijñāhānir niyamanirodhaśca mahāmate prasajyate kriyākarmakaraṇavaiyarthyaṃ ca sadasato bruvataḥ |
तेषामपि महामते त्रिसंगतिप्रत्ययक्रियायोगेनोपदेशो विद्यते हेतुफलस्वलक्षणतया अतीतानागतप्रत्युत्पन्नासत्सल्लक्षणास्तितां युक्त्यागमैस्तर्कभूमौ वर्तमानाः स्वदृष्टिदोषवासनतया निर्देक्ष्यन्ति । (१०१।३२)
teṣāmapi mahāmate trisaṃgatipratyayakriyāyogenopadeśo vidyate hetuphalasvalakṣaṇatayā atītānāgatapratyutpannāsatsallakṣaṇāstitāṃ yuktyāgamaistarkabhūmau vartamānāḥ svadṛṣṭidoṣavāsanatayā nirdekṣyanti |
एवमेव महामते बालपृथग्जनाः कुदृष्टिदष्टा विषममतयोऽज्ञैः प्रणीतं सर्वप्रणीतमिति वक्ष्यन्ति । (१०१।३३)
evameva mahāmate bālapṛthagjanāḥ kudṛṣṭidaṣṭā viṣamamatayo'jñaiḥ praṇītaṃ sarvapraṇītamiti vakṣyanti |
ये पुनरन्ये महामते श्रमणा वा ब्राह्मणा वा निःस्वभावघनालातचक्रगन्धर्वनगरानुत्पादमायामरीच्युदकचन्द्रस्वप्नस्वभावबाह्यचित्तदृश्यविकल्पानादिकालप्रपञ्चदर्शनेन स्वचित्तविकल्पप्रत्ययविनिवृत्तिरहिताः परिकल्पिताभिधानलक्ष्यलक्षणाभिधेयरहिता देहभोगप्रतिष्ठासमालयविज्ञानविषयग्राह्यग्राहकविसंयुक्तं निराभासगोचरमुत्पादस्थितिभङ्गवर्ज्यं स्वचित्तोत्पादानुगतं विभावयिष्यन्ति नचिरात्ते महामते बोधिसत्त्वा महासत्त्वाः संसारनिर्वाणसमताप्राप्ता भविष्यन्ति । (१०१।३४)
ye punaranye mahāmate śramaṇā vā brāhmaṇā vā niḥsvabhāvaghanālātacakragandharvanagarānutpādamāyāmarīcyudakacandrasvapnasvabhāvabāhyacittadṛśyavikalpānādikālaprapañcadarśanena svacittavikalpapratyayavinivṛttirahitāḥ parikalpitābhidhānalakṣyalakṣaṇābhidheyarahitā dehabhogapratiṣṭhāsamālayavijñānaviṣayagrāhyagrāhakavisaṃyuktaṃ nirābhāsagocaramutpādasthitibhaṅgavarjyaṃ svacittotpādānugataṃ vibhāvayiṣyanti nacirātte mahāmate bodhisattvā mahāsattvāḥ saṃsāranirvāṇasamatāprāptā bhaviṣyanti |
महाकरुणोपायकौशल्यानाभोगगतेन महामते प्रयोगेन सर्वसत्त्वमायाप्रतिबिम्बसमतया अनारब्धप्रत्ययतया अध्यात्मबाह्यविषयविमुक्ततया चित्तबाह्यादर्शनतया अनिमित्ताधिष्ठानानुगता अनुपूर्वेण भूमिक्रमसमाधिविषयानुगमनतया त्रैधातुकस्वचित्ततया अधिमुक्तितः प्रतिविभावयमाना मायोपमसमाधिं प्रतिलभन्ते । (१०१।३५)
mahākaruṇopāyakauśalyānābhogagatena mahāmate prayogena sarvasattvamāyāpratibimbasamatayā anārabdhapratyayatayā adhyātmabāhyaviṣayavimuktatayā cittabāhyādarśanatayā animittādhiṣṭhānānugatā anupūrveṇa bhūmikramasamādhiviṣayānugamanatayā traidhātukasvacittatayā adhimuktitaḥ prativibhāvayamānā māyopamasamādhiṃ pratilabhante |
स्वचित्तनिराभासमात्रावतारेण प्रज्ञापारमिताविहारानुप्राप्ता उत्पादक्रियायोगविरहिताः समाधिवज्रबिम्बोपमं तथागतकायानुगतं तथतानिर्माणानुगतं बलाभिज्ञावशिताकृपाकरुणोपायमण्डितं सर्वबुद्धक्षेत्रतीर्थ्यायतनोपगतं चित्तमनोमनोविज्ञानरहितं परावृत्त्यानुश्रयानुपूर्वकं तथागतकायं महामते ते बोधिसत्त्वाः प्रतिलप्स्यन्ते । (१०१।३६)
svacittanirābhāsamātrāvatāreṇa prajñāpāramitāvihārānuprāptā utpādakriyāyogavirahitāḥ samādhivajrabimbopamaṃ tathāgatakāyānugataṃ tathatānirmāṇānugataṃ balābhijñāvaśitākṛpākaruṇopāyamaṇḍitaṃ sarvabuddhakṣetratīrthyāyatanopagataṃ cittamanomanovijñānarahitaṃ parāvṛttyānuśrayānupūrvakaṃ tathāgatakāyaṃ mahāmate te bodhisattvāḥ pratilapsyante |
तस्मात्तर्हि महामते बोधिसत्त्वैर् महासत्त्वैस्तथागतकायानुगमेन प्रतिलाभिना स्कन्धधात्वायतनचित्तहेतुप्रत्ययक्रियायोगोत्पादस्थितिभङ्गविकल्पप्रपञ्चरहितैर् भवितव्यं चित्तमात्रानुसारिभिः । (१०१।३७)
tasmāttarhi mahāmate bodhisattvair mahāsattvaistathāgatakāyānugamena pratilābhinā skandhadhātvāyatanacittahetupratyayakriyāyogotpādasthitibhaṅgavikalpaprapañcarahitair bhavitavyaṃ cittamātrānusāribhiḥ |
अनादिकालाप्रपञ्चदौष्ठुल्यविकल्पवासनहेतुकं त्रिभवं पश्यतो निराभासबुद्धभूम्यनुत्पादस्मरणतया प्रत्यात्मार्यधर्मगतिं गतः स्वचित्तवशवर्ती अनाभोगचर्यागतिंगतो विश्वरूपमणिसदृशः सूक्ष्मैः सत्त्वचित्तानुप्रवेशकैर् निर्माणविग्रहैश् चित्तमात्रावधारणतया भूमिक्रमानुसंधौ प्रतिष्ठापयति । (१०१।३८)
anādikālāprapañcadauṣṭhulyavikalpavāsanahetukaṃ tribhavaṃ paśyato nirābhāsabuddhabhūmyanutpādasmaraṇatayā pratyātmāryadharmagatiṃ gataḥ svacittavaśavartī anābhogacaryāgatiṃgato viśvarūpamaṇisadṛśaḥ sūkṣmaiḥ sattvacittānupraveśakair nirmāṇavigrahaiś cittamātrāvadhāraṇatayā bhūmikramānusaṃdhau pratiṣṭhāpayati |
तस्मात्तर्हि महामते बोधिसत्त्वेन महासत्त्वेन स्वसिद्धान्तकुशलेन पुनरपि महामतिराह देशयतु मे भगवान् चित्तमनोमनोविज्ञानपञ्चधर्मस्वभावलक्षणकुसुमधर्मपर्यायं बुद्धबोधिसत्त्वानुयातं स्वचित्तदृश्यगोचरविसंयोजनं सर्वभाष्ययुक्तितत्त्वलक्षणविदारणं सर्वबुद्धप्रवचनहृदयं लङ्कापुरिगिरिमलये निवासिनो बोधिसत्त्वान् आरभ्योदधितरंगालयविज्ञानगोचरं धर्मकायं तथागतानुगीतं प्रभाषस्व । (१०१।३९)
tasmāttarhi mahāmate bodhisattvena mahāsattvena svasiddhāntakuśalena punarapi mahāmatirāha deśayatu me bhagavān cittamanomanovijñānapañcadharmasvabhāvalakṣaṇakusumadharmaparyāyaṃ buddhabodhisattvānuyātaṃ svacittadṛśyagocaravisaṃyojanaṃ sarvabhāṣyayuktitattvalakṣaṇavidāraṇaṃ sarvabuddhapravacanahṛdayaṃ laṅkāpurigirimalaye nivāsino bodhisattvān ārabhyodadhitaraṃgālayavijñānagocaraṃ dharmakāyaṃ tathāgatānugītaṃ prabhāṣasva |
अथ खलु भगवान् पुनरेव महामतिं बोधिसत्त्वं महासत्त्वमेतदवोचत् चतुर्भिर्महामते कारणैश्चक्षुर्विज्ञानं प्रवर्तते । (१०१।४०)
atha khalu bhagavān punareva mahāmatiṃ bodhisattvaṃ mahāsattvametadavocat caturbhirmahāmate kāraṇaiścakṣurvijñānaṃ pravartate |
कतमैश्चतुर्भिः यदुत स्वचित्तदृश्यग्रहणानवबोधतो ऽनादिकालप्रपञ्चदौष्ठुल्यरूपवासनाभिनिवेशतो विज्ञानप्रकृतिस्वभावतो विचित्ररूपलक्षणकौतूहलतः । (१०१।४१)
katamaiścaturbhiḥ yaduta svacittadṛśyagrahaṇānavabodhato 'nādikālaprapañcadauṣṭhulyarūpavāsanābhiniveśato vijñānaprakṛtisvabhāvato vicitrarūpalakṣaṇakautūhalataḥ |
एभिर्महामते चतुर्भिः कारणैरोघान्तरजलस्थानीयाद् आलयविज्ञानात् प्रवृत्तिविज्ञानतरंग उत्पद्यते । (१०१।४२)
ebhirmahāmate caturbhiḥ kāraṇairoghāntarajalasthānīyād ālayavijñānāt pravṛttivijñānataraṃga utpadyate |
यथा महामते चक्षुर्विज्ञाने एवं सर्वेन्द्रियपरमाणुरोमकूपेषु युगपत्प्रवृत्तिक्रमविषयादर्शबिम्बदर्शनवत् उदधेः पवनाहता इव महामते विषयपवनचित्तोदधितरंगा अव्युच्छिन्नहेतुक्रियालक्षणा अन्योन्यविनिर्मुक्ताः कर्मजातिलक्षणसुविनिबद्धरूपस्वभावानवधारिणो महामते पञ्च विज्ञानकायाः प्रवर्तन्ते । (१०१।४३)
yathā mahāmate cakṣurvijñāne evaṃ sarvendriyaparamāṇuromakūpeṣu yugapatpravṛttikramaviṣayādarśabimbadarśanavat udadheḥ pavanāhatā iva mahāmate viṣayapavanacittodadhitaraṃgā avyucchinnahetukriyālakṣaṇā anyonyavinirmuktāḥ karmajātilakṣaṇasuvinibaddharūpasvabhāvānavadhāriṇo mahāmate pañca vijñānakāyāḥ pravartante |
सह तैरेव महामते पञ्चभिर्विज्ञानकायैर् हेतुविषयपरिच्छेदलक्षणावधारकं नाम मनोविज्ञानं तद्धेतुजशरीरं प्रवर्तते । (१०१।४४)
saha taireva mahāmate pañcabhirvijñānakāyair hetuviṣayaparicchedalakṣaṇāvadhārakaṃ nāma manovijñānaṃ taddhetujaśarīraṃ pravartate |
न च तेषां तस्य चैवं भवति वयमत्रान्योन्यहेतुकाः स्वचित्तदृश्यविकल्पाभिनिवेशप्रवृत्ता इति । (१०१।४५)
na ca teṣāṃ tasya caivaṃ bhavati vayamatrānyonyahetukāḥ svacittadṛśyavikalpābhiniveśapravṛttā iti |
अथ च अन्योन्याभिन्नलक्षणसहिताः प्रवर्तन्ते विज्ञप्तिविषयपरिच्छेदे । (१०१।४६)
atha ca anyonyābhinnalakṣaṇasahitāḥ pravartante vijñaptiviṣayaparicchede |
तथा च प्रवर्तमानाः प्रवर्तन्ते यथा समापन्नस्यापि योगिनः सूक्ष्मगतिवासनाप्रवृत्ता न प्रज्ञायन्ते । (१०१।४७)
tathā ca pravartamānāḥ pravartante yathā samāpannasyāpi yoginaḥ sūkṣmagativāsanāpravṛttā na prajñāyante |
योगिना चैवं भवति निरोध्य विज्ञानानि समापत्स्यामहे इति । (१०१।४८)
yoginā caivaṃ bhavati nirodhya vijñānāni samāpatsyāmahe iti |
ते चानिरुद्धैरेव विज्ञानैः समापद्यन्ते वासनाबीजानिरोधादनिरुद्धाः विषयप्रवृत्तग्रहणवैकल्यान्निरुद्धाः । (१०१।४९)
te cāniruddhaireva vijñānaiḥ samāpadyante vāsanābījānirodhādaniruddhāḥ viṣayapravṛttagrahaṇavaikalyānniruddhāḥ |
एवं सूक्ष्मो महामते आलयविज्ञानगतिप्रचारो यत्तथागतं स्थापयित्वा भूमिप्रतिष्ठितांश्च बोधिसत्त्वान् न सुकरमन्यैः श्रावकप्रत्येकबुद्धतीर्थ्ययोगयोगिभिर् अधिगन्तुं समाधिप्रज्ञाबलाधानतोऽपि वा परिच्छेत्तुम् । (१०१।५०)
evaṃ sūkṣmo mahāmate ālayavijñānagatipracāro yattathāgataṃ sthāpayitvā bhūmipratiṣṭhitāṃśca bodhisattvān na sukaramanyaiḥ śrāvakapratyekabuddhatīrthyayogayogibhir adhigantuṃ samādhiprajñābalādhānato'pi vā paricchettum |
अन्यत्र भूमिलक्षणप्रज्ञाज्ञानकौशलपदप्रभेदविनिश्चयजिनानन्तकुशलमूलोपचयस्वचित्तदृश्यविकल्पप्रपञ्चविरहितैर् वनगहनगुहालयान्तर्गतैर् महामते हीनोत्कृष्टमध्यमयोगयोगिभिर्न शक्यं स्वचित्तविकल्पदृश्यधाराद्रष्ट्रनन्तक्षेत्रजिनाभिषेकवशिताबलाभिज्ञासमाधयः प्राप्तुम् । (१०१।५१)
anyatra bhūmilakṣaṇaprajñājñānakauśalapadaprabhedaviniścayajinānantakuśalamūlopacayasvacittadṛśyavikalpaprapañcavirahitair vanagahanaguhālayāntargatair mahāmate hīnotkṛṣṭamadhyamayogayogibhirna śakyaṃ svacittavikalpadṛśyadhārādraṣṭranantakṣetrajinābhiṣekavaśitābalābhijñāsamādhayaḥ prāptum |
कल्याणमित्रजिनपुरस्कृतैर्महामते शक्यं चित्तमनोविज्ञानं स्वचित्तदृश्यस्वभावगोचरविकल्पसंसारभवोदधिं कर्मतृष्णाज्ञानहेतुकं तर्तुम् । (१०१।५२)
kalyāṇamitrajinapuraskṛtairmahāmate śakyaṃ cittamanovijñānaṃ svacittadṛśyasvabhāvagocaravikalpasaṃsārabhavodadhiṃ karmatṛṣṇājñānahetukaṃ tartum |
अत एतस्मात् कारणान्महामते योगिना कल्याणमित्रजिनयोगे योगः प्रारब्धव्यः । (१०१।५३)
ata etasmāt kāraṇānmahāmate yoginā kalyāṇamitrajinayoge yogaḥ prārabdhavyaḥ |
अथ खलु भगवांस्तस्यां वेलायामिमा गाथा अभाषत । (१०१।५४)
atha khalu bhagavāṃstasyāṃ velāyāmimā gāthā abhāṣata |
तरंगा ह्युदधेर् यद्वत् पवनप्रत्ययेरिताः । (१०१।५५)
taraṃgā hyudadher yadvat pavanapratyayeritāḥ |
नृत्यमानाः प्रवर्तन्ते व्युच्छेदश्च न विद्यते ॥ (१०१।५६)
nṛtyamānāḥ pravartante vyucchedaśca na vidyate ||
चित्रैस्तरंगविज्ञानैर्नृत्यमानः प्रवर्तते ॥ (१०२।२)
citraistaraṃgavijñānairnṛtyamānaḥ pravartate ||
नीले रक्तेऽथ लवणे शङ्खे क्षीरे च शार्करे । (१०३।१)
nīle rakte'tha lavaṇe śaṅkhe kṣīre ca śārkare |
कषायैः फलपुष्पाद्यैः किरणा यथा भास्करे ॥ (१०३।२)
kaṣāyaiḥ phalapuṣpādyaiḥ kiraṇā yathā bhāskare ||
न चान्येन च नानन्येन तरंगा ह्युदधेर्मताः । (१०४।१)
na cānyena ca nānanyena taraṃgā hyudadhermatāḥ |
विज्ञानानि तथा सप्त चित्तेन सह संयुताः ॥ (१०४।२)
vijñānāni tathā sapta cittena saha saṃyutāḥ ||
आलयं हि तथा चित्रं विज्ञानाख्यं प्रवर्तते ॥ (१०५।२)
ālayaṃ hi tathā citraṃ vijñānākhyaṃ pravartate ||
चित्तं मनश्च विज्ञानं लक्षणार्थं प्रकल्प्यते । (१०६।१)
cittaṃ manaśca vijñānaṃ lakṣaṇārthaṃ prakalpyate |
अभिन्नलक्षणा ह्यष्टौ न लक्ष्या न च लक्षणम् ॥ (१०६।२)
abhinnalakṣaṇā hyaṣṭau na lakṣyā na ca lakṣaṇam ||
उदधेश्च तरंगाणां यथा नास्ति विशेषणम् । (१०७।१)
udadheśca taraṃgāṇāṃ yathā nāsti viśeṣaṇam |
विज्ञानानां तथा चित्तैः परिणामो न लभ्यते ॥ (१०७।२)
vijñānānāṃ tathā cittaiḥ pariṇāmo na labhyate ||
विज्ञानेन विजानाति दृश्यं कल्पेति पञ्चभिः ॥ (१०८।२)
vijñānena vijānāti dṛśyaṃ kalpeti pañcabhiḥ ||
नीलरक्तप्रकारं हि विज्ञानं ख्यायते नृणाम् । (१०९।१)
nīlaraktaprakāraṃ hi vijñānaṃ khyāyate nṛṇām |
तरंगचित्तसाधर्म्यं वद कस्मान्महामते ॥ (१०९।२)
taraṃgacittasādharmyaṃ vada kasmānmahāmate ||
वृत्तिश्च वर्ण्यते चित्तं लक्षणार्थं हि बालिशान् ॥ (११०।२)
vṛttiśca varṇyate cittaṃ lakṣaṇārthaṃ hi bāliśān ||
न तस्य विद्यते वृत्तिः स्वचित्तं ग्राह्यवर्जितम् । (१११।१)
na tasya vidyate vṛttiḥ svacittaṃ grāhyavarjitam |
ग्राह्ये सति हि वै ग्राहस्तरंगैः सह साध्यते ॥ (१११।२)
grāhye sati hi vai grāhastaraṃgaiḥ saha sādhyate ||
देहभोगप्रतिष्ठानं विज्ञानं ख्यायते नृणाम् । (११२।१)
dehabhogapratiṣṭhānaṃ vijñānaṃ khyāyate nṛṇām |
तेनास्य दृश्यते वृत्तिस्तरंगैः सह सादृशा ॥ (११२।२)
tenāsya dṛśyate vṛttistaraṃgaiḥ saha sādṛśā ||
आलयस्य तथा वृत्तिः कस्माद्बुद्ध्या न गम्यते ॥ (११३।२)
ālayasya tathā vṛttiḥ kasmādbuddhyā na gamyate ||
बालानां बुद्धिवैकल्यादालयं ह्युदधिर्यथा । (११४।१)
bālānāṃ buddhivaikalyādālayaṃ hyudadhiryathā |
तरंगवृत्तिसाधर्म्यं दृष्टान्तेनोपनीयते ॥ (११४।२)
taraṃgavṛttisādharmyaṃ dṛṣṭāntenopanīyate ||
तथा त्वं लोकप्रद्योत तत्त्वं देशेसि बालिशान् ॥ (११५।२)
tathā tvaṃ lokapradyota tattvaṃ deśesi bāliśān ||
कृत्वा धर्मेष्ववस्थानं कस्मात्तत्त्वं न भाषसे । (११६।१)
kṛtvā dharmeṣvavasthānaṃ kasmāttattvaṃ na bhāṣase |
भाषसे यदि वा तत्त्वं चित्ते तत्त्वं न विद्यते ॥ (११६।२)
bhāṣase yadi vā tattvaṃ citte tattvaṃ na vidyate ||
उदधेर्यथा तरंगा हि दर्पणे सुपिने यथा । (११७।१)
udadheryathā taraṃgā hi darpaṇe supine yathā |
दृश्यन्ति युगपत्काले तथा चित्तं स्वगोचरे ॥ (११७।२)
dṛśyanti yugapatkāle tathā cittaṃ svagocare ||
वैकल्याद्विषयाणां हि क्रमवृत्त्या प्रवर्तते । (११८।१)
vaikalyādviṣayāṇāṃ hi kramavṛttyā pravartate |
पञ्चानां ख्यायते दृश्यं क्रमो नास्ति समाहिते । (११९।१)
pañcānāṃ khyāyate dṛśyaṃ kramo nāsti samāhite |
चित्राचार्यो यथा कश्चिच् चित्रान्तेवासिकोऽपि वा । (११९।२)
citrācāryo yathā kaścic citrāntevāsiko'pi vā |
चित्रार्थे नामयेद्रङ्गान् देशयामि तथा ह्यहम् ॥ (११९।३)
citrārthe nāmayedraṅgān deśayāmi tathā hyaham ||
रङ्गे न विद्यते चित्रं न भूमौ न च भाजने । (१२०।१)
raṅge na vidyate citraṃ na bhūmau na ca bhājane |
सत्त्वानां कर्षणार्थाय रङ्गैश्चित्रं विकल्प्यते । (१२०।२)
sattvānāṃ karṣaṇārthāya raṅgaiścitraṃ vikalpyate |
देशना व्यभिचारं च तत्त्वं ह्यक्षरवर्जितम् ॥ (१२०।३)
deśanā vyabhicāraṃ ca tattvaṃ hyakṣaravarjitam ||
कृत्वा धर्मेष्ववस्थानं तत्त्वं देशेमि योगिनाम् । (१२१।१)
kṛtvā dharmeṣvavasthānaṃ tattvaṃ deśemi yoginām |
तत्त्वं प्रत्यात्मगतिकं कल्प्यकल्पेन वर्जितम् । (१२१।२)
tattvaṃ pratyātmagatikaṃ kalpyakalpena varjitam |
देशेमि जिनपुत्राणां नेयं बालानां देशना ॥ (१२१।३)
deśemi jinaputrāṇāṃ neyaṃ bālānāṃ deśanā ||
विचित्रा हि यथा माया दृश्यते न च विद्यते । (१२२।१)
vicitrā hi yathā māyā dṛśyate na ca vidyate |
देशनापि तथा चित्रा देश्यते ऽव्यभिचारिणी । (१२२।२)
deśanāpi tathā citrā deśyate 'vyabhicāriṇī |
आतुरे आतुरे यद्वद्भिषग्द्रव्यं प्रयच्छति । (१२३।१)
āture āture yadvadbhiṣagdravyaṃ prayacchati |
बुद्धा हि तद्वत्सत्त्वानां चित्तमात्रं वदन्ति वै ॥ (१२३।२)
buddhā hi tadvatsattvānāṃ cittamātraṃ vadanti vai ||
यं देशयन्ति वै नाथाः प्रत्यात्मगतिगोचरम् ॥ (१२४।२)
yaṃ deśayanti vai nāthāḥ pratyātmagatigocaram ||
पुनरपरं महामते बोधिसत्त्वेन स्वचित्तदृश्यग्राह्यग्राहकविकल्पगोचरं परिज्ञातुकामेन संगणिकासंसर्गमिद्धनिवरणविगतेन भवितव्यम् । (१२५।१)
punaraparaṃ mahāmate bodhisattvena svacittadṛśyagrāhyagrāhakavikalpagocaraṃ parijñātukāmena saṃgaṇikāsaṃsargamiddhanivaraṇavigatena bhavitavyam |
प्रथममध्यमपश्चाद्रात्रजागरिकायोगम् अनुयुक्तेन भवितव्यम् । (१२५।२)
prathamamadhyamapaścādrātrajāgarikāyogam anuyuktena bhavitavyam |
कुतीर्थ्यशास्त्राख्यायिकाश्रावकप्रत्येकबुद्धयानलक्षणविरहितेन च भवितव्यम् । (१२५।३)
kutīrthyaśāstrākhyāyikāśrāvakapratyekabuddhayānalakṣaṇavirahitena ca bhavitavyam |
स्वचित्तदृश्यविकल्पलक्षणगतिंगतेन च भवितव्यं बोधिसत्त्वेन महासत्त्वेन ॥ (१२५।४)
svacittadṛśyavikalpalakṣaṇagatiṃgatena ca bhavitavyaṃ bodhisattvena mahāsattvena ||
पुनरपरं महामते बोधिसत्त्वेन महासत्त्वेन चित्तविज्ञानप्रज्ञालक्षणव्यवस्थायां स्थित्वा उपरिष्टादार्यज्ञानलक्षणत्रययोगः करणीयः । (१२६।१)
punaraparaṃ mahāmate bodhisattvena mahāsattvena cittavijñānaprajñālakṣaṇavyavasthāyāṃ sthitvā upariṣṭādāryajñānalakṣaṇatrayayogaḥ karaṇīyaḥ |
तत्रोपरिष्टादार्यज्ञानलक्षणत्रयं महामते कतमत् यदुत निराभासलक्षणं सर्वबुद्धस्वप्रणिधानाधिष्ठानलक्षणं प्रत्यात्मार्यज्ञानगतिलक्षणं च । (१२६।२)
tatropariṣṭādāryajñānalakṣaṇatrayaṃ mahāmate katamat yaduta nirābhāsalakṣaṇaṃ sarvabuddhasvapraṇidhānādhiṣṭhānalakṣaṇaṃ pratyātmāryajñānagatilakṣaṇaṃ ca |
यान्यधिगम्य योगी खञ्जगर्दभ इव चित्तप्रज्ञाज्ञानलक्षणं हित्वा जिनसुताष्टमीं प्राप्य भूमिं तदुत्तरे लक्षणत्रये योगमापद्यते । (१२६।३)
yānyadhigamya yogī khañjagardabha iva cittaprajñājñānalakṣaṇaṃ hitvā jinasutāṣṭamīṃ prāpya bhūmiṃ taduttare lakṣaṇatraye yogamāpadyate |
तत्र निराभासलक्षणं पुनर्महामते सर्वश्रावकप्रत्येकबुद्धतीर्थलक्षणपरिचयात्प्रवर्तते । (१२६।४)
tatra nirābhāsalakṣaṇaṃ punarmahāmate sarvaśrāvakapratyekabuddhatīrthalakṣaṇaparicayātpravartate |
अधिष्ठानलक्षणं पुनर्महामते पूर्वबुद्धस्वप्रणिधानाधिष्ठानतः प्रवर्तते । (१२६।५)
adhiṣṭhānalakṣaṇaṃ punarmahāmate pūrvabuddhasvapraṇidhānādhiṣṭhānataḥ pravartate |
प्रत्यात्मार्यज्ञानगतिलक्षणं पुनर्महामते सर्वधर्मलक्षणानभिनिवेशतो मायोपमसमाधिकायप्रतिलम्भाद् बुद्धभूमिगतिगमनप्रचारात् प्रवर्तते । (१२६।६)
pratyātmāryajñānagatilakṣaṇaṃ punarmahāmate sarvadharmalakṣaṇānabhiniveśato māyopamasamādhikāyapratilambhād buddhabhūmigatigamanapracārāt pravartate |
एतन्महामते आर्याणां लक्षणत्रयं येनार्येण लक्षत्रयेण समन्वागता आर्याः स्वप्रत्यात्मार्यज्ञानगतिगोचरमधिगच्छन्ति । (१२६।७)
etanmahāmate āryāṇāṃ lakṣaṇatrayaṃ yenāryeṇa lakṣatrayeṇa samanvāgatā āryāḥ svapratyātmāryajñānagatigocaramadhigacchanti |
तस्मात्तर्हि महामते आर्यज्ञानलक्षणत्रययोगः करणीयः । (१२६।८)
tasmāttarhi mahāmate āryajñānalakṣaṇatrayayogaḥ karaṇīyaḥ |
अथ खलु महामतिर्बोधिसत्त्वो महासत्त्वः पुनरेव तस्या बोधिसत्त्वपर्षदश्चित्ताशयविचारमाज्ञाय आर्यज्ञानवस्तुप्रविचयं नाम धर्मपर्यायं सर्वबुद्धाधिष्ठानाधिष्ठितो भगवन्तं परिपृच्छति स्म देशयतु मे भगवानार्यज्ञानवस्तुप्रविचयं नाम धर्मपर्यायम् अष्टोत्तरपदशतप्रभेदाश्रयम् यमाश्रित्य तथागता अर्हन्तः सम्यक्संबुद्धा बोधिसत्त्वानां महासत्त्वानां स्वसामान्यलक्षणपतितानां परिकल्पितस्वभावगतिप्रभेदं देशयन्ति येन परिकल्पितस्वभावगतिप्रभेदेन सुप्रतिविभागविद्धेन पुद्गलधर्मनैरात्म्यप्रचारं प्रतिविशोध्य भूमिषु कृतविद्याः सर्वश्रावकप्रत्येकबुद्धतीर्थकरध्यानसमाधिसमापत्तिसुखमतिक्रम्य तथागताचिन्त्यविषयप्रचारगतिप्रचारं पञ्चधर्मस्वभावगतिविनिवृत्तं तथागतं धर्मकायं प्रज्ञाज्ञानसुनिबद्धधर्मं मायाविषयाभिनिवृत्तं सर्वबुद्धक्षेत्रतुषितभवनाकनिष्ठालयोपगं तथागतकायं प्रतिलभेरन् । (१२६।९)
atha khalu mahāmatirbodhisattvo mahāsattvaḥ punareva tasyā bodhisattvaparṣadaścittāśayavicāramājñāya āryajñānavastupravicayaṃ nāma dharmaparyāyaṃ sarvabuddhādhiṣṭhānādhiṣṭhito bhagavantaṃ paripṛcchati sma deśayatu me bhagavānāryajñānavastupravicayaṃ nāma dharmaparyāyam aṣṭottarapadaśataprabhedāśrayam yamāśritya tathāgatā arhantaḥ samyaksaṃbuddhā bodhisattvānāṃ mahāsattvānāṃ svasāmānyalakṣaṇapatitānāṃ parikalpitasvabhāvagatiprabhedaṃ deśayanti yena parikalpitasvabhāvagatiprabhedena suprativibhāgaviddhena pudgaladharmanairātmyapracāraṃ prativiśodhya bhūmiṣu kṛtavidyāḥ sarvaśrāvakapratyekabuddhatīrthakaradhyānasamādhisamāpattisukhamatikramya tathāgatācintyaviṣayapracāragatipracāraṃ pañcadharmasvabhāvagativinivṛttaṃ tathāgataṃ dharmakāyaṃ prajñājñānasunibaddhadharmaṃ māyāviṣayābhinivṛttaṃ sarvabuddhakṣetratuṣitabhavanākaniṣṭhālayopagaṃ tathāgatakāyaṃ pratilabheran |
भगवानाह इह महामते एके तीर्थ्यातीर्थ्यदृष्टयो नास्तित्वाभिनिविष्टा विकल्पबुद्धिहेतुक्षयस्वभावाभावान्नास्ति शशस्य विषाणं विकल्पयन्ति । (१२६।१०)
bhagavānāha iha mahāmate eke tīrthyātīrthyadṛṣṭayo nāstitvābhiniviṣṭā vikalpabuddhihetukṣayasvabhāvābhāvānnāsti śaśasya viṣāṇaṃ vikalpayanti |
यथा शशविषाणं नास्ति एवं सर्वधर्माः । (१२६।११)
yathā śaśaviṣāṇaṃ nāsti evaṃ sarvadharmāḥ |
अन्ये पुनर्महामते भूतगुणाणुद्रव्यसंस्थानसंनिवेशविशेषं दृष्ट्वा नास्तिशशशृङ्गाभिनिवेशाभिनिविष्टा अस्ति गोशृङ्गमिति कल्पयन्ति । (१२६।१२)
anye punarmahāmate bhūtaguṇāṇudravyasaṃsthānasaṃniveśaviśeṣaṃ dṛṣṭvā nāstiśaśaśṛṅgābhiniveśābhiniviṣṭā asti gośṛṅgamiti kalpayanti |
ते महामते अन्तद्वयदृष्टिपतिताश्चित्तमात्रानवधारितमतयः । (१२६।१३)
te mahāmate antadvayadṛṣṭipatitāścittamātrānavadhāritamatayaḥ |
देहभोगप्रतिष्ठागतिविकल्पमात्रे महामते शशशृङ्गं नास्त्यस्तिविनिवृत्तं न कल्पयेत्तथा महामते सर्वभावानां नास्त्यस्तिविनिवृत्तं कल्पयितव्यम् । (१२६।१५)
dehabhogapratiṣṭhāgativikalpamātre mahāmate śaśaśṛṅgaṃ nāstyastivinivṛttaṃ na kalpayettathā mahāmate sarvabhāvānāṃ nāstyastivinivṛttaṃ kalpayitavyam |
ये पुनर्महामते नास्त्यस्तिविनिवृत्ता नास्ति शशशृङ्गं न कल्पयन्ति तैरन्योन्यापेक्षहेतुत्वान्नास्ति शशविषाणमिति न कल्पयितव्यम् । (१२६।१६)
ye punarmahāmate nāstyastivinivṛttā nāsti śaśaśṛṅgaṃ na kalpayanti tairanyonyāpekṣahetutvānnāsti śaśaviṣāṇamiti na kalpayitavyam |
आपरमाणुप्रविचयाद् वस्त्वनुपलब्धभावान्महामते आर्यज्ञानगोचरविनिवृत्तमस्ति गोशृङ्गमिति न कल्पयितव्यम् । (१२६।१७)
āparamāṇupravicayād vastvanupalabdhabhāvānmahāmate āryajñānagocaravinivṛttamasti gośṛṅgamiti na kalpayitavyam |
अथ खलु महामतिर्बोधिसत्त्वो महासत्त्वो भगवन्तमेतदवोचत् ननु भगवन् विकल्पस्याप्रवृत्तिलक्षणं दृष्ट्वा अनुमिमीमहे विकल्पाप्रवृत्त्यपेक्षं तस्य नास्तित्वम् । (१२६।१८)
atha khalu mahāmatirbodhisattvo mahāsattvo bhagavantametadavocat nanu bhagavan vikalpasyāpravṛttilakṣaṇaṃ dṛṣṭvā anumimīmahe vikalpāpravṛttyapekṣaṃ tasya nāstitvam |
भगवानाह न हि महामते विकल्पाप्रवृत्त्यपेक्षं तस्य नास्तित्वम् । (१२६।१९)
bhagavānāha na hi mahāmate vikalpāpravṛttyapekṣaṃ tasya nāstitvam |
तत्कस्य हेतोः विकल्पस्य तत्प्रवृत्तिहेतुत्वात् । (१२६।२०)
tatkasya hetoḥ vikalpasya tatpravṛttihetutvāt |
तद्विषाणाश्रयप्रवृत्तो हि महामते विकल्पः । (१२६।२१)
tadviṣāṇāśrayapravṛtto hi mahāmate vikalpaḥ |
यस्माद्विषाणाश्रयप्रवृत्तो महामते विकल्पः तस्मादाश्रयहेतुत्वादन्यानन्यविवर्जितत्वान्न हि तदपेक्षं नास्तित्वं शशविषाणस्य ॥ (१२६।२२)
yasmādviṣāṇāśrayapravṛtto mahāmate vikalpaḥ tasmādāśrayahetutvādanyānanyavivarjitatvānna hi tadapekṣaṃ nāstitvaṃ śaśaviṣāṇasya ||
यदि पुनर्महामते विकल्पोऽन्यः स्याच्छशविषाणादविषाणहेतुकः स्यात् । (१२७।१)
yadi punarmahāmate vikalpo'nyaḥ syācchaśaviṣāṇādaviṣāṇahetukaḥ syāt |
अथानन्यः स्यात् तद्धेतुकत्वाद् आपरमाणुप्रविचयानुपलब्धेर् विषाणादनन्यत्वात् तदभावः स्यात् । (१२७।२)
athānanyaḥ syāt taddhetukatvād āparamāṇupravicayānupalabdher viṣāṇādananyatvāt tadabhāvaḥ syāt |
तदुभयभावाभावात्कस्य किमपेक्ष्य नास्तित्वं भवति अथ न भवति महामते अपेक्ष्य नास्तित्वं शशविषाणस्य अस्तित्वमपेक्ष्य नास्तित्वं शशविषाणं न कल्पयितव्यं विषमहेतुत्वान्महामते नास्त्यस्तित्वम् सिद्धिर्न भवति नास्त्यस्तित्ववादिनाम् । (१२७।३)
tadubhayabhāvābhāvātkasya kimapekṣya nāstitvaṃ bhavati atha na bhavati mahāmate apekṣya nāstitvaṃ śaśaviṣāṇasya astitvamapekṣya nāstitvaṃ śaśaviṣāṇaṃ na kalpayitavyaṃ viṣamahetutvānmahāmate nāstyastitvam siddhirna bhavati nāstyastitvavādinām |
अन्ये पुनर्महामते तीर्थकरदृष्टयो रूपकारणसंस्थानाभिनिवेशाभिनिविष्टा आकाशभावापरिच्छेदकुशला रूपमाकाशभावविगतं परिच्छेदं दृष्ट्वा विकल्पयन्ति । (१२७।४)
anye punarmahāmate tīrthakaradṛṣṭayo rūpakāraṇasaṃsthānābhiniveśābhiniviṣṭā ākāśabhāvāparicchedakuśalā rūpamākāśabhāvavigataṃ paricchedaṃ dṛṣṭvā vikalpayanti |
रूपभूतानुप्रवेशान्महामते रूपमेवाकाशम् । (१२७।६)
rūpabhūtānupraveśānmahāmate rūpamevākāśam |
आधेयाधारव्यवस्थानभावेन महामते रूपाकाशकारणयोः प्रविभागः प्रत्येतव्यः । (१२७।७)
ādheyādhāravyavasthānabhāvena mahāmate rūpākāśakāraṇayoḥ pravibhāgaḥ pratyetavyaḥ |
भूतानि महामते प्रवर्तमानानि परस्परस्वलक्षणभेदभिन्नानि आकाशे चाप्रतिष्ठितानि । (१२७।८)
bhūtāni mahāmate pravartamānāni parasparasvalakṣaṇabhedabhinnāni ākāśe cāpratiṣṭhitāni |
एवमेव शशस्य विषाणं महामते गोविषाणमपेक्ष्य भवति । (१२७।१०)
evameva śaśasya viṣāṇaṃ mahāmate goviṣāṇamapekṣya bhavati |
गोविषाणं पुनर्महामते अणुशो विभज्यमानं पुनरप्यणवो विभज्यमाना अणुत्वलक्षणे नावतिष्ठन्ते । (१२७।११)
goviṣāṇaṃ punarmahāmate aṇuśo vibhajyamānaṃ punarapyaṇavo vibhajyamānā aṇutvalakṣaṇe nāvatiṣṭhante |
तस्य किमपेक्ष्य नास्तित्वं भवति अथान्यदपेक्ष्य वस्तु तदप्येवंधर्मि । (१२७।१२)
tasya kimapekṣya nāstitvaṃ bhavati athānyadapekṣya vastu tadapyevaṃdharmi |
अथ खलु भगवान् पुनरपि महामतिं बोधिसत्त्वं महासत्त्वमेतदवोचत् शशगोशृङ्गाकाशरूपदृष्टिविकल्पविगतेन महामते भवितव्यम् तदन्यैश्च बोधिसत्त्वैः । (१२७।१३)
atha khalu bhagavān punarapi mahāmatiṃ bodhisattvaṃ mahāsattvametadavocat śaśagośṛṅgākāśarūpadṛṣṭivikalpavigatena mahāmate bhavitavyam tadanyaiśca bodhisattvaiḥ |
स्वचित्तदृश्यविकल्पानुगममनसा च महामते भवितव्यम् । (१२७।१४)
svacittadṛśyavikalpānugamamanasā ca mahāmate bhavitavyam |
सर्वजिनसुतक्षेत्रमण्डले च त्वया स्वचित्तदृश्ययोगोपदेशः करणीयः । (१२७।१५)
sarvajinasutakṣetramaṇḍale ca tvayā svacittadṛśyayogopadeśaḥ karaṇīyaḥ |
अथ खलु भगवांस्तस्यां वेलायामिमा गाथा अभाषत । (१२७।१६)
atha khalu bhagavāṃstasyāṃ velāyāmimā gāthā abhāṣata |
दृश्यं न विद्यते चित्तं चित्तं दृश्यात्प्रवर्तते । (१२७।१७)
dṛśyaṃ na vidyate cittaṃ cittaṃ dṛśyātpravartate |
देवभोगप्रतिष्ठानमालयं ख्यायते नृणाम् ॥ (१२७।१८)
devabhogapratiṣṭhānamālayaṃ khyāyate nṛṇām ||
चित्तं मनश्च विज्ञानं स्वभावं धर्मपञ्चकम् । (१२८।१)
cittaṃ manaśca vijñānaṃ svabhāvaṃ dharmapañcakam |
नैरात्म्यं द्वितयं शुद्धं प्रभाषन्ते विनायकाः ॥ (१२८।२)
nairātmyaṃ dvitayaṃ śuddhaṃ prabhāṣante vināyakāḥ ||
दीर्घह्रस्वादिसम्बन्धम् अन्योन्यतः प्रवर्तते । (१२९।१)
dīrghahrasvādisambandham anyonyataḥ pravartate |
अस्तित्वसाधकं नास्ति अस्ति नास्तित्वसाधकम् ॥ (१२९।२)
astitvasādhakaṃ nāsti asti nāstitvasādhakam ||
अणुशो भज्यमानं हि नैव रूपं विकल्पयेत् । (१३०।१)
aṇuśo bhajyamānaṃ hi naiva rūpaṃ vikalpayet |
चित्तमात्रं व्यवस्थानं कुदृष्ट्या न प्रसीदति ॥ (१३०।२)
cittamātraṃ vyavasthānaṃ kudṛṣṭyā na prasīdati ||
ये देशयन्ति वै नाथाः प्रत्यात्मगतिगोचरम् ॥ (१३१।२)
ye deśayanti vai nāthāḥ pratyātmagatigocaram ||
अथ खलु महामतिर्बोधिसत्त्वो महासत्त्वः पुनरपि स्वचित्तदृश्यधाराविशुद्ध्यर्थं भगवन्तम् अध्येषते स्म कथं भगवन्स्वचित्तदृश्यधारा विशुध्यति युगपत्क्रमवृत्त्या वा भगवानाह क्रमवृत्त्या महामते स्वचित्तदृश्यधारा विशुध्यति न युगपत् । (१३२।१)
atha khalu mahāmatirbodhisattvo mahāsattvaḥ punarapi svacittadṛśyadhārāviśuddhyarthaṃ bhagavantam adhyeṣate sma kathaṃ bhagavansvacittadṛśyadhārā viśudhyati yugapatkramavṛttyā vā bhagavānāha kramavṛttyā mahāmate svacittadṛśyadhārā viśudhyati na yugapat |
तद्यथा महामते आम्रफलानि क्रमशः पच्यन्ते न युगपत् एवमेव महामते स्वचित्तदृश्यधारा सत्त्वानां क्रमशो विशुध्यति न युगपत् । (१३२।२)
tadyathā mahāmate āmraphalāni kramaśaḥ pacyante na yugapat evameva mahāmate svacittadṛśyadhārā sattvānāṃ kramaśo viśudhyati na yugapat |
तद्यथा महामते कुम्भकारः क्रमशो भाण्डानि कुरुते न युगपत् एवमेव महामते तथागतः सत्त्वानां स्वचित्तदृश्यधारां क्रमशो विशोधयति न युगपत् । (१३२।३)
tadyathā mahāmate kumbhakāraḥ kramaśo bhāṇḍāni kurute na yugapat evameva mahāmate tathāgataḥ sattvānāṃ svacittadṛśyadhārāṃ kramaśo viśodhayati na yugapat |
तद्यथा महामते पृथिव्यां तृणगुल्मौषधिवनस्पतयः क्रमवृत्त्या विरोहन्ति न युगपत् एवमेव महामते सत्त्वानां तथागतः क्रमशः स्वचित्तदृश्यधारां विशोधयति न युगपत् । (१३२।४)
tadyathā mahāmate pṛthivyāṃ tṛṇagulmauṣadhivanaspatayaḥ kramavṛttyā virohanti na yugapat evameva mahāmate sattvānāṃ tathāgataḥ kramaśaḥ svacittadṛśyadhārāṃ viśodhayati na yugapat |
तद्यथा महामते हास्यलास्यगीतवादित्रवीणालेख्ययोग्याः क्रमशः प्रवर्तन्ते न युगपत् एवमेव महामते तथागतः सर्वसत्त्वानां क्रमशः स्वचित्तदृश्यधारां विशोधयति न युगपत् । (१३२।५)
tadyathā mahāmate hāsyalāsyagītavāditravīṇālekhyayogyāḥ kramaśaḥ pravartante na yugapat evameva mahāmate tathāgataḥ sarvasattvānāṃ kramaśaḥ svacittadṛśyadhārāṃ viśodhayati na yugapat |
तद्यथा महामते दर्पणान्तर्गताः सर्वरूपावभासाः संदृश्यन्ते निर्विकल्पा युगपत् एवमेव महामते स्वचित्तदृश्यधारां युगपत् तथागतः सर्वसत्त्वानां विशोधयति निर्विकल्पां निराभासगोचराम् । (१३२।६)
tadyathā mahāmate darpaṇāntargatāḥ sarvarūpāvabhāsāḥ saṃdṛśyante nirvikalpā yugapat evameva mahāmate svacittadṛśyadhārāṃ yugapat tathāgataḥ sarvasattvānāṃ viśodhayati nirvikalpāṃ nirābhāsagocarām |
तद्यथा महामते सोमादित्यमण्डलं युगपत्सर्वरूपावभासान् किरणैः प्रकाशयति एवमेव महामते तथागतः स्वचित्तदृश्यदौष्ठुल्यवासनाविगतानां सत्त्वानां युगपदचिन्त्यज्ञानजिनगोचरविषयं संदर्शयति । (१३२।७)
tadyathā mahāmate somādityamaṇḍalaṃ yugapatsarvarūpāvabhāsān kiraṇaiḥ prakāśayati evameva mahāmate tathāgataḥ svacittadṛśyadauṣṭhulyavāsanāvigatānāṃ sattvānāṃ yugapadacintyajñānajinagocaraviṣayaṃ saṃdarśayati |
तद्यथा महामते आलयविज्ञानं स्वचित्तदृश्यदेहप्रतिष्ठाभोगविषयं युगपद्विभावयति एवमेव महामते निष्यन्दबुद्धो युगपत्सत्त्वगोचरं परिपाच्य आकनिष्ठभवनविमानालययोगं योगिनामर्पयति । (१३२।८)
tadyathā mahāmate ālayavijñānaṃ svacittadṛśyadehapratiṣṭhābhogaviṣayaṃ yugapadvibhāvayati evameva mahāmate niṣyandabuddho yugapatsattvagocaraṃ paripācya ākaniṣṭhabhavanavimānālayayogaṃ yogināmarpayati |
तद्यथा महामते धर्मताबुद्धो युगपन् निष्यन्दनिर्माणकिरणैर् विराजते एवमेव महामते प्रत्यात्मार्यगतिधर्मलक्षणं भावाभावकुदृष्टिविनिवर्तनतया युगपद्विराजते । (१३२।९)
tadyathā mahāmate dharmatābuddho yugapan niṣyandanirmāṇakiraṇair virājate evameva mahāmate pratyātmāryagatidharmalakṣaṇaṃ bhāvābhāvakudṛṣṭivinivartanatayā yugapadvirājate |
पुनरपरं महामते धर्मतानिष्यन्दबुद्धः स्वसामान्यलक्षणपतितात् सर्वधर्मात् स्वचित्तदृश्यवासनाहेतुलक्षणोपनिबद्धात् परिकल्पितस्वभावाभिनिवेशहेतुकानतदात्मकविविधमायारङ्गपुरुषवैचित्र्याभिनिवेशानुपलब्धितो महामते देशयति । (१३२।१०)
punaraparaṃ mahāmate dharmatāniṣyandabuddhaḥ svasāmānyalakṣaṇapatitāt sarvadharmāt svacittadṛśyavāsanāhetulakṣaṇopanibaddhāt parikalpitasvabhāvābhiniveśahetukānatadātmakavividhamāyāraṅgapuruṣavaicitryābhiniveśānupalabdhito mahāmate deśayati |
पुनरपरं महामते परिकल्पितस्वभाववृत्तिलक्षणं परतन्त्रस्वभावाभिनिवेशतः प्रवर्तते । (१३२।११)
punaraparaṃ mahāmate parikalpitasvabhāvavṛttilakṣaṇaṃ paratantrasvabhāvābhiniveśataḥ pravartate |
तद्यथा तृणकाष्ठगुल्मलताश्रयान्मायाविद्यापुरुषसंयोगात् सर्वसत्त्वरूपधारिणं मायापुरुषविग्रहम् अभिनिष्पन्नैकसत्त्वशरीरं विविधकल्पविकल्पितं ख्यायते तथा ख्यायन्नपि महामते तदात्मको न भवति एवमेव महामते परतन्त्रस्वभावे परिकल्पितस्वभावे विविधविकल्पचित्तविचित्रलक्षणं ख्यायते । (१३२।१२)
tadyathā tṛṇakāṣṭhagulmalatāśrayānmāyāvidyāpuruṣasaṃyogāt sarvasattvarūpadhāriṇaṃ māyāpuruṣavigraham abhiniṣpannaikasattvaśarīraṃ vividhakalpavikalpitaṃ khyāyate tathā khyāyannapi mahāmate tadātmako na bhavati evameva mahāmate paratantrasvabhāve parikalpitasvabhāve vividhavikalpacittavicitralakṣaṇaṃ khyāyate |
वस्तुपरिकल्पलक्षणाभिनिवेशवासनात्परिकल्पयन् महामते परिकल्पितस्वभावलक्षणं भवति । (१३२।१३)
vastuparikalpalakṣaṇābhiniveśavāsanātparikalpayan mahāmate parikalpitasvabhāvalakṣaṇaṃ bhavati |
धर्मताबुद्धः पुनर्महामते चित्तस्वभावलक्षणविसंयुक्तां प्रत्यात्मार्यगतिगोचरव्यवस्थां करोति । (१३२।१५)
dharmatābuddhaḥ punarmahāmate cittasvabhāvalakṣaṇavisaṃyuktāṃ pratyātmāryagatigocaravyavasthāṃ karoti |
निर्मितनिर्माणबुद्धः पुनर्महामते दानशीलध्यानसमाधिचित्रप्रज्ञाज्ञानस्कन्धधात्वायतनविमोक्षविज्ञानगतिलक्षणप्रभेदप्रचारं व्यवस्थापयति । (१३२।१६)
nirmitanirmāṇabuddhaḥ punarmahāmate dānaśīladhyānasamādhicitraprajñājñānaskandhadhātvāyatanavimokṣavijñānagatilakṣaṇaprabhedapracāraṃ vyavasthāpayati |
तीर्थ्यदृष्ट्या च रूप्यसमतिक्रमणलक्षणं देशयति । (१३२।१७)
tīrthyadṛṣṭyā ca rūpyasamatikramaṇalakṣaṇaṃ deśayati |
आलम्बविगतं सर्वक्रियेन्द्रियप्रमाणलक्षणविनिवृत्तमविषयं बालश्रावकप्रत्येकबुद्धतीर्थंकरात्मकलक्षणाभिनिवेशाभिनिविष्टानाम् । (१३२।१९)
ālambavigataṃ sarvakriyendriyapramāṇalakṣaṇavinivṛttamaviṣayaṃ bālaśrāvakapratyekabuddhatīrthaṃkarātmakalakṣaṇābhiniveśābhiniviṣṭānām |
तस्मात्तर्हि महामते प्रत्यात्मार्यगतिविशेषलक्षणे योगः करणीयः । (१३२।२०)
tasmāttarhi mahāmate pratyātmāryagativiśeṣalakṣaṇe yogaḥ karaṇīyaḥ |
स्वचित्तलक्षणदृश्यविनिवृत्तिदृष्टिना च ते भवितव्यम् । (१३२।२१)
svacittalakṣaṇadṛśyavinivṛttidṛṣṭinā ca te bhavitavyam |
पुनरपरं महामते द्विविधं श्रावकयाननयप्रभेदलक्षणं यदुत प्रत्यात्मार्याधिगमविशेषलक्षणं च भावविकल्पस्वभावाभिनिवेशलक्षणं च । (१३२।२२)
punaraparaṃ mahāmate dvividhaṃ śrāvakayānanayaprabhedalakṣaṇaṃ yaduta pratyātmāryādhigamaviśeṣalakṣaṇaṃ ca bhāvavikalpasvabhāvābhiniveśalakṣaṇaṃ ca |
तत्र महामते प्रत्यात्मार्याधिगमविशेषलक्षणं श्रावकाणां कतमत् यदुत शून्यतानात्मदुःखानित्यविषयसत्यवैराग्योपशमात् । (१३२।२३)
tatra mahāmate pratyātmāryādhigamaviśeṣalakṣaṇaṃ śrāvakāṇāṃ katamat yaduta śūnyatānātmaduḥkhānityaviṣayasatyavairāgyopaśamāt |
स्कन्धधात्वायतनस्वसामान्यलक्षणबाह्यार्थविनाशलक्षणाद् यथाभूतपरिज्ञानाच्चित्तं समाधीयते । (१३२।२४)
skandhadhātvāyatanasvasāmānyalakṣaṇabāhyārthavināśalakṣaṇād yathābhūtaparijñānāccittaṃ samādhīyate |
स्वचित्तं समाधाय ध्यानविमोक्षसमाधिमार्गफलसमापत्तिविमुक्तिवासनाचिन्त्यपरिणतिच्युतिविगतं प्रत्यात्मार्यगतिलक्षणसुखविहारं महामते अधिगच्छन्ति श्रावकाः । (१३२।२५)
svacittaṃ samādhāya dhyānavimokṣasamādhimārgaphalasamāpattivimuktivāsanācintyapariṇaticyutivigataṃ pratyātmāryagatilakṣaṇasukhavihāraṃ mahāmate adhigacchanti śrāvakāḥ |
एतन्महामते श्रावकाणां प्रत्यात्मार्यगतिलक्षणम् । (१३२।२६)
etanmahāmate śrāvakāṇāṃ pratyātmāryagatilakṣaṇam |
एतद्धि महामते श्रावकाणां प्रत्यात्मार्याधिगमविहारसुखमधिगम्य बोधिसत्त्वेन महासत्त्वेन निरोधसुखं समापत्तिसुखं च सत्त्वक्रियापेक्षया पूर्वस्वप्रणिधानाभिनिर्हृततया च न साक्षात्करणीयम् । (१३२।२७)
etaddhi mahāmate śrāvakāṇāṃ pratyātmāryādhigamavihārasukhamadhigamya bodhisattvena mahāsattvena nirodhasukhaṃ samāpattisukhaṃ ca sattvakriyāpekṣayā pūrvasvapraṇidhānābhinirhṛtatayā ca na sākṣātkaraṇīyam |
एतन्महामते श्रावकाणां प्रत्यात्मार्यगतिलक्षणसुखं यत्र बोधिसत्त्वेन महासत्त्वेन प्रत्यात्मार्यगतिलक्षणसुखे न शिक्षितव्यम् । (१३२।२८)
etanmahāmate śrāvakāṇāṃ pratyātmāryagatilakṣaṇasukhaṃ yatra bodhisattvena mahāsattvena pratyātmāryagatilakṣaṇasukhe na śikṣitavyam |
भावविकल्पस्वभावाभिनिवेशः पुनर्महामते श्रावकाणां कतमः यदुत नीलपीतोष्णद्रवचलकठिनानि महाभूतान्यक्रियाप्रवृत्तानि स्वसामान्यलक्षणयुक्त्यागमप्रमाणसुविनिबद्धानि दृष्ट्वा तत्स्वभावाभिनिवेशविकल्पः प्रवर्तते । (१३२।२९)
bhāvavikalpasvabhāvābhiniveśaḥ punarmahāmate śrāvakāṇāṃ katamaḥ yaduta nīlapītoṣṇadravacalakaṭhināni mahābhūtānyakriyāpravṛttāni svasāmānyalakṣaṇayuktyāgamapramāṇasuvinibaddhāni dṛṣṭvā tatsvabhāvābhiniveśavikalpaḥ pravartate |
एतन्महामते बोधिसत्त्वेनाधिगम्य व्यावर्तयितव्यम् । (१३२।३०)
etanmahāmate bodhisattvenādhigamya vyāvartayitavyam |
धर्मनैरात्म्यलक्षणानुप्रवेशतया पुद्गलनैरात्म्यलक्षणदृष्टिं निवार्य भूमिक्रमानुसंधौ प्रतिष्ठापयितव्यम् । (१३२।३१)
dharmanairātmyalakṣaṇānupraveśatayā pudgalanairātmyalakṣaṇadṛṣṭiṃ nivārya bhūmikramānusaṃdhau pratiṣṭhāpayitavyam |
एतन्महामते श्रावकाणां भावविकल्पस्वभावाभिनिवेशलक्षणं यदुक्तम् इदं तत्प्रत्युक्तम् । (१३२।३२)
etanmahāmate śrāvakāṇāṃ bhāvavikalpasvabhāvābhiniveśalakṣaṇaṃ yaduktam idaṃ tatpratyuktam |
अथ खलु महामतिर्बोधिसत्त्वो महासत्त्वो भगवन्तमेतदवोचत् नित्यमचिन्त्यं च भगवता प्रत्यात्मार्यगतिगोचरं परमार्थगोचरं च प्रभाषितम् । (१३२।३३)
atha khalu mahāmatirbodhisattvo mahāsattvo bhagavantametadavocat nityamacintyaṃ ca bhagavatā pratyātmāryagatigocaraṃ paramārthagocaraṃ ca prabhāṣitam |
ननु भगवंस्तीर्थकरा अपि नित्याचिन्त्यवादिनः कारणानाम् भगवानाह न महामते तीर्थकराणां कारणस्य नित्याचिन्त्यतां प्राप्नोति । (१३२।३४)
nanu bhagavaṃstīrthakarā api nityācintyavādinaḥ kāraṇānām bhagavānāha na mahāmate tīrthakarāṇāṃ kāraṇasya nityācintyatāṃ prāpnoti |
तत्कस्य हेतोः तीर्थकराणां महामते नित्याचिन्त्यं न हेतुस्वलक्षणयुक्तम् । (१३२।३५)
tatkasya hetoḥ tīrthakarāṇāṃ mahāmate nityācintyaṃ na hetusvalakṣaṇayuktam |
यस्य महामते नित्याचिन्त्यं न हेतुस्वलक्षणयुक्तम् तत्कथकेनाभिव्यज्यते नित्यमचिन्त्यमिति नित्याचिन्त्यवादः पुनर्महामते यदि हेतुस्वलक्षणयुक्तः स्यात् नित्यं कारणाधीनहेतुलक्षणत्वान्नित्यम् अचिन्त्यं न भवति । (१३२।३६)
yasya mahāmate nityācintyaṃ na hetusvalakṣaṇayuktam tatkathakenābhivyajyate nityamacintyamiti nityācintyavādaḥ punarmahāmate yadi hetusvalakṣaṇayuktaḥ syāt nityaṃ kāraṇādhīnahetulakṣaṇatvānnityam acintyaṃ na bhavati |
मम तु महामते परमार्थनित्याचिन्त्यं परमार्थलक्षणहेतुयुक्तं भावाभावविगतं प्रत्यात्मार्याधिगमलक्षणत्वाल् लक्षणवत्परमार्थज्ञानहेतुत्वाच् च हेतुमद्भावाभावविगतत्वाद् अकृतकाकाशनिर्वाणनिरोधदृष्टान्तसाधर्म्यान्नित्यम् । (१३२।३७)
mama tu mahāmate paramārthanityācintyaṃ paramārthalakṣaṇahetuyuktaṃ bhāvābhāvavigataṃ pratyātmāryādhigamalakṣaṇatvāl lakṣaṇavatparamārthajñānahetutvāc ca hetumadbhāvābhāvavigatatvād akṛtakākāśanirvāṇanirodhadṛṣṭāntasādharmyānnityam |
अत एतन्महामते तीर्थकरनित्याचिन्त्यवादतुल्यं न भवति । (१३२।३८)
ata etanmahāmate tīrthakaranityācintyavādatulyaṃ na bhavati |
नित्याचिन्त्यतैवेयं महामते तथागतानां प्रत्यात्मार्यज्ञानाधिगमतथता । (१३२।३९)
nityācintyataiveyaṃ mahāmate tathāgatānāṃ pratyātmāryajñānādhigamatathatā |
तस्मात्तर्हि महामते बोधिसत्त्वेन महासत्त्वेन नित्याचिन्त्यप्रत्यात्मार्यज्ञानाधिगमाय योगः करणीयः । (१३२।४०)
tasmāttarhi mahāmate bodhisattvena mahāsattvena nityācintyapratyātmāryajñānādhigamāya yogaḥ karaṇīyaḥ |
पुनरपरं महामते नित्याचिन्त्यता तीर्थकराणाम् अनित्यभावविलक्षणहेतुत्वात् । (१३२।४१)
punaraparaṃ mahāmate nityācintyatā tīrthakarāṇām anityabhāvavilakṣaṇahetutvāt |
न स्वकृतहेतुलक्षणप्रभावितत्वान्नित्यम् । (१३२।४२)
na svakṛtahetulakṣaṇaprabhāvitatvānnityam |
यदि पुनर्महामते तीर्थकराणां नित्याचिन्त्यता कृतकभावाभावादनित्यतां दृष्ट्वा अनुमानबुद्ध्या नित्यं समाप्यते तेनैव हेतुना ममापि महामते कृतकभावाभावादनित्यतां दृष्ट्वा नित्यमहेतूपदेशात् । (१३२।४३)
yadi punarmahāmate tīrthakarāṇāṃ nityācintyatā kṛtakabhāvābhāvādanityatāṃ dṛṣṭvā anumānabuddhyā nityaṃ samāpyate tenaiva hetunā mamāpi mahāmate kṛtakabhāvābhāvādanityatāṃ dṛṣṭvā nityamahetūpadeśāt |
यदि पुनर्महामते हेतुलक्षणसंयुक्तं नित्याचिन्त्यता तीर्थकराणां हेतुभावस्वलक्षणभावाभावाच्छशविषाणतुल्या महामते नित्याचिन्त्यता वाग्विकल्पमात्रा च महामते तीर्थकराणां प्रसज्यते । (१३२।४४)
yadi punarmahāmate hetulakṣaṇasaṃyuktaṃ nityācintyatā tīrthakarāṇāṃ hetubhāvasvalakṣaṇabhāvābhāvācchaśaviṣāṇatulyā mahāmate nityācintyatā vāgvikalpamātrā ca mahāmate tīrthakarāṇāṃ prasajyate |
तत्कस्य हेतोः यदुत वाग्विकल्पमात्रं हि महामते शशविषाणं स्वहेतुलक्षणाभावात् । (१३२।४५)
tatkasya hetoḥ yaduta vāgvikalpamātraṃ hi mahāmate śaśaviṣāṇaṃ svahetulakṣaṇābhāvāt |
मम तु महामते नित्याचिन्त्यता प्रत्यात्मार्याधिगमलक्षणहेतुत्वात् कृतकभावाभाववर्जितत्वान्नित्यम् न बाह्यभावाभावनित्यानित्यानुप्रमाणान् नित्यम् । (१३२।४६)
mama tu mahāmate nityācintyatā pratyātmāryādhigamalakṣaṇahetutvāt kṛtakabhāvābhāvavarjitatvānnityam na bāhyabhāvābhāvanityānityānupramāṇān nityam |
यस्य पुनर्महामते बाह्याभावान् नित्यानुमानान्नित्याचिन्त्यत्वान्नित्यम् तस्या नित्याचिन्त्यतायाः स्वहेतुलक्षणं न जानीते । (१३२।४७)
yasya punarmahāmate bāhyābhāvān nityānumānānnityācintyatvānnityam tasyā nityācintyatāyāḥ svahetulakṣaṇaṃ na jānīte |
प्रत्यात्माधिगमार्यज्ञानगोचरलक्षणं बहिर्धा ते महामते असंकथ्याः । (१३२।४८)
pratyātmādhigamāryajñānagocaralakṣaṇaṃ bahirdhā te mahāmate asaṃkathyāḥ |
पुनरपरं महामते संसारविकल्पदुःखभयभीता निर्वाणम् अन्वेषन्ते । (१३२।४९)
punaraparaṃ mahāmate saṃsāravikalpaduḥkhabhayabhītā nirvāṇam anveṣante |
संसारनिर्वाणयोरविशेषज्ञाः सर्वभावविकल्पाभावाद् इन्द्रियाणाम् अनागतविषयोपरमाच्च महामते निर्वाणं विकल्पयन्ति न प्रत्यात्मगतिविज्ञानालयं परावृत्तिपूर्वकं महामते । (१३२।५०)
saṃsāranirvāṇayoraviśeṣajñāḥ sarvabhāvavikalpābhāvād indriyāṇām anāgataviṣayoparamācca mahāmate nirvāṇaṃ vikalpayanti na pratyātmagativijñānālayaṃ parāvṛttipūrvakaṃ mahāmate |
अतस्ते महामते मोहपुरुषा यानत्रयवादिनो भवन्ति न चित्तमात्रगतिनिराभासवादिनः । (१३२।५१)
ataste mahāmate mohapuruṣā yānatrayavādino bhavanti na cittamātragatinirābhāsavādinaḥ |
अतस्ते महामते अतीतानागतप्रत्युत्पन्नानां तथागतानां स्वचित्तदृश्यगोचरानभिज्ञा बाह्यचित्तदृश्यगोचराभिनिविष्टाः । (१३२।५२)
ataste mahāmate atītānāgatapratyutpannānāṃ tathāgatānāṃ svacittadṛśyagocarānabhijñā bāhyacittadṛśyagocarābhiniviṣṭāḥ |
ते संसारगतिचक्रे पुनर्महामते चङ्क्रम्यन्ते । (१३२।५३)
te saṃsāragaticakre punarmahāmate caṅkramyante |
पुनरपरं महामते अनुत्पन्नान् सर्वधर्मान् अतीतानागतप्रत्युत्पन्नास् तथागता भाषन्ते । (१३२।५४)
punaraparaṃ mahāmate anutpannān sarvadharmān atītānāgatapratyutpannās tathāgatā bhāṣante |
तत्कस्य हेतोः यदुत स्वचित्तदृश्यभावाभावात् सदसतोर् उत्पत्तिविरहितत्वान्महामते अनुत्पन्नाः सर्वभावाः । (१३२।५५)
tatkasya hetoḥ yaduta svacittadṛśyabhāvābhāvāt sadasator utpattivirahitatvānmahāmate anutpannāḥ sarvabhāvāḥ |
शशहयखरोष्ट्रविषाणतुल्या महामते सर्वधर्माः । (१३२।५६)
śaśahayakharoṣṭraviṣāṇatulyā mahāmate sarvadharmāḥ |
बालपृथग्जनाभूतपरिकल्पितस्वभावविकल्पितत्वान् महामते अनुत्पन्नाः सर्वभावाः । (१३२।५७)
bālapṛthagjanābhūtaparikalpitasvabhāvavikalpitatvān mahāmate anutpannāḥ sarvabhāvāḥ |
प्रत्यात्मार्यज्ञानगतिगोचरो हि महामते सर्वभावस्वभावलक्षणोत्पादः न बालपृथग्जनविकल्पद्वयगोचरस्वभावः । (१३२।५८)
pratyātmāryajñānagatigocaro hi mahāmate sarvabhāvasvabhāvalakṣaṇotpādaḥ na bālapṛthagjanavikalpadvayagocarasvabhāvaḥ |
देहभोगप्रतिष्ठागतिस्वभावलक्षणं महामते आलयविज्ञानं ग्राह्यग्राहकलक्षणेन प्रवर्तमानं बाला उत्पादस्थितिभङ्गदृष्टिद्वयपतिताशया उत्पादं सर्वभावानां सदसतोर्विकल्पयन्ति । (१३२।५९)
dehabhogapratiṣṭhāgatisvabhāvalakṣaṇaṃ mahāmate ālayavijñānaṃ grāhyagrāhakalakṣaṇena pravartamānaṃ bālā utpādasthitibhaṅgadṛṣṭidvayapatitāśayā utpādaṃ sarvabhāvānāṃ sadasatorvikalpayanti |
पुनरपरं महामते पञ्चाभिसमयगोत्राणि । (१३२।६१)
punaraparaṃ mahāmate pañcābhisamayagotrāṇi |
कतमानि पञ्च यदुत श्रावकयानाभिसमयगोत्रं प्रत्येकबुद्धयानाभिसमयगोत्रं तथागतयानाभिसमयगोत्रम् अनियतैकतरगोत्रम् अगोत्रं च पञ्चमम् । (१३२।६२)
katamāni pañca yaduta śrāvakayānābhisamayagotraṃ pratyekabuddhayānābhisamayagotraṃ tathāgatayānābhisamayagotram aniyataikataragotram agotraṃ ca pañcamam |
कथं पुनर्महामते श्रावकयानाभिसमयगोत्रं प्रत्येतव्यम् यः स्कन्धधात्वायतनस्वसामान्यलक्षणपरिज्ञानाधिगमे देश्यमाने रोमाञ्चिततनुर्भवति । (१३२।६३)
kathaṃ punarmahāmate śrāvakayānābhisamayagotraṃ pratyetavyam yaḥ skandhadhātvāyatanasvasāmānyalakṣaṇaparijñānādhigame deśyamāne romāñcitatanurbhavati |
लक्षणपरिचयज्ञाने चास्य बुद्धिः प्रस्कन्दति न प्रतीत्यसमुत्पादाविनिर्भागलक्षणपरिचये । (१३२।६४)
lakṣaṇaparicayajñāne cāsya buddhiḥ praskandati na pratītyasamutpādāvinirbhāgalakṣaṇaparicaye |
यः श्रावकयानाभिसमयं दृष्ट्वा षट्पञ्चम्यां भूमौ पर्युत्थानक्लेशप्रहीणो वासनक्लेशाप्रहीणो ऽचिन्त्याच्युतिगतः सम्यक्सिंहनादं नदति क्षीणा मे जातिः उषितं ब्रह्मचर्यम् इत्येवमादि निगद्य पुद्गलनैरात्म्यपरिचयाद् यावन्निर्वाणबुद्धिर् भवति । (१३२।६६)
yaḥ śrāvakayānābhisamayaṃ dṛṣṭvā ṣaṭpañcamyāṃ bhūmau paryutthānakleśaprahīṇo vāsanakleśāprahīṇo 'cintyācyutigataḥ samyaksiṃhanādaṃ nadati kṣīṇā me jātiḥ uṣitaṃ brahmacaryam ityevamādi nigadya pudgalanairātmyaparicayād yāvannirvāṇabuddhir bhavati |
अन्ये पुनर्महामते आत्मसत्त्वजीवपोषपुरुषपुद्गलसत्त्वावबोधान्निर्वाणम् अन्वेषन्ते । (१३२।६७)
anye punarmahāmate ātmasattvajīvapoṣapuruṣapudgalasattvāvabodhānnirvāṇam anveṣante |
अन्ये पुनर्महामते कारणाधीनान् सर्वधर्मान् दृष्ट्वा निर्वाणगतिबुद्धयो भवन्ति । (१३२।६८)
anye punarmahāmate kāraṇādhīnān sarvadharmān dṛṣṭvā nirvāṇagatibuddhayo bhavanti |
धर्मनैरात्म्यदर्शनाभावान्नास्ति मोक्षो महामते । (१३२।६९)
dharmanairātmyadarśanābhāvānnāsti mokṣo mahāmate |
एषा महामते श्रावकयानाभिसमयगोत्रकस्यानिर्याणनिर्याणबुद्धिः । (१३२।७०)
eṣā mahāmate śrāvakayānābhisamayagotrakasyāniryāṇaniryāṇabuddhiḥ |
अत्र ते महामते कुदृष्टिव्यावृत्त्यर्थं योगः करणीयः । (१३२।७१)
atra te mahāmate kudṛṣṭivyāvṛttyarthaṃ yogaḥ karaṇīyaḥ |
तत्र महामते प्रत्येकबुद्धयानाभिसमयगोत्रकः यः प्रत्येकाभिसमये देश्यमाने अश्रुहृष्टरोमाञ्चिततनुर्भवति । (१३२।७२)
tatra mahāmate pratyekabuddhayānābhisamayagotrakaḥ yaḥ pratyekābhisamaye deśyamāne aśruhṛṣṭaromāñcitatanurbhavati |
असंसर्गप्रत्ययाद् भावाभिनिवेशबहुविविधस्वकायवैचित्र्यर्द्धिव्यस्तयमकप्रातिहार्यदर्शने निर्दिश्यमाने ऽनुनीयते स प्रत्येकबुद्धयानाभिसमयगोत्रक इति विदित्वा प्रत्येकबुद्धयानाभिसमयानुरूपा कथा करणीया । (१३२।७३)
asaṃsargapratyayād bhāvābhiniveśabahuvividhasvakāyavaicitryarddhivyastayamakaprātihāryadarśane nirdiśyamāne 'nunīyate sa pratyekabuddhayānābhisamayagotraka iti viditvā pratyekabuddhayānābhisamayānurūpā kathā karaṇīyā |
एतन्महामते प्रत्येकबुद्धयानाभिसमयगोत्रकस्य लक्षणम् । (१३२।७४)
etanmahāmate pratyekabuddhayānābhisamayagotrakasya lakṣaṇam |
तत्र महामते तथागतयानाभिसमयगोत्रं त्रिविधम् यदुत स्वभावनिःस्वभावधर्माभिसमयगोत्रम् अधिगमस्वप्रत्यात्मार्याभिसमयगोत्रम् बाह्यबुद्धक्षेत्रौदार्याभिसमयगोत्रं च । (१३२।७५)
tatra mahāmate tathāgatayānābhisamayagotraṃ trividham yaduta svabhāvaniḥsvabhāvadharmābhisamayagotram adhigamasvapratyātmāryābhisamayagotram bāhyabuddhakṣetraudāryābhisamayagotraṃ ca |
यदा पुनर्महामते त्रयाणामप्येषामन्यतमे देश्यमाने स्वचित्तदृश्यदेहालयभोगप्रतिष्ठाचिन्त्यविषये देश्यमाने नोत्त्रसति न संत्रसति न संत्रासमापद्यते वेदितव्यमयं तथागतयानाभिसमयगोत्रक इति । (१३२।७६)
yadā punarmahāmate trayāṇāmapyeṣāmanyatame deśyamāne svacittadṛśyadehālayabhogapratiṣṭhācintyaviṣaye deśyamāne nottrasati na saṃtrasati na saṃtrāsamāpadyate veditavyamayaṃ tathāgatayānābhisamayagotraka iti |
एतन्महामते तथागतयानाभिसमयगोत्रकस्य लक्षणम् । (१३२।७७)
etanmahāmate tathāgatayānābhisamayagotrakasya lakṣaṇam |
अनियतगोत्रकः पुनर्महामते त्रिष्वप्येतेषु देश्यमानेषु यत्रानुनीयते तत्रानुयोज्यः स्यात् । (१३२।७८)
aniyatagotrakaḥ punarmahāmate triṣvapyeteṣu deśyamāneṣu yatrānunīyate tatrānuyojyaḥ syāt |
परिकर्मभूमिरियं महामते गोत्रव्यवस्था । (१३२।७९)
parikarmabhūmiriyaṃ mahāmate gotravyavasthā |
निराभासभूम्यवक्रमणतया व्यवस्था क्रियते । (१३२।८०)
nirābhāsabhūmyavakramaṇatayā vyavasthā kriyate |
प्रत्यात्मालये तु स्वक्लेशवासनाशुद्धस्य धर्मनैरात्म्यदर्शनात् समाधिसुखविहारं प्राप्य श्रावको जिनकायतां प्रतिलप्स्यते । (१३२।८१)
pratyātmālaye tu svakleśavāsanāśuddhasya dharmanairātmyadarśanāt samādhisukhavihāraṃ prāpya śrāvako jinakāyatāṃ pratilapsyate |
अथ खलु भगवांस्तस्यां वेलायामिमा गाथा अभाषत । (१३२।८२)
atha khalu bhagavāṃstasyāṃ velāyāmimā gāthā abhāṣata |
स्रोतापत्तिफलं चैव सकृदागामिनस्तथा । (१३२।८३)
srotāpattiphalaṃ caiva sakṛdāgāminastathā |
अनागामिफलं चैव अर्हत्त्वं चित्तविभ्रमम् ॥ (१३२।८४)
anāgāmiphalaṃ caiva arhattvaṃ cittavibhramam ||
बालानां मन्दबुद्धीनाम् आर्याणां च विविक्तताम् ॥ (१३३।२)
bālānāṃ mandabuddhīnām āryāṇāṃ ca viviktatām ||
द्वारं हि परमार्थस्य विज्ञप्तिर्द्वयवर्जिता । (१३४।१)
dvāraṃ hi paramārthasya vijñaptirdvayavarjitā |
यानत्रयव्यवस्थानं निराभासे स्थिते कुतः ॥ (१३४।२)
yānatrayavyavasthānaṃ nirābhāse sthite kutaḥ ||
ध्यानानि चाप्रमाणानि आरूप्याश्च समाधयः । (१३५।१)
dhyānāni cāpramāṇāni ārūpyāśca samādhayaḥ |
संज्ञानिरोधो निखिलं चित्तमात्रे न विद्यते ॥ (१३५।२)
saṃjñānirodho nikhilaṃ cittamātre na vidyate ||
तत्रेच्छन्तिकानां पुनर्महामते अनिच्छन्तिकतामोक्षं केन प्रवर्तते यदुत सर्वकुशलमूलोत्सर्गतश्च सत्त्वानादिकालप्रणिधानतश्च । (१३६।१)
tatrecchantikānāṃ punarmahāmate anicchantikatāmokṣaṃ kena pravartate yaduta sarvakuśalamūlotsargataśca sattvānādikālapraṇidhānataśca |
तत्र सर्वकुशलमूलोत्सर्गः कतमः यदुत बोधिसत्त्वपिटकनिक्षेपोऽभ्याख्यानं च नैते सूत्रान्ता विनयमोक्षानुकूला इति ब्रुवतः सर्वकुशलमूलोत्सर्गत्वान्न निर्वायते । (१३६।२)
tatra sarvakuśalamūlotsargaḥ katamaḥ yaduta bodhisattvapiṭakanikṣepo'bhyākhyānaṃ ca naite sūtrāntā vinayamokṣānukūlā iti bruvataḥ sarvakuśalamūlotsargatvānna nirvāyate |
द्वितीयः पुनर्महामते बोधिसत्त्वो महासत्त्व एवं भवप्रणिधानोपायपूर्वकत्वान्नापरिनिर्वृतैः सर्वसत्त्वैः परिनिर्वास्यामीति ततो न परिनिर्वाति । (१३६।३)
dvitīyaḥ punarmahāmate bodhisattvo mahāsattva evaṃ bhavapraṇidhānopāyapūrvakatvānnāparinirvṛtaiḥ sarvasattvaiḥ parinirvāsyāmīti tato na parinirvāti |
एतन्महामते अपरिनिर्वाणधर्मकाणां लक्षणं येनेच्छन्तिकगतिं समधिगच्छन्ति । (१३६।४)
etanmahāmate aparinirvāṇadharmakāṇāṃ lakṣaṇaṃ yenecchantikagatiṃ samadhigacchanti |
पुनरपि महामतिराह कतमोऽत्र भगवन् अत्यन्ततो न परिनिर्वाति भगवानाह बोधिसत्त्वेच्छन्तिकोऽत्र महामते आदिपरिनिर्वृतान् सर्वधर्मान् विदित्वा अत्यन्ततो न परिनिर्वाति । (१३६।५)
punarapi mahāmatirāha katamo'tra bhagavan atyantato na parinirvāti bhagavānāha bodhisattvecchantiko'tra mahāmate ādiparinirvṛtān sarvadharmān viditvā atyantato na parinirvāti |
सर्वकुशलमूलोत्सर्गेच्छन्तिको हि महामते पुनरपि तथागताधिष्ठानात्कदाचित्कर्हिचित्कुशलमूलान् व्युत्थापयति । (१३६।७)
sarvakuśalamūlotsargecchantiko hi mahāmate punarapi tathāgatādhiṣṭhānātkadācitkarhicitkuśalamūlān vyutthāpayati |
तत्कस्य हेतोः यदुत अपरित्यक्ता हि महामते तथागतानां सर्वसत्त्वाः । (१३६।८)
tatkasya hetoḥ yaduta aparityaktā hi mahāmate tathāgatānāṃ sarvasattvāḥ |
अत एतस्मात्कारणान्महामते बोधिसत्त्वेच्छन्तिको न परिनिर्वातीति । (१३६।९)
ata etasmātkāraṇānmahāmate bodhisattvecchantiko na parinirvātīti |
पुनरपरं महामते बोधिसत्त्वेन महासत्त्वेन स्वभावलक्षणत्रयकुशलेन भवितव्यम् । (१३६।१०)
punaraparaṃ mahāmate bodhisattvena mahāsattvena svabhāvalakṣaṇatrayakuśalena bhavitavyam |
तत्र महामते परिकल्पितस्वभावो निमित्तात्प्रवर्तते । (१३६।११)
tatra mahāmate parikalpitasvabhāvo nimittātpravartate |
कथं पुनर्महामते परिकल्पितस्वभावो निमित्तात्प्रवर्तते तत्र महामते परतन्त्रस्वभावो वस्तुनिमित्तलक्षणाकारः ख्यायते । (१३६।१२)
kathaṃ punarmahāmate parikalpitasvabhāvo nimittātpravartate tatra mahāmate paratantrasvabhāvo vastunimittalakṣaṇākāraḥ khyāyate |
तत्र महामते वस्तुनिमित्तलक्षणाभिनिवेशः पुनर्द्विप्रकारः । (१३६।१३)
tatra mahāmate vastunimittalakṣaṇābhiniveśaḥ punardviprakāraḥ |
परिकल्पितस्वभावं व्यवस्थापयन्ति तथागता अर्हन्तः सम्यक्संबुद्धा नामाभिनिवेशलक्षणेन च नामवस्तुनिमित्ताभिनिवेशलक्षणेन च । (१३६।१४)
parikalpitasvabhāvaṃ vyavasthāpayanti tathāgatā arhantaḥ samyaksaṃbuddhā nāmābhiniveśalakṣaṇena ca nāmavastunimittābhiniveśalakṣaṇena ca |
तत्र वस्तुनिमित्ताभिनिवेशलक्षणं पुनर्महामते यदुत अध्यात्मबाह्यधर्माभिनिवेशः । (१३६।१५)
tatra vastunimittābhiniveśalakṣaṇaṃ punarmahāmate yaduta adhyātmabāhyadharmābhiniveśaḥ |
निमित्तलक्षणाभिनिवेशः पुनर् यदुत तेष्वेव आध्यात्मिकबाह्येषु धर्मेषु स्वसामान्यलक्षणपरिज्ञानावबोधः । (१३६।१६)
nimittalakṣaṇābhiniveśaḥ punar yaduta teṣveva ādhyātmikabāhyeṣu dharmeṣu svasāmānyalakṣaṇaparijñānāvabodhaḥ |
एतन्महामते द्विप्रकारं परिकल्पितस्वभावस्य लक्षणम् । (१३६।१७)
etanmahāmate dviprakāraṃ parikalpitasvabhāvasya lakṣaṇam |
यदाश्रयालम्बनात् प्रवर्तते तत्परतन्त्रम् । (१३६।१८)
yadāśrayālambanāt pravartate tatparatantram |
तत्र महामते परिनिष्पन्नस्वभावः कतमः यदुत निमित्तनामवस्तुलक्षणविकल्पविरहितं तथतार्यज्ञानगतिगमनप्रत्यात्मार्यज्ञानगतिगोचरः । (१३६।१९)
tatra mahāmate pariniṣpannasvabhāvaḥ katamaḥ yaduta nimittanāmavastulakṣaṇavikalpavirahitaṃ tathatāryajñānagatigamanapratyātmāryajñānagatigocaraḥ |
एष महामते परिनिष्पन्नस्वभावस् तथागतगर्भहृदयम् । (१३६।२०)
eṣa mahāmate pariniṣpannasvabhāvas tathāgatagarbhahṛdayam |
अथ खलु भगवांस्तस्यां वेलायामिमां गाथामभाषत । (१३६।२१)
atha khalu bhagavāṃstasyāṃ velāyāmimāṃ gāthāmabhāṣata |
निमित्तं नाम संकल्पः स्वभावद्वयलक्षणम् । (१३६।२२)
nimittaṃ nāma saṃkalpaḥ svabhāvadvayalakṣaṇam |
सम्यग्ज्ञानं हि तथता परिनिष्पन्नलक्षणम् ॥ (१३६।२३)
samyagjñānaṃ hi tathatā pariniṣpannalakṣaṇam ||
एष महामते पञ्चधर्मस्वभावलक्षणप्रविचयो नाम धर्मपर्यायः प्रत्यात्मार्यज्ञानगतिगोचरः यत्र त्वया अन्यैश्च बोधिसत्त्वैः शिक्षितव्यम् । (१३७।१)
eṣa mahāmate pañcadharmasvabhāvalakṣaṇapravicayo nāma dharmaparyāyaḥ pratyātmāryajñānagatigocaraḥ yatra tvayā anyaiśca bodhisattvaiḥ śikṣitavyam |
पुनरपरं महामते बोधिसत्त्वेन महासत्त्वेन नैरात्म्यद्वयलक्षणप्रविचयकुशलेन भवितव्यम् । (१३७।२)
punaraparaṃ mahāmate bodhisattvena mahāsattvena nairātmyadvayalakṣaṇapravicayakuśalena bhavitavyam |
तत्र महामते कतमन्नैरात्म्यद्वयलक्षणम् यदुत आत्मात्मीयरहितस्कन्धधात्वायतनकदम्बकम् अज्ञानकर्मतृष्णाप्रभवं चक्षुषा रूपादिग्रहणाभिनिवेशात्प्रवर्तमानं विज्ञानं सर्वेन्द्रियैः स्वचित्तदृश्यभाजनदेहालयस्वचित्तविकल्पविकल्पितं विज्ञापयति । (१३७।३)
tatra mahāmate katamannairātmyadvayalakṣaṇam yaduta ātmātmīyarahitaskandhadhātvāyatanakadambakam ajñānakarmatṛṣṇāprabhavaṃ cakṣuṣā rūpādigrahaṇābhiniveśātpravartamānaṃ vijñānaṃ sarvendriyaiḥ svacittadṛśyabhājanadehālayasvacittavikalpavikalpitaṃ vijñāpayati |
नदीबीजदीपवायुमेघसदृशक्षणपरम्पराभेदभिन्नं चपलं वानरमक्षिकासदृशम् अचौक्षमचौक्षविषयचार्यनाथोऽनल इवातृप्तम् अनादिकालप्रपञ्चविषयवासनारहितम् अरघट्टचक्रयन्त्रचक्रवत् संसारभवगतिचक्रे विचित्रदेहरूपधारिमायावेतालयन्त्रप्रतिमं प्रवर्तमानं प्रवर्तते । (१३७।४)
nadībījadīpavāyumeghasadṛśakṣaṇaparamparābhedabhinnaṃ capalaṃ vānaramakṣikāsadṛśam acaukṣamacaukṣaviṣayacāryanātho'nala ivātṛptam anādikālaprapañcaviṣayavāsanārahitam araghaṭṭacakrayantracakravat saṃsārabhavagaticakre vicitradeharūpadhārimāyāvetālayantrapratimaṃ pravartamānaṃ pravartate |
यदत्र महामते लक्षणकौशलज्ञानम् इदमुच्यते पुद्गलनैरात्म्यज्ञानम् । (१३७।५)
yadatra mahāmate lakṣaṇakauśalajñānam idamucyate pudgalanairātmyajñānam |
तत्र महामते धर्मनैरात्म्यज्ञानं कतमत् यदुत स्कन्धधात्वायतनानां परिकल्पितलक्षणस्वभावावबोधः । (१३७।६)
tatra mahāmate dharmanairātmyajñānaṃ katamat yaduta skandhadhātvāyatanānāṃ parikalpitalakṣaṇasvabhāvāvabodhaḥ |
यथा महामते स्कन्धधात्वायतनान्यात्मविरहितानि स्कन्धसमूहमात्रं हेतुकर्मतृष्णासूत्रोपनिबद्धमन्योन्यप्रत्ययतया प्रवर्तते निरीहम् तथा स्कन्धा अपि महामते स्वसामान्यलक्षणविरहिता अभूतपरिकल्पलक्षणविचित्रप्रभाविता बालैर्विकल्प्यन्ते न त्वार्यैः । (१३७।७)
yathā mahāmate skandhadhātvāyatanānyātmavirahitāni skandhasamūhamātraṃ hetukarmatṛṣṇāsūtropanibaddhamanyonyapratyayatayā pravartate nirīham tathā skandhā api mahāmate svasāmānyalakṣaṇavirahitā abhūtaparikalpalakṣaṇavicitraprabhāvitā bālairvikalpyante na tvāryaiḥ |
चित्तमनोमनोविज्ञानपञ्चधर्मस्वभावरहितान् महामते सर्वधर्मान् विभावयन् बोधिसत्त्वो महासत्त्वो धर्मनैरात्म्यकुशलो भवति । (१३७।८)
cittamanomanovijñānapañcadharmasvabhāvarahitān mahāmate sarvadharmān vibhāvayan bodhisattvo mahāsattvo dharmanairātmyakuśalo bhavati |
धर्मनैरात्म्यकुशलः पुनर्महामते बोधिसत्त्वो महासत्त्वो नचिरात्प्रथमां बोधिसत्त्वभूमिं निराभासप्रविचयां प्रतिलभते । (१३७।९)
dharmanairātmyakuśalaḥ punarmahāmate bodhisattvo mahāsattvo nacirātprathamāṃ bodhisattvabhūmiṃ nirābhāsapravicayāṃ pratilabhate |
भूमिलक्षणप्रविचयावबोधात् प्रमुदितानन्तरम् अनुपूर्वं नवसु भूमिषु कृतविद्यो महाधर्ममेघां प्रतिलभते । (१३७।१०)
bhūmilakṣaṇapravicayāvabodhāt pramuditānantaram anupūrvaṃ navasu bhūmiṣu kṛtavidyo mahādharmameghāṃ pratilabhate |
स तस्यां प्रतिष्ठितोऽनेकरत्नमुक्तोपशोभिते महापद्मराजे पद्मकृतौ महारत्नविमाने मायास्वभावगोचरपरिचयाभिनिर्वृत्ते निषण्णः तदनुरूपैर्जिनपुत्रैः परिवृतः सर्वबुद्धक्षेत्रागतैर् बुद्धपाण्यभिषेकैश् चक्रवर्तिपुत्रवदभिषिच्यते । (१३७।११)
sa tasyāṃ pratiṣṭhito'nekaratnamuktopaśobhite mahāpadmarāje padmakṛtau mahāratnavimāne māyāsvabhāvagocaraparicayābhinirvṛtte niṣaṇṇaḥ tadanurūpairjinaputraiḥ parivṛtaḥ sarvabuddhakṣetrāgatair buddhapāṇyabhiṣekaiś cakravartiputravadabhiṣicyate |
बुद्धसुतभूमिम् अतिक्रम्य प्रत्यात्मार्यधर्मगतिगमनत्वात् तथागतो धर्मकायवशवर्ती भविष्यति धर्मनैरात्म्यदर्शनात् । (१३७।१२)
buddhasutabhūmim atikramya pratyātmāryadharmagatigamanatvāt tathāgato dharmakāyavaśavartī bhaviṣyati dharmanairātmyadarśanāt |
एतन्महामते सर्वधर्मनैरात्म्यलक्षणम् । (१३७।१३)
etanmahāmate sarvadharmanairātmyalakṣaṇam |
अत्र ते महामते शिक्षितव्यम् अन्यैश्च बोधिसत्त्वैर्महासत्त्वैः । (१३७।१४)
atra te mahāmate śikṣitavyam anyaiśca bodhisattvairmahāsattvaiḥ |
अथ खलु महामतिर्बोधिसत्त्वो महासत्त्वः पुनरपि भगवन्तमेतदवोचत् समारोपापवादलक्षणं मे भगवान् देशयतु यथाहं च अन्ये च बोधिसत्त्वाः समारोपापवादकुदृष्टिवर्जितमतयः क्षिप्रम् अनुत्तरां सम्यक्संबोधिम् अभिसंबुध्येरन् । (१३७।१५)
atha khalu mahāmatirbodhisattvo mahāsattvaḥ punarapi bhagavantametadavocat samāropāpavādalakṣaṇaṃ me bhagavān deśayatu yathāhaṃ ca anye ca bodhisattvāḥ samāropāpavādakudṛṣṭivarjitamatayaḥ kṣipram anuttarāṃ samyaksaṃbodhim abhisaṃbudhyeran |
अभिसंबुध्य शाश्वतसमारोपापवादोच्छेददृष्टिविवर्जितास् तव बुद्धनेत्रीं नापवदिष्यन्ते । (१३७।१६)
abhisaṃbudhya śāśvatasamāropāpavādocchedadṛṣṭivivarjitās tava buddhanetrīṃ nāpavadiṣyante |
अथ खलु भगवान् पुनरपि महामतेर्बोधिसत्त्वस्य महासत्त्वस्याध्येषणां विदित्वा इमां गाथामभाषत । (१३७।१७)
atha khalu bhagavān punarapi mahāmaterbodhisattvasya mahāsattvasyādhyeṣaṇāṃ viditvā imāṃ gāthāmabhāṣata |
समारोपापवादो हि चित्तमात्रे न विद्यते । (१३७।१८)
samāropāpavādo hi cittamātre na vidyate |
देहभोगप्रतिष्ठाभं ये चित्तं नाभिजानते । (१३७।१९)
dehabhogapratiṣṭhābhaṃ ye cittaṃ nābhijānate |
अथ खलु भगवानेतमेव गाथार्थमुद्द्योतयन् पुनरप्येतद् अवोचत् चतुर्विधो महामते असत्समारोपः । (१३८।१)
atha khalu bhagavānetameva gāthārthamuddyotayan punarapyetad avocat caturvidho mahāmate asatsamāropaḥ |
कतमश्चतुर्विधः यदुत असल्लक्षणसमारोपो ऽसद्दृष्टिसमारोपो ऽतद्धेतुसमारोपो ऽसद्भावसमारोपः । (१३८।२)
katamaścaturvidhaḥ yaduta asallakṣaṇasamāropo 'saddṛṣṭisamāropo 'taddhetusamāropo 'sadbhāvasamāropaḥ |
अपवादः पुनर्महामते कतमः यदुत अस्यैव कुदृष्टिसमारोपस्यानुपलब्धिप्रविचयाभावाद् अपवादो भवति । (१३८।४)
apavādaḥ punarmahāmate katamaḥ yaduta asyaiva kudṛṣṭisamāropasyānupalabdhipravicayābhāvād apavādo bhavati |
एतद्धि महामते समारोपापवादस्य लक्षणम् । (१३८।५)
etaddhi mahāmate samāropāpavādasya lakṣaṇam |
पुनरपरं महामते असल्लक्षणसमारोपस्य लक्षणं कतमत् यदुत स्कन्धधात्वायतनानाम् असत्स्वसामान्यलक्षणाभिनिवेशः इदम् एवमिदं नान्यथेति । (१३८।६)
punaraparaṃ mahāmate asallakṣaṇasamāropasya lakṣaṇaṃ katamat yaduta skandhadhātvāyatanānām asatsvasāmānyalakṣaṇābhiniveśaḥ idam evamidaṃ nānyatheti |
एतद्धि महामते असल्लक्षणसमारोपस्य लक्षणम् । (१३८।७)
etaddhi mahāmate asallakṣaṇasamāropasya lakṣaṇam |
एष हि महामते असल्लक्षणसमारोपविकल्पो ऽनादिकालप्रपञ्चदौष्ठुल्यविचित्रवासनाभिनिवेशात् प्रवर्तते । (१३८।८)
eṣa hi mahāmate asallakṣaṇasamāropavikalpo 'nādikālaprapañcadauṣṭhulyavicitravāsanābhiniveśāt pravartate |
एतद्धि महामते असल्लक्षणसमारोपस्य लक्षणम् । (१३८।९)
etaddhi mahāmate asallakṣaṇasamāropasya lakṣaṇam |
असद्दृष्टिसमारोपः पुनर्महामते यस्तेष्वेव स्कन्धधात्वायतनेष्व् आत्मजीवजन्तुपोषपुरुषपुद्गलदृष्टिसमारोपः । (१३८।१०)
asaddṛṣṭisamāropaḥ punarmahāmate yasteṣveva skandhadhātvāyataneṣv ātmajīvajantupoṣapuruṣapudgaladṛṣṭisamāropaḥ |
असद्धेतुसमारोपः पुनर्महामते यदुत अहेतुसमुत्पन्नं प्राग्विज्ञानं पश्चादभूत्वा मायावदनुत्पन्नं पूर्वं चक्षूरूपालोकस्मृतिपूर्वकं प्रवर्तते । (१३८।१२)
asaddhetusamāropaḥ punarmahāmate yaduta ahetusamutpannaṃ prāgvijñānaṃ paścādabhūtvā māyāvadanutpannaṃ pūrvaṃ cakṣūrūpālokasmṛtipūrvakaṃ pravartate |
असद्भावसमारोपः पुनर्महामते यदुत आकाशनिरोधनिर्वाणाकृतकभावाभिनिवेशसमारोपः । (१३८।१५)
asadbhāvasamāropaḥ punarmahāmate yaduta ākāśanirodhanirvāṇākṛtakabhāvābhiniveśasamāropaḥ |
शशहयखरोष्ट्रविषाणकेशोण्डुकप्रख्या महामते सर्वधर्माः सदसत्पक्षविगताः । (१३८।१७)
śaśahayakharoṣṭraviṣāṇakeśoṇḍukaprakhyā mahāmate sarvadharmāḥ sadasatpakṣavigatāḥ |
समारोपापवादाश्च बालैर्विकल्प्यन्ते स्वचित्तदृश्यमात्रानवधारितमतिभिर् न त्वार्यैः । (१३८।१८)
samāropāpavādāśca bālairvikalpyante svacittadṛśyamātrānavadhāritamatibhir na tvāryaiḥ |
एतन्महामते असद्भावविकल्पसमारोपापवादस्य लक्षणम् । (१३८।१९)
etanmahāmate asadbhāvavikalpasamāropāpavādasya lakṣaṇam |
तस्मात्तर्हि महामते समारोपापवाददृष्टिविगतेन भवितव्यम् । (१३८।२०)
tasmāttarhi mahāmate samāropāpavādadṛṣṭivigatena bhavitavyam |
पुनरपरं महामते बोधिसत्त्वाश् चित्तमनोमनोविज्ञानपञ्चधर्मस्वभावनैरात्म्यलक्षणद्वयगतिं गत्वा परहितहेतोर् अनेकरूपवेषधारिणो भवन्ति । (१३८।२१)
punaraparaṃ mahāmate bodhisattvāś cittamanomanovijñānapañcadharmasvabhāvanairātmyalakṣaṇadvayagatiṃ gatvā parahitahetor anekarūpaveṣadhāriṇo bhavanti |
परिकल्पितस्वभावा इव परतन्त्राशया विश्वरूपचिन्तामणिसदृशाः सर्वबुद्धक्षेत्रपर्षन्मण्डलगता मायास्वप्नप्रतिभासप्रतिबिम्बोदकचन्द्रगतिसमान् उत्पादभङ्गशाश्वतोच्छेदरहितान् सर्वधर्मान् संमुखं सर्वतथागतेभ्यः सर्वश्रावकप्रत्येकबुद्धयानविरहान् धर्मदेशनां शृण्वन्ति समाधिमुखशतसहस्राणि च प्रतिलभन्ते । (१३८।२२)
parikalpitasvabhāvā iva paratantrāśayā viśvarūpacintāmaṇisadṛśāḥ sarvabuddhakṣetraparṣanmaṇḍalagatā māyāsvapnapratibhāsapratibimbodakacandragatisamān utpādabhaṅgaśāśvatocchedarahitān sarvadharmān saṃmukhaṃ sarvatathāgatebhyaḥ sarvaśrāvakapratyekabuddhayānavirahān dharmadeśanāṃ śṛṇvanti samādhimukhaśatasahasrāṇi ca pratilabhante |
यावदनेकानि समाधिकोटीनियुतशतसहस्राणि प्रतिलभ्य तैः समाधिभिः क्षेत्रात्क्षेत्रं संक्रामन्ति । (१३८।२३)
yāvadanekāni samādhikoṭīniyutaśatasahasrāṇi pratilabhya taiḥ samādhibhiḥ kṣetrātkṣetraṃ saṃkrāmanti |
बुद्धपूजाभियुक्ताश्च सर्वोपपत्तिदेवभवनालयेषु रत्नत्रयमुपदेश्य बुद्धरूपमास्थाय श्रावकगणबोधिसत्त्वगणपरिवृताः स्वचित्तदृश्यमात्रावतारणतया बाह्यभावाभावोपदेशं कुर्वन्ति सदसत्पक्षविनिवृत्त्यर्थम् । (१३८।२४)
buddhapūjābhiyuktāśca sarvopapattidevabhavanālayeṣu ratnatrayamupadeśya buddharūpamāsthāya śrāvakagaṇabodhisattvagaṇaparivṛtāḥ svacittadṛśyamātrāvatāraṇatayā bāhyabhāvābhāvopadeśaṃ kurvanti sadasatpakṣavinivṛttyartham |
अथ खलु भगवांस्तस्यां वेलायामिमां गाथामभाषत । (१३८।२५)
atha khalu bhagavāṃstasyāṃ velāyāmimāṃ gāthāmabhāṣata |
चित्तमात्रं यदा लोकं प्रपश्यन्ति जिनात्मजाः । (१३८।२६)
cittamātraṃ yadā lokaṃ prapaśyanti jinātmajāḥ |
तदा नैर्माणिकं कायं क्रियासंस्कारवर्जितम् । (१३८।२७)
tadā nairmāṇikaṃ kāyaṃ kriyāsaṃskāravarjitam |
लभन्ते ते बलाभिज्ञावशितैः सह संयुतम् ॥ (१३८।२८)
labhante te balābhijñāvaśitaiḥ saha saṃyutam ||
अथ खलु महामतिर्बोधिसत्त्वो महासत्त्वः पुनरपि भगवन्तम् अध्येषते स्म देशयतु भगवान् शून्यतानुत्पादाद्वयनिःस्वभावलक्षणं सर्वधर्माणाम् येन शून्यतानुत्पादाद्वयनिःस्वभावलक्षणावबोधेन अहं च अन्ये च बोधिसत्त्वा महासत्त्वा नास्त्यस्तिविकल्पवर्जिताः क्षिप्रमनुत्तरां सम्यक्संबोधिमभिसंबुध्येरन् । (१३९।१)
atha khalu mahāmatirbodhisattvo mahāsattvaḥ punarapi bhagavantam adhyeṣate sma deśayatu bhagavān śūnyatānutpādādvayaniḥsvabhāvalakṣaṇaṃ sarvadharmāṇām yena śūnyatānutpādādvayaniḥsvabhāvalakṣaṇāvabodhena ahaṃ ca anye ca bodhisattvā mahāsattvā nāstyastivikalpavarjitāḥ kṣipramanuttarāṃ samyaksaṃbodhimabhisaṃbudhyeran |
अथ खलु भगवान् महामतिं बोधिसत्त्वं महासत्त्वमेतदवोचत्तेन हि महामते शृणु तत्साधु च सुष्ठु च मनसि कुरु । (१३९।२)
atha khalu bhagavān mahāmatiṃ bodhisattvaṃ mahāsattvametadavocattena hi mahāmate śṛṇu tatsādhu ca suṣṭhu ca manasi kuru |
साधु भगवन्निति महामतिर्बोधिसत्त्वो महासत्त्वो भगवतः प्रत्यश्रौषीत् । (१३९।४)
sādhu bhagavanniti mahāmatirbodhisattvo mahāsattvo bhagavataḥ pratyaśrauṣīt |
भगवानेतदवोचत् शून्यता शून्यतेति महामते परिकल्पितस्वभावपदमेतत् । (१३९।५)
bhagavānetadavocat śūnyatā śūnyateti mahāmate parikalpitasvabhāvapadametat |
परिकल्पितस्वभावाभिनिवेशेन पुनर्महामते शून्यतानुत्पादाभावाद्वयनिःस्वभावभाववादिनो भवन्ति । (१३९।६)
parikalpitasvabhāvābhiniveśena punarmahāmate śūnyatānutpādābhāvādvayaniḥsvabhāvabhāvavādino bhavanti |
तत्र महामते संक्षेपेण सप्तविधा शून्यता । (१३९।७)
tatra mahāmate saṃkṣepeṇa saptavidhā śūnyatā |
यदुत लक्षणशून्यता भावस्वभावशून्यता अप्रचरितशून्यता प्रचरितशून्यता सर्वधर्मनिरभिलाप्यशून्यता परमार्थार्यज्ञानमहाशून्यता इतरेतरशून्यता च सप्तमी । (१३९।८)
yaduta lakṣaṇaśūnyatā bhāvasvabhāvaśūnyatā apracaritaśūnyatā pracaritaśūnyatā sarvadharmanirabhilāpyaśūnyatā paramārthāryajñānamahāśūnyatā itaretaraśūnyatā ca saptamī |
तत्र महामते लक्षणशून्यता कतमा यदुत स्वसामान्यलक्षणशून्याः सर्वभावाः । (१३९।९)
tatra mahāmate lakṣaṇaśūnyatā katamā yaduta svasāmānyalakṣaṇaśūnyāḥ sarvabhāvāḥ |
परस्परसमूहापेक्षितत्वात् प्रविचयविभागाभावान् महामते स्वसामान्यलक्षणस्याप्रवृत्तिः । (१३९।१०)
parasparasamūhāpekṣitatvāt pravicayavibhāgābhāvān mahāmate svasāmānyalakṣaṇasyāpravṛttiḥ |
स्वपरोभयाभावाच्च महामते लक्षणं नावतिष्ठते । (१३९।११)
svaparobhayābhāvācca mahāmate lakṣaṇaṃ nāvatiṣṭhate |
अतस्तदुच्यते स्वलक्षणशून्याः सर्वभावा इति । (१३९।१२)
atastaducyate svalakṣaṇaśūnyāḥ sarvabhāvā iti |
भावस्वभावशून्यता पुनर्महामते कतमा यदुत स्वयं स्वभावाभावोत्पत्तितो महामते भावस्वभावशून्यता भवति सर्वधर्माणाम् । (१३९।१३)
bhāvasvabhāvaśūnyatā punarmahāmate katamā yaduta svayaṃ svabhāvābhāvotpattito mahāmate bhāvasvabhāvaśūnyatā bhavati sarvadharmāṇām |
अप्रचरितशून्यता पुनर्महामते कतमा यदुत अप्रचरितपूर्वं निर्वाणं स्कन्धेषु । (१३९।१५)
apracaritaśūnyatā punarmahāmate katamā yaduta apracaritapūrvaṃ nirvāṇaṃ skandheṣu |
प्रचरितशून्यता पुनर्महामते कतमा यदुत स्कन्धा आत्मात्मीयरहिता हेतुयुक्तिक्रियाकर्मयोगैः प्रवर्तमानाः प्रवर्तन्ते । (१३९।१७)
pracaritaśūnyatā punarmahāmate katamā yaduta skandhā ātmātmīyarahitā hetuyuktikriyākarmayogaiḥ pravartamānāḥ pravartante |
सर्वधर्मनिरभिलाप्यशून्यता पुनर्महामते कतमा यदुत परिकल्पितस्वभावान् अभिलाप्यत्वान्निरभिलाप्यशून्याः सर्वधर्माः । (१३९।१९)
sarvadharmanirabhilāpyaśūnyatā punarmahāmate katamā yaduta parikalpitasvabhāvān abhilāpyatvānnirabhilāpyaśūnyāḥ sarvadharmāḥ |
परमार्थार्यज्ञानमहाशून्यता पुनर्महामते कतमा यदुत स्वप्रत्यात्मार्यज्ञानाधिगमः सर्वदृष्टिदोषवासनाभिः शून्यः । (१३९।२१)
paramārthāryajñānamahāśūnyatā punarmahāmate katamā yaduta svapratyātmāryajñānādhigamaḥ sarvadṛṣṭidoṣavāsanābhiḥ śūnyaḥ |
तेनोच्यते परमार्थार्यज्ञानमहाशून्यतेति । (१३९।२२)
tenocyate paramārthāryajñānamahāśūnyateti |
इतरेतरशून्यता पुनर्महामते कतमा यदुत यद्यत्र नास्ति तत्तेन शून्यमित्युच्यते । (१३९।२३)
itaretaraśūnyatā punarmahāmate katamā yaduta yadyatra nāsti tattena śūnyamityucyate |
तद्यथा महामते शृगालमातुः प्रासादे हस्तिगवैडकाद्या न सन्ति । (१३९।२४)
tadyathā mahāmate śṛgālamātuḥ prāsāde hastigavaiḍakādyā na santi |
न च पुनर्महामते प्रासादः प्रासादभावतो नास्ति भिक्षवश्च भिक्षुभावतो न सन्ति । (१३९।२७)
na ca punarmahāmate prāsādaḥ prāsādabhāvato nāsti bhikṣavaśca bhikṣubhāvato na santi |
न च तेऽन्यत्र हस्तिगवैडकाद्या भावा नावतिष्ठन्ते । (१३९।२८)
na ca te'nyatra hastigavaiḍakādyā bhāvā nāvatiṣṭhante |
इदं महामते स्वसामान्यलक्षणं सर्वधर्माणाम् । (१३९।२९)
idaṃ mahāmate svasāmānyalakṣaṇaṃ sarvadharmāṇām |
एषा च महामते इतरेतरशून्यता सर्वजघन्या । (१३९।३३)
eṣā ca mahāmate itaretaraśūnyatā sarvajaghanyā |
न स्वयमुत्पद्यते न च पुनर्महामते ते नोत्पद्यन्ते अन्यत्र समाध्यवस्थायाम् । (१३९।३५)
na svayamutpadyate na ca punarmahāmate te notpadyante anyatra samādhyavasthāyām |
अनुत्पत्तिं संधाय महामते निःस्वभावाः सर्वभावाः । (१३९।३७)
anutpattiṃ saṃdhāya mahāmate niḥsvabhāvāḥ sarvabhāvāḥ |
क्षणसंततिप्रबन्धाभावाच्च अन्यथाभावदर्शनान्महामते निःस्वभावाः सर्वभावाः । (१३९।३८)
kṣaṇasaṃtatiprabandhābhāvācca anyathābhāvadarśanānmahāmate niḥsvabhāvāḥ sarvabhāvāḥ |
अद्वयलक्षणं पुनर्महामते कतमत् यदुत छायातपवद्दीर्घह्रस्वकृष्णशुक्लवन् महामते द्वयप्रभाविता न पृथक्पृथक् । (१३९।४०)
advayalakṣaṇaṃ punarmahāmate katamat yaduta chāyātapavaddīrghahrasvakṛṣṇaśuklavan mahāmate dvayaprabhāvitā na pṛthakpṛthak |
एवं संसारनिर्वाणवन्महामते सर्वधर्मा अद्वयाः । (१३९।४१)
evaṃ saṃsāranirvāṇavanmahāmate sarvadharmā advayāḥ |
न यत्र महामते निर्वाणं तत्र संसारः । (१३९।४२)
na yatra mahāmate nirvāṇaṃ tatra saṃsāraḥ |
न च यत्र संसारस्तत्र निर्वाणम् विलक्षणहेतुसद्भावात् । (१३९।४३)
na ca yatra saṃsārastatra nirvāṇam vilakṣaṇahetusadbhāvāt |
तेनोच्यते अद्वयाः संसारपरिनिर्वाणवत् सर्वधर्मा इति । (१३९।४४)
tenocyate advayāḥ saṃsāraparinirvāṇavat sarvadharmā iti |
तस्मात्तर्हि महामते शून्यतानुत्पादाद्वयनिःस्वभावलक्षणे योगः करणीयः । (१३९।४५)
tasmāttarhi mahāmate śūnyatānutpādādvayaniḥsvabhāvalakṣaṇe yogaḥ karaṇīyaḥ |
अथ खलु भगवांस्तस्यां वेलायामिमे गाथे अभाषत । (१३९।४६)
atha khalu bhagavāṃstasyāṃ velāyāmime gāthe abhāṣata |
देशेमि शून्यतां नित्यं शाश्वतोच्छेदवर्जिताम् । (१३९।४७)
deśemi śūnyatāṃ nityaṃ śāśvatocchedavarjitām |
संसारं स्वप्नमायाख्यं न च कर्म विनश्यति ॥ (१३९।४८)
saṃsāraṃ svapnamāyākhyaṃ na ca karma vinaśyati ||
बालाः कल्पेन्त्यकृतकानार्या नास्त्यस्तिवर्जितान् ॥ (१४०।२)
bālāḥ kalpentyakṛtakānāryā nāstyastivarjitān ||
अथ खलु भगवान् पुनरपि महामतिं बोधिसत्त्वं महासत्त्वम् एतदवोचद् एतद्धि महामते शून्यतानुत्पादाद्वयनिःस्वभावलक्षणं सर्वबुद्धानां सर्वसूत्रान्तगतम् । (१४१।१)
atha khalu bhagavān punarapi mahāmatiṃ bodhisattvaṃ mahāsattvam etadavocad etaddhi mahāmate śūnyatānutpādādvayaniḥsvabhāvalakṣaṇaṃ sarvabuddhānāṃ sarvasūtrāntagatam |
यत्र क्वचित्सूत्रान्ते ऽयमेवार्थो विभावयितव्यः । (१४१।२)
yatra kvacitsūtrānte 'yamevārtho vibhāvayitavyaḥ |
एष हि महामते सूत्रान्तः सर्वसत्त्वाशयदेशनार्थव्यभिचारिणी न सा तत्त्वप्रत्यवस्थानकथा । (१४१।३)
eṣa hi mahāmate sūtrāntaḥ sarvasattvāśayadeśanārthavyabhicāriṇī na sā tattvapratyavasthānakathā |
तद्यथा महामते मृगतृष्णिका मृगोल्लापिनी उदकभावाभिनिवेशेनाभिनिवेश्यते तस्यां चोदकं नास्ति एवमेव महामते सर्वसूत्रान्तदेशना धर्मा बालानां स्वविकल्पसंतोषणम् न तु सा तत्त्वार्यज्ञानव्यवस्थानकथा । (१४१।४)
tadyathā mahāmate mṛgatṛṣṇikā mṛgollāpinī udakabhāvābhiniveśenābhiniveśyate tasyāṃ codakaṃ nāsti evameva mahāmate sarvasūtrāntadeśanā dharmā bālānāṃ svavikalpasaṃtoṣaṇam na tu sā tattvāryajñānavyavasthānakathā |
तस्मात्तर्हि महामते अर्थानुसारिणा भवितव्यं न देशनाभिलापाभिनिविष्टेन । (१४१।५)
tasmāttarhi mahāmate arthānusāriṇā bhavitavyaṃ na deśanābhilāpābhiniviṣṭena |
अथ खलु महामतिर्बोधिसत्त्वो महासत्त्वो भगवन्तमेतदवोचत्तथागतगर्भः पुनर्भगवता सूत्रान्तपाठेऽनुवर्णितः । (१४१।६)
atha khalu mahāmatirbodhisattvo mahāsattvo bhagavantametadavocattathāgatagarbhaḥ punarbhagavatā sūtrāntapāṭhe'nuvarṇitaḥ |
स च किल त्वया प्रकृतिप्रभास्वरविशुद्ध्यादिविशुद्ध एव वर्ण्यते द्वात्रिंशल्लक्षणधरः सर्वसत्त्वदेहान्तर्गतः । (१४१।७)
sa ca kila tvayā prakṛtiprabhāsvaraviśuddhyādiviśuddha eva varṇyate dvātriṃśallakṣaṇadharaḥ sarvasattvadehāntargataḥ |
महार्घमूल्यरत्नं मलिनवस्तुपरिवेष्टितमिव स्कन्धधात्वायतनवस्तुवेष्टितो रागद्वेषमोहाभूतपरिकल्पमलमलिनो नित्यो ध्रुवः शिवः शाश्वतश्च भगवता वर्णितः । (१४१।८)
mahārghamūlyaratnaṃ malinavastupariveṣṭitamiva skandhadhātvāyatanavastuveṣṭito rāgadveṣamohābhūtaparikalpamalamalino nityo dhruvaḥ śivaḥ śāśvataśca bhagavatā varṇitaḥ |
तत्कथमयं भगवंस्तीर्थकरात्मवादतुल्यस्तथागतगर्भवादो न भवति तीर्थकरा अपि भगवन् नित्यः कर्ता निर्गुणो विभुरव्यय इत्यात्मवादोपदेशं कुर्वन्ति । (१४१।९)
tatkathamayaṃ bhagavaṃstīrthakarātmavādatulyastathāgatagarbhavādo na bhavati tīrthakarā api bhagavan nityaḥ kartā nirguṇo vibhuravyaya ityātmavādopadeśaṃ kurvanti |
भगवानाह न हि महामते तीर्थकरात्मवादतुल्यो मम तथागतगर्भोपदेशः । (१४१।१०)
bhagavānāha na hi mahāmate tīrthakarātmavādatulyo mama tathāgatagarbhopadeśaḥ |
किं तु महामते तथागताः शून्यताभूतकोटिनिर्वाणानुत्पादानिमित्ताप्रणिहिताद्यानां महामते पदार्थानां तथागतगर्भोपदेशं कृत्वा तथागता अर्हन्तः सम्यक्संबुद्धा बालानां नैरात्म्यसंत्रासपदविवर्जनार्थं निर्विकल्पनिराभासगोचरं तथागतगर्भमुखोपदेशेन देशयन्ति । (१४१।११)
kiṃ tu mahāmate tathāgatāḥ śūnyatābhūtakoṭinirvāṇānutpādānimittāpraṇihitādyānāṃ mahāmate padārthānāṃ tathāgatagarbhopadeśaṃ kṛtvā tathāgatā arhantaḥ samyaksaṃbuddhā bālānāṃ nairātmyasaṃtrāsapadavivarjanārthaṃ nirvikalpanirābhāsagocaraṃ tathāgatagarbhamukhopadeśena deśayanti |
न चात्र महामते अनागतप्रत्युत्पन्नैः बोधिसत्त्वैर्महासत्त्वैरात्माभिनिवेशः कर्तव्यः । (१४१।१२)
na cātra mahāmate anāgatapratyutpannaiḥ bodhisattvairmahāsattvairātmābhiniveśaḥ kartavyaḥ |
तद्यथा महामते कुम्भकार एकस्मान्मृत्परमाणुराशेर्विविधानि भाण्डानि करोति हस्तशिल्पदण्डोदकसूत्रप्रयत्नयोगात् एवमेव महामते तथागतास्तदेव धर्मनैरात्म्यं सर्वविकल्पलक्षणविनिवृत्तं विविधैः प्रज्ञोपायकौशल्ययोगैर् गर्भोपदेशेन वा नैरात्म्योपदेशेन वा कुम्भकारवच्चित्रैः पदव्यञ्जनपर्यायैर् देशयन्ते । (१४१।१३)
tadyathā mahāmate kumbhakāra ekasmānmṛtparamāṇurāśervividhāni bhāṇḍāni karoti hastaśilpadaṇḍodakasūtraprayatnayogāt evameva mahāmate tathāgatāstadeva dharmanairātmyaṃ sarvavikalpalakṣaṇavinivṛttaṃ vividhaiḥ prajñopāyakauśalyayogair garbhopadeśena vā nairātmyopadeśena vā kumbhakāravaccitraiḥ padavyañjanaparyāyair deśayante |
एतस्मात्कारणान्महामते तीर्थकरात्मवादोपदेशतुल्यस्तथागतगर्भोपदेशो न भवति । (१४१।१४)
etasmātkāraṇānmahāmate tīrthakarātmavādopadeśatulyastathāgatagarbhopadeśo na bhavati |
एवं हि महामते तथागतगर्भोपदेशमात्मवादाभिनिविष्टानां तीर्थकराणामाकर्षणार्थं तथागतगर्भोपदेशेन निर्दिशन्ति कथं बत अभूतात्मविकल्पदृष्टिपतिताशया विमोक्षत्रयगोचरपतिताशयोपेताः क्षिप्रमनुत्तरां सम्यक्संबोधिमभिसंबुध्येरन्निति । (१४१।१५)
evaṃ hi mahāmate tathāgatagarbhopadeśamātmavādābhiniviṣṭānāṃ tīrthakarāṇāmākarṣaṇārthaṃ tathāgatagarbhopadeśena nirdiśanti kathaṃ bata abhūtātmavikalpadṛṣṭipatitāśayā vimokṣatrayagocarapatitāśayopetāḥ kṣipramanuttarāṃ samyaksaṃbodhimabhisaṃbudhyeranniti |
एतदर्थं महामते तथागता अर्हन्तः सम्यक्संबुद्धास् तथागतगर्भोपदेशं कुर्वन्ति । (१४१।१६)
etadarthaṃ mahāmate tathāgatā arhantaḥ samyaksaṃbuddhās tathāgatagarbhopadeśaṃ kurvanti |
अत एतन्न भवति तीर्थकरात्मवादतुल्यम् । (१४१।१७)
ata etanna bhavati tīrthakarātmavādatulyam |
तस्मात्तर्हि महामते तीर्थकरदृष्टिविनिवृत्त्यर्थं तथागतनैरात्म्यगर्भानुसारिणा च ते भवितव्यम् ॥ (१४१।१८)
tasmāttarhi mahāmate tīrthakaradṛṣṭivinivṛttyarthaṃ tathāgatanairātmyagarbhānusāriṇā ca te bhavitavyam ||
अथ खलु भगवांस्तस्यां वेलायामिमां गाथामभाषत । (१४२।१)
atha khalu bhagavāṃstasyāṃ velāyāmimāṃ gāthāmabhāṣata |
पुद्गलः संततिः स्कन्धाः प्रत्यया अणवस्तथा । (१४२।२)
pudgalaḥ saṃtatiḥ skandhāḥ pratyayā aṇavastathā |
प्रधानमीश्वरः कर्ता चित्तमात्रं विकल्प्यते ॥ (१४२।३)
pradhānamīśvaraḥ kartā cittamātraṃ vikalpyate ||
अथ खलु महामतिर्बोधिसत्त्वोऽनागतां जनतां समालोक्य पुनरपि भगवन्तमध्येषते स्म देशयतु मे भगवान् योगाभिसमयं यथा बोधिसत्त्वा महासत्त्वा महायोगयोगिनो भवन्ति । (१४३।१)
atha khalu mahāmatirbodhisattvo'nāgatāṃ janatāṃ samālokya punarapi bhagavantamadhyeṣate sma deśayatu me bhagavān yogābhisamayaṃ yathā bodhisattvā mahāsattvā mahāyogayogino bhavanti |
भगवानाह चतुर्भिर्महामते धर्मैः समन्वागता बोधिसत्त्वा महायोगयोगिनो भवन्ति । (१४३।२)
bhagavānāha caturbhirmahāmate dharmaiḥ samanvāgatā bodhisattvā mahāyogayogino bhavanti |
कतमैश्चतुर्भिः यदुत स्वचित्तदृश्यविभावनतया च उत्पादस्थितिभङ्गदृष्टिविवर्जनतया च बाह्यभावाभावोपलक्षणतया च स्वप्रत्यात्मार्यज्ञानाधिगमाभिलक्षणतया च । (१४३।३)
katamaiścaturbhiḥ yaduta svacittadṛśyavibhāvanatayā ca utpādasthitibhaṅgadṛṣṭivivarjanatayā ca bāhyabhāvābhāvopalakṣaṇatayā ca svapratyātmāryajñānādhigamābhilakṣaṇatayā ca |
एभिर्महामते चतुर्भिर्धर्मैः समन्वागता बोधिसत्त्वा महासत्त्वा महायोगयोगिनो भवन्ति । (१४३।४)
ebhirmahāmate caturbhirdharmaiḥ samanvāgatā bodhisattvā mahāsattvā mahāyogayogino bhavanti |
तत्र कथं महामते बोधिसत्त्वो महासत्त्वः स्वचित्तदृश्यविभावनाकुशलो भवति यदुत स एवं प्रत्यवेक्षते स्वचित्तमात्रमिदं त्रैधातुकमात्मात्मीयरहितं निरीहम् आयूहनियूहविगतम् अनादिकालप्रपञ्चदौष्ठुल्यवासनाभिनिवेशवासितं त्रैधातुकविचित्ररूपोपचारोपनिबद्धं देहभोगप्रतिष्ठागतिविकल्पानुगतं विकल्प्यते ख्यायते च । (१४३।५)
tatra kathaṃ mahāmate bodhisattvo mahāsattvaḥ svacittadṛśyavibhāvanākuśalo bhavati yaduta sa evaṃ pratyavekṣate svacittamātramidaṃ traidhātukamātmātmīyarahitaṃ nirīham āyūhaniyūhavigatam anādikālaprapañcadauṣṭhulyavāsanābhiniveśavāsitaṃ traidhātukavicitrarūpopacāropanibaddhaṃ dehabhogapratiṣṭhāgativikalpānugataṃ vikalpyate khyāyate ca |
एवं हि महामते बोधिसत्त्वो महासत्त्वः स्वचित्तदृश्यविभावनाकुशलो भवति । (१४३।६)
evaṃ hi mahāmate bodhisattvo mahāsattvaḥ svacittadṛśyavibhāvanākuśalo bhavati |
कथं पुनर्महामते बोधिसत्त्वो महासत्त्व उत्पादस्थितिभङ्गदृष्टिविवर्जितो भवति यदुत मायास्वप्नरूपजन्मसदृशाः सर्वभावाः स्वपरोभयाभावान् नोत्पद्यन्ते । (१४३।७)
kathaṃ punarmahāmate bodhisattvo mahāsattva utpādasthitibhaṅgadṛṣṭivivarjito bhavati yaduta māyāsvapnarūpajanmasadṛśāḥ sarvabhāvāḥ svaparobhayābhāvān notpadyante |
स्वचित्तमात्रानुसारित्वाद् बाह्यभावाभावदर्शनाद् विज्ञानानामप्रवृत्तिं दृष्ट्वा प्रत्ययानामकूटराशित्वं च विकल्पप्रत्ययोद्भवं त्रैधातुकं पश्यन्तो ऽध्यात्मबाह्यसर्वधर्मानुपलब्धिभिर् निःस्वभावदर्शनाद् उत्पाददृष्टिविनिवृत्तौ मायादिधर्मस्वभावानुगमाद् अनुत्पत्तिकधर्मक्षान्तिं प्रतिलभन्ते । (१४३।८)
svacittamātrānusāritvād bāhyabhāvābhāvadarśanād vijñānānāmapravṛttiṃ dṛṣṭvā pratyayānāmakūṭarāśitvaṃ ca vikalpapratyayodbhavaṃ traidhātukaṃ paśyanto 'dhyātmabāhyasarvadharmānupalabdhibhir niḥsvabhāvadarśanād utpādadṛṣṭivinivṛttau māyādidharmasvabhāvānugamād anutpattikadharmakṣāntiṃ pratilabhante |
अष्टम्यां भूमौ स्थिताश् चित्तमनोमनोविज्ञानपञ्चधर्मस्वभावनैरात्म्यद्वयगतिपरावृत्त्यधिगमान् मनोमयकायं प्रतिलभन्ते । (१४३।९)
aṣṭamyāṃ bhūmau sthitāś cittamanomanovijñānapañcadharmasvabhāvanairātmyadvayagatiparāvṛttyadhigamān manomayakāyaṃ pratilabhante |
महामतिराह मनोमयकाय इति भगवन् केन कारणेन भगवानाह मनोमय इति महामते मनोवद् अप्रतिहतशीघ्रगामित्वान् मनोमय इत्युच्यते । (१४३।१०)
mahāmatirāha manomayakāya iti bhagavan kena kāraṇena bhagavānāha manomaya iti mahāmate manovad apratihataśīghragāmitvān manomaya ityucyate |
तद्यथा महामते मनोऽप्रतिहतं गिरिकुड्यनदीवृक्षादिष्वनेकानि योजनशतसहस्राणि पूर्वदृष्टानुभूतान् विषयाननुस्मरन् स्वचित्तप्रबन्धाविच्छिन्नशरीरमप्रतिहतगति प्रवर्तते एवमेव महामते मनोमयकायसहप्रतिलम्भेन मायोपमसमेन समाधिना बलवशिताभिज्ञानलक्षणकुसुमितम् आर्यगतिनिकायसहजो मन इव प्रवर्ततेऽप्रतिहतगतिः पूर्वप्रणिधानविषयान् अनुस्मरन् सत्त्वपरिपाकार्थम् । (१४३।११)
tadyathā mahāmate mano'pratihataṃ girikuḍyanadīvṛkṣādiṣvanekāni yojanaśatasahasrāṇi pūrvadṛṣṭānubhūtān viṣayānanusmaran svacittaprabandhāvicchinnaśarīramapratihatagati pravartate evameva mahāmate manomayakāyasahapratilambhena māyopamasamena samādhinā balavaśitābhijñānalakṣaṇakusumitam āryagatinikāyasahajo mana iva pravartate'pratihatagatiḥ pūrvapraṇidhānaviṣayān anusmaran sattvaparipākārtham |
एवं हि महामते बोधिसत्त्वो महासत्त्व उत्पादस्थितिभङ्गदृष्टिविवर्जितो भवति । (१४३।१२)
evaṃ hi mahāmate bodhisattvo mahāsattva utpādasthitibhaṅgadṛṣṭivivarjito bhavati |
तत्र कथं महामते बोधिसत्त्वो महासत्त्वो बाह्यभावाभावोपलक्षणकुशलो भवति यदुत मरीचिस्वप्नकेशोण्डुकप्रख्या महामते सर्वभावाः । (१४३।१३)
tatra kathaṃ mahāmate bodhisattvo mahāsattvo bāhyabhāvābhāvopalakṣaṇakuśalo bhavati yaduta marīcisvapnakeśoṇḍukaprakhyā mahāmate sarvabhāvāḥ |
अनादिकालप्रपञ्चदौष्ठुल्यविचित्रविपाकविकल्पवासनाभिनिवेशहेतुकाः सर्वभावस्वभावा इति संपश्यन् प्रत्यात्मार्यज्ञानगतिविषयम् अभिलषते । (१४३।१४)
anādikālaprapañcadauṣṭhulyavicitravipākavikalpavāsanābhiniveśahetukāḥ sarvabhāvasvabhāvā iti saṃpaśyan pratyātmāryajñānagativiṣayam abhilaṣate |
एभिर्महामते चतुर्भिर्धर्मैः समन्वागता बोधिसत्त्वा महासत्त्वा महायोगयोगिनो भवन्ति । (१४३।१५)
ebhirmahāmate caturbhirdharmaiḥ samanvāgatā bodhisattvā mahāsattvā mahāyogayogino bhavanti |
अथ खलु महामतिर्बोधिसत्त्वः पुनरपि भगवन्तमध्येषते स्म देशयतु मे भगवान् हेतुप्रत्ययलक्षणं सर्वधर्माणाम् येन हेतुप्रत्ययलक्षणावबोधेन अहं च अन्ये च बोधिसत्त्वा महासत्त्वाः सदसद्दृष्टिविकल्परहिताः सर्वभावनाक्रमं युगपदुत्पत्तिं न कल्पयेयुः । (१४३।१७)
atha khalu mahāmatirbodhisattvaḥ punarapi bhagavantamadhyeṣate sma deśayatu me bhagavān hetupratyayalakṣaṇaṃ sarvadharmāṇām yena hetupratyayalakṣaṇāvabodhena ahaṃ ca anye ca bodhisattvā mahāsattvāḥ sadasaddṛṣṭivikalparahitāḥ sarvabhāvanākramaṃ yugapadutpattiṃ na kalpayeyuḥ |
भगवानाह द्विप्रकारं महामते प्रतीत्यसमुत्पादहेतुलक्षणं सर्वधर्माणां यदुत बाह्यं च आध्यात्मिकं च । (१४३।१८)
bhagavānāha dviprakāraṃ mahāmate pratītyasamutpādahetulakṣaṇaṃ sarvadharmāṇāṃ yaduta bāhyaṃ ca ādhyātmikaṃ ca |
मृत्पिण्डदण्डचक्रसूत्रोदकपुरुषप्रयत्नादिप्रत्ययैर् महामते घट उत्पद्यते । (१४३।२०)
mṛtpiṇḍadaṇḍacakrasūtrodakapuruṣaprayatnādipratyayair mahāmate ghaṭa utpadyate |
यथा च महामते घटो मृत्पिण्डादेव तन्तुभ्यः पटाः वीरणेभ्यः कटाः बीजादङ्कुरः मन्थादिपुरुषप्रयत्नयोगाद्दध्नो नवनीत उत्पद्यते एवमेव महामते बाह्यः प्रतीत्यसमुत्पादः पूर्वोत्तरोत्तरो द्रष्टव्यम् । (१४३।२१)
yathā ca mahāmate ghaṭo mṛtpiṇḍādeva tantubhyaḥ paṭāḥ vīraṇebhyaḥ kaṭāḥ bījādaṅkuraḥ manthādipuruṣaprayatnayogāddadhno navanīta utpadyate evameva mahāmate bāhyaḥ pratītyasamutpādaḥ pūrvottarottaro draṣṭavyam |
तत्र आध्यात्मिकः प्रतीत्यसमुत्पादो यदुत अविद्या तृष्णा कर्मेत्येवमाद्या महामते धर्माः प्रतीत्यसमुत्पादसंज्ञां प्रतिलभन्ते । (१४३।२२)
tatra ādhyātmikaḥ pratītyasamutpādo yaduta avidyā tṛṣṇā karmetyevamādyā mahāmate dharmāḥ pratītyasamutpādasaṃjñāṃ pratilabhante |
एभ्य उत्पन्ना महामते स्कन्धधात्वायतनाख्या धर्माः प्रतीत्यसमुत्पादसंज्ञां प्रतिलभन्ते । (१४३।२३)
ebhya utpannā mahāmate skandhadhātvāyatanākhyā dharmāḥ pratītyasamutpādasaṃjñāṃ pratilabhante |
यदुत भविष्यद्धेतुः संबन्धहेतुर्लक्षणहेतुः कारणहेतुर् व्यञ्जनहेतुर् उपेक्षाहेतुर् महामते षष्ठः । (१४३।२६)
yaduta bhaviṣyaddhetuḥ saṃbandhaheturlakṣaṇahetuḥ kāraṇahetur vyañjanahetur upekṣāhetur mahāmate ṣaṣṭhaḥ |
तत्र भविष्यद्धेतुर्महामते हेतुकृत्यं करोत्यध्यात्मबाह्योत्पत्तौ धर्माणाम् । (१४३।२७)
tatra bhaviṣyaddheturmahāmate hetukṛtyaṃ karotyadhyātmabāhyotpattau dharmāṇām |
संबन्धहेतुः पुनर्महामते आलम्बनकृत्यं करोत्यध्यात्मिकबाह्योत्पत्तौ स्कन्धबीजादीनाम् । (१४३।२८)
saṃbandhahetuḥ punarmahāmate ālambanakṛtyaṃ karotyadhyātmikabāhyotpattau skandhabījādīnām |
लक्षणहेतुः पुनरपरं महामते अनन्तरक्रियालक्षणोपरिबद्धं जनयति । (१४३।२९)
lakṣaṇahetuḥ punaraparaṃ mahāmate anantarakriyālakṣaṇoparibaddhaṃ janayati |
कारणहेतुः पुनर्महामते आधिपत्याधिकारकृत्यं करोति चक्रवर्तिनृपवत् । (१४३।३०)
kāraṇahetuḥ punarmahāmate ādhipatyādhikārakṛtyaṃ karoti cakravartinṛpavat |
व्यञ्जनहेतुः पुनर्महामते उत्पन्नस्य विकल्पस्य भावस्य लक्षणोद्द्योतनकृत्यं करोति प्रदीपवद्रूपादीनाम् । (१४३।३१)
vyañjanahetuḥ punarmahāmate utpannasya vikalpasya bhāvasya lakṣaṇoddyotanakṛtyaṃ karoti pradīpavadrūpādīnām |
उपेक्षाहेतुः पुनर्महामते विनिवृत्तिकाले प्रबन्धक्रियाव्युच्छित्तिं करोत्यविकल्पोत्पत्तौ । (१४३।३२)
upekṣāhetuḥ punarmahāmate vinivṛttikāle prabandhakriyāvyucchittiṃ karotyavikalpotpattau |
एते हि महामते स्वविकल्पकल्पिता बालपृथग्जनैर्न क्रमवृत्त्या न युगपत्प्रवर्तन्ते । (१४३।३३)
ete hi mahāmate svavikalpakalpitā bālapṛthagjanairna kramavṛttyā na yugapatpravartante |
तत्कस्य हेतोः यदि पुनर्महामते युगपत्प्रवर्तेरन् कार्यकारणविभागो न स्याद् अप्रतिलब्धहेतुलक्षणत्वात् । (१४३।३४)
tatkasya hetoḥ yadi punarmahāmate yugapatpravarteran kāryakāraṇavibhāgo na syād apratilabdhahetulakṣaṇatvāt |
अथ क्रमवृत्त्या प्रवर्तेरन् अलब्धस्य लक्षणात्मकत्वात्क्रमवृत्त्या न प्रवर्तते । (१४३।३५)
atha kramavṛttyā pravarteran alabdhasya lakṣaṇātmakatvātkramavṛttyā na pravartate |
अजातपुत्रपितृशब्दवन् महामते क्रमवृत्तिसंबन्धयोगा न घटन्ते । (१४३।३६)
ajātaputrapitṛśabdavan mahāmate kramavṛttisaṃbandhayogā na ghaṭante |
तार्किकाणां हेत्वारम्बणनिरन्तराधिपतिप्रत्ययादिभिर् जन्यजनकत्वान्महामते क्रमवृत्त्या नोत्पद्यन्ते । (१४३।३७)
tārkikāṇāṃ hetvārambaṇanirantarādhipatipratyayādibhir janyajanakatvānmahāmate kramavṛttyā notpadyante |
परिकल्पितस्वभावाभिनिवेशलक्षणान्महामते युगपन् नोत्पद्यन्ते । (१४३।३८)
parikalpitasvabhāvābhiniveśalakṣaṇānmahāmate yugapan notpadyante |
स्वचित्तदृश्यदेहभोगप्रविष्ठानत्वात् स्वसामान्यलक्षणबाह्यभावाभावान् महामते क्रमेण युगपद्वा नोत्पद्यन्ते । (१४३।३९)
svacittadṛśyadehabhogapraviṣṭhānatvāt svasāmānyalakṣaṇabāhyabhāvābhāvān mahāmate krameṇa yugapadvā notpadyante |
अन्यत्र स्वचित्तदृश्यविकल्पविकल्पितत्वाद् विज्ञानं प्रवर्तते । (१४३।४०)
anyatra svacittadṛśyavikalpavikalpitatvād vijñānaṃ pravartate |
तस्मात्तर्हि महामते हेतुप्रत्ययक्रियायोगलक्षणक्रमयुगपद्दृष्टिविगतेन ते भवितव्यम् । (१४३।४१)
tasmāttarhi mahāmate hetupratyayakriyāyogalakṣaṇakramayugapaddṛṣṭivigatena te bhavitavyam |
न ह्यत्रोत्पद्यते किंचित्प्रत्ययैर्न निरुध्यते । (१४३।४३)
na hyatrotpadyate kiṃcitpratyayairna nirudhyate |
उत्पद्यन्ते निरुध्यन्ते प्रत्यया एव कल्पिताः ॥ (१४३।४४)
utpadyante nirudhyante pratyayā eva kalpitāḥ ||
न भङ्गोत्पादसंक्लेशः प्रत्ययानां निवार्यते । (१४४।१)
na bhaṅgotpādasaṃkleśaḥ pratyayānāṃ nivāryate |
यत्र बाला विकल्पन्ति प्रत्ययैः स निवार्यते ॥ (१४४।२)
yatra bālā vikalpanti pratyayaiḥ sa nivāryate ||
यच्चासतः प्रत्ययेषु धर्माणां नास्ति संभवः । (१४५।१)
yaccāsataḥ pratyayeṣu dharmāṇāṃ nāsti saṃbhavaḥ |
वासनैर्भ्रामितं चित्तं त्रिभवे ख्यायते यतः । (१४५।२)
vāsanairbhrāmitaṃ cittaṃ tribhave khyāyate yataḥ |
नाभूत्वा जायते किंचित्प्रत्ययैर्न विरुध्यते ॥ (१४५।३)
nābhūtvā jāyate kiṃcitpratyayairna virudhyate ||
वन्ध्यासुताकाशपुष्पं यदा पश्यन्ति संस्कृतम् । (१४६।१)
vandhyāsutākāśapuṣpaṃ yadā paśyanti saṃskṛtam |
तदा ग्राहश्च ग्राह्यं च भ्रान्तिं दृष्ट्वा निवर्तते ॥ (१४६।२)
tadā grāhaśca grāhyaṃ ca bhrāntiṃ dṛṣṭvā nivartate ||
न चोत्पाद्य न चोत्पन्नः प्रत्ययोऽपि न किंचन । (१४७।१)
na cotpādya na cotpannaḥ pratyayo'pi na kiṃcana |
संविद्यते क्वचित्केचिद्व्यवहारस्तु कथ्यते ॥ (१४७।२)
saṃvidyate kvacitkecidvyavahārastu kathyate ||
अथ खलु महामतिर्बोधिसत्त्वो महासत्त्वः पुनरपि भगवन्तमेतदवोचद् देशयतु मे भगवान् वाग्विकल्पलक्षणहृदयं नाम धर्मपर्यायं येन वाग्विकल्पलक्षणहृदयेन भगवन् सुप्रतिविभागविनिबद्धेन अहं च अन्ये च बोधिसत्त्वा महासत्त्वा अभिलापाभिलाप्यार्थद्वयगतिंगताः क्षिप्रमनुत्तरां सम्यक्संबोधिमभिसंबुध्य अभिलापाभिलाप्यार्थद्वयगतिं सर्वसत्त्वानां विशोधयेयुः । (१४८।१)
atha khalu mahāmatirbodhisattvo mahāsattvaḥ punarapi bhagavantametadavocad deśayatu me bhagavān vāgvikalpalakṣaṇahṛdayaṃ nāma dharmaparyāyaṃ yena vāgvikalpalakṣaṇahṛdayena bhagavan suprativibhāgavinibaddhena ahaṃ ca anye ca bodhisattvā mahāsattvā abhilāpābhilāpyārthadvayagatiṃgatāḥ kṣipramanuttarāṃ samyaksaṃbodhimabhisaṃbudhya abhilāpābhilāpyārthadvayagatiṃ sarvasattvānāṃ viśodhayeyuḥ |
भगवानाह तेन हि महामते शृणु साधु च सुष्ठु च मनसि कुरु । (१४८।२)
bhagavānāha tena hi mahāmate śṛṇu sādhu ca suṣṭhu ca manasi kuru |
साधु भगवन् इति महामतिर्बोधिसत्त्वो महासत्त्वो भगवतः प्रत्यश्रौषीत् । (१४८।४)
sādhu bhagavan iti mahāmatirbodhisattvo mahāsattvo bhagavataḥ pratyaśrauṣīt |
भगवानस्यैतदवोचत् चतुर्विधं महामते वाग्विकल्पलक्षणं भवति । (१४८।५)
bhagavānasyaitadavocat caturvidhaṃ mahāmate vāgvikalpalakṣaṇaṃ bhavati |
यदुत लक्षणवाक् स्वप्नवाक् दौष्ठुल्यविकल्पाभिनिवेशवाक् अनादिविकल्पवाक् । (१४८।६)
yaduta lakṣaṇavāk svapnavāk dauṣṭhulyavikalpābhiniveśavāk anādivikalpavāk |
तत्र महामते लक्षणवाक् स्वविकल्परूपनिमित्ताभिनिवेशात्प्रवर्तते । (१४८।७)
tatra mahāmate lakṣaṇavāk svavikalparūpanimittābhiniveśātpravartate |
स्वप्नवाक् पुनर्महामते पूर्वानुभूतविषयानुस्मरणात् प्रतिविबुद्धविषयाभावाच्च प्रवर्तते । (१४८।८)
svapnavāk punarmahāmate pūrvānubhūtaviṣayānusmaraṇāt prativibuddhaviṣayābhāvācca pravartate |
दौष्ठुल्यविकल्पाभिनिवेशवाक् पुनर्महामते शत्रुपूर्वकृतकर्मानुस्मरणात्प्रवर्तते । (१४८।९)
dauṣṭhulyavikalpābhiniveśavāk punarmahāmate śatrupūrvakṛtakarmānusmaraṇātpravartate |
अनादिकालविकल्पवाक् पुनर्महामते अनादिकालप्रपञ्चाभिनिवेशदौष्ठुल्यस्वबीजवासनातः प्रवर्तते । (१४८।१०)
anādikālavikalpavāk punarmahāmate anādikālaprapañcābhiniveśadauṣṭhulyasvabījavāsanātaḥ pravartate |
एतद्धि महामते चतुर्विधं वाग्विकल्पलक्षणमिति मे यदुक्तम् इदं तत्प्रत्युक्तम् । (१४८।११)
etaddhi mahāmate caturvidhaṃ vāgvikalpalakṣaṇamiti me yaduktam idaṃ tatpratyuktam |
अथ खलु महामतिर्बोधिसत्त्वो महासत्त्वः पुनरपि भगवन्तमेतमेवार्थमध्येषते स्म देशयतु मे भगवान् पुनरपि वाग्विकल्पाभिव्यक्तिगोचरम् । (१४८।१२)
atha khalu mahāmatirbodhisattvo mahāsattvaḥ punarapi bhagavantametamevārthamadhyeṣate sma deśayatu me bhagavān punarapi vāgvikalpābhivyaktigocaram |
कुत्र कस्मात् कथं केन भगवन् नृणां वाग्विज्ञप्तिविकल्पः प्रवर्तते भगवानाह शिर उरोनासाकण्ठताल्वोष्ठजिह्वादन्तसमवायान् महामते वाक् प्रवर्तमाना प्रवर्तते । (१४८।१३)
kutra kasmāt kathaṃ kena bhagavan nṛṇāṃ vāgvijñaptivikalpaḥ pravartate bhagavānāha śira uronāsākaṇṭhatālvoṣṭhajihvādantasamavāyān mahāmate vāk pravartamānā pravartate |
महामतिराह किं पुनर्भगवन् वाग् विकल्पादन्या उत अनन्या भगवानाह न हि महामते वाग् विकल्पादन्या नानन्या । (१४८।१४)
mahāmatirāha kiṃ punarbhagavan vāg vikalpādanyā uta ananyā bhagavānāha na hi mahāmate vāg vikalpādanyā nānanyā |
तत्कस्य हेतोः यदुत तद्धेतूत्पत्तिलक्षणत्वान्महामते वाग्विकल्पः प्रवर्तते । (१४८।१५)
tatkasya hetoḥ yaduta taddhetūtpattilakṣaṇatvānmahāmate vāgvikalpaḥ pravartate |
यदि पुनर्महामते वाग् विकल्पादन्या स्यात् अविकल्पहेतुकी स्यात् । (१४८।१६)
yadi punarmahāmate vāg vikalpādanyā syāt avikalpahetukī syāt |
अथानन्या स्यात् अर्थाभिव्यक्तित्वाद् वाङ् न कुर्यात् । (१४८।१७)
athānanyā syāt arthābhivyaktitvād vāṅ na kuryāt |
पुनरपि महामतिराह किं पुनर्भगवन् वचनमेव परमार्थः उत यद्वचनेनाभिलप्यते स परमार्थः भगवानाह न महामते वचनं परमार्थः न च यद्वचनेनाभिलप्यते स परमार्थः । (१४८।२०)
punarapi mahāmatirāha kiṃ punarbhagavan vacanameva paramārthaḥ uta yadvacanenābhilapyate sa paramārthaḥ bhagavānāha na mahāmate vacanaṃ paramārthaḥ na ca yadvacanenābhilapyate sa paramārthaḥ |
तत्कस्य हेतोः यदुत परमार्थार्यसुखाभिलापप्रवेशित्वात् परमार्थस्य वचनं न परमार्थः । (१४८।२१)
tatkasya hetoḥ yaduta paramārthāryasukhābhilāpapraveśitvāt paramārthasya vacanaṃ na paramārthaḥ |
परमार्थस्तु महामते आर्यज्ञानप्रत्यात्मगतिगम्यो न वाग्विकल्पबुद्धिगोचरः । (१४८।२२)
paramārthastu mahāmate āryajñānapratyātmagatigamyo na vāgvikalpabuddhigocaraḥ |
वचनं पुनर्महामते उत्पन्नप्रध्वंसि चपलं परस्परप्रत्ययहेतुसमुत्पन्नम् । (१४८।२४)
vacanaṃ punarmahāmate utpannapradhvaṃsi capalaṃ parasparapratyayahetusamutpannam |
यच्च महामते परस्परप्रत्ययहेतुसमुत्पन्नं तत्परमार्थं नोद्भावयति । (१४८।२५)
yacca mahāmate parasparapratyayahetusamutpannaṃ tatparamārthaṃ nodbhāvayati |
स्वपरलक्षणाभावान्महामते बाह्यलक्षणं नोद्भावयति । (१४८।२६)
svaparalakṣaṇābhāvānmahāmate bāhyalakṣaṇaṃ nodbhāvayati |
पुनरपरं महामते स्वचित्तदृश्यमात्रानुसारित्वाद् विविधविचित्रलक्षणबाह्यभावाभावाद् वाग्विकल्पः परमार्थं न विकल्पयति । (१४८।२७)
punaraparaṃ mahāmate svacittadṛśyamātrānusāritvād vividhavicitralakṣaṇabāhyabhāvābhāvād vāgvikalpaḥ paramārthaṃ na vikalpayati |
तस्मात्तर्हि महामते वाग्विचित्रा विकल्परहितेन ते भवितव्यम् । (१४८।२८)
tasmāttarhi mahāmate vāgvicitrā vikalparahitena te bhavitavyam |
सर्वभावोऽस्वभावो हि सद्वचनं तथाप्यसत् । (१४८।३०)
sarvabhāvo'svabhāvo hi sadvacanaṃ tathāpyasat |
शून्यताशून्यतार्थं वा बालोऽपश्यन् विधावति ॥ (१४८।३१)
śūnyatāśūnyatārthaṃ vā bālo'paśyan vidhāvati ||
कल्पना सापि नास्ति निर्वाणं स्वप्नतुल्यम् । (१४९।२)
kalpanā sāpi nāsti nirvāṇaṃ svapnatulyam |
भवं परीक्षेत न संसारे नापि निर्वायात् ॥ (१४९।३)
bhavaṃ parīkṣeta na saṃsāre nāpi nirvāyāt ||
राजा श्रेष्ठी यथा पुत्रान् विचित्रैर्मृन्मयैर्मृगैः । (१५०।१)
rājā śreṣṭhī yathā putrān vicitrairmṛnmayairmṛgaiḥ |
प्रलोभ्य क्रीडयित्वा च भूतान् दद्यात्ततो मृगान् ॥ (१५०।२)
pralobhya krīḍayitvā ca bhūtān dadyāttato mṛgān ||
तथाहं लक्षणैश्चित्रैर्धर्माणां प्रतिबिम्बकैः । (१५१।१)
tathāhaṃ lakṣaṇaiścitrairdharmāṇāṃ pratibimbakaiḥ |
प्रत्यात्मवेद्यां पुत्रेभ्यो भूतकोटिं वदाम्यहम् ॥ (१५१।२)
pratyātmavedyāṃ putrebhyo bhūtakoṭiṃ vadāmyaham ||
अथ खलु महामतिर्बोधिसत्त्वो महासत्त्वः पुनरपि भगवन्तमेतदवोचत् देशयतु मे भगवान् नास्त्यस्तित्वैकत्वान्यत्वोभयनोभयनैवास्तिननास्तिनित्यानित्यवर्जितं सर्वतीर्थ्यागतिप्रचारम् आर्यप्रत्यात्मज्ञानगतिगम्यं परिकल्पितस्वसामान्यलक्षणविनिवृत्तं परमार्थतत्त्वावतारं भूम्यनुसंधिक्रमोत्तरोत्तरविशुद्धिलक्षणं तथागतभूम्यनुप्रवेशलक्षणम् अनाभोगपूर्वप्रणिधानविश्वरूपमणिसदृशविषयानन्तलक्षणप्रचारस्वचित्तदृश्यगोचरगतिविभागलक्षणं सर्वधर्माणाम् । (१५२।१)
atha khalu mahāmatirbodhisattvo mahāsattvaḥ punarapi bhagavantametadavocat deśayatu me bhagavān nāstyastitvaikatvānyatvobhayanobhayanaivāstinanāstinityānityavarjitaṃ sarvatīrthyāgatipracāram āryapratyātmajñānagatigamyaṃ parikalpitasvasāmānyalakṣaṇavinivṛttaṃ paramārthatattvāvatāraṃ bhūmyanusaṃdhikramottarottaraviśuddhilakṣaṇaṃ tathāgatabhūmyanupraveśalakṣaṇam anābhogapūrvapraṇidhānaviśvarūpamaṇisadṛśaviṣayānantalakṣaṇapracārasvacittadṛśyagocaragativibhāgalakṣaṇaṃ sarvadharmāṇām |
यथा च अहं च अन्ये च बोधिसत्त्वा महासत्त्वा एवमादिषु परिकल्पितस्वभावस्वसामान्यलक्षणविनिवृत्तदृष्टयः क्षिप्रमनुत्तरां सम्यक्संबोधिमभिसंबुध्य सर्वसत्त्वानां सर्वगुणसंपत्तीः परिपूरयेम । (१५२।२)
yathā ca ahaṃ ca anye ca bodhisattvā mahāsattvā evamādiṣu parikalpitasvabhāvasvasāmānyalakṣaṇavinivṛttadṛṣṭayaḥ kṣipramanuttarāṃ samyaksaṃbodhimabhisaṃbudhya sarvasattvānāṃ sarvaguṇasaṃpattīḥ paripūrayema |
भगवानाह साधु साधु महामते साधु खलु पुनस्त्वं महामते यत्त्वमेतमर्थम् अध्येषितव्यं मन्यसे । (१५२।३)
bhagavānāha sādhu sādhu mahāmate sādhu khalu punastvaṃ mahāmate yattvametamartham adhyeṣitavyaṃ manyase |
बहुजनहिताय त्वं महामते प्रतिपन्नो बहुजनसुखाय लोकानुकम्पायै महतो जनकायस्यार्थाय हिताय सुखाय देवानां च मनुष्याणां च । (१५२।४)
bahujanahitāya tvaṃ mahāmate pratipanno bahujanasukhāya lokānukampāyai mahato janakāyasyārthāya hitāya sukhāya devānāṃ ca manuṣyāṇāṃ ca |
तेन हि महामते शृणु साधु च सुष्ठु च मनसि कुरु । (१५२।५)
tena hi mahāmate śṛṇu sādhu ca suṣṭhu ca manasi kuru |
साधु भगवन्निति महामतिर्बोधिसत्त्वो महासत्त्वो भगवतः ॥ (१५२।७)
sādhu bhagavanniti mahāmatirbodhisattvo mahāsattvo bhagavataḥ ||
भगवांस्तस्यैतदवोचत् स्वचित्तदृश्यमात्रानवबोधान्महामते बालपृथग्जना बाह्यविचित्रभावाभिनिवेशेन च नास्त्यस्तित्वैकत्वान्यत्वोभयनैवास्तिननास्तिनित्यानित्यस्वभाववासनाहेतुविकल्पाभिनिवेशेन विकल्पयन्ति । (१५३।२)
bhagavāṃstasyaitadavocat svacittadṛśyamātrānavabodhānmahāmate bālapṛthagjanā bāhyavicitrabhāvābhiniveśena ca nāstyastitvaikatvānyatvobhayanaivāstinanāstinityānityasvabhāvavāsanāhetuvikalpābhiniveśena vikalpayanti |
तद्यथा महामते मृगतृष्णोदकं मृगा उदकभावेन विकल्प्य ग्रीष्माभितप्ताः पातुकामतया प्रधावन्ति स्वचित्तदृष्टिभ्रान्त्यनवबोधान्न प्रजानन्ति नात्रोदकमिति एवमेव महामते बालपृथग्जना अनादिकालविविधप्रपञ्चविकल्पवासितमतयो रागद्वेषमोहाग्नितापितमनसो विचित्ररूपविषयाभिलाषिणः उत्पादभङ्गस्थितिदृष्ट्याशया आध्यात्मिकबाह्यभावाभावाकुशलाः । (१५३।३)
tadyathā mahāmate mṛgatṛṣṇodakaṃ mṛgā udakabhāvena vikalpya grīṣmābhitaptāḥ pātukāmatayā pradhāvanti svacittadṛṣṭibhrāntyanavabodhānna prajānanti nātrodakamiti evameva mahāmate bālapṛthagjanā anādikālavividhaprapañcavikalpavāsitamatayo rāgadveṣamohāgnitāpitamanaso vicitrarūpaviṣayābhilāṣiṇaḥ utpādabhaṅgasthitidṛṣṭyāśayā ādhyātmikabāhyabhāvābhāvākuśalāḥ |
ते एकत्वान्यत्वनास्त्यस्तित्वग्राहे प्रपतन्ति । (१५३।४)
te ekatvānyatvanāstyastitvagrāhe prapatanti |
तद्यथा महामते गन्धर्वनगरेऽविदुषाम् अनगरे नगरसंज्ञा भवति । (१५३।५)
tadyathā mahāmate gandharvanagare'viduṣām anagare nagarasaṃjñā bhavati |
सा च नगराकृतिर् अनादिकालनगरबीजवासनाभिनिवेशात् ख्याति । (१५३।६)
sā ca nagarākṛtir anādikālanagarabījavāsanābhiniveśāt khyāti |
एवमेव महामते अनादिकालतीर्थ्यप्रपञ्चवादवासनाभिनिविष्टाः एकत्वान्यत्वास्तित्वनास्तित्ववादान् अभिनिविशन्ते स्वचित्तदृश्यमात्रानवधारितमतयः । (१५३।८)
evameva mahāmate anādikālatīrthyaprapañcavādavāsanābhiniviṣṭāḥ ekatvānyatvāstitvanāstitvavādān abhiniviśante svacittadṛśyamātrānavadhāritamatayaḥ |
तद्यथा महामते कश्चिदेव पुरुषः शयितः स्वप्नान्तरे स्त्रीपुरुषहस्त्यश्वरथपदातिग्रामनगरनिगमगोमहिषवनोद्यानविविधगिरिनदीतडागोपशोभितं जनपदम् अन्तःपुरं प्रविश्य प्रतिविबुध्येत । (१५३।९)
tadyathā mahāmate kaścideva puruṣaḥ śayitaḥ svapnāntare strīpuruṣahastyaśvarathapadātigrāmanagaranigamagomahiṣavanodyānavividhagirinadītaḍāgopaśobhitaṃ janapadam antaḥpuraṃ praviśya prativibudhyeta |
स प्रतिविबुद्धः संस् तदेव जनपदमन्तःपुरं समनुस्मरेत् । (१५३।१०)
sa prativibuddhaḥ saṃs tadeva janapadamantaḥpuraṃ samanusmaret |
तत्किं मन्यसे महामते अपि नु स पुरुषः पण्डितजातीयो भवेत् यस्तदभूतं स्वप्नवैचित्र्यम् अनुस्मरेत् आह नो हीदं भगवन् । (१५३।११)
tatkiṃ manyase mahāmate api nu sa puruṣaḥ paṇḍitajātīyo bhavet yastadabhūtaṃ svapnavaicitryam anusmaret āha no hīdaṃ bhagavan |
भगवानाह एवमेव महामते बालपृथग्जनाः कुदृष्टिदष्टास्तीर्थ्यमतयः स्वप्नतुल्यात्स्वचित्तदृश्यभावान्न प्रतिविजानन्ते एकत्वान्यत्वनास्त्यस्तित्वदृष्टिं समाश्रयन्ते । (१५३।१२)
bhagavānāha evameva mahāmate bālapṛthagjanāḥ kudṛṣṭidaṣṭāstīrthyamatayaḥ svapnatulyātsvacittadṛśyabhāvānna prativijānante ekatvānyatvanāstyastitvadṛṣṭiṃ samāśrayante |
तद्यथा महामते चित्रकरकृतप्रदेशा अनिम्नोन्नताः सन्तो निम्नोन्नता बालैः कल्प्यन्ते एवमेव महामते भविष्यन्त्यनागतेऽध्वनि तीर्थ्यदृष्टिवासनाशयप्रतिविकल्पपुष्टाः । (१५३।१३)
tadyathā mahāmate citrakarakṛtapradeśā animnonnatāḥ santo nimnonnatā bālaiḥ kalpyante evameva mahāmate bhaviṣyantyanāgate'dhvani tīrthyadṛṣṭivāsanāśayaprativikalpapuṣṭāḥ |
ते एकत्वान्यत्वोभयानुभयवादाभिनिविष्टाः स्वयं नष्टा अन्यानपि सदसत्पक्षविविक्तानुत्पादवादिनो नास्तिका इति वक्ष्यन्ति । (१५३।१४)
te ekatvānyatvobhayānubhayavādābhiniviṣṭāḥ svayaṃ naṣṭā anyānapi sadasatpakṣaviviktānutpādavādino nāstikā iti vakṣyanti |
एते हेतुफलापवादिनो दुर्दर्शनोन्मूलतहेतुकुशलशुक्लपक्षाः । (१५३।१५)
ete hetuphalāpavādino durdarśanonmūlatahetukuśalaśuklapakṣāḥ |
एते श्रेयोऽर्थिभिर् दूरतः परिवर्ज्या इति वक्ष्यन्ते । (१५३।१६)
ete śreyo'rthibhir dūrataḥ parivarjyā iti vakṣyante |
ते च स्वपरोभयदृष्टिपतिताशया नास्त्यस्तित्वविकल्पसमारोपापवादकुदृष्टिपतिताशया नरकपरायणा भविष्यन्ति । (१५३।१७)
te ca svaparobhayadṛṣṭipatitāśayā nāstyastitvavikalpasamāropāpavādakudṛṣṭipatitāśayā narakaparāyaṇā bhaviṣyanti |
तद्यथा महामते तैमिरिकाः केशोण्डुकं दृष्ट्वा परस्परम् आचक्षते इदं चित्रमिदं चित्रमिति पश्यन्तु भो मार्षाः । (१५३।१८)
tadyathā mahāmate taimirikāḥ keśoṇḍukaṃ dṛṣṭvā parasparam ācakṣate idaṃ citramidaṃ citramiti paśyantu bho mārṣāḥ |
तच्च केशोण्डुकम् उभयानुत्पन्नतया न भावो नाभावो दर्शनादर्शनतः । (१५३।१९)
tacca keśoṇḍukam ubhayānutpannatayā na bhāvo nābhāvo darśanādarśanataḥ |
एवम् एव महामते तीर्थ्यकुदृष्टिविकल्पाशयाभिनिविष्टाः सदसत्पक्षैकत्वान्यत्वोभयानुभयत्ववादाभिनिविष्टाः सद्धर्मापवादका आत्मानं परांश्च विनिपातयिष्यन्ति । (१५३।२०)
evam eva mahāmate tīrthyakudṛṣṭivikalpāśayābhiniviṣṭāḥ sadasatpakṣaikatvānyatvobhayānubhayatvavādābhiniviṣṭāḥ saddharmāpavādakā ātmānaṃ parāṃśca vinipātayiṣyanti |
तद्यथा महामते अचक्रमलातचक्रं बालैश्चक्रभावेन परिकल्प्यते न पण्डितैः एवमेव महामते कुदृष्टितीर्थ्याशयपतिता एकत्वान्यत्वोभयानुभयत्वं परिकल्पयिष्यन्ति सर्वभावोत्पत्तौ । (१५३।२१)
tadyathā mahāmate acakramalātacakraṃ bālaiścakrabhāvena parikalpyate na paṇḍitaiḥ evameva mahāmate kudṛṣṭitīrthyāśayapatitā ekatvānyatvobhayānubhayatvaṃ parikalpayiṣyanti sarvabhāvotpattau |
तद्यथा महामते देवे प्रवर्षति जलबुद्बुदकाः स्फटिकमणिसदृशाः ख्यायन्ते । (१५३।२२)
tadyathā mahāmate deve pravarṣati jalabudbudakāḥ sphaṭikamaṇisadṛśāḥ khyāyante |
तत्र च बालाः स्फटिकमणिभावम् अभिनिवेश्य प्रधावन्ति । (१५३।२३)
tatra ca bālāḥ sphaṭikamaṇibhāvam abhiniveśya pradhāvanti |
ते च महामते उदकबुद्बुदका न मणयो नामणयो ग्रहणाग्रहणतः । (१५३।२४)
te ca mahāmate udakabudbudakā na maṇayo nāmaṇayo grahaṇāgrahaṇataḥ |
एवमेव महामते तीर्थ्यदृष्टिविकल्पाशयवासनावासिता असतश्चोत्पादं वर्णयिष्यन्ति प्रत्ययैः सतश्च विनाशम् ॥ (१५३।२५)
evameva mahāmate tīrthyadṛṣṭivikalpāśayavāsanāvāsitā asataścotpādaṃ varṇayiṣyanti pratyayaiḥ sataśca vināśam ||
पुनरपरं महामते प्रमाणत्रयावयवप्रत्यवस्थानं कृत्वा आर्यज्ञानप्रत्यात्माधिगम्यं स्वभावद्वयविनिर्मुक्तं वस्तु स्वभावतो विद्यत इति विकल्पयिष्यन्ति । (१५४।१)
punaraparaṃ mahāmate pramāṇatrayāvayavapratyavasthānaṃ kṛtvā āryajñānapratyātmādhigamyaṃ svabhāvadvayavinirmuktaṃ vastu svabhāvato vidyata iti vikalpayiṣyanti |
न च महामते चित्तमनोमनोविज्ञानचित्तपरावृत्त्याश्रयाणां स्वचित्तदृश्यग्राह्यग्राहकविकल्पप्रहीणानां तथागतभूमिप्रत्यात्मार्यज्ञानगतानां योगिनां भावाभावसंज्ञा प्रवर्तते । (१५४।२)
na ca mahāmate cittamanomanovijñānacittaparāvṛttyāśrayāṇāṃ svacittadṛśyagrāhyagrāhakavikalpaprahīṇānāṃ tathāgatabhūmipratyātmāryajñānagatānāṃ yogināṃ bhāvābhāvasaṃjñā pravartate |
यदि पुनर्महामते योगिनाम् एवंगतिविषयाणां भावाभावग्राहः प्रवर्तते स एवैषामात्मग्राहः पोषग्राहः पुरुषग्राहः पुद्गलग्राहः स्यात् । (१५४।३)
yadi punarmahāmate yoginām evaṃgativiṣayāṇāṃ bhāvābhāvagrāhaḥ pravartate sa evaiṣāmātmagrāhaḥ poṣagrāhaḥ puruṣagrāhaḥ pudgalagrāhaḥ syāt |
या पुनरेव महामते भावस्वभावस्वसामान्यलक्षणदेशना एषा महामते नैर्माणिकबुद्धदेशना न धर्मताबुद्धदेशना । (१५४।४)
yā punareva mahāmate bhāvasvabhāvasvasāmānyalakṣaṇadeśanā eṣā mahāmate nairmāṇikabuddhadeśanā na dharmatābuddhadeśanā |
देशना पुनर्महामते बालाशयगतदृष्टिप्रवृत्ता न च प्रत्यवस्थानगतिस्वभावधर्मार्यज्ञानप्रत्यात्माधिगमसमाधिसुखविहारम् उद्भावयति । (१५४।५)
deśanā punarmahāmate bālāśayagatadṛṣṭipravṛttā na ca pratyavasthānagatisvabhāvadharmāryajñānapratyātmādhigamasamādhisukhavihāram udbhāvayati |
तद्यथा महामते जलान्तर्गता वृक्षच्छाया ख्यायते । (१५४।६)
tadyathā mahāmate jalāntargatā vṛkṣacchāyā khyāyate |
सा च न छाया नाछाया वृक्षसंस्थानासंस्थानतः एवमेव महामते तीर्थ्यदृष्टिवासनावासितविकल्पा एकत्वान्यत्वोभयत्वानुभयत्वनास्त्यस्तित्वं विकल्पयिष्यन्ति स्वचित्तदृश्यमात्रानवधारितमतयः । (१५४।७)
sā ca na chāyā nāchāyā vṛkṣasaṃsthānāsaṃsthānataḥ evameva mahāmate tīrthyadṛṣṭivāsanāvāsitavikalpā ekatvānyatvobhayatvānubhayatvanāstyastitvaṃ vikalpayiṣyanti svacittadṛśyamātrānavadhāritamatayaḥ |
तद्यथा महामते दर्पणान्तर्गतानि सर्वरूपप्रतिबिम्बकानि ख्यायन्ते यथा प्रत्ययतः स्वविकल्पनाच्च न तानि बिम्बानि नाबिम्बानि बिम्बाबिम्बदर्शनतः । (१५४।८)
tadyathā mahāmate darpaṇāntargatāni sarvarūpapratibimbakāni khyāyante yathā pratyayataḥ svavikalpanācca na tāni bimbāni nābimbāni bimbābimbadarśanataḥ |
अथ च ते महामते स्वचित्तदृश्यविकल्पाः ख्यायन्ते बालानां बिम्बाकृतयः । (१५४।९)
atha ca te mahāmate svacittadṛśyavikalpāḥ khyāyante bālānāṃ bimbākṛtayaḥ |
एवमेव महामते स्वचित्तप्रतिबिम्बानि ख्यायन्ते एकत्वान्यत्वोभयानुभयदृष्ट्याकारेण । (१५४।१०)
evameva mahāmate svacittapratibimbāni khyāyante ekatvānyatvobhayānubhayadṛṣṭyākāreṇa |
तद्यथा महामते प्रतिश्रुत्का पुरुषनदीपवनसंयोगात् प्रवर्तमाना अनुश्रूयते । (१५४।११)
tadyathā mahāmate pratiśrutkā puruṣanadīpavanasaṃyogāt pravartamānā anuśrūyate |
सा च न भावा नाभावा घोषाघोषश्रवणतः एवमेव महामते नास्त्यस्तित्वैकत्वान्यत्वोभयनोभयदृष्टिस्वचित्तवासनाविकल्पाः ख्यायन्ते । (१५४।१२)
sā ca na bhāvā nābhāvā ghoṣāghoṣaśravaṇataḥ evameva mahāmate nāstyastitvaikatvānyatvobhayanobhayadṛṣṭisvacittavāsanāvikalpāḥ khyāyante |
तद्यथा महामते निस्तृणगुल्मलतावनायां मेदिन्याम् आदित्यसंयोगान्मृगतृष्णिकास्तरंगवत् स्यन्दन्ते । (१५४।१३)
tadyathā mahāmate nistṛṇagulmalatāvanāyāṃ medinyām ādityasaṃyogānmṛgatṛṣṇikāstaraṃgavat syandante |
एवमेव महामते बालानाम् अनादिकालप्रपञ्चदौष्ठुल्यवासनावासितं विकल्पविज्ञानम् उत्पादस्थितिभङ्गैकत्वान्यत्वोभयानुभयनास्त्यस्त्यार्यप्रत्यात्मज्ञानवस्तुमुखेन मृगतृष्णिकावत् तरङ्गायते । (१५४।१५)
evameva mahāmate bālānām anādikālaprapañcadauṣṭhulyavāsanāvāsitaṃ vikalpavijñānam utpādasthitibhaṅgaikatvānyatvobhayānubhayanāstyastyāryapratyātmajñānavastumukhena mṛgatṛṣṇikāvat taraṅgāyate |
तद्यथा महामते वेतालयन्त्रपुरुषौ निःसत्त्वौ पिशाचयुक्तियोगात् स्पन्दनक्रियां कुर्वाते । (१५४।१६)
tadyathā mahāmate vetālayantrapuruṣau niḥsattvau piśācayuktiyogāt spandanakriyāṃ kurvāte |
तत्र च असद्विकल्पे बाला अभिनिविशन्ते गमनागमनतः । (१५४।१७)
tatra ca asadvikalpe bālā abhiniviśante gamanāgamanataḥ |
एवमेव महामते बालपृथग्जनाः कुदृष्टितीर्थ्याशयपतिता एकत्वान्यत्ववादान् अभिनिविशन्ते । (१५४।१८)
evameva mahāmate bālapṛthagjanāḥ kudṛṣṭitīrthyāśayapatitā ekatvānyatvavādān abhiniviśante |
तस्मात्तर्हि महामते उत्पादस्थितिभङ्गैकत्वान्यत्वोभयानुभयनास्त्यस्त्यार्यप्रत्यात्मवस्त्वधिगम् अविकल्परहितेन भवितव्यम् । (१५४।२०)
tasmāttarhi mahāmate utpādasthitibhaṅgaikatvānyatvobhayānubhayanāstyastyāryapratyātmavastvadhigam avikalparahitena bhavitavyam |
जलवृक्षच्छायासदृशाः स्कन्धा विज्ञानपञ्चमाः । (१५४।२२)
jalavṛkṣacchāyāsadṛśāḥ skandhā vijñānapañcamāḥ |
मायास्वप्नोपमादृशा विज्ञप्त्या मा विकल्पयते ॥ (१५४।२३)
māyāsvapnopamādṛśā vijñaptyā mā vikalpayate ||
केशोण्डुकप्रख्यमिदं मरीच्युदकविभ्रमत् । (१५५।१)
keśoṇḍukaprakhyamidaṃ marīcyudakavibhramat |
त्रिभवं स्वप्नमायाख्यं विभावेन्तो विमुच्यते ॥ (१५५।२)
tribhavaṃ svapnamāyākhyaṃ vibhāvento vimucyate ||
मृगतृष्णा यथा ग्रीष्मे स्पन्दते चित्तमोहनी । (१५६।१)
mṛgatṛṣṇā yathā grīṣme spandate cittamohanī |
मृगा गृह्णन्ति पानीयं न चास्यां वस्तु विद्यते ॥ (१५६।२)
mṛgā gṛhṇanti pānīyaṃ na cāsyāṃ vastu vidyate ||
तथा विज्ञानबीजं हि स्पन्दते दृष्टिगोचरे । (१५७।१)
tathā vijñānabījaṃ hi spandate dṛṣṭigocare |
बाला गृह्णन्ति जायन्तं तिमिरं तैमिरा यथा ॥ (१५७।२)
bālā gṛhṇanti jāyantaṃ timiraṃ taimirā yathā ||
बालः कीले यथा कीलं प्रलोभ्य विनिवर्तयेत् ॥ (१५८।२)
bālaḥ kīle yathā kīlaṃ pralobhya vinivartayet ||
मायावेतालयन्त्राभं स्वप्नविद्युद्घनं सदा । (१५९।१)
māyāvetālayantrābhaṃ svapnavidyudghanaṃ sadā |
त्रिसंततिव्यवच्छिन्नं जगत्पश्य विमुच्यते ॥ (१५९।२)
trisaṃtativyavacchinnaṃ jagatpaśya vimucyate ||
न ह्यत्र काचिद्विज्ञप्तिर्मरीचीनां यथा नभे । (१६०।१)
na hyatra kācidvijñaptirmarīcīnāṃ yathā nabhe |
एवं धर्मान् विजानन्तो न किंचित्प्रतिजानते ॥ (१६०।२)
evaṃ dharmān vijānanto na kiṃcitpratijānate ||
विज्ञप्तिर्नाममात्रेयं लक्षणेन न विद्यते । (१६१।१)
vijñaptirnāmamātreyaṃ lakṣaṇena na vidyate |
स्कन्धाः केशोण्डुकाकारा यत्र चासौ विकल्प्यते ॥ (१६१।२)
skandhāḥ keśoṇḍukākārā yatra cāsau vikalpyate ||
चित्तं केशोण्डुकं माया स्वप्नं गन्धर्वमेव च । (१६२।१)
cittaṃ keśoṇḍukaṃ māyā svapnaṃ gandharvameva ca |
अलातं मृगतृष्णा च असन्तः ख्याति वै नृणाम् ॥ (१६२।२)
alātaṃ mṛgatṛṣṇā ca asantaḥ khyāti vai nṛṇām ||
नित्यानित्यं तथैकत्वमुभयं नोभयं तथा । (१६३।१)
nityānityaṃ tathaikatvamubhayaṃ nobhayaṃ tathā |
अनादिदोषसम्बन्धाद् बालाः कल्पन्ति मोहिताः ॥ (१६३।२)
anādidoṣasambandhād bālāḥ kalpanti mohitāḥ ||
दर्पणे उदके नेत्रे भाण्डेषु च मणीषु च । (१६४।१)
darpaṇe udake netre bhāṇḍeṣu ca maṇīṣu ca |
बिम्बं हि दृश्यते तेषु बिम्बं नास्ति च कुत्रचिद् ॥ (१६४।२)
bimbaṃ hi dṛśyate teṣu bimbaṃ nāsti ca kutracid ||
भावाभासं तथा चित्तं मृगतृष्णा यथा नभे । (१६५।१)
bhāvābhāsaṃ tathā cittaṃ mṛgatṛṣṇā yathā nabhe |
दृश्यते चित्ररूपेण स्वप्ने वन्ध्यौरसो यथा ॥ (१६५।२)
dṛśyate citrarūpeṇa svapne vandhyauraso yathā ||
पुनरपरं महामते चतुष्टयविनिर्मुक्ता तथागतानां धर्मदेशना यदुत एकत्वान्यत्वोभयानुभयपक्षविवर्जिता नास्त्यस्तिसमारोपापवादविनिर्मुक्ता । (१६६।१)
punaraparaṃ mahāmate catuṣṭayavinirmuktā tathāgatānāṃ dharmadeśanā yaduta ekatvānyatvobhayānubhayapakṣavivarjitā nāstyastisamāropāpavādavinirmuktā |
असत्यप्रतीत्यसमुत्पादनिरोधमार्गविमोक्षप्रवृत्तिपूर्वका महामते तथागतानां धर्मदेशना । (१६६।२)
asatyapratītyasamutpādanirodhamārgavimokṣapravṛttipūrvakā mahāmate tathāgatānāṃ dharmadeśanā |
न प्रकृतीश्वरहेतुयदृच्छाणुकालस्वभावोपनिबद्धा महामते तथागतानां धर्मदेशना । (१६६।३)
na prakṛtīśvarahetuyadṛcchāṇukālasvabhāvopanibaddhā mahāmate tathāgatānāṃ dharmadeśanā |
पुनरपरं महामते क्लेशज्ञेयावरणद्वयविशुद्ध्यर्थं सार्थवाहवदानुपूर्व्या अष्टोत्तरे निराभासपदशते प्रतिष्ठापयन्ति यानभूम्यङ्गसुविभागलक्षणे च । (१६६।४)
punaraparaṃ mahāmate kleśajñeyāvaraṇadvayaviśuddhyarthaṃ sārthavāhavadānupūrvyā aṣṭottare nirābhāsapadaśate pratiṣṭhāpayanti yānabhūmyaṅgasuvibhāgalakṣaṇe ca |
कतमच्चतुर्विधम् यदुत बालोपचारिकं ध्यानम् अर्थप्रविचयं ध्यानम् तथतालम्बनं ध्यानम् ताथागतं चतुर्थं ध्यानम् । (१६६।६)
katamaccaturvidham yaduta bālopacārikaṃ dhyānam arthapravicayaṃ dhyānam tathatālambanaṃ dhyānam tāthāgataṃ caturthaṃ dhyānam |
तत्र महामते बालोपचारिकं ध्यानं कतमत् यदुत श्रावकप्रत्येकबुद्धयोगयोगिनां पुद्गलनैरात्म्यभावस्वसामान्यबिम्बसंकलानित्यदुःखाशुभलक्षणाभिनिवेशपूर्वकम् एवमिदं लक्षणं नान्यथेति पश्यतः पूर्वोत्तरोत्तरत आ संज्ञानिरोधाद् बालोपचारिकं भवति । (१६६।७)
tatra mahāmate bālopacārikaṃ dhyānaṃ katamat yaduta śrāvakapratyekabuddhayogayogināṃ pudgalanairātmyabhāvasvasāmānyabimbasaṃkalānityaduḥkhāśubhalakṣaṇābhiniveśapūrvakam evamidaṃ lakṣaṇaṃ nānyatheti paśyataḥ pūrvottarottarata ā saṃjñānirodhād bālopacārikaṃ bhavati |
तत्र अर्थप्रविचयध्यानं पुनर्महामते कतमत् यदुत पुद्गलनैरात्म्यस्वसामान्यलक्षणबाह्यतीर्थकरस्वपरोभयाभावं कृत्वा धर्मनैरात्म्यभूमिलक्षणार्थं प्रविचयानुपूर्वकम् अर्थप्रविचयध्यानं भवति । (१६६।८)
tatra arthapravicayadhyānaṃ punarmahāmate katamat yaduta pudgalanairātmyasvasāmānyalakṣaṇabāhyatīrthakarasvaparobhayābhāvaṃ kṛtvā dharmanairātmyabhūmilakṣaṇārthaṃ pravicayānupūrvakam arthapravicayadhyānaṃ bhavati |
तत्र तथतालम्बनं ध्यानं महामते कतमत् यदुत परिकल्पितनैरात्म्यद्वयविकल्पयथाभूतावस्थानाद् अप्रवृत्तेर् विकल्पस्य तथतालम्बनमिति वदामि । (१६६।९)
tatra tathatālambanaṃ dhyānaṃ mahāmate katamat yaduta parikalpitanairātmyadvayavikalpayathābhūtāvasthānād apravṛtter vikalpasya tathatālambanamiti vadāmi |
ताथागतं पुनर्महामते ध्यानं कतमत् यदुत ताथागतभूम्याकारप्रवेशं प्रत्यात्मार्यज्ञानलक्षणत्रयसुखविहाराचिन्त्यसत्त्वकृत्यकरणतया ताथागतं ध्यानमिति वदामि । (१६६।१०)
tāthāgataṃ punarmahāmate dhyānaṃ katamat yaduta tāthāgatabhūmyākārapraveśaṃ pratyātmāryajñānalakṣaṇatrayasukhavihārācintyasattvakṛtyakaraṇatayā tāthāgataṃ dhyānamiti vadāmi |
अर्थप्रविचयं ध्यानं ध्यानं बालोपचारिकम् । (१६६।१२)
arthapravicayaṃ dhyānaṃ dhyānaṃ bālopacārikam |
तथतालम्बनं ध्यानं ध्यानं ताथागतं शुभम् ॥ (१६६।१३)
tathatālambanaṃ dhyānaṃ dhyānaṃ tāthāgataṃ śubham ||
गगनाग्निचित्रसदृशं योगी युञ्जन् प्रपश्यति ॥ (१६७।२)
gaganāgnicitrasadṛśaṃ yogī yuñjan prapaśyati ||
निमित्तानि च चित्राणि तीर्थमार्गं नयन्ति ते । (१६८।१)
nimittāni ca citrāṇi tīrthamārgaṃ nayanti te |
विधूय सर्वाण्येतानि निराभासं यदा भवेत् । (१६९।१)
vidhūya sarvāṇyetāni nirābhāsaṃ yadā bhavet |
तदा बुद्धकरादित्याः सर्वक्षेत्राः समागताः । (१६९।२)
tadā buddhakarādityāḥ sarvakṣetrāḥ samāgatāḥ |
शिरो हि तस्य मार्जन्ति निमित्तं तथतानुगम् ॥ (१६९।३)
śiro hi tasya mārjanti nimittaṃ tathatānugam ||
अथ खलु महामतिर्बोधिसत्त्वो महासत्त्वः पुनरपि भगवन्तम् एतदवोचत् निर्वाणं निर्वाणमिति भगवन्नुच्यते । (१७०।१)
atha khalu mahāmatirbodhisattvo mahāsattvaḥ punarapi bhagavantam etadavocat nirvāṇaṃ nirvāṇamiti bhagavannucyate |
कस्यैतद्भगवन्नधिवचनं यदुत निर्वाणमिति भगवानाह सर्वविज्ञानस्वभाववासनालयमनोमनोविज्ञानदृष्टिवासनापरावृत्तिर् निर्वाणमित्युच्यते सर्वबुद्धैर् मया च निर्वाणगतिस्वभावशून्यतावस्तुगोचरम् । (१७०।२)
kasyaitadbhagavannadhivacanaṃ yaduta nirvāṇamiti bhagavānāha sarvavijñānasvabhāvavāsanālayamanomanovijñānadṛṣṭivāsanāparāvṛttir nirvāṇamityucyate sarvabuddhair mayā ca nirvāṇagatisvabhāvaśūnyatāvastugocaram |
पुनरपरं महामते निर्वाणम् आर्यज्ञानप्रत्यात्मगतिगोचरं शाश्वतोच्छेदविकल्पभावाभावविवर्जितम् । (१७०।३)
punaraparaṃ mahāmate nirvāṇam āryajñānapratyātmagatigocaraṃ śāśvatocchedavikalpabhāvābhāvavivarjitam |
कथं न शाश्वतम् यदुत स्वसामान्यलक्षणविकल्पप्रहीणम् अतो न शाश्वतम् । (१७०।४)
kathaṃ na śāśvatam yaduta svasāmānyalakṣaṇavikalpaprahīṇam ato na śāśvatam |
तत्रानुच्छेदो यदुत सर्वार्था अतीतानागतप्रत्युत्पन्नाः प्रत्यात्ममपि गच्छन्ति अतो नोच्छेदः । (१७०।५)
tatrānucchedo yaduta sarvārthā atītānāgatapratyutpannāḥ pratyātmamapi gacchanti ato nocchedaḥ |
पुनर्महामते महापरिनिर्वाणं न नाशो न मरणम् । (१७०।६)
punarmahāmate mahāparinirvāṇaṃ na nāśo na maraṇam |
यदि पुनर्महामते महापरिनिर्वाणं मरणं स्यात् पुनरपि जन्मप्रबन्धः स्यात् । (१७०।७)
yadi punarmahāmate mahāparinirvāṇaṃ maraṇaṃ syāt punarapi janmaprabandhaḥ syāt |
अथ विनाशः स्यात् संस्कृतलक्षणपतितं स्यात् । (१७०।८)
atha vināśaḥ syāt saṃskṛtalakṣaṇapatitaṃ syāt |
अत एतस्मात्कारणान्महामते महापरिनिर्वाणं न नाशं न मरणम् । (१७०।९)
ata etasmātkāraṇānmahāmate mahāparinirvāṇaṃ na nāśaṃ na maraṇam |
पुनरपरं महामते महापरिनिर्वाणम् अप्रहीणासंप्राप्तितो ऽनुच्छेदाशाश्वततो नैकार्थतो नानार्थतो निर्वाणमित्युच्यते । (१७०।११)
punaraparaṃ mahāmate mahāparinirvāṇam aprahīṇāsaṃprāptito 'nucchedāśāśvatato naikārthato nānārthato nirvāṇamityucyate |
पुनरपरं महामते श्रावकप्रत्येकबुद्धानां निर्वाणं स्वसामान्यलक्षणावबोधाद् असंसर्गतः । (१७०।१२)
punaraparaṃ mahāmate śrāvakapratyekabuddhānāṃ nirvāṇaṃ svasāmānyalakṣaṇāvabodhād asaṃsargataḥ |
विषयाविपर्यासदर्शनाद् विकल्पो न प्रवर्तते । (१७०।१३)
viṣayāviparyāsadarśanād vikalpo na pravartate |
पुनर् अपरं महामते द्विप्रकारं स्वभावद्वयलक्षणं भवति । (१७०।१५)
punar aparaṃ mahāmate dviprakāraṃ svabhāvadvayalakṣaṇaṃ bhavati |
कतमत् द्विप्रकारम् यदुत अभिलापस्वभावाभिनिवेशतश्च वस्तुस्वभावाभिनिवेशतश्च । (१७०।१६)
katamat dviprakāram yaduta abhilāpasvabhāvābhiniveśataśca vastusvabhāvābhiniveśataśca |
तत्र महामते अभिलापस्वभावाभिनिवेशो ऽनादिकालवाक्प्रपञ्चवासनाभिनिवेशात् प्रवर्तते । (१७०।१७)
tatra mahāmate abhilāpasvabhāvābhiniveśo 'nādikālavākprapañcavāsanābhiniveśāt pravartate |
तत्र वस्तुस्वभावाभिनिवेशः पुनर् महामते स्वचित्तदृश्यमात्रानवबोधात् प्रवर्तते । (१७०।१८)
tatra vastusvabhāvābhiniveśaḥ punar mahāmate svacittadṛśyamātrānavabodhāt pravartate |
पुनरपरं महामतिराह किं पुनर्भगवंस्तथागता अर्हन्तः सम्यक्संबुद्धा बोधिसत्त्वानां महासत्त्वानां समाधिसमापत्त्यवस्थानकाले विशेषभूमौ च अभिषेकाधिष्ठानं प्रकुर्वन्ति भगवानाह मारकर्मक्लेशवियुक्तार्थं श्रावकध्यानभूम्यप्रपतनतया च तथागतभूमिप्रत्यात्माधिगमनतया च प्राप्तधर्माधिगमविवृद्धये च । (१७१।१)
punaraparaṃ mahāmatirāha kiṃ punarbhagavaṃstathāgatā arhantaḥ samyaksaṃbuddhā bodhisattvānāṃ mahāsattvānāṃ samādhisamāpattyavasthānakāle viśeṣabhūmau ca abhiṣekādhiṣṭhānaṃ prakurvanti bhagavānāha mārakarmakleśaviyuktārthaṃ śrāvakadhyānabhūmyaprapatanatayā ca tathāgatabhūmipratyātmādhigamanatayā ca prāptadharmādhigamavivṛddhaye ca |
एतेन महामते कारणेन तथागता अर्हन्तः सम्यक्संबुद्धा बोधिसत्त्वानां महासत्त्वानाम् अधिष्ठानैरधितिष्ठन्ति । (१७१।२)
etena mahāmate kāraṇena tathāgatā arhantaḥ samyaksaṃbuddhā bodhisattvānāṃ mahāsattvānām adhiṣṭhānairadhitiṣṭhanti |
अनधिष्ठिताश्च महामते बोधिसत्त्वा महासत्त्वाः कुतीर्थ्यश्रावकमाराशयपतिता नानुत्तरां सम्यक्संबोधिम् अभिसंबुध्येरन् । (१७१।३)
anadhiṣṭhitāśca mahāmate bodhisattvā mahāsattvāḥ kutīrthyaśrāvakamārāśayapatitā nānuttarāṃ samyaksaṃbodhim abhisaṃbudhyeran |
अतस्तेन कारणेन बोधिसत्त्वा महासत्त्वास्तथागतैरर्हद्भिः सम्यक्संबुद्धैर् अनुगृह्यन्ते ॥ (१७१।४)
atastena kāraṇena bodhisattvā mahāsattvāstathāgatairarhadbhiḥ samyaksaṃbuddhair anugṛhyante ||
अधिष्ठानं नरेन्द्राणां प्रणिधानैर्विशोधितम् । (१७२।२)
adhiṣṭhānaṃ narendrāṇāṃ praṇidhānairviśodhitam |
अभिषेकसमाध्याद्याः प्रथमाद्दशमाय वै ॥ (१७२।३)
abhiṣekasamādhyādyāḥ prathamāddaśamāya vai ||
अथ खलु महामतिर्बोधिसत्त्वः पुनर् अपि भगवन्तम् एतदवोचत् प्रतीत्यसमुत्पादं पुनर्भगवता देशयता कारणव्यपदेश एव कृतो न स्वनयप्रकृत्यवस्थानकथा । (१७३।१)
atha khalu mahāmatirbodhisattvaḥ punar api bhagavantam etadavocat pratītyasamutpādaṃ punarbhagavatā deśayatā kāraṇavyapadeśa eva kṛto na svanayaprakṛtyavasthānakathā |
तीर्थकरा अपि भगवन् कारणत उत्पत्तिं वर्णयन्ति यदुत प्रधानेश्वरपुरुषकालाणुप्रत्ययेभ्यो भावानाम् उत्पत्तयः । (१७३।२)
tīrthakarā api bhagavan kāraṇata utpattiṃ varṇayanti yaduta pradhāneśvarapuruṣakālāṇupratyayebhyo bhāvānām utpattayaḥ |
किं तु भगवता प्रत्ययपर्यायान्तरेणोत्पत्तिर् वर्ण्यते भावानाम् । (१७३।३)
kiṃ tu bhagavatā pratyayaparyāyāntareṇotpattir varṇyate bhāvānām |
सदसतो हि भगवंस्तीर्थकरा अप्युत्पत्तिं वर्णयन्ति भूत्वा च विनाशं प्रत्ययैर्भावानाम् । (१७३।५)
sadasato hi bhagavaṃstīrthakarā apyutpattiṃ varṇayanti bhūtvā ca vināśaṃ pratyayairbhāvānām |
यदप्युक्तं भगवता अविद्याप्रत्ययाः संस्कारा यावज्जरामरणमिति अहेतुवादव्यपदेश एष भगवतानुवर्णितः न स हेतुवादः । (१७३।६)
yadapyuktaṃ bhagavatā avidyāpratyayāḥ saṃskārā yāvajjarāmaraṇamiti ahetuvādavyapadeśa eṣa bhagavatānuvarṇitaḥ na sa hetuvādaḥ |
युगपद्व्यवस्थितानां भगवन्न् एतद्भवति अस्मिन् सतीदं भवतीति न क्रमवृत्त्यपेक्षावस्थितानाम् । (१७३।७)
yugapadvyavasthitānāṃ bhagavann etadbhavati asmin satīdaṃ bhavatīti na kramavṛttyapekṣāvasthitānām |
किं तु तीर्थकरव्यपदेश एव भगवन् विशिष्यते न त्वदीयम् । (१७३।८)
kiṃ tu tīrthakaravyapadeśa eva bhagavan viśiṣyate na tvadīyam |
तत्कस्य हेतोः तीर्थकराणां हि भगवन् कारणम् अप्रतीत्यसमुत्पन्नं कार्यम् अभिनिर्वर्तयति । (१७३।९)
tatkasya hetoḥ tīrthakarāṇāṃ hi bhagavan kāraṇam apratītyasamutpannaṃ kāryam abhinirvartayati |
तव तु भगवन् कारणमपि कार्यापेक्षं कार्यमपि कारणापेक्षम् । (१७३।१०)
tava tu bhagavan kāraṇamapi kāryāpekṣaṃ kāryamapi kāraṇāpekṣam |
हेतुप्रत्ययसंकरश्च एवमन्योन्यानवस्था प्रसज्यते । (१७३।११)
hetupratyayasaṃkaraśca evamanyonyānavasthā prasajyate |
अहेतुत्वं च भगवन् लोकस्य अस्मिन् सतीदं ब्रुवतः । (१७३।१२)
ahetutvaṃ ca bhagavan lokasya asmin satīdaṃ bruvataḥ |
भगवानाह न महामते ममाहेतुककारणवादो हेतुप्रत्ययसंकरश्च प्रसज्यते अस्मिन् सतीदं ब्रुवतः ग्राह्यग्राहकाभावात् स्वचित्तदृश्यमात्रावबोधात् । (१७३।१३)
bhagavānāha na mahāmate mamāhetukakāraṇavādo hetupratyayasaṃkaraśca prasajyate asmin satīdaṃ bruvataḥ grāhyagrāhakābhāvāt svacittadṛśyamātrāvabodhāt |
ये तु महामते ग्राह्यग्राहकाभिनिविष्टाः स्वचित्तदृश्यमात्रं नावबुध्यन्ते बाह्यस्वविषयभावाभावत्वेन तेषां महामते एष दोषः प्रसज्यते न तु मम प्रतीत्यकारणव्यपदेशं कुर्वतः ॥ (१७३।१४)
ye tu mahāmate grāhyagrāhakābhiniviṣṭāḥ svacittadṛśyamātraṃ nāvabudhyante bāhyasvaviṣayabhāvābhāvatvena teṣāṃ mahāmate eṣa doṣaḥ prasajyate na tu mama pratītyakāraṇavyapadeśaṃ kurvataḥ ||
पुनरपरं महामतिराह ननु भगवन् अभिलापसद्भावात्सन्ति सर्वभावाः । (१७४।१)
punaraparaṃ mahāmatirāha nanu bhagavan abhilāpasadbhāvātsanti sarvabhāvāḥ |
यदि पुनर्भगवन् भावा न स्युः अभिलापो न प्रवर्तते । (१७४।२)
yadi punarbhagavan bhāvā na syuḥ abhilāpo na pravartate |
तस्मादभिलापसद्भावाद् भगवन् सन्ति सर्वभावाः । (१७४।४)
tasmādabhilāpasadbhāvād bhagavan santi sarvabhāvāḥ |
भगवानाह असतामपि महामते भावानामभिलापः क्रियते । (१७४।५)
bhagavānāha asatāmapi mahāmate bhāvānāmabhilāpaḥ kriyate |
यदुत शशविषाणकूर्मरोमवन्ध्यापुत्रादीनां लोके दृष्टोऽभिलापः । (१७४।६)
yaduta śaśaviṣāṇakūrmaromavandhyāputrādīnāṃ loke dṛṣṭo'bhilāpaḥ |
ते च महामते न भावा नाभावाः अभिलप्यन्ते च । (१७४।७)
te ca mahāmate na bhāvā nābhāvāḥ abhilapyante ca |
तद्यदवोचस्त्वं महामते अभिलापसद्भावात्सन्ति सर्वभावा इति स हि वादः प्रहीणः । (१७४।८)
tadyadavocastvaṃ mahāmate abhilāpasadbhāvātsanti sarvabhāvā iti sa hi vādaḥ prahīṇaḥ |
न च महामते सर्वबुद्धक्षेत्रेषु प्रसिद्धोऽभिलापः । (१७४।९)
na ca mahāmate sarvabuddhakṣetreṣu prasiddho'bhilāpaḥ |
Data courtesy of The Digital Corpus of Sanskrit.