उपनीतो ब्रह्मचारी मेखलोपवीताजिनदण्डधारी स्नात्वा तर्पणं ब्रह्मयज्ञं सायंप्रातः संध्योपासनसमिद्धोमौ च कुर्वन् गुरोः पादाव् उपसंगृह्य नित्याभिवन्दी व्रतेनाध्ययनं करोति स्थिते गुरौ स्थेयाद् उत्थिते पूर्वम् उत्थाय व्रजन्तम् अनुगच्छेद् आसीने शयाने च नियुक्तो नीचैर् अन्वासनशयने कुर्याद् अनुक्तो यत् किंचित् कर्म नाचरति अनुक्तो ऽपि स्वाध्यायनित्यकर्माण्य् आचरेद् उष्णाम्बुस्नानदन्तधावनाञ्जनानुलेपनगन्धपुष्पोपानट्छत्रदिवास्वापरेतःस्कन्दस्त्रीदर्शनस्पर्शनमैथुनानिकामक्रोधलोभमोहमदमात्सर्यहिंसादीनि वर्जयित्वा सदाशुश्रूषुर् गुरोः प्रियहितकर्माणि कुर्वीत अद्वेषी वाक्चित्तानुकूलः प्रियं सत्यं वदत्य् आर्तो ऽप्य् असत्याप्रियं निन्दं नाचक्षीत मधुमांसमत्स्यरसशुक्ताद्यभोज्यभोजनवर्जी भैक्षाचरणं कृत्वा गुरुणानुज्ञातो भैक्षान्नम् अश्नीयाद् गुरुवृद्धदीक्षितानाम् आख्यां न ब्रूयाद् गुर्वभावे तत्पुत्रे च गुरुवत् कर्माचरति ॥ (२।०)

upanīto brahmacārī mekhalopavītājinadaṇḍadhārī snātvā tarpaṇaṃ brahmayajñaṃ sāyaṃprātaḥ saṃdhyopāsanasamiddhomau ca kurvan guroḥ pādāv upasaṃgṛhya nityābhivandī vratenādhyayanaṃ karoti sthite gurau stheyād utthite pūrvam utthāya vrajantam anugacched āsīne śayāne ca niyukto nīcair anvāsanaśayane kuryād anukto yat kiṃcit karma nācarati anukto 'pi svādhyāyanityakarmāṇy ācared uṣṇāmbusnānadantadhāvanāñjanānulepanagandhapuṣpopānaṭchatradivāsvāparetaḥskandastrīdarśanasparśanamaithunānikāmakrodhalobhamohamadamātsaryahiṃsādīni varjayitvā sadāśuśrūṣur guroḥ priyahitakarmāṇi kurvīta adveṣī vākcittānukūlaḥ priyaṃ satyaṃ vadaty ārto 'py asatyāpriyaṃ nindaṃ nācakṣīta madhumāṃsamatsyarasaśuktādyabhojyabhojanavarjī bhaikṣācaraṇaṃ kṛtvā guruṇānujñāto bhaikṣānnam aśnīyād guruvṛddhadīkṣitānām ākhyāṃ na brūyād gurvabhāve tatputre ca guruvat karmācarati ||

3.0३.०

ब्रह्मचारिणश् चतुर्विधा गायत्रो ब्राह्मः प्राजापत्यो नैष्ठिक इति गायत्रोपनयनाद् ऊर्ध्वं त्रिरात्रम् अक्षारलवणाशी गायत्रीम् अधीत्या सावित्रव्रतसमाप्तेर् अत्र व्रतचारी ब्राह्मः सावित्रव्रताद् ऊर्ध्वम् अनभिशस्तापतितानां गृहस्थानां गृहेषु भैक्षाचरणं वेदव्रतचरणं च कृत्वाद्वादश समा विंशतिसमा वा गुरुकुले स्थित्वा वेदान् वेदौ वेदं वा सूत्रसहितम् अध्ययनं कृत्वा गार्हस्थ्यानुसरणं कुर्यात् प्राजापत्यः स्नात्वा नित्यकर्मब्रह्मचर्यशीलो नारायणपरायणो वेदवेदाङ्गार्थान् विचार्य दारसंग्रहणं करोति प्राजापत्ये त्रिसंवत्सराद् ऊर्ध्वं न तिष्ठेदित्य् ऋषयो वदन्ति नैष्ठिकः काषायं धातुवस्त्रम् अजिनं वल्कलं वा परिधाय जटी शिखी वा मेखली दण्डी सूत्राजिनधारी ब्रह्मचारी शुचिर् अक्षारलवणाशी यावद् आत्मनो विप्रयोगस् तावद् गुरुकुले स्थित्वा निवेदितभैक्षभोजी भवति ॥ (३।०)

brahmacāriṇaś caturvidhā gāyatro brāhmaḥ prājāpatyo naiṣṭhika iti gāyatropanayanād ūrdhvaṃ trirātram akṣāralavaṇāśī gāyatrīm adhītyā sāvitravratasamāpter atra vratacārī brāhmaḥ sāvitravratād ūrdhvam anabhiśastāpatitānāṃ gṛhasthānāṃ gṛheṣu bhaikṣācaraṇaṃ vedavratacaraṇaṃ ca kṛtvādvādaśa samā viṃśatisamā vā gurukule sthitvā vedān vedau vedaṃ vā sūtrasahitam adhyayanaṃ kṛtvā gārhasthyānusaraṇaṃ kuryāt prājāpatyaḥ snātvā nityakarmabrahmacaryaśīlo nārāyaṇaparāyaṇo vedavedāṅgārthān vicārya dārasaṃgrahaṇaṃ karoti prājāpatye trisaṃvatsarād ūrdhvaṃ na tiṣṭhedity ṛṣayo vadanti naiṣṭhikaḥ kāṣāyaṃ dhātuvastram ajinaṃ valkalaṃ vā paridhāya jaṭī śikhī vā mekhalī daṇḍī sūtrājinadhārī brahmacārī śucir akṣāralavaṇāśī yāvad ātmano viprayogas tāvad gurukule sthitvā niveditabhaikṣabhojī bhavati ||

4.0४.०

दारान् संगृह्य गृहस्थो ऽपि स्नानादिनियमाचारो नित्यम् औपासनं कृत्वा पाकयज्ञयाजी वैश्वदेवहोमान्ते गृहागतं गुरुं स्नातकं च प्रत्युत्थायाभिवन्द्यासनपाद्याचमनानि प्रदाय घृतदधिक्षीरमिश्रं मधुपर्कं च दत्त्वान्नाद्यैर् यथाशक्ति भोजयति भिक्षून् ब्रह्मचारिणो ऽतिथीन् वेदविदः श्रोत्रियान् पितृव्याचार्यर्त्विज्मातुलश्वशुरादीन् अभ्यागतान् बालवृद्धान् अनाथार्ताध्वश्रान्तांश् च यथार्थं पूजयत्य् अशक्तो ऽप्यग्रं भिक्षां वा सोदकं दत्त्वा शेषं भुञ्जीत दयासत्यशौचाचारयुतः स्वाध्यायतर्पणाभ्याम् ऋषीन् यज्ञबलिहोमजलपुष्पाद्यैर् देवान् श्राद्धैः पुत्रैश् च पितॄन् बलिना भूतान् अन्नाद्यैर् मनुष्यांश् च नित्यम् अर्चयेद् ऋणत्रयेण मुक्तो ऽनृणो भवति ॥ (४।०)

dārān saṃgṛhya gṛhastho 'pi snānādiniyamācāro nityam aupāsanaṃ kṛtvā pākayajñayājī vaiśvadevahomānte gṛhāgataṃ guruṃ snātakaṃ ca pratyutthāyābhivandyāsanapādyācamanāni pradāya ghṛtadadhikṣīramiśraṃ madhuparkaṃ ca dattvānnādyair yathāśakti bhojayati bhikṣūn brahmacāriṇo 'tithīn vedavidaḥ śrotriyān pitṛvyācāryartvijmātulaśvaśurādīn abhyāgatān bālavṛddhān anāthārtādhvaśrāntāṃś ca yathārthaṃ pūjayaty aśakto 'pyagraṃ bhikṣāṃ vā sodakaṃ dattvā śeṣaṃ bhuñjīta dayāsatyaśaucācārayutaḥ svādhyāyatarpaṇābhyām ṛṣīn yajñabalihomajalapuṣpādyair devān śrāddhaiḥ putraiś ca pitṝn balinā bhūtān annādyair manuṣyāṃś ca nityam arcayed ṛṇatrayeṇa mukto 'nṛṇo bhavati ||

5.0५.०

गृहस्थाश् चतुर्विधा वार्त्तावृत्तिः शालीनवृत्तिर् यायावरो घोराचारिकश् चेति वार्त्तावृत्तिः कृषिगोरक्ष्यवाणिज्योपजीवी शालीनवृत्तिर् नियमैर् युतः पाकयज्ञैर् इष्ट्वाग्नीन् अधाय पक्षे पक्षे दर्शपूर्णमासयाजी चतुर्षु चतुर्षु मासेषु चातुर्मास्ययाजी षट्सु षट्सु मासेषु पशुबन्धयाजी प्रतिसंवत्सरं सोमयाजी च यायावरो हविर्यज्ञैः सोमयज्ञैश् च यजते याजयत्य् अधीते ऽध्यापयति ददाति प्रतिगृह्णाति षट्कर्मनिरतो नित्यमग्निपरिचरणम् अतिथिभ्यो ऽभ्यागतेभ्यो ऽन्नाद्यं च कुरुते घोराचारिको नियमैर् युक्तो यजते न याजयत्य् अधीते नाध्यापयति ददाति न प्रतिगृह्णात्य् उञ्छवृत्तिम् उपजीवति नारायणपरायणः सायंप्रातर् अग्निहोत्रं हुत्वा मार्गशीर्षज्येष्ठमासयोर् असिधाराव्रतं वनौषधिभिर् अग्निपरिचरणं करोति ॥ (५।०)

gṛhasthāś caturvidhā vārttāvṛttiḥ śālīnavṛttir yāyāvaro ghorācārikaś ceti vārttāvṛttiḥ kṛṣigorakṣyavāṇijyopajīvī śālīnavṛttir niyamair yutaḥ pākayajñair iṣṭvāgnīn adhāya pakṣe pakṣe darśapūrṇamāsayājī caturṣu caturṣu māseṣu cāturmāsyayājī ṣaṭsu ṣaṭsu māseṣu paśubandhayājī pratisaṃvatsaraṃ somayājī ca yāyāvaro haviryajñaiḥ somayajñaiś ca yajate yājayaty adhīte 'dhyāpayati dadāti pratigṛhṇāti ṣaṭkarmanirato nityamagniparicaraṇam atithibhyo 'bhyāgatebhyo 'nnādyaṃ ca kurute ghorācāriko niyamair yukto yajate na yājayaty adhīte nādhyāpayati dadāti na pratigṛhṇāty uñchavṛttim upajīvati nārāyaṇaparāyaṇaḥ sāyaṃprātar agnihotraṃ hutvā mārgaśīrṣajyeṣṭhamāsayor asidhārāvrataṃ vanauṣadhibhir agniparicaraṇaṃ karoti ||

6.0६.०

गृहस्थः सपत्नीकः पञ्चाग्निभिस् त्रेताग्निभिर्वा गृहाद् वनाश्रमं यास्यन्न् आहिताग्निर् अनाहिताग्निश् चौपासनम् अरण्यामारोप्य गृहे मथित्वा श्रामणकीयविधानेनाधायाघारं हुत्वाश्रामणकाग्निम् आदाय तृतीयम् आश्रमं गच्छेत् पूर्ववद् अग्न्यालयप्रोक्षणोल्लेखनादिकर्म कुर्यात् तृतीयाम् अपि वेदिं परिमृज्य षडङ्गुलाग्नेर् दर्भैर् ग्रथिते ऽधस् त्रिधाकृतं रज्जुवत् मूले बद्धं षट्त्रिंशदङ्गुलप्रमाणं परिस्तरणकूर्चं कृत्वा मध्यवेद्यां परिस्तृणाति श्रामणकं श्रामणकयज्ञं यज्ञदैवविश्वान् देवानित्यन्तम् आवाह्याज्यं निरूप्य श्रामणकाय स्वाहा श्रामणकयज्ञाय स्वाहा यज्ञदैवतविश्वेभ्यो देवेभ्यः स्वाहेत्य् अन्तं हुत्वा चरुं जुहुयाद् इत्य् आधारविशेषः श्रामणकाग्नेश् चोर्ध्ववेदिर् द्वात्रिंशदङ्गुल्यायता चतुरङ्गुलिविस्तारोन्नता मध्यमा तत्परिगता पञ्चाङ्गुलिविस्तारा चतुरङ्गुलोत्सेधा अधस्ताद् ऊर्ध्ववेदिविस्तारोन्नता तृतीया वेदिर् द्वादशाङ्गुलं मध्ये निम्नं त्रिवेदिसहितं कुण्डं कृत्वाधाय वनस्थो नित्यम् औपासनवत् सायंप्रातर् आहुतीर् हुत्वा महाव्याहृतिभिः श्रामणकाग्निं जुहुयात् पत्नीको दारैर् अग्निभिर् विना वनं गच्छेत् ॥ (६।०)

gṛhasthaḥ sapatnīkaḥ pañcāgnibhis tretāgnibhirvā gṛhād vanāśramaṃ yāsyann āhitāgnir anāhitāgniś caupāsanam araṇyāmāropya gṛhe mathitvā śrāmaṇakīyavidhānenādhāyāghāraṃ hutvāśrāmaṇakāgnim ādāya tṛtīyam āśramaṃ gacchet pūrvavad agnyālayaprokṣaṇollekhanādikarma kuryāt tṛtīyām api vediṃ parimṛjya ṣaḍaṅgulāgner darbhair grathite 'dhas tridhākṛtaṃ rajjuvat mūle baddhaṃ ṣaṭtriṃśadaṅgulapramāṇaṃ paristaraṇakūrcaṃ kṛtvā madhyavedyāṃ paristṛṇāti śrāmaṇakaṃ śrāmaṇakayajñaṃ yajñadaivaviśvān devānityantam āvāhyājyaṃ nirūpya śrāmaṇakāya svāhā śrāmaṇakayajñāya svāhā yajñadaivataviśvebhyo devebhyaḥ svāhety antaṃ hutvā caruṃ juhuyād ity ādhāraviśeṣaḥ śrāmaṇakāgneś cordhvavedir dvātriṃśadaṅgulyāyatā caturaṅgulivistāronnatā madhyamā tatparigatā pañcāṅgulivistārā caturaṅgulotsedhā adhastād ūrdhvavedivistāronnatā tṛtīyā vedir dvādaśāṅgulaṃ madhye nimnaṃ trivedisahitaṃ kuṇḍaṃ kṛtvādhāya vanastho nityam aupāsanavat sāyaṃprātar āhutīr hutvā mahāvyāhṛtibhiḥ śrāmaṇakāgniṃ juhuyāt patnīko dārair agnibhir vinā vanaṃ gacchet ||

7.0७.०

वानप्रस्थाः सपत्नीकापत्नीकाश् चेति सपत्नीकाश् चतुर्विधा औदुम्बरो वैरिञ्चो वालखिल्यः फेनपश् चेति औदुम्बरो ऽकृष्टफलावाप्यौषधिभोजी मूलफलाशी वाणहिङ्गुलशुनमधुमत्स्यमांसपूत्यन्नधान्याम्लपरस्पर्शनपरपाकवर्जी देवर्षिपितृमनुष्यपूजी वनचरो ग्रामबहिष्कृतः सायंप्रातर् अग्निहोत्रं हुत्वा श्रामणकाग्निहोमं वैश्वदेवहोमं कुर्वंस् तपः समाचरति श्रामणकाग्निम् एकम् एवाधाय जुहोतीत्य् एके वैरिञ्चः प्रात्र्यां दिशं प्रेक्षते तां दिशं गत्वा तत्र प्रियङ्गुयवश्यामाकनीवारादिभिर् लब्धैः स्वकीयान् अतिथींश् च पोषयित्वाग्निहोत्रश्रामणकवैश्वदेवहोमी नारायणपरायणस् तपःशीलो भवति वालखिल्यो जटाधरश् चीरवल्कलवसनो ऽर्काग्निः कार्त्तिक्यां पौर्णमास्यां पुष्कलं भुक्तम् उत्सृज्यान्यथा शेषान् मासान् उपजीव्य तपः कुर्यात् अस्य सूर्य एवाग्निर् भवतीत्य् आमनन्ति फेनप उद्दण्डक उन्मत्तको निरोधकः शीर्णपतितपत्त्राहारी चान्द्रायणव्रतं चरन् पृथिवीशायी नारायणं ध्यायन् मोक्षम् एव प्रार्थयते ॥ (७।०)

vānaprasthāḥ sapatnīkāpatnīkāś ceti sapatnīkāś caturvidhā audumbaro vairiñco vālakhilyaḥ phenapaś ceti audumbaro 'kṛṣṭaphalāvāpyauṣadhibhojī mūlaphalāśī vāṇahiṅgulaśunamadhumatsyamāṃsapūtyannadhānyāmlaparasparśanaparapākavarjī devarṣipitṛmanuṣyapūjī vanacaro grāmabahiṣkṛtaḥ sāyaṃprātar agnihotraṃ hutvā śrāmaṇakāgnihomaṃ vaiśvadevahomaṃ kurvaṃs tapaḥ samācarati śrāmaṇakāgnim ekam evādhāya juhotīty eke vairiñcaḥ prātryāṃ diśaṃ prekṣate tāṃ diśaṃ gatvā tatra priyaṅguyavaśyāmākanīvārādibhir labdhaiḥ svakīyān atithīṃś ca poṣayitvāgnihotraśrāmaṇakavaiśvadevahomī nārāyaṇaparāyaṇas tapaḥśīlo bhavati vālakhilyo jaṭādharaś cīravalkalavasano 'rkāgniḥ kārttikyāṃ paurṇamāsyāṃ puṣkalaṃ bhuktam utsṛjyānyathā śeṣān māsān upajīvya tapaḥ kuryāt asya sūrya evāgnir bhavatīty āmananti phenapa uddaṇḍaka unmattako nirodhakaḥ śīrṇapatitapattrāhārī cāndrāyaṇavrataṃ caran pṛthivīśāyī nārāyaṇaṃ dhyāyan mokṣam eva prārthayate ||

8.0८.०

अपत्नीका बहुविधाः कालाशिका उद्दण्डसंवृत्ता अश्मकुट्टा उदग्रफलिनो दन्तोलूखलिका उञ्छवृत्तिकाः संदर्शनवृत्तिकाः कपोतवृत्तिका मृगचारिका हस्तादायिनः शैलफलकादिनो ऽर्कदग्धाशिनो बैल्वाशिनः कुसुमाशिनः पाण्डुपत्त्राशिनः कालान्तरभोजिन एककालिकाश् चतुष्कालिकाः कण्टकशायिनो वीरासनशायिनः पञ्चाग्निमध्यशायिनो धूमाशिनः पाषाणशायिनो ऽभ्यवगाहिन उदकुम्भवासिनो मौनिनश् चावाक्शिरसः सूर्यप्रतिमुखा ऊर्ध्वबाहुका एकपादस्थिताश् चेति विविधाचारा भवन्तीति विज्ञायते ॥ (८।०)

apatnīkā bahuvidhāḥ kālāśikā uddaṇḍasaṃvṛttā aśmakuṭṭā udagraphalino dantolūkhalikā uñchavṛttikāḥ saṃdarśanavṛttikāḥ kapotavṛttikā mṛgacārikā hastādāyinaḥ śailaphalakādino 'rkadagdhāśino bailvāśinaḥ kusumāśinaḥ pāṇḍupattrāśinaḥ kālāntarabhojina ekakālikāś catuṣkālikāḥ kaṇṭakaśāyino vīrāsanaśāyinaḥ pañcāgnimadhyaśāyino dhūmāśinaḥ pāṣāṇaśāyino 'bhyavagāhina udakumbhavāsino mauninaś cāvākśirasaḥ sūryapratimukhā ūrdhvabāhukā ekapādasthitāś ceti vividhācārā bhavantīti vijñāyate ||

9.0९.०

अथ भिक्षुका मोक्षार्थिनः कुटीचकाबहूदका हंसाः परमहंसाश् चेति चतुर्विधा भवन्ति तत्र कुटीचका गौतमभारद्वाजयाज्ञवल्क्यहारीतप्रभृतीनाम् आश्रमेष्व् अष्टौ ग्रासांश् चरन्तो योगमार्गतत्त्वज्ञा मोक्षम् एव प्रार्थयन्ते बहूदकास् त्रिदण्डकमण्डलुकाषायधातुवस्त्रग्रहणवेषधारिणो ब्रह्मर्षिगृहेषु चान्येषु साधुवृत्तेषु मांसलवणपर्युषितान्नं वर्जयन्तः सप्तागारेषु भैक्षं कृत्वा मोक्षम् एव प्रार्थयन्ते हंसा नाम ग्रामे चैकरात्रं नगरे पञ्चरात्रं वसन्तस् तदुपरि न वसन्तो गोमूत्रगोमयाहारिणो वा मासोपवासिनो वा नित्यचान्द्रायणव्रतिनो नित्यम् उत्थानम् एव प्रार्थयन्ते परमहंसा नाम वृक्षैकमूले शून्यागारे श्मशाने आवासिनः साम्बरा दिगम्बरा वा न तेषां धर्माधर्मौ सत्यानृते शुद्ध्यशुद्ध्यादि द्वैतं सर्वसमाः सर्वात्मनः समलोष्टकाञ्चनाः सर्ववर्णेषु भैक्षाचरणं कुर्वन्ति ब्राह्मणानां चातुराश्रम्यं क्षत्रियाणां त्रयाश्रम्यं वैश्यानां द्व्याश्रम्यं विहितं तत्फलं हि सकामं निष्कामं चेति द्विविधं भवति सकामं नामेह संसारे ऽभिवृद्धिं ज्ञात्वा पुत्रलाभाद्यभिकाङ्क्षणम् अन्यत् स्वर्गादिफलकाङ्क्षणं वा निष्कामं नाम किंचिद् अनभिकाङ्क्ष्य यथाविहितानुष्ठानम् इति तत्र निष्कामम् द्विविधं भवति प्रवृत्तिर् निवृत्तिश् चेति प्रवृत्तिर् नाम संसारम् अनादृत्य सांख्यज्ञानं समाश्रित्य प्राणायामासनप्रत्याहारधारणायुक्तो वायुजयं कृत्वाणिमाद्यैश्वर्यप्रापणं तत् पुनर् अपि तपःक्षयाज् जन्मप्रापकत्वाद् व्याधिबाहुल्याच् च नाद्रियन्ते परमर्षयो निवृत्तिर् नाम लोकानाम् अनित्यत्वं ज्ञात्वा परमात्मनो ऽन्यन् न किंचिद् अस्तीति संसारम् अनादृत्य छित्त्वा भार्यामयं पाशं जितेन्द्रियो भूत्वा शरीरं विहाय क्षेत्रज्ञपरमात्मनोर् योगं कृत्वातीन्द्रियं सर्वजगद्बीजम् अशेषविशेषं नित्यानन्दम् अमृतरसपानवत् सर्वदा तृप्तिकरं परं ज्योतिःप्रवेशकम् इति विज्ञायते ॥ (९।०)

atha bhikṣukā mokṣārthinaḥ kuṭīcakābahūdakā haṃsāḥ paramahaṃsāś ceti caturvidhā bhavanti tatra kuṭīcakā gautamabhāradvājayājñavalkyahārītaprabhṛtīnām āśrameṣv aṣṭau grāsāṃś caranto yogamārgatattvajñā mokṣam eva prārthayante bahūdakās tridaṇḍakamaṇḍalukāṣāyadhātuvastragrahaṇaveṣadhāriṇo brahmarṣigṛheṣu cānyeṣu sādhuvṛtteṣu māṃsalavaṇaparyuṣitānnaṃ varjayantaḥ saptāgāreṣu bhaikṣaṃ kṛtvā mokṣam eva prārthayante haṃsā nāma grāme caikarātraṃ nagare pañcarātraṃ vasantas tadupari na vasanto gomūtragomayāhāriṇo vā māsopavāsino vā nityacāndrāyaṇavratino nityam utthānam eva prārthayante paramahaṃsā nāma vṛkṣaikamūle śūnyāgāre śmaśāne āvāsinaḥ sāmbarā digambarā vā na teṣāṃ dharmādharmau satyānṛte śuddhyaśuddhyādi dvaitaṃ sarvasamāḥ sarvātmanaḥ samaloṣṭakāñcanāḥ sarvavarṇeṣu bhaikṣācaraṇaṃ kurvanti brāhmaṇānāṃ cāturāśramyaṃ kṣatriyāṇāṃ trayāśramyaṃ vaiśyānāṃ dvyāśramyaṃ vihitaṃ tatphalaṃ hi sakāmaṃ niṣkāmaṃ ceti dvividhaṃ bhavati sakāmaṃ nāmeha saṃsāre 'bhivṛddhiṃ jñātvā putralābhādyabhikāṅkṣaṇam anyat svargādiphalakāṅkṣaṇaṃ vā niṣkāmaṃ nāma kiṃcid anabhikāṅkṣya yathāvihitānuṣṭhānam iti tatra niṣkāmam dvividhaṃ bhavati pravṛttir nivṛttiś ceti pravṛttir nāma saṃsāram anādṛtya sāṃkhyajñānaṃ samāśritya prāṇāyāmāsanapratyāhāradhāraṇāyukto vāyujayaṃ kṛtvāṇimādyaiśvaryaprāpaṇaṃ tat punar api tapaḥkṣayāj janmaprāpakatvād vyādhibāhulyāc ca nādriyante paramarṣayo nivṛttir nāma lokānām anityatvaṃ jñātvā paramātmano 'nyan na kiṃcid astīti saṃsāram anādṛtya chittvā bhāryāmayaṃ pāśaṃ jitendriyo bhūtvā śarīraṃ vihāya kṣetrajñaparamātmanor yogaṃ kṛtvātīndriyaṃ sarvajagadbījam aśeṣaviśeṣaṃ nityānandam amṛtarasapānavat sarvadā tṛptikaraṃ paraṃ jyotiḥpraveśakam iti vijñāyate ||

10.0१०.०

निवृत्त्याचारभेदाद्धि योगिनस् त्रिविधा भवन्ति सारङ्गा एकार्थ्या विसरगाश् चेति अनिरोधका निरोधका मार्गगा विमार्गगाश् चेति चतुर्विधाः सारङ्गा दूरगा अदूरगा भ्रूमध्यगा असम्भक्ताः सम्भक्ताश् चेत्य् एकार्थ्याः पञ्चधा भवन्ति न सङ्ख्यावन्तो विसरगास् तत्र सारङ्गाः सारं क्षेत्रज्ञस् तं गच्छन्तीति सारङ्गास् तेष्व् अनिरोधका अहं विष्णुर् इति ध्यात्वा ये चरन्ति तेषां प्राणायामादयो न सन्ति ये तु निरोधकास् तेषां प्राणायामप्रत्याहारधारणादयः षोडश कलाः सन्ति ये मार्गगास् तेषां षड् एव प्राणायामादयो ये विमार्गास् तेषां यमनियमासनप्राणायामप्रत्याहारधारणाध्यानसमाधयश् चेत्य् अष्टाङ्गान् कल्पयन्तो ध्येयम् अप्य् अन्यथा कुर्वन्ति ॥ (१०।०)

nivṛttyācārabhedāddhi yoginas trividhā bhavanti sāraṅgā ekārthyā visaragāś ceti anirodhakā nirodhakā mārgagā vimārgagāś ceti caturvidhāḥ sāraṅgā dūragā adūragā bhrūmadhyagā asambhaktāḥ sambhaktāś cety ekārthyāḥ pañcadhā bhavanti na saṅkhyāvanto visaragās tatra sāraṅgāḥ sāraṃ kṣetrajñas taṃ gacchantīti sāraṅgās teṣv anirodhakā ahaṃ viṣṇur iti dhyātvā ye caranti teṣāṃ prāṇāyāmādayo na santi ye tu nirodhakās teṣāṃ prāṇāyāmapratyāhāradhāraṇādayaḥ ṣoḍaśa kalāḥ santi ye mārgagās teṣāṃ ṣaḍ eva prāṇāyāmādayo ye vimārgās teṣāṃ yamaniyamāsanaprāṇāyāmapratyāhāradhāraṇādhyānasamādhayaś cety aṣṭāṅgān kalpayanto dhyeyam apy anyathā kurvanti ||

11.0११.०

अथैकार्ष्या एक एवर्षिर् येषां ते एकार्ष्यास् तेषु ये दूरगास् तेषाम् अयं मार्गः पिङ्गलया नाडिकयादित्यमण्डलम् अनुप्रविश्य तत्रस्थेन पुरुषेण संयुज्य ततश् चन्द्रमण्डलं तत्रस्थेन पुरुषेण ततो विद्युतं तत्रस्थेन पुरुषेण पुनः क्रमेण वैकुण्ठसायुज्यं यन्ति ये ऽदूरगास् तेषाम् अयं धर्मः क्षेत्रज्ञपरमात्मनोर् योगं क्षेत्रज्ञद्वारेण कारयित्वा तत्रैव समस्तविनाशं ध्यात्वाकाशवत् सत्तामात्रो ऽहम् इति ध्यायन्ति भ्रूमध्यगाः क्षेत्रज्ञपरमात्मनोर् योगे सत्त्वरूपाग्निद्वारेण भ्रूमध्यं नीत्वा पञ्चभ्यो ऽङ्गुष्ठादिभ्यः स्थानेभ्य आकर्षणं पुनः पिङ्गलाद्वारेण निष्क्रमणं प्रलयान्तं क्षेत्रज्ञयोगान्तं वा कुर्वन्ति असम्भक्ता नाम मनसा ध्यानं कुर्वन्ति तत्प्रतिपादनागमं श्रोत्रेण शृण्वन्ति चक्षुषा देवताकारं पश्यन्ति घ्राणेन गन्धम् अनुभवन्ति पाणिना देवतां नमस्कुर्वन्ति सम्भक्ता नाम ब्राह्मणः सर्वव्यापकत्वाद्युक्तम् अयुक्तं यो ऽसौ परमात्मा तत् स व्याप्याकाशवत् तिष्ठति तस्माद् ब्रह्मणो ऽन्यन् न कुत्रचिद् आत्मानं प्रतिपद्यते ऽसौ भ्रूमध्यगतस्यापि संशयान् निष्प्रमाणम् एवेत्य् उक्तं तस्माद् ब्रह्मव्यतिरिक्तम् अन्यन् नोपपद्यते विविधसरणाद् विविधदर्शनात् कुपथगामित्वाद् विसरगाः पुरा प्रजापतिर् उपदेशगूहनार्थं विसरगपक्षं दृष्टवान् तं दृष्ट्वा मुनयो ऽपि मोहं जग्मुः किं पुनर् मनुष्याः विसरगपशूनाम् अहंकारयुक्तानां जन्मान्तरेषु मुक्तिर् नास्मिञ् जन्मनि तस्माद् विसरगपक्षो नानुष्ठेयः केचिद् विसर्गाः कायक्लेशात् केचिन् मन्त्रजपात् केचिद् येन केनचिद् ध्यानेन केचिद् येन केनचिद् अक्षरेण केचिद् वायुजयाद् अन्ये परमात्मना क्षेत्रज्ञं संयोज्य ध्यायन्त्य् एते परमात्मसंयोगम् एव नेच्छन्ति हृदिस्थ एव पुरुष इति वदन्ति केचिन् न किंचिद् ध्यानम् इति यथोक्तानुष्ठानं योगम् इति ज्ञात्वा मुक्तिम् इच्छन्ति तेषां विसरगपशूनाम् अन्तरेषु मुक्तिर् नास्मिञ् जन्मनि तस्मिन्न् एव जन्मनि मोक्षकाङ्क्षिणा विसरगपक्षो नानुष्ठेयः सगुणे ब्रह्मणि बुद्धिं निवेश्य पश्चान् निर्गुणं ब्रह्माश्रित्य यत्नं कुर्याद् इति विज्ञायते ॥ (११।०)

athaikārṣyā eka evarṣir yeṣāṃ te ekārṣyās teṣu ye dūragās teṣām ayaṃ mārgaḥ piṅgalayā nāḍikayādityamaṇḍalam anupraviśya tatrasthena puruṣeṇa saṃyujya tataś candramaṇḍalaṃ tatrasthena puruṣeṇa tato vidyutaṃ tatrasthena puruṣeṇa punaḥ krameṇa vaikuṇṭhasāyujyaṃ yanti ye 'dūragās teṣām ayaṃ dharmaḥ kṣetrajñaparamātmanor yogaṃ kṣetrajñadvāreṇa kārayitvā tatraiva samastavināśaṃ dhyātvākāśavat sattāmātro 'ham iti dhyāyanti bhrūmadhyagāḥ kṣetrajñaparamātmanor yoge sattvarūpāgnidvāreṇa bhrūmadhyaṃ nītvā pañcabhyo 'ṅguṣṭhādibhyaḥ sthānebhya ākarṣaṇaṃ punaḥ piṅgalādvāreṇa niṣkramaṇaṃ pralayāntaṃ kṣetrajñayogāntaṃ vā kurvanti asambhaktā nāma manasā dhyānaṃ kurvanti tatpratipādanāgamaṃ śrotreṇa śṛṇvanti cakṣuṣā devatākāraṃ paśyanti ghrāṇena gandham anubhavanti pāṇinā devatāṃ namaskurvanti sambhaktā nāma brāhmaṇaḥ sarvavyāpakatvādyuktam ayuktaṃ yo 'sau paramātmā tat sa vyāpyākāśavat tiṣṭhati tasmād brahmaṇo 'nyan na kutracid ātmānaṃ pratipadyate 'sau bhrūmadhyagatasyāpi saṃśayān niṣpramāṇam evety uktaṃ tasmād brahmavyatiriktam anyan nopapadyate vividhasaraṇād vividhadarśanāt kupathagāmitvād visaragāḥ purā prajāpatir upadeśagūhanārthaṃ visaragapakṣaṃ dṛṣṭavān taṃ dṛṣṭvā munayo 'pi mohaṃ jagmuḥ kiṃ punar manuṣyāḥ visaragapaśūnām ahaṃkārayuktānāṃ janmāntareṣu muktir nāsmiñ janmani tasmād visaragapakṣo nānuṣṭheyaḥ kecid visargāḥ kāyakleśāt kecin mantrajapāt kecid yena kenacid dhyānena kecid yena kenacid akṣareṇa kecid vāyujayād anye paramātmanā kṣetrajñaṃ saṃyojya dhyāyanty ete paramātmasaṃyogam eva necchanti hṛdistha eva puruṣa iti vadanti kecin na kiṃcid dhyānam iti yathoktānuṣṭhānaṃ yogam iti jñātvā muktim icchanti teṣāṃ visaragapaśūnām antareṣu muktir nāsmiñ janmani tasminn eva janmani mokṣakāṅkṣiṇā visaragapakṣo nānuṣṭheyaḥ saguṇe brahmaṇi buddhiṃ niveśya paścān nirguṇaṃ brahmāśritya yatnaṃ kuryād iti vijñāyate ||

Data courtesy of The Digital Corpus of Sanskrit.