ŚpBr, 1, 1, 2
Select a line for its word-by-word analysis.
कर्मणो वां वेषाय वामिति यज्ञो वै कर्म यज्ञाय हि तस्मादाह कर्मणो वामिति वेषाय वामिति वेवेष्टीव हि यज्ञम् ॥ (१।२)
karmaṇo vāṃ veṣāya vāmiti yajño vai karma yajñāya hi tasmādāha karmaṇo vāmiti veṣāya vāmiti veveṣṭīva hi yajñam ||
वाग्वै यज्ञो ऽविक्षुब्धो यज्ञं तनवा इत्यथ प्रतपति प्रत्युष्टं रक्षः प्रत्युष्टा अरातयो निष्टप्तं रक्षो निष्टप्ता अरातय इति वा ॥ (२।२)
vāgvai yajño 'vikṣubdho yajñaṃ tanavā ityatha pratapati pratyuṣṭaṃ rakṣaḥ pratyuṣṭā arātayo niṣṭaptaṃ rakṣo niṣṭaptā arātaya iti vā ||
ते ऽसुररक्षसेभ्य आसङ्गाद् बिभयाञ्चक्रुस् तद्यज्ञमुखाद् एवैतन्नाष्ट्रा रक्षांस्यतो ऽपहन्ति ॥ (३।२)
te 'surarakṣasebhya āsaṅgād bibhayāñcakrus tadyajñamukhād evaitannāṣṭrā rakṣāṃsyato 'pahanti ||
उर्वन्तरिक्षमन्वेमीत्यन्तरिक्षं वा अनु रक्षश्चरत्यमूलमुभयतः परिच्छिन्नं यथायम् पुरुषो ऽमूल उभयतः परिच्छिन्नो ऽन्तरिक्षमनुचरति तद्ब्रह्मणैवैतद् अन्तरिक्षम् अभयम् अनाष्ट्रं कुरुते ॥ (४।२)
urvantarikṣamanvemītyantarikṣaṃ vā anu rakṣaścaratyamūlamubhayataḥ paricchinnaṃ yathāyam puruṣo 'mūla ubhayataḥ paricchinno 'ntarikṣamanucarati tadbrahmaṇaivaitad antarikṣam abhayam anāṣṭraṃ kurute ||
अनो ह वा अग्रे पश्चेव वा इदं यचालं स यदेवाग्रे तत् करवाणीति तस्मादनस एव गृह्णीयात् ॥ (५।२)
ano ha vā agre paśceva vā idaṃ yacālaṃ sa yadevāgre tat karavāṇīti tasmādanasa eva gṛhṇīyāt ||
भूमा हि वा अनस्तस्माद्यदा बहु भवत्य् अनोवाह्यम् अभूद् इत्याहुस् तद् भूमानम् एवैतद् उपैति तस्मादनस एव गृह्णीयात् ॥ (६।२)
bhūmā hi vā anastasmādyadā bahu bhavaty anovāhyam abhūd ityāhus tad bhūmānam evaitad upaiti tasmādanasa eva gṛhṇīyāt ||
यज्ञो वसन्ति न कौष्टस्य न कुम्भ्यै भस्त्रायै ह स्मर्षयो गृह्णन्ति तद् वृषीन् प्रति भस्त्रायै यजूंष्यासुस्तान्येतर्हि प्राकृतानि यज्ञाद्यज्ञं निर्मिमा इति तस्मादनस एव गृह्णीयात् ॥ (७।१)
yajño vasanti na kauṣṭasya na kumbhyai bhastrāyai ha smarṣayo gṛhṇanti tad vṛṣīn prati bhastrāyai yajūṃṣyāsustānyetarhi prākṛtāni yajñādyajñaṃ nirmimā iti tasmādanasa eva gṛhṇīyāt ||
उतो पात्र्यै गृआमु तर्ह्यवस्तदुपोह्य गृह्णीयाद्यतो युनजाम ततो विमुञ्चन्ति ॥ (८।१)
uto pātryai gṛāmu tarhyavastadupohya gṛhṇīyādyato yunajāma tato vimuñcanti ||
अग्निरेव धूरग्निर्हि वै धूरथ य एनद्वहन्त्यग्निदग्धमिवैषां वहम् भवत्यथ यज्जघनेन कस्तम्भीम् प्र उगं वेदिरेवास्य सा नीड एव हविर्धानम् ॥ (९।२)
agnireva dhūragnirhi vai dhūratha ya enadvahantyagnidagdhamivaiṣāṃ vaham bhavatyatha yajjaghanena kastambhīm pra ugaṃ vedirevāsya sā nīḍa eva havirdhānam ||
धूरसि धूर्व धूर्वन्तं धूर्व तं यो ऽस्मान् धूर्वति तं धूर्वयं वयं धूर्वाम इत्यग्निर्वा एष धुर्यस्तमेतदत्येष्यन् भवति हविर् ग्रहिष्यंस्तस्मा एवैतान् निह्नुते तथो हैतमेषो ऽतियन्तमग्निर्धुर्यो न हिनस्ति ॥ (१०।२)
dhūrasi dhūrva dhūrvantaṃ dhūrva taṃ yo 'smān dhūrvati taṃ dhūrvayaṃ vayaṃ dhūrvāma ityagnirvā eṣa dhuryastametadatyeṣyan bhavati havir grahiṣyaṃstasmā evaitān nihnute tatho haitameṣo 'tiyantamagnirdhuryo na hinasti ||
अधर्मासशो वा अहं सपत्नान् धूर्वामीत्येतद्ध स्म स तदभ्याह ॥ (११।२)
adharmāsaśo vā ahaṃ sapatnān dhūrvāmītyetaddha sma sa tadabhyāha ||
देवानामसि वह्नितमं सस्नितमम् पप्रितमं जुष्टतमं देवहूतमम् । (१२।२)
devānāmasi vahnitamaṃ sasnitamam papritamaṃ juṣṭatamaṃ devahūtamam |
अह्रुतमसि हविर्धानं दृंहस्व मा ह्वारित्यन एवैतद् उपस्तौत्युपस्तुताद् रातमनसो हविर्गृह्णानीति मा ते यज्ञपतिर् ह्वार्षीद् इति यजमानो वै यज्ञपतिस् तद् यजमानायैवैतद् उह्वलामाशास्ते ॥ (१२।३)
ahrutamasi havirdhānaṃ dṛṃhasva mā hvārityana evaitad upastautyupastutād rātamanaso havirgṛhṇānīti mā te yajñapatir hvārṣīd iti yajamāno vai yajñapatis tad yajamānāyaivaitad uhvalāmāśāste ||
विष्णुस्त्वा क्रमतामिति यज्ञो वै विष्णुः स देवेभ्य इमां विक्रान्तिं विचक्रमे यैषामियं विक्रान्तिरिदमेव प्रथमेन पदेन पस्पाराथेदम् अन्तरिक्षं द्वितीयेन दिवमुत्तमेनैताम् वेवैष एतस्मै विष्णुर्यज्ञो विक्रान्तिं विक्रमते ॥ (१३।२)
viṣṇustvā kramatāmiti yajño vai viṣṇuḥ sa devebhya imāṃ vikrāntiṃ vicakrame yaiṣāmiyaṃ vikrāntiridameva prathamena padena paspārāthedam antarikṣaṃ dvitīyena divamuttamenaitām vevaiṣa etasmai viṣṇuryajño vikrāntiṃ vikramate ||
उरु वातायेति प्राणो वै वातस् तद् ब्रह्मणैवैतत् प्राणाय वातायोरुगायं कुरुते ॥ (१४।२)
uru vātāyeti prāṇo vai vātas tad brahmaṇaivaitat prāṇāya vātāyorugāyaṃ kurute ||
अपहतं रक्ष इति यद्यत्र किंचिद् आपन्नम् भवति यद्य् उ नाभ्य् एव मृशेत् तन् नाष्ट्रा एवैतद्रक्षां स्यतो ऽपहन्ति ॥ (१५।२)
apahataṃ rakṣa iti yadyatra kiṃcid āpannam bhavati yady u nābhy eva mṛśet tan nāṣṭrā evaitadrakṣāṃ syato 'pahanti ||
यचन्ताम् पञ्चति पञ्च वा इमा अङ्गुलयः पाङ्क्तो वै यज्ञस्तद्यज्ञमेवैतदत्र दधाति ॥ (१६।२)
yacantām pañcati pañca vā imā aṅgulayaḥ pāṅkto vai yajñastadyajñamevaitadatra dadhāti ||
देवस्य त्वा सवितुः प्रसवे ऽश्विनोर्बाहुभ्याम् पूष्णो हस्ताभ्याम् अग्नये जुष्टं गृह्णामीति सविता वै देवानाम् प्रसविता तत् सवितृप्रसूत एवैतद्गृह्णात्यश्विनोर्बाहुभ्यामित्यश्विनावध्वर्यू पूष्णो हस्ताभ्यामिति पूषा भागदुघो ऽशनम् पाणिभ्यामुपनिधाता सत्यं देवा अन्तं मनुष्यास्तत् सत्येनैवैतद् गृह्णाति ॥ (१७।२)
devasya tvā savituḥ prasave 'śvinorbāhubhyām pūṣṇo hastābhyām agnaye juṣṭaṃ gṛhṇāmīti savitā vai devānām prasavitā tat savitṛprasūta evaitadgṛhṇātyaśvinorbāhubhyāmityaśvināvadhvaryū pūṣṇo hastābhyāmiti pūṣā bhāgadugho 'śanam pāṇibhyāmupanidhātā satyaṃ devā antaṃ manuṣyāstat satyenaivaitad gṛhṇāti ||
सर्वा ह वै देवता अध्वर्युं हविर् गृहीष्यन्तम् उपतिष्ठन्ते मम नाम ग्रहीष्यति मम नाम ग्रहीष्यतीति ताभ्य एवैतत्सह सतीभ्यो ऽसमदं करोति ॥ (१८।२)
sarvā ha vai devatā adhvaryuṃ havir gṛhīṣyantam upatiṣṭhante mama nāma grahīṣyati mama nāma grahīṣyatīti tābhya evaitatsaha satībhyo 'samadaṃ karoti ||
यावतीभ्यो ह वै देवताभ्यो हवींषि गृह्यन्त ॠणमु हैव तास्तेन मन्यन्ते यदस्मै तं कामं समर्धयेयुर् यत् काम्या गृह्णाति तस्माद्वै देवताया आदिशत्येवम् एव यथापूर्वं हवींषि गृहीत्वा ॥ (१९।२)
yāvatībhyo ha vai devatābhyo havīṃṣi gṛhyanta ṝṇamu haiva tāstena manyante yadasmai taṃ kāmaṃ samardhayeyur yat kāmyā gṛhṇāti tasmādvai devatāyā ādiśatyevam eva yathāpūrvaṃ havīṃṣi gṛhītvā ||
भूताय त्वा नारातय इति तद्यत एव गृह्णाति तदेवैतत्पुनराप्याययति ॥ (२०।२)
bhūtāya tvā nārātaya iti tadyata eva gṛhṇāti tadevaitatpunarāpyāyayati ||
स्वर् अभिविख्येषम् इति परिवृतमिव वा एतदनो भवति तदस्यैतच्चक्षुः पाप्मगृहीतमिव भवति यज्ञो वै स्वरहर्देवाः सूर्यस् तत् स्वर् एवैतद् अतो ऽभिविपश्यति ॥ (२१।२)
svar abhivikhyeṣam iti parivṛtamiva vā etadano bhavati tadasyaitaccakṣuḥ pāpmagṛhītamiva bhavati yajño vai svarahardevāḥ sūryas tat svar evaitad ato 'bhivipaśyati ||
दृंहन्तां दुर्याः पृथिव्यामिति गृहा वै दुर्यास्ते हेत ईश्वरो गृहा यजमानस्य यो ऽस्यैषो ऽध्वर्युर्यज्ञेन चरति तम् प्रयन्तमनु प्रच्योतोस्तस्येश्वरः कुलं विक्षोब्धोस् तान् एवैतद् अस्याम् पृथिव्यां दृंहति तथा नानुप्रच्यवन्ते तथा न विक्षोभन्ते तस्मादाह दृंहन्तां दुर्याः पृथिव्यामित्यथ प्रैत्युर्वन्तरिक्षमन्वेमीति सो ऽसावेव बन्धुः ॥ (२२।२)
dṛṃhantāṃ duryāḥ pṛthivyāmiti gṛhā vai duryāste heta īśvaro gṛhā yajamānasya yo 'syaiṣo 'dhvaryuryajñena carati tam prayantamanu pracyotostasyeśvaraḥ kulaṃ vikṣobdhos tān evaitad asyām pṛthivyāṃ dṛṃhati tathā nānupracyavante tathā na vikṣobhante tasmādāha dṛṃhantāṃ duryāḥ pṛthivyāmityatha praityurvantarikṣamanvemīti so 'sāveva bandhuḥ ||
गार्हपत्ये तस्य पात्राणि संसादयन्ति जघनेनो तर्हि गार्हपत्यं सादयेद्यस्याहवनीये हवींषि श्रपयन्त्याहवनीये तस्य पात्राणि संसादयन्ति जघनेनो तर्ह्याहवनीयं सादयेत्पृथिव्यास्त्वा नाभौ सादयामीति मध्यं वै नाभिर्मध्यमभयं तस्मादाह पृथिव्यास्त्वा नाभौ सादयामीत्यदित्या उपस्थ इत्युपस्थ इवैनदभार्षुरिति वा आहुर् यत् सुगुप्तं गोपायन्ति तस्मादाहादित्या उपस्थ इत्यग्ने हव्यं रक्षेति तदग्नये चैवैतद्धविः परिददाति गुप्त्या अस्यै च पृथिव्यै तस्मादाहाग्ने हव्यं रक्षेति ॥ (२३।२)
gārhapatye tasya pātrāṇi saṃsādayanti jaghaneno tarhi gārhapatyaṃ sādayedyasyāhavanīye havīṃṣi śrapayantyāhavanīye tasya pātrāṇi saṃsādayanti jaghaneno tarhyāhavanīyaṃ sādayetpṛthivyāstvā nābhau sādayāmīti madhyaṃ vai nābhirmadhyamabhayaṃ tasmādāha pṛthivyāstvā nābhau sādayāmītyadityā upastha ityupastha ivainadabhārṣuriti vā āhur yat suguptaṃ gopāyanti tasmādāhādityā upastha ityagne havyaṃ rakṣeti tadagnaye caivaitaddhaviḥ paridadāti guptyā asyai ca pṛthivyai tasmādāhāgne havyaṃ rakṣeti ||
Data courtesy of The Digital Corpus of Sanskrit.