ŚpBr, 1, 1, 1
Select a line for its word-by-word analysis.
अन्तरेणाहवनीयं च गार्हपत्यं च प्राङ् तिष्ठन्न् अप उपस्पृशति तद्यदप उपस्पृशत्यमेध्यो वै पुरुषो यदनृतं वदति तेन पूतिरन्तरतो मेध्या वा आपो मेध्यो भूत्वा व्रतमुपायानीति पवित्रं वा आपः पवित्रपूतो व्रतमुपायानीति तस्माद्वा अप उपस्पृशति ॥ (१।२)
antareṇāhavanīyaṃ ca gārhapatyaṃ ca prāṅ tiṣṭhann apa upaspṛśati tadyadapa upaspṛśatyamedhyo vai puruṣo yadanṛtaṃ vadati tena pūtirantarato medhyā vā āpo medhyo bhūtvā vratamupāyānīti pavitraṃ vā āpaḥ pavitrapūto vratamupāyānīti tasmādvā apa upaspṛśati ||
अग्ने व्रतपते व्रतं चरिष्यामि तच्चकेयं तन्मे राध्यताम् इत्यग्निर् वै देवानां व्रतपतिस्तस्मा एवैतत्प्राह व्रतं चरिष्यामि तच्चकेयं तन्मे राध्यतामिति नात्र तिरोहितमिवास्ति ॥ (२।२)
agne vratapate vrataṃ cariṣyāmi taccakeyaṃ tanme rādhyatām ityagnir vai devānāṃ vratapatistasmā evaitatprāha vrataṃ cariṣyāmi taccakeyaṃ tanme rādhyatāmiti nātra tirohitamivāsti ||
अग्ने व्रतपते व्रतमचारिषं तादशकम् तन्मे राधीत्यशकद्येतद्यो यज्ञस्य संस्थाम् अगन्न् अराधि ह्यस्मै यो यज्ञस्य संस्थाम् अगन्नेतेन न्वेव भूयिष्ठा इव व्रतमुपयन्त्यनेन त्वेवोपेयात् ॥ (३।२)
agne vratapate vratamacāriṣaṃ tādaśakam tanme rādhītyaśakadyetadyo yajñasya saṃsthām agann arādhi hyasmai yo yajñasya saṃsthām agannetena nveva bhūyiṣṭhā iva vratamupayantyanena tvevopeyāt ||
सत्यं चैवानृतं च सत्यमेव देवा अनृतम् मनुष्या इदमहमनृतात्सत्यमुपैमीति तन्मनुष्येभ्यो देवानुपैति ॥ (४।२)
satyaṃ caivānṛtaṃ ca satyameva devā anṛtam manuṣyā idamahamanṛtātsatyamupaimīti tanmanuṣyebhyo devānupaiti ||
एतद्धवै देवा व्रतं चरन्ति यत्सत्यं तस्मात्ते यशो यशो ह भवति य एवं विद्वांत् सत्यं वदति ॥ (५।२)
etaddhavai devā vrataṃ caranti yatsatyaṃ tasmātte yaśo yaśo ha bhavati ya evaṃ vidvāṃt satyaṃ vadati ||
इदमहं य एवास्मि सो ऽस्मीत्यमानुष इव वा एतद्भवति यद्व्रतमुपैति न हि तदवकल्पते यद्ब्रूयादिदमहं सत्यादनृतमुपैमीति तद् उ खलु पुनर्मानुषो भवति तस्मादिदमहं य एवास्मि सो ऽस्मीत्येवं व्रतं विसृजेत ॥ (६।२)
idamahaṃ ya evāsmi so 'smītyamānuṣa iva vā etadbhavati yadvratamupaiti na hi tadavakalpate yadbrūyādidamahaṃ satyādanṛtamupaimīti tad u khalu punarmānuṣo bhavati tasmādidamahaṃ ya evāsmi so 'smītyevaṃ vrataṃ visṛjeta ||
तद् उ हाषाढः सावयसो ऽनशनमेव व्रतम् मेने मनो ह वै देवा मनुष्यस्याजानन्ति त एनमेतद्व्रतमुपयन्तं विदुः प्रातर्नो यक्ष्यत इति ते ऽस्य विश्वे देवा गृहान् आगच्छन्ति ते ऽस्य गृहेषूपवसन्ति स उपवसथः ॥ (७।२)
tad u hāṣāḍhaḥ sāvayaso 'naśanameva vratam mene mano ha vai devā manuṣyasyājānanti ta enametadvratamupayantaṃ viduḥ prātarno yakṣyata iti te 'sya viśve devā gṛhān āgacchanti te 'sya gṛheṣūpavasanti sa upavasathaḥ ||
यो मनुष्येष्वनश्नत्सु पूर्वो ऽश्नीयादथ किमु यो देवेष्वनश्नत्सु पूर्वो ऽश्नीयात् तस्माद् उ नैवाश्नीयात् ॥ (८।२)
yo manuṣyeṣvanaśnatsu pūrvo 'śnīyādatha kimu yo deveṣvanaśnatsu pūrvo 'śnīyāt tasmād u naivāśnīyāt ||
यदि नाश्नाति पितृदेवत्यो भवति यद्य् उ अश्नाति देवानत्यश्नातीति स यदेवाशितम् अनशितं तदश्नीयादिति यस्य वै हविर्न गृह्णन्ति तदशितम् अनशितं स यदश्नाति तेनापितृदेवत्यो भवति यद्य् उ तदश्नाति यस्य हविर्न गृह्णन्ति तेनो देवान्नात्यश्नाति ॥ (९।२)
yadi nāśnāti pitṛdevatyo bhavati yady u aśnāti devānatyaśnātīti sa yadevāśitam anaśitaṃ tadaśnīyāditi yasya vai havirna gṛhṇanti tadaśitam anaśitaṃ sa yadaśnāti tenāpitṛdevatyo bhavati yady u tadaśnāti yasya havirna gṛhṇanti teno devānnātyaśnāti ||
या वारण्या ओषधयो यद्वा वृक्ष्यं तद् उ ह स्माहापि बर्कुर्वार्ष्णो मासान्मे पचत न वा एतेसां हविर्गृह्णन्तीति तद् उ तथा न कुर्याद्व्रीहियवयोर्वा एतदुपजं यचमीधान्यं तद्व्रीहियवावेवैतेन भूयांसौ करोति तस्मादारण्यमेवाश्नीयात् ॥ (१०।२)
yā vāraṇyā oṣadhayo yadvā vṛkṣyaṃ tad u ha smāhāpi barkurvārṣṇo māsānme pacata na vā etesāṃ havirgṛhṇantīti tad u tathā na kuryādvrīhiyavayorvā etadupajaṃ yacamīdhānyaṃ tadvrīhiyavāvevaitena bhūyāṃsau karoti tasmādāraṇyamevāśnīyāt ||
गार्हपत्यागारे वा देवान्वा एष उपावर्तते यो व्रतमुपैति स यानेवोपावर्तते तेषामेवैतन्मध्ये शेते ऽधः शयीताधस्तादिव हि श्रेयस उपचारः ॥ (११।२)
gārhapatyāgāre vā devānvā eṣa upāvartate yo vratamupaiti sa yānevopāvartate teṣāmevaitanmadhye śete 'dhaḥ śayītādhastādiva hi śreyasa upacāraḥ ||
प्रथमेन कर्मणाभिपद्यते ऽपः प्रणयति यज्ञो वा आपो यज्ञमेवैतत्प्रथमेन कर्मणाभिपद्यते ताः प्रणयति यज्ञमेवैतद्वितनोति ॥ (१२।२)
prathamena karmaṇābhipadyate 'paḥ praṇayati yajño vā āpo yajñamevaitatprathamena karmaṇābhipadyate tāḥ praṇayati yajñamevaitadvitanoti ||
कस्त्वा युनक्ति स त्वा युनक्ति कस्मै त्वा युनक्ति तस्मै त्वा युनक्तीत्येताभिरनिरुक्ताभिर्व्याहृतिभिरनिरुक्तो वै प्रजापतिः प्रजापतिर्यज्ञस्तत्प्रजापतिमेवैतद्यज्ञं युनक्ति ॥ (१३।२)
kastvā yunakti sa tvā yunakti kasmai tvā yunakti tasmai tvā yunaktītyetābhiraniruktābhirvyāhṛtibhiranirukto vai prajāpatiḥ prajāpatiryajñastatprajāpatimevaitadyajñaṃ yunakti ||
अद्भिर्वा इदं सर्वमाप्तं तत्प्रथमेनैवैतत्कर्मणा सर्वमाप्नोति ॥ (१४।२)
adbhirvā idaṃ sarvamāptaṃ tatprathamenaivaitatkarmaṇā sarvamāpnoti ||
होता वाध्वर्युर्वा ब्रह्मा वाग्नीध्रो वा स्वयं वा यजमानो नाभ्यापयति तदेवास्यैतेन सर्वम् आप्तम् भवति ॥ (१५।२)
hotā vādhvaryurvā brahmā vāgnīdhro vā svayaṃ vā yajamāno nābhyāpayati tadevāsyaitena sarvam āptam bhavati ||
देवान्ह वै यज्ञेन यजमानांस्तान् असुररक्षसानि ररक्षुर्न यक्ष्यध्व इति तद्यदरक्षंस्तस्माद्रक्षांसि ॥ (१६।२)
devānha vai yajñena yajamānāṃstān asurarakṣasāni rarakṣurna yakṣyadhva iti tadyadarakṣaṃstasmādrakṣāṃsi ||
यदपो वज्रो वा आपो वज्रो हि वा आपस्तस्माद्येनैता यन्ति निम्नं कुर्वन्ति यत्रोपतिष्ठन्ते निर्दहन्ति तत एतं वज्रम् उदयच्छंस् तस्याभये ऽनाष्ट्रे निवाते यज्ञमतन्वत तथो एवैष एतं वज्रम् उद्यच्छति तस्याभये ऽनाष्ट्रे निवाते यज्ञं तनुते तस्मादपः प्रणयति ॥ (१७।२)
yadapo vajro vā āpo vajro hi vā āpastasmādyenaitā yanti nimnaṃ kurvanti yatropatiṣṭhante nirdahanti tata etaṃ vajram udayacchaṃs tasyābhaye 'nāṣṭre nivāte yajñamatanvata tatho evaiṣa etaṃ vajram udyacchati tasyābhaye 'nāṣṭre nivāte yajñaṃ tanute tasmādapaḥ praṇayati ||
योषा वा आपो वृषाग्निर्गृहा वै गार्हपत्यस्तद्गृहेष्वेवैतन्मिथुनम् प्रजननं क्रियते वज्रं वा एष उद्यच्छति यो ऽपः प्रणयति यो वा अप्रतिष्ठितो वज्रम् उद्यच्छति नैनं शक्नोत्युद्यन्तुं सं हैनं शृणाति ॥ (१८।२)
yoṣā vā āpo vṛṣāgnirgṛhā vai gārhapatyastadgṛheṣvevaitanmithunam prajananaṃ kriyate vajraṃ vā eṣa udyacchati yo 'paḥ praṇayati yo vā apratiṣṭhito vajram udyacchati nainaṃ śaknotyudyantuṃ saṃ hainaṃ śṛṇāti ||
गृहा वै गार्हपत्यो गृहा वै प्रतिष्ठायाम् प्रतितिष्ठति तथो हैनमेष वज्रो न हिनस्ति तस्माद्गार्हपत्ये सादयति ॥ (१९।२)
gṛhā vai gārhapatyo gṛhā vai pratiṣṭhāyām pratitiṣṭhati tatho hainameṣa vajro na hinasti tasmādgārhapatye sādayati ||
योषा वा आपो वृषाग्निर् मिथुनम् एवैतत् प्रजननं क्रियत एवमिव हि मिथुनं कॢप्तम् उत्तरतो हि स्त्री पुमांसमुपशेते ॥ (२०।२)
yoṣā vā āpo vṛṣāgnir mithunam evaitat prajananaṃ kriyata evamiva hi mithunaṃ kḷptam uttarato hi strī pumāṃsamupaśete ||
नेन् मिथुनं चर्यमाणमन्तरेण संचराणीति ता नातिहृत्य सादयेन्नो अनाप्ताः सादयेत्स यदतिहृत्य सादयेदस्ति वा अग्नेश्चापां च विभ्रातृव्यमिव स यथेव ह तदग्नेर्भवति यत्रास्याप उपस्पृशन्त्यग्नौ हाधि भ्रातृव्यं वर्धयेद्यदतिहृत्य सादयेद् यद्य अनाप्ताः सादयेन्नो हाभिस्तं कामम् अभ्यापयेद् यस्मै कामाय प्रणीयन्ते तस्माद् उ सम्प्रत्येवोत्तरेणाहवनीयम् प्रणयति ॥ (२१।२)
nen mithunaṃ caryamāṇamantareṇa saṃcarāṇīti tā nātihṛtya sādayenno anāptāḥ sādayetsa yadatihṛtya sādayedasti vā agneścāpāṃ ca vibhrātṛvyamiva sa yatheva ha tadagnerbhavati yatrāsyāpa upaspṛśantyagnau hādhi bhrātṛvyaṃ vardhayedyadatihṛtya sādayed yadya anāptāḥ sādayenno hābhistaṃ kāmam abhyāpayed yasmai kāmāya praṇīyante tasmād u sampratyevottareṇāhavanīyam praṇayati ||
द्वन्द्वम् पात्राण्युदाहरति शूर्पं चाग्निहोत्रहवणीं च स्फ्यं च कपालानि च शम्यां चकृष्णाजिनं चोलूखलमुसले दृषदुपले तद्दश दशाक्षरा वै विराड्विराड्वै यज्ञस्तद्विराजमेवैतद् यज्ञम् अभिसंपादयत्यथ यद्द्वन्द्वं द्वन्द्वं वै वीर्यं यदा वै द्वौ संरभेते अथ तद्वीर्यम् भवति द्वन्द्वं वै मिथुनम् प्रजननम् मिथुनमेवैतत्प्रजननं क्रियते ॥ (२२।२)
dvandvam pātrāṇyudāharati śūrpaṃ cāgnihotrahavaṇīṃ ca sphyaṃ ca kapālāni ca śamyāṃ cakṛṣṇājinaṃ colūkhalamusale dṛṣadupale taddaśa daśākṣarā vai virāḍvirāḍvai yajñastadvirājamevaitad yajñam abhisaṃpādayatyatha yaddvandvaṃ dvandvaṃ vai vīryaṃ yadā vai dvau saṃrabhete atha tadvīryam bhavati dvandvaṃ vai mithunam prajananam mithunamevaitatprajananaṃ kriyate ||
Data courtesy of The Digital Corpus of Sanskrit.