TAkhy, 2
Select a line for its word-by-word analysis.
इइ,१ हिरन्यस् एर्लेब्निस्सेअस्ति दाक्षिणात्ये जनपदे मिहिलारोप्यं नाम नगरम् ॥ (१।१)
II,1 Hiranyas Erlebnisseasti dākṣiṇātye janapade mihilāropyaṃ nāma nagaram ||
तत्र परिव्राड् जूटकर्णो नाम प्रतिवसति स्म ॥ (३।१)
tatra parivrāḍ jūṭakarṇo nāma prativasati sma ||
स भिक्षावेलायां तस्मान् नगरात् तीर्थभूत इति ब्राह्मणगृहेभ्यः सखण्डगुडदाडिमगर्भाणां स्निग्धद्रवपेशलानाम् अन्नविशेषाणां भिक्षाभाजनं परिपूर्णं कृत्वा तम् आवसथम् अवगम्य यथाविधि व्रतकालं कृत्वा तत्र शेषम् आपोतके सुगुप्तं कृत्वा नागदन्तके स्थापयति ॥ (४।१)
sa bhikṣāvelāyāṃ tasmān nagarāt tīrthabhūta iti brāhmaṇagṛhebhyaḥ sakhaṇḍaguḍadāḍimagarbhāṇāṃ snigdhadravapeśalānām annaviśeṣāṇāṃ bhikṣābhājanaṃ paripūrṇaṃ kṛtvā tam āvasatham avagamya yathāvidhi vratakālaṃ kṛtvā tatra śeṣam āpotake suguptaṃ kṛtvā nāgadantake sthāpayati ||
एवं भक्ष्यमाणे तस्मिन् सुप्रयत्नस्थापिते ऽपि निर्विण्णः स्थानात् स्थानम् उच्चैर् मत्प्रति भयात् संक्रमयति ॥ (६।१)
evaṃ bhakṣyamāṇe tasmin suprayatnasthāpite 'pi nirviṇṇaḥ sthānāt sthānam uccair matprati bhayāt saṃkramayati ||
तद् अप्य् अहम् अनायासेन प्राप्नोमि भक्षयामि च ॥ (७।१)
tad apy aham anāyāsena prāpnomi bhakṣayāmi ca ||
अथैवं गच्छति काले कदाचित् तस्य परिव्राड् बृहत्स्फिङ्नाम प्राहुणक आगतः ॥ (८।१)
athaivaṃ gacchati kāle kadācit tasya parivrāḍ bṛhatsphiṅnāma prāhuṇaka āgataḥ ||
स जूटकर्णस् तस्य स्वागताद्युपचारं कृत्वा कृतयथोचितव्रतकालस् तस्मिन्न् आपोतके शेषं सुगुप्तं कृत्वा खट्वासीनः शयनगतं बृहत्स्फिजम् अपृच्छत् ॥ (९।१)
sa jūṭakarṇas tasya svāgatādyupacāraṃ kṛtvā kṛtayathocitavratakālas tasminn āpotake śeṣaṃ suguptaṃ kṛtvā khaṭvāsīnaḥ śayanagataṃ bṛhatsphijam apṛcchat ||
तत आरभ्य केषु देशान्तरेषु तपोवनेषु वा परिभ्रान्त इति ॥ (११।१)
tata ārabhya keṣu deśāntareṣu tapovaneṣu vā paribhrānta iti ||
अथ कदाचिद् अहं महाकार्त्तिक्यां महातीर्थवरे पुष्करे स्नानं कृत्वा महतो जनसमूहदोषाद् भवता वियुक्तः ॥ (१३।१)
atha kadācid ahaṃ mahākārttikyāṃ mahātīrthavare puṣkare snānaṃ kṛtvā mahato janasamūhadoṣād bhavatā viyuktaḥ ||
ततो ऽहं गङ्गाद्वारप्रयागवाराणस्यादिष्व् अनुकूलप्रतिकूलं जाह्नवीम् अनु पर्यटन् किं बहुना कृत्स्नं महीमण्डलं समुद्रपर्यन्तम् अवलोकितवान् ॥ (१४।१)
tato 'haṃ gaṅgādvāraprayāgavārāṇasyādiṣv anukūlapratikūlaṃ jāhnavīm anu paryaṭan kiṃ bahunā kṛtsnaṃ mahīmaṇḍalaṃ samudraparyantam avalokitavān ||
अर्धाख्याते च तस्मिञ् जूटकर्णः परिव्राण् नागदन्तोपश्लिष्टो मुहुर्मुहुर् जर्जरम् अवादयत् ॥ (१५।१)
ardhākhyāte ca tasmiñ jūṭakarṇaḥ parivrāṇ nāgadantopaśliṣṭo muhurmuhur jarjaram avādayat ||
कथ्यमानविघ्ने च क्रियमाणे कुपितो बृहत्स्फिग् आह ॥ (१६।१)
kathyamānavighne ca kriyamāṇe kupito bṛhatsphig āha ||
अहम् आदृतो भूत्वा भवतः कथयामि भवतस् तु किमर्थम् अनादरः ॥ (१७।१)
aham ādṛto bhūtvā bhavataḥ kathayāmi bhavatas tu kimartham anādaraḥ ||
विमानना दुश्चरितानुकीर्तनं कथाप्रसङ्गो वचनाद् अविस्मयः । (१९।१)
vimānanā duścaritānukīrtanaṃ kathāprasaṅgo vacanād avismayaḥ |
न दृष्टिदानं कृतपूर्वनाशनं विरक्तभावस्य नरस्य लक्षणम् ॥ (१९।२)
na dṛṣṭidānaṃ kṛtapūrvanāśanaṃ viraktabhāvasya narasya lakṣaṇam ||
पश्य अयं मे मूषको महतो ऽपकारान् करोति भिक्षाभाजनप्रध्वंसान् न चाहम् एनं शक्नोमि निवारयितुम् ॥ (२२।१)
paśya ayaṃ me mūṣako mahato 'pakārān karoti bhikṣābhājanapradhvaṃsān na cāham enaṃ śaknomi nivārayitum ||
किम् एष एकको ऽत्र मूषकः उतान्ये ऽपि मूषकाः ॥ (२४।१)
kim eṣa ekako 'tra mūṣakaḥ utānye 'pi mūṣakāḥ ||
जूटकर्ण न मूषकमात्रस्येदृशी शक्तिर् भवति किं तर्हि कारणेनात्र भवितव्यम् ॥ (२९।१)
jūṭakarṇa na mūṣakamātrasyedṛśī śaktir bhavati kiṃ tarhi kāraṇenātra bhavitavyam ||
नाकस्माच्छाण्डिली माता विक्रीणाति तिलैस् तिलान् । (३१।१)
nākasmācchāṇḍilī mātā vikrīṇāti tilais tilān |
लुञ्चितांल् लुञ्चितैर् अव कार्यम् अत्र भविष्यति ॥ (३१।२)
luñcitāṃl luñcitair ava kāryam atra bhaviṣyati ||
इइ,२ एन्थ्ल्स्तेन् सेसम् ड़्र् एन्थ्ल्स्तेनस्ति अहं कदाचिद् अभ्यर्णासु वर्षासु कस्मिंश्चिद् अधिष्ठाने स्थितिग्रहणनिमित्तं कंचिद् ब्राह्मणम् आवासं प्रार्थितवान् ॥ (३५।१)
II,2 Enthlsten Sesam fr enthlstenasti ahaṃ kadācid abhyarṇāsu varṣāsu kasmiṃścid adhiṣṭhāne sthitigrahaṇanimittaṃ kaṃcid brāhmaṇam āvāsaṃ prārthitavān ||
वर्षास्व् अतीतासु पुनर् विहारार्थं प्रहरशेषायां शर्वर्यां प्रतिबुद्धो ऽचिन्तयम् ॥ (३६।१)
varṣāsv atītāsu punar vihārārthaṃ praharaśeṣāyāṃ śarvaryāṃ pratibuddho 'cintayam ||
अथ युगपद् असावपि ब्राह्मणस् तस्यां वेलायां प्रतिबुद्धो जालकान्तरितां भार्याम् अपृच्छत् ॥ (३८।१)
atha yugapad asāvapi brāhmaṇas tasyāṃ velāyāṃ pratibuddho jālakāntaritāṃ bhāryām apṛcchat ||
तत्र त्वया यथाशक्ति ब्राह्मणभोजनं कर्तव्यम् इति ॥ (४१।१)
tatra tvayā yathāśakti brāhmaṇabhojanaṃ kartavyam iti ||
कुतस् ते ब्राह्मणभोजनस्य शक्तिर् अत्यन्तदरिद्रस्येति ॥ (४३।१)
kutas te brāhmaṇabhojanasya śaktir atyantadaridrasyeti ||
एवम् उक्तो ऽसौ कूपे प्रक्षिप्त इव न वचः किंचिद् अवोचत् ॥ (४४।१)
evam ukto 'sau kūpe prakṣipta iva na vacaḥ kiṃcid avocat ||
ब्राह्मणि कर्तव्यः सञ्चयो नित्यं न तु कार्यो ऽतिसञ्चयः ॥ (४६।१)
brāhmaṇi kartavyaḥ sañcayo nityaṃ na tu kāryo 'tisañcayaḥ ||
इइ,३ देर् अल्ल्ज़ु गिएरिगे स्छकलस्ति कस्मिंश्चिद् अधिष्ठाने मांसवृत्तिर् व्याधः ॥ (५१।१)
II,3 Der allzu gierige Schakalasti kasmiṃścid adhiṣṭhāne māṃsavṛttir vyādhaḥ ||
स प्रत्युषस्य् उत्थाय किंचिद् वनम् अनुप्रविश्य शीघ्रम् एव मृगं विद्ध्वा कृतमांससञ्चयः प्रत्यागच्छन् महति तीर्थावतारे अवतरन् महिषशावतुल्यम् उद्धृतविषाणं कर्दमपिण्डावलिप्तगात्रं सूकरम् अपश्यत् ॥ (५२।१)
sa pratyuṣasy utthāya kiṃcid vanam anupraviśya śīghram eva mṛgaṃ viddhvā kṛtamāṃsasañcayaḥ pratyāgacchan mahati tīrthāvatāre avataran mahiṣaśāvatulyam uddhṛtaviṣāṇaṃ kardamapiṇḍāvaliptagātraṃ sūkaram apaśyat ||
तं दृष्ट्वाशुभनिमित्तप्रचोदितो भयम् आगतः ॥ (५३।१)
taṃ dṛṣṭvāśubhanimittapracodito bhayam āgataḥ ||
प्रतिनिवृत्य च प्रतिबद्धगतिः सूकरेण मांसं संकोचितकं भूमौ प्रक्षिप्य धनुः स शरं च कृत्वेदम् उवाच ॥ (५४।१)
pratinivṛtya ca pratibaddhagatiḥ sūkareṇa māṃsaṃ saṃkocitakaṃ bhūmau prakṣipya dhanuḥ sa śaraṃ ca kṛtvedam uvāca ||
न मे धनुर् नापि च बाणसंधनं किम् एष शङ्कां समुपैति सूकरः ॥ (५५।१)
na me dhanur nāpi ca bāṇasaṃdhanaṃ kim eṣa śaṅkāṃ samupaiti sūkaraḥ ||
प्रसह्य पश्याम्य् अहम् अस्य निश्चयं यमेन नूनं प्रहितो ममान्तिकम् ॥ (५६।१)
prasahya paśyāmy aham asya niścayaṃ yamena nūnaṃ prahito mamāntikam ||
इत्य् उक्त्वा तस्मै विषदिग्धम् इषुं प्राहिणोज् जत्रुस्थाने विद्ध्वा परपार्श्वगतं च कृतवान् ॥ (५७।१)
ity uktvā tasmai viṣadigdham iṣuṃ prāhiṇoj jatrusthāne viddhvā parapārśvagataṃ ca kṛtavān ||
सूकरेणापि प्रहारमूर्छितेनोत्तमं जवम् आस्थायावस्करप्रदेशे तथाभ्याहतः येन गतासुस् त्रिधागतशरीरो निपतितः ॥ (५८।१)
sūkareṇāpi prahāramūrchitenottamaṃ javam āsthāyāvaskarapradeśe tathābhyāhataḥ yena gatāsus tridhāgataśarīro nipatitaḥ ||
अथ तस्मिन् महति विषमे वृत्ते मृगलुब्धकसूकरप्रस्तरे क्षुत्क्षामकुक्षिर् दर्दुरको नाम गोमायुर् आहारार्थी तम् उद्देशम् आगतो ऽपश्यन् मृगसूकरलुब्धकान् ॥ (५९।१)
atha tasmin mahati viṣame vṛtte mṛgalubdhakasūkaraprastare kṣutkṣāmakukṣir dardurako nāma gomāyur āhārārthī tam uddeśam āgato 'paśyan mṛgasūkaralubdhakān ||
नान्नपानानि सततम् उत्पद्यन्ते हि देहिनाम् । (६२।१)
nānnapānāni satatam utpadyante hi dehinām |
लब्ध्वा प्रभूतम् अन्नाद्यं क्रमशस् तूपयोजयेत् ॥ (६२।२)
labdhvā prabhūtam annādyaṃ kramaśas tūpayojayet ||
एवम् उक्त्वा धनुःप्रतिबन्धं भक्षयितुम् आरब्धः ॥ (६४।१)
evam uktvā dhanuḥpratibandhaṃ bhakṣayitum ārabdhaḥ ||
कथमपि दैवाच् छिन्ने प्रतिबन्धे वक्षःप्रदेशे भिन्नः पञ्चत्वम् उपगत इति ॥ (६५।१)
kathamapi daivāc chinne pratibandhe vakṣaḥpradeśe bhinnaḥ pañcatvam upagata iti ||
स त्वं प्रत्युषस्य् उत्थाय समित्कुशाद्यानयनार्थं वनं गच्छ ॥ (७१।१)
sa tvaṃ pratyuṣasy utthāya samitkuśādyānayanārthaṃ vanaṃ gaccha ||
अहम् अपि सहानेन शिष्येण कामन्दकिना ब्राह्मणत्रयस्य साधयिष्यामि कृसरम् इति ॥ (७२।१)
aham api sahānena śiṣyeṇa kāmandakinā brāhmaṇatrayasya sādhayiṣyāmi kṛsaram iti ||
तथा चानुष्ठिते तिलप्रस्थं कामन्दकिनाधिष्ठितं लुञ्चयेत्यास्थापितम् ॥ (७३।१)
tathā cānuṣṭhite tilaprasthaṃ kāmandakinādhiṣṭhitaṃ luñcayetyāsthāpitam ||
तथा चातिव्यग्रत्वात् ते तिलाः कथमपि दैवाच् छुना विट्वालिताः तया चाभ्यन्तरस्थया दृष्टाः ॥ (७४।१)
tathā cātivyagratvāt te tilāḥ kathamapi daivāc chunā viṭvālitāḥ tayā cābhyantarasthayā dṛṣṭāḥ ||
तथापि गच्छ इमांस् तिलांल्लुञ्चितान् अपि कृष्णतिलैः परावर्तयित्वा शीघ्रम् आगच्छ ॥ (७८।१)
tathāpi gaccha imāṃs tilāṃlluñcitān api kṛṣṇatilaiḥ parāvartayitvā śīghram āgaccha ||
तथा चानुष्ठिते यस्मिन् वेश्मन्य् अहं भिक्षार्थम् उपागतः तस्मिन्न् एव कामन्दकिर् अपि तिलविक्रयार्थम् अनुप्रविष्टो ऽकथयत् ॥ (८०।१)
tathā cānuṣṭhite yasmin veśmany ahaṃ bhikṣārtham upāgataḥ tasminn eva kāmandakir api tilavikrayārtham anupraviṣṭo 'kathayat ||
शुक्लान् कृष्णैः प्रयच्छामि यदीष्टं गृह्यताम् इति ॥ (८५।१)
śuklān kṛṣṇaiḥ prayacchāmi yadīṣṭaṃ gṛhyatām iti ||
तथेमे लुञ्चिता भद्रे लुञ्चितान् एव देहि मे ॥ (८६।१)
tatheme luñcitā bhadre luñcitān eva dehi me ||
समार्घास् तिला मया लब्धाः शुक्लाः कृष्णैः ॥ (९१।१)
samārghās tilā mayā labdhāḥ śuklāḥ kṛṣṇaiḥ ||
नाकस्माच्छाण्डिली माता विक्रीणाति तिलैस् तिलान् । (९३।१)
nākasmācchāṇḍilī mātā vikrīṇāti tilais tilān |
लुञ्चितांल्लुञ्चितैर् एव हेतुर् अत्र भविष्यति ॥ (९३।२)
luñcitāṃlluñcitair eva hetur atra bhaviṣyati ||
उपनीते च तस्मिन् कक्ष्यां बद्ध्वा संदष्टौष्ठपुटः पृष्टवान् ॥ (९९।१)
upanīte ca tasmin kakṣyāṃ baddhvā saṃdaṣṭauṣṭhapuṭaḥ pṛṣṭavān ||
आख्याते च तस्मिन् खातकर्म कर्तुम् आरब्धः ॥ (१०१।१)
ākhyāte ca tasmin khātakarma kartum ārabdhaḥ ||
अहं चादाव् एव तयोर् आत्मगतम् आलापं श्रुत्वाहरम् उत्सृज्य कौतुकपरो ऽवस्थित आसम् ॥ (१०२।१)
ahaṃ cādāv eva tayor ātmagatam ālāpaṃ śrutvāharam utsṛjya kautukaparo 'vasthita āsam ||
यदा त्व् असौ दुर्गान्वेषणं कर्तुम् आरब्धः तदा मया ज्ञातम् ॥ (१०३।१)
yadā tv asau durgānveṣaṇaṃ kartum ārabdhaḥ tadā mayā jñātam ||
उपलब्धम् अनेन दुरात्मना मदीयविवरद्वारम् इति ॥ (१०४।१)
upalabdham anena durātmanā madīyavivaradvāram iti ||
मयापि केनापि साधुना पूर्वस्थापितं सुवर्णम् आप्तम् आसीत् ॥ (१०५।१)
mayāpi kenāpi sādhunā pūrvasthāpitaṃ suvarṇam āptam āsīt ||
तत् प्राधान्याच् चाहं शक्तिमन्तम् आत्मानं मन्ये ॥ (१०६।१)
tat prādhānyāc cāhaṃ śaktimantam ātmānaṃ manye ||
असाव् अपि दुष्टो विवरानुसारात् तद् उपलभ्य गृहीत्वा च धनं पुनर् आवस्थं प्राप्तो जूटकर्णम् अब्रवीत् ॥ (१०७।१)
asāv api duṣṭo vivarānusārāt tad upalabhya gṛhītvā ca dhanaṃ punar āvasthaṃ prāpto jūṭakarṇam abravīt ||
इदं तस्य तद् ब्रह्महृदयम् यस्यासौ सामर्थ्याद् अशक्यम् अपि स्थानम् उत्पतति ॥ (१०८।१)
idaṃ tasya tad brahmahṛdayam yasyāsau sāmarthyād aśakyam api sthānam utpatati ||
तं चाहम् आत्मनो ऽवसादं प्राप्याचिन्तयम् ॥ (११०।१)
taṃ cāham ātmano 'vasādaṃ prāpyācintayam ||
कदाचिद् इहस्थस्य मे प्रदीपम् उज्ज्वाल्यासंशयम् आसाद्य मां हन्युः ॥ (१११।१)
kadācid ihasthasya me pradīpam ujjvālyāsaṃśayam āsādya māṃ hanyuḥ ||
इति तस्मात् स्थानाद् अन्यद् दुर्गस्थानं कृतवान् ॥ (११२।१)
iti tasmāt sthānād anyad durgasthānaṃ kṛtavān ||
अन्ये च ये ममानुचराः त आगत्य माम् अब्रुवन् ॥ (११३।१)
anye ca ye mamānucarāḥ ta āgatya mām abruvan ||
भद्र हिरण्य त्वत्समीपवर्तिनो वयम् अत्यन्तक्षुधार्ताः ॥ (११४।१)
bhadra hiraṇya tvatsamīpavartino vayam atyantakṣudhārtāḥ ||
अस्तं गते ऽपि दिवसे न किंचिद् अस्माभिर् आसादितम् ॥ (११६।१)
astaṃ gate 'pi divase na kiṃcid asmābhir āsāditam ||
तद् अर्हस्य् अद्यापि तावद् अस्मान् संतर्पयितुम् इति ॥ (११७।१)
tad arhasy adyāpi tāvad asmān saṃtarpayitum iti ||
तथा नामेत्य् उक्त्वाहम् आवसथं तैः समं गतः ॥ (११८।१)
tathā nāmety uktvāham āvasathaṃ taiḥ samaṃ gataḥ ||
एकान्तावस्थितश् च तयोर् दुरात्मनोः पूर्वाख्याते शेषम् आलापम् अशृणवम् ॥ (११९।१)
ekāntāvasthitaś ca tayor durātmanoḥ pūrvākhyāte śeṣam ālāpam aśṛṇavam ||
अथ जूटकर्णस् तथैवाख्याने वंशम् चालयति स्म ॥ (१२०।१)
atha jūṭakarṇas tathaivākhyāne vaṃśam cālayati sma ||
किम् अद्यापि निराकृते तस्मिन् मुहुर्मुहुश् चालयसि वंशम् ॥ (१२२।१)
kim adyāpi nirākṛte tasmin muhurmuhuś cālayasi vaṃśam ||
भद्र एष ममापकारी मूषकः पुनः पुनर् आयाति ॥ (१२५।१)
bhadra eṣa mamāpakārī mūṣakaḥ punaḥ punar āyāti ||
भवत्य् अर्थेन बलवान् अर्थाद् भवति पण्डितः । (१३०।१)
bhavaty arthena balavān arthād bhavati paṇḍitaḥ |
पश्येमं मूषकं पापं स्वजातिसमतां गतम् ॥ (१३०।२)
paśyemaṃ mūṣakaṃ pāpaṃ svajātisamatāṃ gatam ||
यद् अस्योत्पतने शक्तिकारणम् तद् आवयोर् एव हस्तगतम् ॥ (१३२।१)
yad asyotpatane śaktikāraṇam tad āvayor eva hastagatam ||
न ममाद्याङ्कुलकस्याप्य् उत्पतने शक्तिर् अस्तीति ॥ (१३५।१)
na mamādyāṅkulakasyāpy utpatane śaktir astīti ||
नायम् अद्य तृणस्यापि कुब्जीकरणे समर्थः ॥ (१३८।१)
nāyam adya tṛṇasyāpi kubjīkaraṇe samarthaḥ ||
एवम् उक्त्वा पञ्चाशन्मात्रा गताः पुनर् अपि पञ्चविंशतिः दश पञ्च चेति अथान्ये द्वादशाष्टौ ॥ (१३९।१)
evam uktvā pañcāśanmātrā gatāḥ punar api pañcaviṃśatiḥ daśa pañca ceti athānye dvādaśāṣṭau ||
अयम् आत्मनो ऽप्य् उदरभरणे न समर्थः किं पुनर् अन्येषाम् ॥ (१४२।१)
ayam ātmano 'py udarabharaṇe na samarthaḥ kiṃ punar anyeṣām ||
इत्य् उक्त्वा निरपेक्षो ऽसाव् अपि प्रायात् ॥ (१४३।१)
ity uktvā nirapekṣo 'sāv api prāyāt ||
ततो ऽहं परिचिन्त्यैतवद् इति स्वम् आलयं गतः ॥ (१४४।१)
tato 'haṃ paricintyaitavad iti svam ālayaṃ gataḥ ||
प्रभातसमये सर्व एव सपत्नसकाशं गताः दरिद्रो ऽसाव् इति वदन्तः ॥ (१४५।१)
prabhātasamaye sarva eva sapatnasakāśaṃ gatāḥ daridro 'sāv iti vadantaḥ ||
तथा प्रवृत्तानाम् अनुचराणाम् एको ऽपि न मत्सकाशम् आगच्छत् ॥ (१४६।१)
tathā pravṛttānām anucarāṇām eko 'pi na matsakāśam āgacchat ||
पश्यामि च मां दृष्ट्वा सम्मुखं त एव मत्सपत्नैः सह परस्परं किलकिलायन्तो हस्तास्फालनैर् ममानुचराः संक्रीडन्ति स्म ॥ (१४७।१)
paśyāmi ca māṃ dṛṣṭvā sammukhaṃ ta eva matsapatnaiḥ saha parasparaṃ kilakilāyanto hastāsphālanair mamānucarāḥ saṃkrīḍanti sma ||
यस्यार्थास् तस्य मित्राणि यस्यार्थास् तस्य बान्धवाः । (१५०।१)
yasyārthās tasya mitrāṇi yasyārthās tasya bāndhavāḥ |
यस्यार्थाः स पुमांल् लोके यस्यार्थाः स च पण्डितः ॥ (१५०।२)
yasyārthāḥ sa pumāṃl loke yasyārthāḥ sa ca paṇḍitaḥ ||
विच्छिद्यन्ते क्रियाः सर्वा ग्रीष्मे कुसरितो यथा ॥ (१५२।२)
vicchidyante kriyāḥ sarvā grīṣme kusarito yathā ||
त्यजन्ति मित्राणि धनैर् विहीनं पुत्राश् च दाराश् च सुहृज्जनाश् च ॥ (१५३।१)
tyajanti mitrāṇi dhanair vihīnaṃ putrāś ca dārāś ca suhṛjjanāś ca ||
दरिद्रस्य मनुष्यस्य प्राज्ञस्य मधुरस्य च । (१५६।१)
daridrasya manuṣyasya prājñasya madhurasya ca |
काले ऽप्य् उक्तं वाक्यं न कश्चित् प्रतिपद्यते ॥ (१५६।२)
kāle 'py uktaṃ vākyaṃ na kaścit pratipadyate ||
चण्डालश् च दरिद्रश् च द्वाव् एतौ सदृशौ मतौ । (१५७।१)
caṇḍālaś ca daridraś ca dvāv etau sadṛśau matau |
चण्डालस्य न गृह्णन्ति दरिद्रो न प्रयच्छति ॥ (१५७।२)
caṇḍālasya na gṛhṇanti daridro na prayacchati ||
अर्थेन परिहीणं तु नरम् अस्पृश्यतां गतम् । (१५८।१)
arthena parihīṇaṃ tu naram aspṛśyatāṃ gatam |
त्यजन्ति बान्धवाः सर्वे मृतं सत्त्वम् इवासवः ॥ (१५८।२)
tyajanti bāndhavāḥ sarve mṛtaṃ sattvam ivāsavaḥ ||
अर्थेन हीनः पुरुषस् त्यज्यते मित्रबान्धवैः । (१५९।१)
arthena hīnaḥ puruṣas tyajyate mitrabāndhavaiḥ |
त्यक्तलोकक्रियादारः परासुर् इव निष्प्रभः ॥ (१५९।२)
tyaktalokakriyādāraḥ parāsur iva niṣprabhaḥ ||
शून्यम् अपुत्रस्य गृहं चिरशून्यं यस्य नास्ति सन्मित्रम् । (१६०।१)
śūnyam aputrasya gṛhaṃ ciraśūnyaṃ yasya nāsti sanmitram |
मूर्खस्य दिशः शून्याः सर्वं शून्यं दरिद्रस्य ॥ (१६०।२)
mūrkhasya diśaḥ śūnyāḥ sarvaṃ śūnyaṃ daridrasya ||
उत्तिष्ठ क्षणम् एकम् उद्वह सखे दारिद्र्यभारं गुरुं क्लिष्टो यावद् अहं चिरं मरणजं सेवे त्वदीयं सुखम् ॥ (१६१।१)
uttiṣṭha kṣaṇam ekam udvaha sakhe dāridryabhāraṃ guruṃ kliṣṭo yāvad ahaṃ ciraṃ maraṇajaṃ seve tvadīyaṃ sukham ||
इत्य् उक्तो धनवर्जितेन विदुषा गत्वा श्मशाने शवो दारिद्र्यान् मरणं वरं सुखकरं ज्ञात्वा स तूष्णीं स्थितः ॥ (१६२।१)
ity ukto dhanavarjitena viduṣā gatvā śmaśāne śavo dāridryān maraṇaṃ varaṃ sukhakaraṃ jñātvā sa tūṣṇīṃ sthitaḥ ||
तानीन्द्रियाण्य् अविकलानि तद् एव नाम सा बुद्धिर् अप्रतिहता वचनं तद् एव । (१६५।१)
tānīndriyāṇy avikalāni tad eva nāma sā buddhir apratihatā vacanaṃ tad eva |
अर्थोष्मणा विरहितः पुरुषः स एव शेते हकार इव संकुचिताखिलाङ्गः ॥ (१६५।२)
arthoṣmaṇā virahitaḥ puruṣaḥ sa eva śete hakāra iva saṃkucitākhilāṅgaḥ ||
विनिपतितम् आर्यम् अपि जनं दृष्ट्वा धन्यन्धो मूकश् च भवति धनमदावलेपात् ॥ (१६७।१)
vinipatitam āryam api janaṃ dṛṣṭvā dhanyandho mūkaś ca bhavati dhanamadāvalepāt ||
विलोचने चाविकले च वीक्षते स्फुटा च वाग् अस्ति न चापभाषणम् । (१६९।१)
vilocane cāvikale ca vīkṣate sphuṭā ca vāg asti na cāpabhāṣaṇam |
अहो नृशंसैर् विभवैस् तथा कृतं यथेश्वरो याचनयन्त्रतां गतः ॥ (१६९।२)
aho nṛśaṃsair vibhavais tathā kṛtaṃ yatheśvaro yācanayantratāṃ gataḥ ||
तन् मादृशानां किं नाम तद् वरं स्यात् यस्य स्याद् ईदृशः फलविपाकः यत् सततं देहीति वक्ति ॥ (१७०।१)
tan mādṛśānāṃ kiṃ nāma tad varaṃ syāt yasya syād īdṛśaḥ phalavipākaḥ yat satataṃ dehīti vakti ||
तत् सर्वथा धनहीनस्य ममाधुना नेह श्रेयः ॥ (१७१।१)
tat sarvathā dhanahīnasya mamādhunā neha śreyaḥ ||
वसेन् मानाधिकं स्थानं मानहीनं न संवसेत् । (१७३।१)
vasen mānādhikaṃ sthānaṃ mānahīnaṃ na saṃvaset |
मानहीनं सुरैः सार्धं विमानम् अपि वर्जयेत् ॥ (१७३।२)
mānahīnaṃ suraiḥ sārdhaṃ vimānam api varjayet ||
एवम् उक्त्वाप्य् अहं पुनर् अप्य् एवम् अचिन्तयम् ॥ (१७४।१)
evam uktvāpy ahaṃ punar apy evam acintayam ||
तरोर् अप्य् ऊषरस्थस्य वरं जन्म न चार्थिनः ॥ (१७७।३)
taror apy ūṣarasthasya varaṃ janma na cārthinaḥ ||
कण्ठे गद्गदता स्वेदो मुखे वैवर्ण्यवेपथू । (१७८।१)
kaṇṭhe gadgadatā svedo mukhe vaivarṇyavepathū |
म्रियमाणस्य चिह्नानि यानि तान्य् एव याचतः ॥ (१७८।२)
mriyamāṇasya cihnāni yāni tāny eva yācataḥ ||
वैराग्याहरणं धियो ऽपहरणं मिथ्याविकल्पास्पदं पर्यायो मरणस्य दैन्यवसतिः शङ्कानिधानं परम् । (१८०।१)
vairāgyāharaṇaṃ dhiyo 'paharaṇaṃ mithyāvikalpāspadaṃ paryāyo maraṇasya dainyavasatiḥ śaṅkānidhānaṃ param |
मूर्तं लाघवम् आस्पदं च विपदां तेजोहरं मानिनाम् अर्थित्वं हि मनस्विनां न नरकात् पश्यामि वस्त्वन्तरम् ॥ (१८०।२)
mūrtaṃ lāghavam āspadaṃ ca vipadāṃ tejoharaṃ māninām arthitvaṃ hi manasvināṃ na narakāt paśyāmi vastvantaram ||
निर्द्रव्यो ह्रियम् एति ह्रीपरिगतः प्रभ्रश्यते तेजसो निस्तेजाः परिभूयते परिभवान् निर्वेदम् आगच्छति । (१८२।१)
nirdravyo hriyam eti hrīparigataḥ prabhraśyate tejaso nistejāḥ paribhūyate paribhavān nirvedam āgacchati |
निर्विण्णः शुचम् एति शोकमनसो बुद्धिः परिभ्रश्यति निर्धीकः क्षयम् एत्य् अहो निधनता सर्वापदाम् आस्पदम् ॥ (१८२।२)
nirviṇṇaḥ śucam eti śokamanaso buddhiḥ paribhraśyati nirdhīkaḥ kṣayam ety aho nidhanatā sarvāpadām āspadam ||
वरम् अहिमुखे क्रोधाविष्टे करौ विनिवेशितौ विषम् अपि वरं पीत्वा सुप्तं यमस्य निवेशने । (१८४।१)
varam ahimukhe krodhāviṣṭe karau viniveśitau viṣam api varaṃ pītvā suptaṃ yamasya niveśane |
गिरिवरतटाद् आत्मा मुक्तो वरं शतधा गतो न तु खलजनावाप्तैर् अर्थैः प्रियं कृतम् आत्मनः ॥ (१८४।२)
girivarataṭād ātmā mukto varaṃ śatadhā gato na tu khalajanāvāptair arthaiḥ priyaṃ kṛtam ātmanaḥ ||
वरं विभवहीनेन प्राणैः संतर्पितो ऽनलः नोपचारपरिभ्रष्टः कृपणो ऽभ्यर्थितो जनः ॥ (१८५।१)
varaṃ vibhavahīnena prāṇaiḥ saṃtarpito 'nalaḥ nopacāraparibhraṣṭaḥ kṛpaṇo 'bhyarthito janaḥ ||
वरं युक्तं मौनं न च वचनम् उक्तं यद् अनृतं वरं मृत्युः श्लाघ्यो न च परकलत्राभिगमनम् । (१८९।२)
varaṃ yuktaṃ maunaṃ na ca vacanam uktaṃ yad anṛtaṃ varaṃ mṛtyuḥ ślāghyo na ca parakalatrābhigamanam |
वरं प्राणत्यागो न च पिशुनवाक्येष्व् अभिरतिर् वरं भिक्षार्थित्वं न च परधनास्वादम् असकृत् ॥ (१८९।३)
varaṃ prāṇatyāgo na ca piśunavākyeṣv abhiratir varaṃ bhikṣārthitvaṃ na ca paradhanāsvādam asakṛt ||
तद् अर्थित्वे ऽपि हि पुरुषस्य ध्रुवो ऽवमानः ॥ (१९०।१)
tad arthitve 'pi hi puruṣasya dhruvo 'vamānaḥ ||
आकारपरिवृत्तिस् तु बुद्धेः परिभवः पुनः । (१९१।२)
ākāraparivṛttis tu buddheḥ paribhavaḥ punaḥ |
आशाहानिर् इवार्थित्वं परासुत्वम् इवापरम् ॥ (१९१।३)
āśāhānir ivārthitvaṃ parāsutvam ivāparam ||
रोगी चिरप्रवासी परान्नभोजी परावसथशायी । (१९५।१)
rogī cirapravāsī parānnabhojī parāvasathaśāyī |
जातः कुले महति मानधनावलिप्तः संमाननाभ्युदयकाल इव प्रहर्षी । (१९६।२)
jātaḥ kule mahati mānadhanāvaliptaḥ saṃmānanābhyudayakāla iva praharṣī |
तच् छेषपिण्डम् अपि नाम नृपस्य भुङ्क्ते यः सारमेय इव कष्टतरं किम् अन्यत् ॥ (१९६।३)
tac cheṣapiṇḍam api nāma nṛpasya bhuṅkte yaḥ sārameya iva kaṣṭataraṃ kim anyat ||
आशाविप्लुतचेतसो ऽभिलषिताल् लाभाद् अलाभो वरस् तस्यालाभनिराकृता हि तनुताम् आपद्यते प्रार्थना । (१९७।१)
āśāviplutacetaso 'bhilaṣitāl lābhād alābho varas tasyālābhanirākṛtā hi tanutām āpadyate prārthanā |
इष्टावाप्तिसमुद्भवस् तु सुतरां हर्षः प्रमाथी धृतेः सेतोर् भङ्ग इवाम्भसां विवशतां वेगेन विस्तार्यते ॥ (१९७।२)
iṣṭāvāptisamudbhavas tu sutarāṃ harṣaḥ pramāthī dhṛteḥ setor bhaṅga ivāmbhasāṃ vivaśatāṃ vegena vistāryate ||
तिर्यक्पातितचक्षुषां स्मयवताम् उच्चैः कृतैकभ्रुवाम् आढ्यानाम् अवलेपतुङ्गशिरसां श्रुत्वा गिरो दारुणाः । (१९८।२)
tiryakpātitacakṣuṣāṃ smayavatām uccaiḥ kṛtaikabhruvām āḍhyānām avalepatuṅgaśirasāṃ śrutvā giro dāruṇāḥ |
किं सद्यस् स्फुटनं प्रयुक्तम् उरसः सेवाकृताम् अर्थिनाम् अन्तस् तद् यदि वर्जसारदृढया नालिप्यते तृष्णया ॥ (१९८।३)
kiṃ sadyas sphuṭanaṃ prayuktam urasaḥ sevākṛtām arthinām antas tad yadi varjasāradṛḍhayā nālipyate tṛṣṇayā ||
दीना दीनमुखैर् यदि स्वशिशुकैर् आकृष्टचीराम्बरा क्रोशद्भिः क्षुधितैर् निरन्नपिठिरा दृश्यते नो गेहिनी । (१९९।१)
dīnā dīnamukhair yadi svaśiśukair ākṛṣṭacīrāmbarā krośadbhiḥ kṣudhitair nirannapiṭhirā dṛśyate no gehinī |
याच्ञाभङ्गभयेन गद्गदगलप्रोच्चारितार्धाक्षरं को देहीति वदेत् स्वदग्धजठरस्यार्थे मनस्वी पुमान् ॥ (१९९।२)
yācñābhaṅgabhayena gadgadagalaproccāritārdhākṣaraṃ ko dehīti vadet svadagdhajaṭharasyārthe manasvī pumān ||
मया तु तयोर् दुरात्मनोर् उपधानीकृता दृष्टपूर्वास् ते दीनाराः स्थगिताः ॥ (२०२।१)
mayā tu tayor durātmanor upadhānīkṛtā dṛṣṭapūrvās te dīnārāḥ sthagitāḥ ||
एवं च सम्प्रधार्य गतो ऽहं तम् उद्देशम् ॥ (२०३।१)
evaṃ ca sampradhārya gato 'haṃ tam uddeśam ||
अथ ताव् अन्यमनस्कौ मत्वा संजिघृक्षुर् अहम् उपश्लिष्टः ॥ (२०४।१)
atha tāv anyamanaskau matvā saṃjighṛkṣur aham upaśliṣṭaḥ ||
दृष्ट्वा च मां बृहत्स्फिग् लगुडेनाताडयत् ॥ (२०५।१)
dṛṣṭvā ca māṃ bṛhatsphig laguḍenātāḍayat ||
पुनर् अपि चिराद् बद्धाशः समाश्वस्य दीनारान्तिकम् उपश्लिष्टस् तेन निर्दयेनैवं शिरस्य् अभिहतः येनाद्यापि स्वप्नगतानाम् अपि तादृशानाम् उद्विजे ॥ (२०७।१)
punar api cirād baddhāśaḥ samāśvasya dīnārāntikam upaśliṣṭas tena nirdayenaivaṃ śirasy abhihataḥ yenādyāpi svapnagatānām api tādṛśānām udvije ||
पश्य चेमं तत्कालकृतं शिरसि मे व्रणम् ॥ (२०८।१)
paśya cemaṃ tatkālakṛtaṃ śirasi me vraṇam ||
सर्वप्राणविनाशसंशयकरीं प्राप्यापदं दुस्तरां प्रत्यासन्नभयो न वेत्ति विधुरं स्वं जीवितं काङ्क्षति । (२०९।२)
sarvaprāṇavināśasaṃśayakarīṃ prāpyāpadaṃ dustarāṃ pratyāsannabhayo na vetti vidhuraṃ svaṃ jīvitaṃ kāṅkṣati |
उत्तीर्णस् तु ततो धनार्थम् अपरां भूयो विशत्य् आपदं प्राणानां च धनस्य साधनधियाम् अन्योन्यहेतुः पणः ॥ (२०९।३)
uttīrṇas tu tato dhanārtham aparāṃ bhūyo viśaty āpadaṃ prāṇānāṃ ca dhanasya sādhanadhiyām anyonyahetuḥ paṇaḥ ||
सो ऽहं बहु विचिन्त्यास्तां धनम् एतन् ममेति निवृत्तस् तृष्णातः ॥ (२१०।१)
so 'haṃ bahu vicintyāstāṃ dhanam etan mameti nivṛttas tṛṣṇātaḥ ||
ज्ञानं चक्षुर् नेदं शीलं कुलपुत्रता न कुलजन्म । (२११।२)
jñānaṃ cakṣur nedaṃ śīlaṃ kulaputratā na kulajanma |
सन्तोषश् च समृद्धिः पाण्डित्यम् अवार्यविनिवृत्तिः ॥ (२११।३)
santoṣaś ca samṛddhiḥ pāṇḍityam avāryavinivṛttiḥ ||
सर्वाः सम्पत्तयस् तस्य संतुष्टं यस्य मानसम् । (२१२।१)
sarvāḥ sampattayas tasya saṃtuṣṭaṃ yasya mānasam |
उपानद्गूढपादस्य सर्वा चर्मावृतैव भूः ॥ (२१२।२)
upānadgūḍhapādasya sarvā carmāvṛtaiva bhūḥ ||
संतुष्टस्य करप्राप्ते ऽप्य् अर्थे भवति नादरः ॥ (२१३।२)
saṃtuṣṭasya karaprāpte 'py arthe bhavati nādaraḥ ||
सर्पाः पिबन्ति पवनं न च दुर्बलास् ते पर्णैस् तृणैर् वनगजा बलिनो भवन्ति । (२१४।१)
sarpāḥ pibanti pavanaṃ na ca durbalās te parṇais tṛṇair vanagajā balino bhavanti |
मूलैः फलैर् मुनिवराः क्षपयन्ति कालं सन्तोष एव महतां परमा विभूतिः ॥ (२१४।२)
mūlaiḥ phalair munivarāḥ kṣapayanti kālaṃ santoṣa eva mahatāṃ paramā vibhūtiḥ ||
तत् सर्वथासाध्ये ऽर्थे परिच्छेद एव श्रेयान् ॥ (२१५।१)
tat sarvathāsādhye 'rthe pariccheda eva śreyān ||
दारिद्र्यस्य परा मूर्तिर् याच्ञा न द्रविणाल्पता । (२१६।१)
dāridryasya parā mūrtir yācñā na draviṇālpatā |
जरद्गवधनः शम्भुस् तथापि परमेश्वरः ॥ (२१६।२)
jaradgavadhanaḥ śambhus tathāpi parameśvaraḥ ||
को धर्मो भूतदया किं सौख्यम् अरोगता जन्तोः । (२१७।२)
ko dharmo bhūtadayā kiṃ saukhyam arogatā jantoḥ |
कः स्नेहः सद्भावः किं पाण्डित्यं परिच्छेदः ॥ (२१७।३)
kaḥ snehaḥ sadbhāvaḥ kiṃ pāṇḍityaṃ paricchedaḥ ||
सन्ति शाकान्य् अरण्येषु नद्यश् च विमलोदकाः । (२१८।१)
santi śākāny araṇyeṣu nadyaś ca vimalodakāḥ |
चन्द्रः सामान्यदीपो ऽयं विभवैः किं प्रयोजनम् ॥ (२१८।२)
candraḥ sāmānyadīpo 'yaṃ vibhavaiḥ kiṃ prayojanam ||
एवम् अवधार्याहं स्वभवनम् आगतो ऽपश्यं चित्रग्रीवं पाशबद्धम् ॥ (२२०।१)
evam avadhāryāhaṃ svabhavanam āgato 'paśyaṃ citragrīvaṃ pāśabaddham ||
इति च तं मोक्षयित्वानेन लघुपतनकेनाहं भवदन्तिकं प्रापितः ॥ (२२१।१)
iti ca taṃ mokṣayitvānena laghupatanakenāhaṃ bhavadantikaṃ prāpitaḥ ||
इइ,४ देर् अर्मे सोमिलकअस्ति कस्मिंश्चिद् अधिष्ठाने सोमिलको नाम कौलिकः प्रतिवसति स्म ॥ (२२२।१)
II,4 Der arme Somilakaasti kasmiṃścid adhiṣṭhāne somilako nāma kaulikaḥ prativasati sma ||
स यद् उपार्जयति तत् तस्य दिवसव्ययाद् ऋते ऽधिकतां नोपयाति ॥ (२२३।१)
sa yad upārjayati tat tasya divasavyayād ṛte 'dhikatāṃ nopayāti ||
तत्र महता क्लेशेन वर्षत्रयाभ्यन्तरे दीनारशतम् अर्जितम् स्वदेशं च प्रायात् ॥ (२२५।१)
tatra mahatā kleśena varṣatrayābhyantare dīnāraśatam arjitam svadeśaṃ ca prāyāt ||
अर्धपथे सन्ध्यासमये प्राप्ते न्यग्रोधपादम् अरण्यमध्ये समासादितवान् अचिन्तयच् च ॥ (२२६।१)
ardhapathe sandhyāsamaye prāpte nyagrodhapādam araṇyamadhye samāsāditavān acintayac ca ||
क्व साम्प्रतं गमिष्यामि विप्रकृष्टतरं ग्रामस्येति ॥ (२२७।१)
kva sāmprataṃ gamiṣyāmi viprakṛṣṭataraṃ grāmasyeti ||
तद् अस्मिन्न् एव न्यग्रोधपादप आरूढो यामिनीं यापयामि ॥ (२२८।१)
tad asminn eva nyagrodhapādapa ārūḍho yāminīṃ yāpayāmi ||
अर्धरात्रे च कथंचित् स्वप्न इव पश्यति स्म द्वौ पुरुषौ महाप्रमाणौ दिव्याकृती क्रोधसंरक्तनयनौ तस्याभ्याशम् आयातौ ॥ (२३०।१)
ardharātre ca kathaṃcit svapna iva paśyati sma dvau puruṣau mahāpramāṇau divyākṛtī krodhasaṃraktanayanau tasyābhyāśam āyātau ||
बहुशस् त्वं मया निवारितपूर्वः यथास्य सोमिलकस्य पानभोजनाद् ऋते ऽपरं न किंचिद् दातव्यम् ॥ (२३३।१)
bahuśas tvaṃ mayā nivāritapūrvaḥ yathāsya somilakasya pānabhojanād ṛte 'paraṃ na kiṃcid dātavyam ||
इत्य् आकर्ण्य प्रतिबुद्धो ऽसौ यावत् दीनारशतं नापश्यत् विषण्णहृदयश् चाचिन्तयत् ॥ (२३९।१)
ity ākarṇya pratibuddho 'sau yāvat dīnāraśataṃ nāpaśyat viṣaṇṇahṛdayaś cācintayat ||
इतः प्रतिनिवृत्य पुनर् वित्तम् आसाद्य यावद् गच्छामि ॥ (२४४।१)
itaḥ pratinivṛtya punar vittam āsādya yāvad gacchāmi ||
एवं चिन्तयन् प्रभातायां रात्र्यां भूयो ऽपि नगरम् आसाद्य वित्तोपार्जनाय चित्तम् आस्थाय कतिपयकालेन पञ्चाशद्दीनारान् उपार्ज्य पुनः स्वदेशगमनाय तेनैव मार्गेण प्रवर्तितः ॥ (२४५।१)
evaṃ cintayan prabhātāyāṃ rātryāṃ bhūyo 'pi nagaram āsādya vittopārjanāya cittam āsthāya katipayakālena pañcāśaddīnārān upārjya punaḥ svadeśagamanāya tenaiva mārgeṇa pravartitaḥ ||
दैवचोदितः सन् नाधिकं लभते नान्यमार्गगमनं वा ॥ (२४६।१)
daivacoditaḥ san nādhikaṃ labhate nānyamārgagamanaṃ vā ||
तत्रैव नीयते यावद् अस्तं गच्छति भानौ तम् एव न्यग्रोधम् आसादितवान् अचिन्तयच् च ॥ (२४७।१)
tatraiva nīyate yāvad astaṃ gacchati bhānau tam eva nyagrodham āsāditavān acintayac ca ||
पुनः स एव न्यग्रोधरूपी राक्षस आपतित इति ॥ (२५०।१)
punaḥ sa eva nyagrodharūpī rākṣasa āpatita iti ||
एवं चिन्तयन् स्वप्नायमानः पश्यति स्म द्वावेतौ पुरुषौ ॥ (२५१।१)
evaṃ cintayan svapnāyamānaḥ paśyati sma dvāvetau puruṣau ||
भो वङ्काल सोमिलकस्य पञ्चाशद्दीनारा वर्तन्ते ॥ (२५३।१)
bho vaṅkāla somilakasya pañcāśaddīnārā vartante ||
सोमिलकस् तु प्रतिबुद्धो नाद्राक्षीद्धृतान् इति ॥ (२५७।१)
somilakas tu pratibuddho nādrākṣīddhṛtān iti ||
को ऽयं वृत्तान्तः केन वा कारणेन मम क्लेशार्जितवित्तम् अपहरतीति न विजानामि ॥ (२६०।१)
ko 'yaṃ vṛttāntaḥ kena vā kāraṇena mama kleśārjitavittam apaharatīti na vijānāmi ||
एवं चिन्तयन् निराहारस् तत्र एव तस्थौ यावत् कतिपयैर् एवाहोभिर् दिव्याकारं पुरुषं दृष्टवान् ॥ (२६२।१)
evaṃ cintayan nirāhāras tatra eva tasthau yāvat katipayair evāhobhir divyākāraṃ puruṣaṃ dṛṣṭavān ||
यद् अभावि न तद् भावि भावि यत् तद् अनन्यथा । (२६६।२)
yad abhāvi na tad bhāvi bhāvi yat tad ananyathā |
इति चिन्ताविषघ्नो ऽयम् अगदः किं न पीयते ॥ (२६६।३)
iti cintāviṣaghno 'yam agadaḥ kiṃ na pīyate ||
शयान आकस्मिकम् अश्नुते फलं कृतप्रयत्नो ऽप्य् अपरो ऽवसीदति । (२६७।१)
śayāna ākasmikam aśnute phalaṃ kṛtaprayatno 'py aparo 'vasīdati |
असंयमान् नृत्यति केवलं जनो विधिस् तु यत्रेच्छति तत्र सम्पदः ॥ (२६७।२)
asaṃyamān nṛtyati kevalaṃ jano vidhis tu yatrecchati tatra sampadaḥ ||
नैवाकृतिः फलति नैव गुणा न शौर्यं विद्या न चैव न च यत्नकृतो विशेषः । (२६८।१)
naivākṛtiḥ phalati naiva guṇā na śauryaṃ vidyā na caiva na ca yatnakṛto viśeṣaḥ |
भाग्यानि कर्मफलसञ्चयसंचितानि काले फलन्ति पुरुषस्य यथैव वृक्षाः ॥ (२६८।२)
bhāgyāni karmaphalasañcayasaṃcitāni kāle phalanti puruṣasya yathaiva vṛkṣāḥ ||
क्रुद्धो ऽपि कः कस्य करोति दुःखं सुखं च कः कस्य करोति हृष्टः । (२६९।१)
kruddho 'pi kaḥ kasya karoti duḥkhaṃ sukhaṃ ca kaḥ kasya karoti hṛṣṭaḥ |
स्वकर्मग्रन्थिग्रथितो हि लोकः कर्ता करोतीति वृथाभिमानः ॥ (२६९।२)
svakarmagranthigrathito hi lokaḥ kartā karotīti vṛthābhimānaḥ ||
बुद्धिमन्तो महोत्साहाः प्राज्ञाः शूराः कुलोद्गताः । (२७०।१)
buddhimanto mahotsāhāḥ prājñāḥ śūrāḥ kulodgatāḥ |
पाणिपादैर् उपेताश् च परेषां भृत्यतां गताः ॥ (२७०।२)
pāṇipādair upetāś ca pareṣāṃ bhṛtyatāṃ gatāḥ ||
पानभोजनाद् ऋते तव वित्तोपार्जनं न किंचिद् अस्ति ॥ (२७२।१)
pānabhojanād ṛte tava vittopārjanaṃ na kiṃcid asti ||
वहन्ति शिबिकाम् अन्ये सन्त्य् अन्ये शिबिकां गताः । (२७३।१)
vahanti śibikām anye santy anye śibikāṃ gatāḥ |
अकारणं हि वक्तृत्वं व्युत्थानं केवलं जरा ॥ (२७३।२)
akāraṇaṃ hi vaktṛtvaṃ vyutthānaṃ kevalaṃ jarā ||
न मन्त्रबलवीर्येण प्रज्ञया पौरुषेण वा । (२७४।१)
na mantrabalavīryeṇa prajñayā pauruṣeṇa vā |
अवश्यं लभते जन्तुर् अत्र का परिदेवना ॥ (२७४।२)
avaśyaṃ labhate jantur atra kā paridevanā ||
लब्धव्यान्य् एव लभते गन्तव्यान्य् एव गच्छति । (२७५।१)
labdhavyāny eva labhate gantavyāny eva gacchati |
प्राप्तव्यान्य् एव चाप्नोति दुःखानि च सुखानि च ॥ (२७५।२)
prāptavyāny eva cāpnoti duḥkhāni ca sukhāni ca ||
अप्रार्थितानि दुःखानि यथैवायान्ति देहिनाम् । (२७६।१)
aprārthitāni duḥkhāni yathaivāyānti dehinām |
सुखान्य् अपि तथा मन्ये दैवम् अत्रातिरिच्यते ॥ (२७६।२)
sukhāny api tathā manye daivam atrātiricyate ||
तत् को विशेषयति केन कृतो विशिष्टः को वा धनैः सह विजायति को दरिद्रः । (२७७।१)
tat ko viśeṣayati kena kṛto viśiṣṭaḥ ko vā dhanaiḥ saha vijāyati ko daridraḥ |
भाग्यानि षट्पद इव स्थिरचञ्चलानि नित्यं मनुष्यकुसुमेषु परिभ्रमन्ति ॥ (२७७।२)
bhāgyāni ṣaṭpada iva sthiracañcalāni nityaṃ manuṣyakusumeṣu paribhramanti ||
तथापि दैवपुरुषयोगाद् अर्थोत्पत्तिः पुरुषश् चरति दैवं फलतीति ॥ (२७८।१)
tathāpi daivapuruṣayogād arthotpattiḥ puruṣaś carati daivaṃ phalatīti ||
गच्छ अस्मिन्न् एवाधिष्ठाने द्वौ वणिजकौ पश्य ॥ (२८७।१)
gaccha asminn evādhiṣṭhāne dvau vaṇijakau paśya ||
तौ दृष्ट्वा यादृक् तयोर् अभिवाञ्छसीति तादृग् भविष्यसि ॥ (२८९।१)
tau dṛṣṭvā yādṛk tayor abhivāñchasīti tādṛg bhaviṣyasi ||
सोमिलको ऽपि प्रभाते तन् नगरं उपविश्य सार्थवाहं धनगुप्तम् आससाद ॥ (२९१।१)
somilako 'pi prabhāte tan nagaraṃ upaviśya sārthavāhaṃ dhanaguptam āsasāda ||
तत्रासौ निर्भर्त्स्यमानो ऽपि कथमपि गृहे प्रविश्यालिन्दके निपत्यावस्थितः ॥ (२९२।१)
tatrāsau nirbhartsyamāno 'pi kathamapi gṛhe praviśyālindake nipatyāvasthitaḥ ||
सो ऽपि वणिक् सन्ध्याम् अतिवाह्य निशामुखे किंचिन्मात्रम् अशनम् अकरोत् ॥ (२९३।१)
so 'pi vaṇik sandhyām ativāhya niśāmukhe kiṃcinmātram aśanam akarot ||
सोमिलके ऽपि किंचिन्मात्रम् अशनम् अदापयत् ॥ (२९४।१)
somilake 'pi kiṃcinmātram aśanam adāpayat ||
अथासौ कौलिकः कुशान् आस्तीर्य भूमौ निपत्य सुप्तो ऽपश्यत् ताव् एव द्वौ पुरुषौ ॥ (२९५।१)
athāsau kaulikaḥ kuśān āstīrya bhūmau nipatya supto 'paśyat tāv eva dvau puruṣau ||
भो वङ्काल धनगुप्तेनाद्य कौलिकस्याशनं दापयता द्विगुणव्ययेनात्मा नियोजित इति ॥ (२९७।१)
bho vaṅkāla dhanaguptenādya kaulikasyāśanaṃ dāpayatā dviguṇavyayenātmā niyojita iti ||
नास्य स्थापनाद् ऋते दाने भोजने वा किंचिद् विहितम् ॥ (२९९।१)
nāsya sthāpanād ṛte dāne bhojane vā kiṃcid vihitam ||
धनगुप्तो ऽपि प्रातर् विषूचिकया महानत्ययं गतः ॥ (३०२।१)
dhanagupto 'pi prātar viṣūcikayā mahānatyayaṃ gataḥ ||
स्वेदोष्णवारिपानादिना च परिक्लिश्योपोषितः ॥ (३०३।१)
svedoṣṇavāripānādinā ca parikliśyopoṣitaḥ ||
ततस् स कौलिकः प्रभाते दैवचोदितो ऽचिन्तयत् ॥ (३०४।१)
tatas sa kaulikaḥ prabhāte daivacodito 'cintayat ||
ततो द्वितीयं तं व्ययशीलं भोगवर्माणम् उद्दिश्य सोमिलको गतः ॥ (३०७।१)
tato dvitīyaṃ taṃ vyayaśīlaṃ bhogavarmāṇam uddiśya somilako gataḥ ||
तेनासौ महता भोजनपानादिना सत्कृतः सोमिलकस् तथैव महति शयने सोपचारे स्वास्तीर्णे निशायां सुप्तो ऽपश्यत् ताव् एव पुरुषौ ॥ (३०८।१)
tenāsau mahatā bhojanapānādinā satkṛtaḥ somilakas tathaiva mahati śayane sopacāre svāstīrṇe niśāyāṃ supto 'paśyat tāv eva puruṣau ||
भद्र वङ्काल शोभनम् अनुष्ठितं भोगवर्मणा प्राहुणकं सोमिलकं संमानयता ॥ (३१०।१)
bhadra vaṅkāla śobhanam anuṣṭhitaṃ bhogavarmaṇā prāhuṇakaṃ somilakaṃ saṃmānayatā ||
तद्भूयो ऽपि प्रवर्धमानम् अर्थं व्ययोपभोगे ऽस्य दातव्यम् ॥ (३११।१)
tadbhūyo 'pi pravardhamānam arthaṃ vyayopabhoge 'sya dātavyam ||
इइ।५ [चित्राङ्गस् एर्ज़्ﾄह्लुन्ग्]अस्ति अहं कदाचिद् यमुनाकच्छे शालिग्राममध्ये प्रियकमृग्याम् उत्पन्नः ॥ (३१८।१)
II.5 asti ahaṃ kadācid yamunākacche śāligrāmamadhye priyakamṛgyām utpannaḥ ||
चमूरः कदली कन्दली प्रियक एणक एते मृगयोनयः स्तुताः पञ्च एव ॥ (३२१।१)
camūraḥ kadalī kandalī priyaka eṇaka ete mṛgayonayaḥ stutāḥ pañca eva ||
प्रियकजातीयो ऽहं मनुष्यप्रियश् चिरेणाक्षिणी निमीलयामि ॥ (३२५।१)
priyakajātīyo 'haṃ manuṣyapriyaś cireṇākṣiṇī nimīlayāmi ||
तथा सति मे माता यदा गता तदाहं लुब्धकैः पोतक एव गृहीतः ॥ (३२६।१)
tathā sati me mātā yadā gatā tadāhaṃ lubdhakaiḥ potaka eva gṛhītaḥ ||
स्त्रीक्षीरेण विवर्धितो यावत् तद्गृहे निवसामि तावन् मे माता स्वयूथ्यैश् चरति ॥ (३२७।१)
strīkṣīreṇa vivardhito yāvat tadgṛhe nivasāmi tāvan me mātā svayūthyaiś carati ||
निजकृत्रिमयोः सहाययोर् निजः सहायो गरीयान् इति ॥ (३३३।१)
nijakṛtrimayoḥ sahāyayor nijaḥ sahāyo garīyān iti ||
अथ लुब्धकसकाशाद् आगत इति भयचकितदृशं मातरं प्राप्तः ॥ (३३५।१)
atha lubdhakasakāśād āgata iti bhayacakitadṛśaṃ mātaraṃ prāptaḥ ||
तेनातिमात्रम् अहं षण्मासजातशिशुः स्वयूथ्यम् अध्यागतः ॥ (३३९।१)
tenātimātram ahaṃ ṣaṇmāsajātaśiśuḥ svayūthyam adhyāgataḥ ||
अभ्यधिकजवत्वाद् गच्छन् मृगान् आगतः प्रतिपालयामि ॥ (३४०।१)
abhyadhikajavatvād gacchan mṛgān āgataḥ pratipālayāmi ||
तयोर् मातृकपयोविरहाद् अहम् आञ्जसीं वेद्मि नोर्ध्वम् ॥ (३४२।१)
tayor mātṛkapayovirahād aham āñjasīṃ vedmi nordhvam ||
अथ कदाचिन् मृगांश् चरमाणान् नानुपश्यामि ॥ (३४३।१)
atha kadācin mṛgāṃś caramāṇān nānupaśyāmi ||
आविग्नहृदयश् च क्व ते गता इति विलोकितवान् ॥ (३४४।१)
āvignahṛdayaś ca kva te gatā iti vilokitavān ||
पश्यामि तान् ऊर्ध्वगत्यभिज्ञतया जालं विलङ्घ्याग्रतो गतान् ॥ (३४५।१)
paśyāmi tān ūrdhvagatyabhijñatayā jālaṃ vilaṅghyāgrato gatān ||
कार्यकाले तु सम्प्राप्ते नावज्ञेयं त्रयं सदा । (३४७।२)
kāryakāle tu samprāpte nāvajñeyaṃ trayaṃ sadā |
बीजम् औषधम् आहारो यथा लाभस् तथाक्रयः ॥ (३४७।३)
bījam auṣadham āhāro yathā lābhas tathākrayaḥ ||
अहं तेन क्षीराख्येनौषधेनोर्ध्वगत्यनभिज्ञतयाञ्जस्या गत्या निष्पतितो जालेनाकुलीकृतः ॥ (३४८।१)
ahaṃ tena kṣīrākhyenauṣadhenordhvagatyanabhijñatayāñjasyā gatyā niṣpatito jālenākulīkṛtaḥ ||
ततश् च व्याधैर् दुरात्मभिर् जीवग्राहं गृहीत्वा क्रीडार्थं राजपुत्रायोपनीतः ॥ (३४९।१)
tataś ca vyādhair durātmabhir jīvagrāhaṃ gṛhītvā krīḍārthaṃ rājaputrāyopanītaḥ ||
सो ऽपि मां दृष्ट्वातीव परितुष्टो व्याधान् प्रादेशिकेन संमानितवान् ॥ (३५०।१)
so 'pi māṃ dṛṣṭvātīva parituṣṭo vyādhān prādeśikena saṃmānitavān ||
मां चादरेणाङ्गोद्वर्तनस्नानभोजनधूपालङ्कारवासोविशेषैर् भोजनप्रकारैश् चासंभाव्यैः स्निग्धद्रवपेशलैः सखण्डगुडदाडिमचातुर्जातकविमिश्रैर् अन्यैश् च भोज्यैर् अतर्पयत् ॥ (३५१।१)
māṃ cādareṇāṅgodvartanasnānabhojanadhūpālaṅkāravāsoviśeṣair bhojanaprakāraiś cāsaṃbhāvyaiḥ snigdhadravapeśalaiḥ sakhaṇḍaguḍadāḍimacāturjātakavimiśrair anyaiś ca bhojyair atarpayat ||
अथान्तःपुरिकाजनस्य राजकुमाराणां च हस्ताद्धस्तं च कौतुकपरतया ग्रीवानयनकरचरणकर्णावकर्षणैः परस्परेर्ष्याभी राजाङ्गनाभिः सम्मानपरम्परतया क्लेशितो ऽहम् ॥ (३५२।१)
athāntaḥpurikājanasya rājakumārāṇāṃ ca hastāddhastaṃ ca kautukaparatayā grīvānayanakaracaraṇakarṇāvakarṣaṇaiḥ parasparerṣyābhī rājāṅganābhiḥ sammānaparamparatayā kleśito 'ham ||
निवृत्तकौतुकानां च कदाचिद् विविक्ते वर्तमाने राजपुत्रशयनाधस्तान् मया प्रावृट्समये मेघशब्दश्रवणोत्कण्ठितहृदयेन स्वयूथच्युतेन स्वयूथ्यान् अनुस्मृत्याभिहितम् ॥ (३५७।१)
nivṛttakautukānāṃ ca kadācid vivikte vartamāne rājaputraśayanādhastān mayā prāvṛṭsamaye meghaśabdaśravaṇotkaṇṭhitahṛdayena svayūthacyutena svayūthyān anusmṛtyābhihitam ||
पृष्ठतो यद् गमिष्यामि कदा तन् मे भविष्यति ॥ (३५८।२)
pṛṣṭhato yad gamiṣyāmi kadā tan me bhaviṣyati ||
एवम् उच्चारयतो राजपुत्रेण बालभावाद् अभावितचित्तेनैतावच्छ्रुत्वा संत्रस्तेन द्वाःस्थो ऽभिहितः ॥ (३५९।१)
evam uccārayato rājaputreṇa bālabhāvād abhāvitacittenaitāvacchrutvā saṃtrastena dvāḥstho 'bhihitaḥ ||
संतापितहृदयः समन्ताद् अवलोकयन् माम् अपश्यत् ॥ (३६१।१)
saṃtāpitahṛdayaḥ samantād avalokayan mām apaśyat ||
अहं च लुब्धकैर् मानुषीं वाचं शिक्षित आसम् ॥ (३६२।१)
ahaṃ ca lubdhakair mānuṣīṃ vācaṃ śikṣita āsam ||
दृष्ट्वा च मां मानुषेणेवानेन मृगेनाभिहितम् विनष्टो ऽस्मीति मत्वा परमावेगं गतः ॥ (३६३।१)
dṛṣṭvā ca māṃ mānuṣeṇevānena mṛgenābhihitam vinaṣṭo 'smīti matvā paramāvegaṃ gataḥ ||
अथ कथंचिद् विस्खलितवाग् असौ बहिर् निश्चक्राम ॥ (३६४।१)
atha kathaṃcid viskhalitavāg asau bahir niścakrāma ||
परमसत्त्वाधिष्ठित इव महद् अस्वास्थ्यम् आपेदे ॥ (३६५।१)
paramasattvādhiṣṭhita iva mahad asvāsthyam āpede ||
ततस् सर्वाभिषग्भूततन्त्रिकान् महत्या अर्थमात्रया ज्वरपरीतः प्रार्थितवान् एवं चाब्रवीत् ॥ (३६६।१)
tatas sarvābhiṣagbhūtatantrikān mahatyā arthamātrayā jvaraparītaḥ prārthitavān evaṃ cābravīt ||
यो ममैतां रुजम् अपनयति तस्याहम् अकृशां पूजां करिष्यामीति ॥ (३६७।१)
yo mamaitāṃ rujam apanayati tasyāham akṛśāṃ pūjāṃ kariṣyāmīti ||
अहम् अपि तत्रासमीक्षितकारिणा जनेन लगुडेष्टकादिभिर् द्रुह्यमाणः केनापि साधुनावच्छन्नः ॥ (३६८।१)
aham api tatrāsamīkṣitakāriṇā janena laguḍeṣṭakādibhir druhyamāṇaḥ kenāpi sādhunāvacchannaḥ ||
अथ ममायुःशेषतया तेनार्येण सर्वलक्षणविदा विज्ञापितो राजपुत्रः ॥ (३७०।१)
atha mamāyuḥśeṣatayā tenāryeṇa sarvalakṣaṇavidā vijñāpito rājaputraḥ ||
अविमर्शपरेण लोकेनेमाम् अवस्थां प्रापितस्त्वम् ॥ (३७१।१)
avimarśapareṇa lokenemām avasthāṃ prāpitastvam ||
प्रियको नामैष मृगो मानुषीं वाचं जानाति ॥ (३७३।१)
priyako nāmaiṣa mṛgo mānuṣīṃ vācaṃ jānāti ||
भद्र अनेन प्रावृट्कालमेघशब्दप्रतिबोधितचित्तेन स्वयूथ्यानुस्मरणौत्सुक्याद् अभिहितम् ॥ (३७५।१)
bhadra anena prāvṛṭkālameghaśabdapratibodhitacittena svayūthyānusmaraṇautsukyād abhihitam ||
प्रायेण पक्षिणः पशवश् च भयाहारमैथुनमात्रवेदिनो भवन्ति इत्य् अधिगतम् एव देवेन ॥ (३७८।१)
prāyeṇa pakṣiṇaḥ paśavaś ca bhayāhāramaithunamātravedino bhavanti ity adhigatam eva devena ||
यादृग् इच्छेच् च भवितुं तादृग् भवति पूरुषः ॥ (३८०।३)
yādṛg icchec ca bhavituṃ tādṛg bhavati pūruṣaḥ ||
समैश् च समताम् एति विशिष्टैश् च विशिष्टताम् ॥ (३८१।२)
samaiś ca samatām eti viśiṣṭaiś ca viśiṣṭatām ||
तत् देव मनुष्यसम्पर्कात् प्रियकजातिवशाच् च मानुषीं वाचं ददातीति संमानितः ॥ (३८२।१)
tat deva manuṣyasamparkāt priyakajātivaśāc ca mānuṣīṃ vācaṃ dadātīti saṃmānitaḥ ||
यथोदयगिरेर् द्रव्यं सन्निकर्षेण दीप्यते ॥ (३८३।२)
yathodayagirer dravyaṃ sannikarṣeṇa dīpyate ||
मन्त्राणां परतो नास्ति बीजम् उच्चरणं तथा । (३८६।२)
mantrāṇāṃ parato nāsti bījam uccaraṇaṃ tathā |
असम्बद्धप्रलापा न कार्यं साधयितुं क्षमाः ॥ (३८६।३)
asambaddhapralāpā na kāryaṃ sādhayituṃ kṣamāḥ ||
शङ्खः कदल्यां कदली च भेर्यां तस्यां च भेर्यां सुमहद् विमानम् । (३८७।२)
śaṅkhaḥ kadalyāṃ kadalī ca bheryāṃ tasyāṃ ca bheryāṃ sumahad vimānam |
तच्छङ्खभेरीकदलीविमानम् उन्मत्तशङ्काप्रतिमं बभूव ॥ (३८७।३)
tacchaṅkhabherīkadalīvimānam unmattaśaṅkāpratimaṃ babhūva ||
तत् क्व शङ्खः क्व कदली क्व भेरी क्व विमानम् इति ॥ (३८८।१)
tat kva śaṅkhaḥ kva kadalī kva bherī kva vimānam iti ||
तद्विधम् इदम् असम्बद्धतया त्वय्य् आगतम् ॥ (३८९।१)
tadvidham idam asambaddhatayā tvayy āgatam ||
तच् च श्रुत्वापगतविकारो राजपुत्रः पूर्वप्रकृतिम् आपन्नः ॥ (३९०।१)
tac ca śrutvāpagatavikāro rājaputraḥ pūrvaprakṛtim āpannaḥ ||
विचार्य तस्यार्यस्य प्रज्ञाविभवं ततो महतीं पूजां कृत्वा मन्त्रिसमीपवर्ती मन्त्रित्वे कृतः ॥ (३९१।१)
vicārya tasyāryasya prajñāvibhavaṃ tato mahatīṃ pūjāṃ kṛtvā mantrisamīpavartī mantritve kṛtaḥ ||
मां चापनीयाभ्यज्य प्रभूतेनाम्भसा प्रक्षालितशरीरं कृत्वारक्षिपुरुषाधिष्ठितं तत्रैव वने प्रतिमुक्तवान् ॥ (३९२।१)
māṃ cāpanīyābhyajya prabhūtenāmbhasā prakṣālitaśarīraṃ kṛtvārakṣipuruṣādhiṣṭhitaṃ tatraiva vane pratimuktavān ||
तत् किं बहुना अनुभूतबन्धनो ऽप्य् अहं नियतिवशात् पुनर् बद्ध इति ॥ (३९३।१)
tat kiṃ bahunā anubhūtabandhano 'py ahaṃ niyativaśāt punar baddha iti ||
Data courtesy of The Digital Corpus of Sanskrit.