परशुरामकल्पसूत्रParaśurāmakalpasūtra
Chapter 1
Select a line for its word-by-word analysis.
भगवान् परमशिवभट्टारकः श्रुत्याद्यष्टादशविद्याः सर्वाणि दर्शनानि लीलया तत्तदवस्थापन्नः प्रणीय संविन्मय्या भगवत्या भैरव्या स्वात्माभिन्नया पृष्टः पञ्चभिः मुखैः पञ्चाम्नायान् परमार्थसारभूतान् प्रणिनाय ॥ (२।१)
bhagavān paramaśivabhaṭṭārakaḥ śrutyādyaṣṭādaśavidyāḥ sarvāṇi darśanāni līlayā tattadavasthāpannaḥ praṇīya saṃvinmayyā bhagavatyā bhairavyā svātmābhinnayā pṛṣṭaḥ pañcabhiḥ mukhaiḥ pañcāmnāyān paramārthasārabhūtān praṇināya ||
शरीरकञ्चुकितः शिवो जीवो निष्कञ्चुकः परशिवः ॥ (५।१)
śarīrakañcukitaḥ śivo jīvo niṣkañcukaḥ paraśivaḥ ||
गुरुमन्त्रदेवतात्ममनःपवनानामैक्यनिष्फालनाद् अन्तरात्मवित्तिः ॥ (११।१)
gurumantradevatātmamanaḥpavanānāmaikyaniṣphālanād antarātmavittiḥ ||
आनन्दं ब्रह्मणो रूपं तच् च देहे व्यवस्थितं तस्याभिव्यञ्जकाः पञ्च मकाराः तैर् अर्चनं गुप्त्या प्राकट्यान् निरयः ॥ (१२।१)
ānandaṃ brahmaṇo rūpaṃ tac ca dehe vyavasthitaṃ tasyābhivyañjakāḥ pañca makārāḥ tair arcanaṃ guptyā prākaṭyān nirayaḥ ||
कामक्रोधलोभमोहमदमात्सर्याविहितहिंसास्तेयलोकविद्विष्टवर्जनम् ॥ (१९।१)
kāmakrodhalobhamohamadamātsaryāvihitahiṃsāsteyalokavidviṣṭavarjanam ||
मपञ्चकालाभे ऽपि नित्यक्रमप्रत्यवमृष्टिः ॥ (२४।१)
mapañcakālābhe 'pi nityakramapratyavamṛṣṭiḥ ||
सर्वं वेद्यं हव्यम् इन्द्रियाणि स्रुचः शक्तयो ज्वालाः स्वात्मा शिवः पावकः स्वयम् एव होता ॥ (२६।१)
sarvaṃ vedyaṃ havyam indriyāṇi srucaḥ śaktayo jvālāḥ svātmā śivaḥ pāvakaḥ svayam eva hotā ||
दीक्षास् तिस्रः शाक्ती शाम्भवी मान्त्री चेति । (३२।१)
dīkṣās tisraḥ śāktī śāmbhavī māntrī ceti |
तत्र शाक्ती शक्तिप्रवेशनात् शाम्भवी चरणविन्यासात्मान्त्री मन्त्रोपदिष्टया सर्वाश् च कुर्यात् ॥ (३२।२)
tatra śāktī śaktipraveśanāt śāmbhavī caraṇavinyāsātmāntrī mantropadiṣṭayā sarvāś ca kuryāt ||
सद्गुरुः क्रमं प्रवर्त्य साङ्गं हुत्वा तरुणोल्लासवान् शिष्यम् आहूय वाससा मुखं बद्ध्वा गणपतिललिताश्यामावार्तालीपरापात्रबिन्दुभिस् तम् अवोक्ष्य सिद्धान्तं श्रावयित्वा ॥ (३४।१)
sadguruḥ kramaṃ pravartya sāṅgaṃ hutvā taruṇollāsavān śiṣyam āhūya vāsasā mukhaṃ baddhvā gaṇapatilalitāśyāmāvārtālīparāpātrabindubhis tam avokṣya siddhāntaṃ śrāvayitvā ||
तच्छिरसि रक्तशुक्लचरणं भावयित्वा तदमृतक्षालितं सर्वशरीरम् अलंकुर्यात् ॥ (३५।१)
tacchirasi raktaśuklacaraṇaṃ bhāvayitvā tadamṛtakṣālitaṃ sarvaśarīram alaṃkuryāt ||
तस्यामूलम् आ ब्रह्मबिलं प्रज्वलन्तीं प्रकाशलहरीं ज्वलदनलनिभां ध्यात्वा तद्रश्मिभिस् तस्य पापपाशान् दग्ध्वा ॥ (३६।१)
tasyāmūlam ā brahmabilaṃ prajvalantīṃ prakāśalaharīṃ jvaladanalanibhāṃ dhyātvā tadraśmibhis tasya pāpapāśān dagdhvā ||
त्रिकटुत्रिफलाचतुर्जाततक्कोलमदयन्तीसहदेवीदूर्वाभस्ममृत्तिकाचन्दनकुङ्कुमरोचनाकर्पूरवासितजलपूर्णं वस्त्रयुगवेष्टितं नूतनकलशं बालाषडङ्गेनाभ्यर्च्य श्रीश्यामावार्तालीचक्राणि निक्षिप्य तिसृणाम् आवरणमन्त्रैर् अभ्यर्च्य संरक्ष्यास्त्रेण प्रदर्श्य धेनुयोनी ॥ (३७।१)
trikaṭutriphalācaturjātatakkolamadayantīsahadevīdūrvābhasmamṛttikācandanakuṅkumarocanākarpūravāsitajalapūrṇaṃ vastrayugaveṣṭitaṃ nūtanakalaśaṃ bālāṣaḍaṅgenābhyarcya śrīśyāmāvārtālīcakrāṇi nikṣipya tisṛṇām āvaraṇamantrair abhyarcya saṃrakṣyāstreṇa pradarśya dhenuyonī ||
शिवयुक्सौवर्णकर्णिके स्वरद्वन्द्वजुष्टकिञ्जल्काष्टके कचटतपयशलाक्षरवर्गाष्टयुक्ताष्टदले दिगष्टकस्थित ठं वं चतुरश्रे मातृकायन्त्रे शिष्यं निवेश्य तेन कुम्भाम्भसा तिसृभिः विद्याभिः स्नपयेत् ॥ (३८।१)
śivayuksauvarṇakarṇike svaradvandvajuṣṭakiñjalkāṣṭake kacaṭatapayaśalākṣaravargāṣṭayuktāṣṭadale digaṣṭakasthita ṭhaṃ vaṃ caturaśre mātṛkāyantre śiṣyaṃ niveśya tena kumbhāmbhasā tisṛbhiḥ vidyābhiḥ snapayet ||
सदुकूलं सालेपं साभरणं समालं सुप्रसन्नं शिष्यं पार्श्वे निवेश्य मातृकां तदङ्गे विन्यस्य विमुक्तमुखकर्पटस्य तस्य हस्ते त्रीन् प्रथमसिक्तान् चन्दनोक्षितान् द्वितीयखण्डान् पुष्पखण्डान् निक्षिप्य तत्त्वमन्त्रैर् ग्रासयित्वा दक्षिणकर्णे बालम् उपदिश्य पश्चाद् इष्टमनुं वदेत् ॥ (३९।१)
sadukūlaṃ sālepaṃ sābharaṇaṃ samālaṃ suprasannaṃ śiṣyaṃ pārśve niveśya mātṛkāṃ tadaṅge vinyasya vimuktamukhakarpaṭasya tasya haste trīn prathamasiktān candanokṣitān dvitīyakhaṇḍān puṣpakhaṇḍān nikṣipya tattvamantrair grāsayitvā dakṣiṇakarṇe bālam upadiśya paścād iṣṭamanuṃ vadet ||
ततस् तस्य शिरसि स्वचरणं निक्षिप्य सर्वान् मन्त्रान् सकृद् वा क्रमेण वा यथाधिकारम् उपदिश्य स्वाङ्गेषु किमप्य् अङ्गं शिष्यं स्पर्शयित्वा तदङ्गमातृकावर्णादि द्व्यक्षरं त्र्यक्षरं चतुरक्षरं वा आनन्दनाथशब्दान्तं तस्य नाम दिशेत् ॥ (४०।१)
tatas tasya śirasi svacaraṇaṃ nikṣipya sarvān mantrān sakṛd vā krameṇa vā yathādhikāram upadiśya svāṅgeṣu kimapy aṅgaṃ śiṣyaṃ sparśayitvā tadaṅgamātṛkāvarṇādi dvyakṣaraṃ tryakṣaraṃ caturakṣaraṃ vā ānandanāthaśabdāntaṃ tasya nāma diśet ||
बालोपदिष्टेः पूर्वम् आत्मनः पादुकां षट्तारयुक्तां दद्यात् ॥ (४१।१)
bālopadiṣṭeḥ pūrvam ātmanaḥ pādukāṃ ṣaṭtārayuktāṃ dadyāt ||
आचारान् अनुशिष्य हार्दचैतन्यम् आमृश्य विद्यात्रयेण तदङ्गं त्रिः परिमृज्य परिरभ्य मूर्धन्य् अवघ्राय स्वात्मरूपं कुर्यात् ॥ (४२।१)
ācārān anuśiṣya hārdacaitanyam āmṛśya vidyātrayeṇa tadaṅgaṃ triḥ parimṛjya parirabhya mūrdhany avaghrāya svātmarūpaṃ kuryāt ||
शिष्यो ऽपि पूर्णतां भावयित्वा कृतार्थस् तं गुरुं यथाशक्ति वित्तैर् उपचर्य विदितवेदितव्यो ऽशेषमन्त्राधिकारी भवेद् इति शिवम् ॥ (४३।१)
śiṣyo 'pi pūrṇatāṃ bhāvayitvā kṛtārthas taṃ guruṃ yathāśakti vittair upacarya viditaveditavyo 'śeṣamantrādhikārī bhaved iti śivam ||
Data courtesy of The Digital Corpus of Sanskrit.