वेतालपञ्चविंशतिकाVetālapañcaviṃśatikā
VetPV, 1
Select a line for its word-by-word analysis.
केचित् प्राञ्जलिम् इच्छन्ति केचिद् वक्रं वचो बुधाः । (४।१)
kecit prāñjalim icchanti kecid vakraṃ vaco budhāḥ |
केचित् कथां रसस्फीताम् अतः सर्वं विधीयते ॥ (४।२)
kecit kathāṃ rasasphītām ataḥ sarvaṃ vidhīyate ||
अस्ति दक्षिणापथे जनपदे प्रतिष्ठानं नाम नगरम् तत्र विक्रमसेनो नाम राजा ॥ (५।१)
asti dakṣiṇāpathe janapade pratiṣṭhānaṃ nāma nagaram tatra vikramaseno nāma rājā ||
विस्फुरद्रश्मितेजाढ्यो बभूव कुलनन्दनः ॥ (१०।२)
visphuradraśmitejāḍhyo babhūva kulanandanaḥ ||
साधूनां पालनं सम्यग् दुष्टानां निग्रहस् तथा । (११।१)
sādhūnāṃ pālanaṃ samyag duṣṭānāṃ nigrahas tathā |
एष राज्ञां परो धर्मः परत्रेह च शर्मणे ॥ (११।२)
eṣa rājñāṃ paro dharmaḥ paratreha ca śarmaṇe ||
एवं गुणसमाविष्टो राजा सर्वावसरम् आस्थान उपविष्टोऽस्ति ॥ (१२।१)
evaṃ guṇasamāviṣṭo rājā sarvāvasaram āsthāna upaviṣṭo'sti ||
कस्मिंश्चिद् दिवसे कुतो ऽपि स्थानाच्छान्तिशीलो नाम योगी दिगम्बरः समायातः फलहस्तः सन् सभां प्रविश्य राज्ञो हस्ते फलं दत्तवान् ॥ (१३।१)
kasmiṃścid divase kuto 'pi sthānācchāntiśīlo nāma yogī digambaraḥ samāyātaḥ phalahastaḥ san sabhāṃ praviśya rājño haste phalaṃ dattavān ||
स तु क्षणम् आसने स्थित्वा ततो निजमार्गे गतः ॥ (१५।१)
sa tu kṣaṇam āsane sthitvā tato nijamārge gataḥ ||
अनया रीत्या राज्ञो हस्ते फलं दत्त्वा प्रत्यहं दर्शनं करोति ॥ (१६।१)
anayā rītyā rājño haste phalaṃ dattvā pratyahaṃ darśanaṃ karoti ||
एकस्मिन् दिवसे राज्ञो हस्तात् पतितं फलं मर्कटेन विदारितम् तन्मध्याद् रत्नम् एकं भूमौ निपतितम् तस्य कान्त्या महान् उद्द्योतो जातः सर्वेऽपि लोकाः सविस्मयाः संजाताः ॥ (१७।१)
ekasmin divase rājño hastāt patitaṃ phalaṃ markaṭena vidāritam tanmadhyād ratnam ekaṃ bhūmau nipatitam tasya kāntyā mahān uddyoto jātaḥ sarve'pi lokāḥ savismayāḥ saṃjātāḥ ||
तदा राजा साश्चर्यो बभूव राज्ञोक्तम् भो दिगम्बर महद् रत्नं त्वया केन कारणेनानीतम् ॥ (१८।१)
tadā rājā sāścaryo babhūva rājñoktam bho digambara mahad ratnaṃ tvayā kena kāraṇenānītam ||
तदा दिगम्बरेणोक्तम् महाराज श्रूयताम् शास्त्रे कथितम् अस्ति । (१९।१)
tadā digambareṇoktam mahārāja śrūyatām śāstre kathitam asti |
रिक्तपाणिर् न पश्येत राजानं भिषजं गुरुम् । (१९।२)
riktapāṇir na paśyeta rājānaṃ bhiṣajaṃ gurum |
दैवज्ञं पुत्रकं मित्रं फलेन फलम् आदिशेत् ॥ (१९।३)
daivajñaṃ putrakaṃ mitraṃ phalena phalam ādiśet ||
महाराज मया अनेकानीदृशानि रत्नानि फलमध्यस्थितानि द्वादशवर्षपर्यन्तं तव हस्ते समर्पितानि ॥ (२०।१)
mahārāja mayā anekānīdṛśāni ratnāni phalamadhyasthitāni dvādaśavarṣaparyantaṃ tava haste samarpitāni ||
तस्य तद् वचनं श्रुत्वा राज्ञा भाण्डागारिक आकारितः ॥ (२१।१)
tasya tad vacanaṃ śrutvā rājñā bhāṇḍāgārika ākāritaḥ ||
राज्ञोक्तम् भो भाण्डागारिक अनेन दिगम्बरेण दत्तानि यानि फलानि त्वया भाण्डागारे क्षिप्तानि तानि सर्वाण्यानय ॥ (२२।१)
rājñoktam bho bhāṇḍāgārika anena digambareṇa dattāni yāni phalāni tvayā bhāṇḍāgāre kṣiptāni tāni sarvāṇyānaya ||
राज्ञो वचनं श्रुत्वा तेनानीतानि प्रत्येकम् उत्कृष्य दृष्टानि सर्वाण्य् अपि रत्नैः पूर्णानि राजा च हृष्टमनाः संजातः ॥ (२३।१)
rājño vacanaṃ śrutvā tenānītāni pratyekam utkṛṣya dṛṣṭāni sarvāṇy api ratnaiḥ pūrṇāni rājā ca hṛṣṭamanāḥ saṃjātaḥ ||
ततो राज्ञा रत्नसमूहं दृष्ट्वा भणितम् भो दिगम्बर एतानि सर्वाणि रत्नानि बहुमूल्यानि किमर्थम् आनीतानि अहम् एकस्यापि रत्नस्य मौल्यं दातुम् असमर्थः त्वम् अतः परं किम् अभिलषसि तत् कथय ॥ (२४।१)
tato rājñā ratnasamūhaṃ dṛṣṭvā bhaṇitam bho digambara etāni sarvāṇi ratnāni bahumūlyāni kimartham ānītāni aham ekasyāpi ratnasya maulyaṃ dātum asamarthaḥ tvam ataḥ paraṃ kim abhilaṣasi tat kathaya ||
अपि स्वल्पतरं कार्यं यदि स्यात् पृथिवीपतेः । (२५।२)
api svalpataraṃ kāryaṃ yadi syāt pṛthivīpateḥ |
सभामध्ये न वक्तव्यं प्रोवाचेदं बृहस्पतिः ॥ (२५।३)
sabhāmadhye na vaktavyaṃ provācedaṃ bṛhaspatiḥ ||
सिद्धमन्त्रौषधं धर्मं गृहछिद्रं च मैथुनम् । (२६।१)
siddhamantrauṣadhaṃ dharmaṃ gṛhachidraṃ ca maithunam |
कुभुक्तं कुश्रुतं मर्म मतिमान् न प्रकाशयेत् ॥ (२६।२)
kubhuktaṃ kuśrutaṃ marma matimān na prakāśayet ||
षट्कर्णो भिद्यते मन्त्रश् चतुर्कर्णः स्थिरो भवेत् । (२७।१)
ṣaṭkarṇo bhidyate mantraś caturkarṇaḥ sthiro bhavet |
द्विकर्णस्य तु मन्त्रस्य ब्रह्माप्यन्तं न गच्छति ॥ (२७।२)
dvikarṇasya tu mantrasya brahmāpyantaṃ na gacchati ||
गिरिपृष्ठं समारुह्य प्रासादे वा रहो गतः । (२८।१)
giripṛṣṭhaṃ samāruhya prāsāde vā raho gataḥ |
अरण्ये निर्जने स्थाने तत्र मन्त्रो विधीयते ॥ (२८।२)
araṇye nirjane sthāne tatra mantro vidhīyate ||
राज्ञा निर्जनं कृतम् योगिनोक्तम् देव अस्यां कृष्णचतुर्दश्यां गोदानदीतीरे महाश्मशाने मन्त्रसाधनं करिष्यामि ॥ (३०।१)
rājñā nirjanaṃ kṛtam yoginoktam deva asyāṃ kṛṣṇacaturdaśyāṃ godānadītīre mahāśmaśāne mantrasādhanaṃ kariṣyāmi ||
साधिते सति अष्टौ महासिद्धयो भविष्यन्ति । (३१।१)
sādhite sati aṣṭau mahāsiddhayo bhaviṣyanti |
प्राप्तिः प्राकाम्यम् ईशित्वं वशित्वं चाष्ट सिद्धयः ॥ (३१।३)
prāptiḥ prākāmyam īśitvaṃ vaśitvaṃ cāṣṭa siddhayaḥ ||
पुमांस्तु धैर्यसम्पन्नो भवत्युत्तरसाधकः । (३२।१)
pumāṃstu dhairyasampanno bhavatyuttarasādhakaḥ |
यस्माद् अधीरो मन्त्रस्य सिद्धस्यापि विनाशकः ॥ (३२।२)
yasmād adhīro mantrasya siddhasyāpi vināśakaḥ ||
धीरस् तु त्वदृते नान्यः पुरुषः प्रतिभाति मे । (३३।१)
dhīras tu tvadṛte nānyaḥ puruṣaḥ pratibhāti me |
अतोऽहं कर्तुम् इच्छामि त्वाम् एवोत्तरसाधकम् ॥ (३३।२)
ato'haṃ kartum icchāmi tvām evottarasādhakam ||
रात्रौ सखड्गेन भवता एकाकिना मत्समीपम् आगन्तव्यम् ॥ (३५।१)
rātrau sakhaḍgena bhavatā ekākinā matsamīpam āgantavyam ||
तदनन्तरं सर्वोपस्करद्रव्याणि गृहीत्वा दिगम्बरश् चतुर्दश्यां महाश्मशाने गतः ॥ (३७।१)
tadanantaraṃ sarvopaskaradravyāṇi gṛhītvā digambaraś caturdaśyāṃ mahāśmaśāne gataḥ ||
राजापि रजन्यां कृष्णवासांसि गृहीत्वा तत्रैव समायातः ॥ (३८।१)
rājāpi rajanyāṃ kṛṣṇavāsāṃsi gṛhītvā tatraiva samāyātaḥ ||
योगिनोक्तम् भो राजन् योजनार्धे महाश्मशानम् अस्ति तत्र शिंशिपावृक्षे मृतकम् अवलम्बितम् आस्ते तत्र गत्वा तन् मृतकं गृहीत्वा शीघ्रम् आगच्छ ॥ (४०।१)
yoginoktam bho rājan yojanārdhe mahāśmaśānam asti tatra śiṃśipāvṛkṣe mṛtakam avalambitam āste tatra gatvā tan mṛtakaṃ gṛhītvā śīghram āgaccha ||
यदि वदसि तर्हि तन्मृतकं पुनर् वृक्षे यास्यति ॥ (४१।१)
yadi vadasi tarhi tanmṛtakaṃ punar vṛkṣe yāsyati ||
तद् वचनम् आकर्ण्य असमसाहसिको राजा शिंशिपावृक्षस्योपरि प्रचलितः ॥ (४२।१)
tad vacanam ākarṇya asamasāhasiko rājā śiṃśipāvṛkṣasyopari pracalitaḥ ||
राजा श्मशानं सम्प्राप्य निःशङ्को धूमसंकुलम् । (४३।१)
rājā śmaśānaṃ samprāpya niḥśaṅko dhūmasaṃkulam |
सर्वोपस्करसंयुक्तं श्मशानं भाति भूतले ॥ (४३।२)
sarvopaskarasaṃyuktaṃ śmaśānaṃ bhāti bhūtale ||
मस्तिष्कलिप्तशुभ्रास्थिप्राकारं लोहिताशयम् । (४४।१)
mastiṣkaliptaśubhrāsthiprākāraṃ lohitāśayam |
गृध्राकृष्टान्त्रमालाभिः कृतप्रालम्बविभ्रमम् । (४६।१)
gṛdhrākṛṣṭāntramālābhiḥ kṛtaprālambavibhramam |
काल इवोत्सवे मत्तः कृत्तिकानृत्यकम्पितम् ॥ (४६।२)
kāla ivotsave mattaḥ kṛttikānṛtyakampitam ||
मण्डितं मुण्डखण्डैश् च कङ्कालकुलमालितम् । (४९।१)
maṇḍitaṃ muṇḍakhaṇḍaiś ca kaṅkālakulamālitam |
बहुछलं द्यूतम् इव स्त्रीचित्तम् इव दारुणम् । (५१।१)
bahuchalaṃ dyūtam iva strīcittam iva dāruṇam |
बहुछिद्रघनाश्लिष्टं प्रेतराशिनिरन्तरम् ॥ (५४।२)
bahuchidraghanāśliṣṭaṃ pretarāśinirantaram ||
तत्र गत्वा राज्ञा शिंशिपावृक्षम् आरुह्य छुरिकया पाशं छित्त्वा मृतकं भूतले पातितम् ॥ (५६।१)
tatra gatvā rājñā śiṃśipāvṛkṣam āruhya churikayā pāśaṃ chittvā mṛtakaṃ bhūtale pātitam ||
वर्तुलाक्षं च निर्मांसं प्रेतमुद्राविभूषितम् ॥ (५७।३)
vartulākṣaṃ ca nirmāṃsaṃ pretamudrāvibhūṣitam ||
उत्तीर्णो यावद् राजा तावन्मृतकं तत्रैव शाखायाम् अवलम्बितम् ॥ (५८।१)
uttīrṇo yāvad rājā tāvanmṛtakaṃ tatraiva śākhāyām avalambitam ||
पुनर् अपि राजा वृक्षम् आरुह्य मृतकं स्कन्धे धृत्वा उत्तीर्य मार्गे चलितः ॥ (५९।१)
punar api rājā vṛkṣam āruhya mṛtakaṃ skandhe dhṛtvā uttīrya mārge calitaḥ ||
मार्गे चलिते सति शवसंक्रमितेन वेतालेन राजानं प्रत्यभिहितम् भो राजन् । (६०।१)
mārge calite sati śavasaṃkramitena vetālena rājānaṃ pratyabhihitam bho rājan |
काव्यशास्त्रविनोदेन कालो गच्छति धीमताम् । (६०।२)
kāvyaśāstravinodena kālo gacchati dhīmatām |
राजन् श्रूयताम् तावत् कथाम् एकां कथयामि ॥ (६२।१)
rājan śrūyatām tāvat kathām ekāṃ kathayāmi ||
Data courtesy of The Digital Corpus of Sanskrit.