पूर्वरङ्गविधिं श्रुत्वापुनराहुर्महत्तमाः । (१।१)

भरतं मुनयः सर्वे प्रश्नान्पञ्चाभिधत्स्व नः ॥ (१।२)

ये रसा इति पठ्यन्ते नाट्ये नाट्यविचक्षणैः । (२।१)

रसत्वं केन वै तेषामेतदाख्यातुमर्हसि ॥ (२।२)

भावाश्चैव कथं प्रोक्ताः किं वा ते भावयन्त्यपि । (३।१)

संग्रहं कारिकां चैव निरुक्तं चैव तत्त्वतः ॥ (३।२)

तेषां तु वचनं श्रुत्वा मुनीनां भरतो मुनिः । (४।१)

प्रत्युवाच पुनर्वाक्यं रसभावविकल्पनम् ॥ (४।२)

अहं वः कथयिष्यामि निखिलेन तपोधनाः । (५।१)

संग्रहं कारिकां चैव निरुक्तं च यथाक्रमम् ॥ (५।२)

न शक्यमस्य नाट्यस्य गन्तुमन्तं कथञ्चन । (६।१)

कस्माद् बहुत्वाज्ज्ञानानां शिल्पानां वाप्यनन्ततः ॥ (६।२)

एकस्यापि न वै शक्यस्त्वन्तो ज्ञानार्णवस्य हि । (७।१)

गन्तुं किं पुनरन्येषां ज्ञानानाम् अर्थतत्त्वतः ॥ (७।२)

किंत्वल्पसूत्रग्रन्थार्थम् अनुमानप्रसाधकम् । (८।१)

नाट्यस्यास्य प्रवक्ष्यामि रसभावादिसङ्ग्रहम् ॥ (८।२)

विस्तरेणोपदिष्टानामर्थानां सूत्रभाष्ययोः । (९।१)

निबन्धो यः समासेन सङ्ग्रहं तं विदुर्बुधाः ॥ (९।२)

रसा भावा ह्यभिनयाः धर्मी वृत्तिप्रवृत्तयः । (१०।१)

सिद्धिः स्वरास्तथातोद्यं गानं रङ्गश्च सङ्ग्रहः ॥ (१०।२)

अल्पाभिधानेनार्थो यः समासेनोच्यते बुधैः । (११।१)

सूत्रतः सानुमन्तव्या कारिकार्थप्रदर्शिनी ॥ (११।२)

नानानामाश्रयोत्पन्नं निघण्टुनिगमान्वितम् । (१२।१)

धात्वर्थहेतुसंयुक्तं नानासिद्धान्तसाधितम् ॥ (१२।२)

स्थापितो ऽर्थो भवेद्यत्र समासेनार्थसूचकः । (१३।१)

धात्वर्थवचनेनेह निरुक्तं तत्प्रचक्षते ॥ (१३।२)

सङ्ग्रहो यो मया प्रोक्तः समासेन द्विजोत्तमाः । (१४।१)

विस्तरं तस्य वक्ष्यामि सनिरुक्तं सकारिकम् ॥ (१४।२)

८ रसस्शृङ्गारहास्यकरुणा रौद्रवीरभयानकाः । (१५।१)

बीभत्साद्भुतसंज्ञौ चेत्यष्टौ नाट्ये रसाः स्मृताः ॥ (१५।२)

एते ह्यष्टौ रसाः प्रोक्ता द्रुहिणेन महात्मना । (१६।१)

पुनश्च भावान्वक्ष्यामि स्थायिसंचारिसत्त्वजान् ॥ (१६।२)

रतिहासश्च शोकश्च क्रोधोत्साहौ भयं तथा । (१७।१)

जुगुप्सा विस्मयश्चेति स्थायिभावाः प्रकीर्तिताः ॥ (१७।२)

निर्वेदग्लानिशङ्काख्यास्तथासूया मदः श्रमः । (१८।१)

आलस्यं चैव दैन्यं च चिन्तामोहः स्मृतिर्धृतिः ॥ (१८।२)

व्रीडा चपलता हर्ष आवेगो जडता तथा । (१९।१)

गर्वो विषाद औत्सुक्यं निद्रापस्मार एव च ॥ (१९।२)

सुप्तं विबोधो ऽमर्षश्चाप्यवहित्थमथोग्रता । (२०।१)

मतिर्व्याधिस्तथोन्मादस्तथा मरणमेव च ॥ (२०।२)

त्रासश्चैव वितर्कश्च विज्ञेया व्यभिचारिणः । (२१।१)

त्रयस्त्रिंशदमी भावाः समाख्यातास्तु नामतः ॥ (२१।२)

स्तम्भः स्वेदो ऽथ रोमाञ्चः स्वरभेदो ऽथ वेपथुः । (२२।१)

वैवर्ण्यमश्रु प्रलय इत्यष्टौ सात्त्विकाः स्मृताः ॥ (२२।२)

आङ्गिको वाचिकश्चैव ह्याहार्यः सात्त्विकस्तथा । (२३।१)

चत्वारो ऽभिनया ह्येते विज्ञेया नाट्यसंश्रयाः ॥ (२३।२)

लोकधर्मी नाट्यधर्मी धर्मीति द्विविधः स्मृतः । (२४।१)

भारती सात्वती चैव कैशिक्यारभटी तथा ॥ (२४।२)

चतस्रो वृत्तयो ह्येता यासु नाट्यं प्रतिष्ठितम् । (२५।१)

आवन्ती दाक्षिणात्या च तथा चैवौढ्रमागधी ॥ (२५।२)

पाञ्चालमध्यमा चेति विज्ञेयास्तु प्रवृत्तयः । (२६।१)

दैविकी मानुषी चैव सिद्धिः स्याद्द्विविधैव तु ॥ (२६।२)

शारीराश्चैव वैणाश्च सप्त षड्जादयः स्वराः । (२७।१)

निषादर्षभगान्धारमध्यपञ्चमधैवताः । (२७।२)

ततं चैवावनद्धं च घनं सुषिरमेव च ॥ (२७।३)

चतुर्विधं च विज्ञेयम् आतोद्यं लक्षणान्वितम् । (२८।१)

ततं तन्त्रीगतं ज्ञेयम् अवनद्धं तु पौष्करम् ॥ (२८।२)

घनस्तु तालो विज्ञेयः सुषिरो वंश एव च । (२९।१)

प्रवेशाक्षेपनिष्क्रामप्रासादिकमथान्तरम् ॥ (२९।२)

गानं पञ्चविधं ज्ञेयं ध्रुवायोगसमन्वितम् । (३०।१)

चतुरस्रो विकृष्टश्च रङ्गस्त्र्यश्रश्च कीर्तितः ॥ (३०।२)

तत्र रसानेव तावद् आदावभिव्याख्यास्यामः । न हि रसादृते कश्चिदर्थः प्रवर्तते । (३२।१)

तत्र विभावानुभावव्यभिचारिसंयोगाद्रसनिष्पत्तिः । (३२।२)

को दृष्टान्तः । (३२।३)

यथा हि । (३२।४)

नानाव्यञ्जनौषधिद्रव्यसंयोगाद्रसनिष्पत्तिः तथा नानाभावोपगमाद्रसनिष्पत्तिः । (३२।५)

यथा हि । (३२।६)

गुडादिभिर्द्रव्यैर्व्यञ्जनैरौषधिभिश्च षाडवादयो रसा निर्वर्त्यन्ते तथा नानाभावोपगता अपि स्थायिनो भावा रसत्वमाप्नुवन्तीति । (३२।७)

अत्राह । (३२।८)

रस इति कः पदार्थः । (३२।९)

उच्यते । (३२।१०)

कथमास्वाद्यते रसः । (३२।१२)

यथा हि नानाव्यञ्जनसंस्कृतमन्नं भुञ्जाना रसानास्वादयन्ति सुमनसः पुरुषा हर्षादींश्चाधिगच्छन्ति तथा नानाभावाभिनयव्यञ्जितान् वागङ्गसत्तोपेतान् स्थायिभावानास्वादयन्ति सुमनसः प्रेक्षकाः हर्षादींश्चाधिगच्छन्ति । (३२।१३)

तस्मान्नाट्यरसा इत्यभिव्याख्याताः । (३२।१४)

अत्रानुवंश्यौ श्लोकौ भवतः । (३२।१५)

यथा बहुद्रव्ययुतैर्व्यञ्जनैर्बहुभिर्युतम् । (३२।१६)

आस्वादयन्ति भुञ्जाना भक्तं भक्तविदो जनाः ॥ (३२।१७)

अथ रौद्रो नाम क्रोधस्थायिभावात्मको रक्षोदानवोद्धतमनुष्यप्रकृतिः संग्रामहेतुकः । (६४।१)

स च क्रोधाघर्षणाधिक्षेपानृतवचनोपघातवाक्पारुष्याभिद्रोहमात्सर्यादिभिर् विभावैर् उत्पद्यते । (६४।२)

तस्य च ताडनपाटनपीडाछेदनप्रहरणाहरणशस्त्रसंपातसंप्रहाररुधिराकर्षणाद्यानि कर्माणि । (६४।३)

पुनश्च रक्तनयनभ्रुकुटिकरणदन्तौष्ठपीडनगण्डस्फुरणहस्ताग्रनिष्पेषादिभिर् अनुभावैर् अभिनयः प्रयोक्तव्यः । (६४।४)

भावाश् चास्यासंमोहोत्साहावेगामर्षचपलतौग्र्यगर्वस्वेदवेपथुरोमाञ्चगद्गदादयः । (६४।५)

अत्राह । (६४।६)

यदभिहितं रक्षोदानवादीनां रौद्रो रसः । (६४।७)

किमन्येषां नास्ति । (६४।८)

उच्यते । (६४।९)

अस्त्यन्येषामपि रौद्रो रसः । (६४।१०)

किंत्वधिकारो ऽत्र गृह्यते । (६४।११)

ते हि स्वभावत एव रौद्राः । (६४।१२)

कस्मात् । (६४।१३)

बहुबाहवो बहुमुखाः प्रोद्धूतविकीर्णपिङ्गलशिरोजाः । (६४।१४)

रक्तोद्वृत्तविलोचना भीमासितरूपिणश्चैव । (६४।१५)

यच्च किंचित् समारम्भन्ते स्वभावचेष्टितं वागङ्गादिकं तत्सर्वं रौद्रमेवैषाम् । (६४।१६)

शृङ्गारश्च तैः प्रायशः प्रसभं सेव्यते । (६४।१७)

तेषां चानुकारिणो ये पुरुषास् तेषामपि सङ्ग्रामसम्प्रहारकृतो रौद्रो रसो ऽनुमन्तव्यः । (६४।१८)

अत्रानुवंश्ये आर्ये भवतः । (६४।१९)

युद्धप्रहारघातनविकृतच्छेदनविदारणैश्चैव । (६४।२०)

संग्रामसंभ्रमाद्यैर् एभिः संजायते रौद्रः ॥ (६४।२१)

नानाप्रहरणमोक्षैः शिरःकबन्धभुजकर्तनैश्चैव । (६५।१)

एभिश्चार्थविशेषैरस्याभिनयः प्रयोक्तव्यः ॥ (६५।२)

इति रौद्ररसो दृष्टो रौद्रवागङ्गचेष्टितः । (६६।१)

शस्त्रप्रहारभूयिष्ठ उग्रकर्मक्रियात्मकः ॥ (६६।२)

वीरअथ वीरो नामोत्तमप्रकृतिरुत्साहात्मकः । (६७।१)

स चासंमोहाध्यवसायनविनयबलपराक्रमशक्तिप्रतापप्रभावादिभिर् विभावैर् उत्पद्यते । (६७।२)

तस्य स्थैर्यधैर्यशौर्यत्यागवैशारद्यादिभिर् अनुभावैर् अभिनयः प्रयोक्तव्यः । (६७।३)

भावाश्चास्य धृतिमतिगर्वावेगौग्र्यामर्षस्मृतिरोमाञ्चादयः । (६७।४)

अत्रार्ये रसविचारमुखे । (६७।५)

उत्साहाध्यवसायाद् अविषादित्वाद् अविस्मयामोहात् । (६७।६)

विविधादर्थविशेषाद्वीररसो नाम सम्भवति ॥ (६७।७)

स्थितिधैर्यवीर्यगर्वैर् उत्साहपराक्रमप्रभावैश्च । (६८।१)

वाक्यैश्चाक्षेपकृतैर्वीररसः सम्यगभिनेयः ॥ (६८।२)

भयानकअथ भयानको नाम भयस्थायिभावात्मकः । (६९।१)

स च विकृतरवसत्त्वदर्शनशिवोलूकत्रासोद्वेगशून्यागारारण्यगमनस्वजनवधबन्धदर्शनश्रुतिकथादिभिर् विभावैर् उत्पद्यते । (६९।२)

तस्य प्रवेपितकरचरणनयनचपलपुलकमुखवैवर्ण्यस्वरभेदादिभिर् अनुभावैर् अभिनयः प्रयोक्तव्यः । (६९।३)

भावाश्चास्य स्तम्भस्वेदगद्गदरोमाञ्चवेपथुस्वरभेदवैवर्ण्यशङ्कामोहदैन्यावेगचापलजडतात्रासापस्मारमरणादयः । (६९।४)

अत्रार्याः । (६९।५)

विकृतरवसत्त्वदर्शनसंग्रामारण्यशून्यगृहगमनात् । (६९।६)

गुरुनृपयोरपराधात्कृतकश्च भयानको ज्ञेयः ॥ (६९।७)

गात्रमुखदृष्टिभेदैर् ऊरुस्तम्भाभिवीक्षणोद्वेगैः । (७०।१)

सन्नमुखशोषहृदयस्पन्दनरोमोद्गमैश्च भयम् ॥ (७०।२)

एतत्स्वभावजं स्यात्सत्त्वसमुत्थं तथैव कर्तव्यम् । (७१।१)

पुनरेभिरेव भावैः कृतकं मृदुचेष्टितैः कार्यम् ॥ (७१।२)

करचरणवेपथुस्तम्भगात्रहृदयप्रकम्पेन । (७२।१)

शुष्कोष्ठतालुकण्ठैर्भयानको नित्यमभिनेयः ॥ (७२।२)