अथातो द्विविधौषधविज्ञानीयमध्यायं व्याख्यास्याम इति ह स्माहुरात्रेयादयो महर्षयः ॥ (१।०)

द्विविधमौषधमूर्जस्करं रोगघ्नं च । (२।१)

उभयमपि चोभयात्मकम् । (२।२)

बाहुल्येन तु निर्देशः । (२।३)

तत्रोर्जस्करं द्विविधं रसायनं वाजीकरणं च । (२।४)

रोगघ्नमपि द्विविधं रोगस्य प्रशमनमपुनर्भवकरं च । (२।५)

पुनश्च द्विविधं द्रव्यमद्रव्यं च । (२।६)

तत्र द्रव्यं त्रिविधं भौममौद्भिदं जङ्गममिति । (२।७)

तेषु वक्ष्यमाणहेमादिलवणान्तं प्रायेण भौमम् । (२।८)

औद्भिदं तु पुनर्वनस्पतिवानस्पत्यवीरुदौषधिभेदेन चतुर्विधं भवति । (२।९)

तत्र फलिनो वनस्पतिः । (२।१०)

पुष्पफलवान्वानस्पत्यः । (२।११)

वल्लीगुल्मं वीरुत् । (२।१२)

फलपाकान्ता त्वौषधिरिति । (२।१३)

जङ्गमोद्भवं तु मधुघृतादि जङ्गमं द्रव्यमाहुः ॥ (२।१४)

अद्रव्यं पुनर् उपवासानिलातपछायामन्त्रसान्त्वदानभयोत्त्रासक्षोभणहर्षणभर्त्सनस्वप्नजागरणसंवाहनादि ॥ (३।०)

पुनरपि च त्रिविधमौषधं दैवव्यपाश्रयं युक्तिव्यपाश्रयं सत्त्वावजयश्चेति । (४।१)

तत्र दैवव्यपाश्रयं मन्त्रौषधिमणिमङ्गलबल्युपहारहोमनियमप्रायश्चित्तोपवासस्वस्त्ययनप्रणिधानगमनादि । (४।२)

युक्तिव्यपाश्रयम् आहारौषधयोजनादि । (४।३)

सत्त्वावजयः पुनरहितान्मनोनिग्रहः ॥ (४।४)

पुनरपि च त्रिविधम् । (५।१)

अपकर्षणं प्रकृतिविधानं निदानत्यागश्च । (५।२)

ते पुनरपकर्षणादयो द्विविधा बाह्याभ्यन्तरभेदेन । (५।३)

तत्र बाह्यापकर्षणं ग्रन्थ्यर्बुदोपपक्ष्मकृमिशल्यादिषु शस्त्रहस्तयन्त्रादिभिः । (५।४)

आभ्यन्तरं पुनर्वमनविरेचनादिभिः । (५।५)

प्रकृतिविधानं संशमनम् । (५।६)

तद्बाह्यम् अभ्यङ्गस्वेदप्रदेहपरिषेकोन्मर्दनादि । (५।७)

आभ्यन्तरं यदन्तरम् अनुप्रविश्याविक्षोभयद्दोषान् शमयति । (५।८)

निदानत्यागो यथादोषं शीतोष्णासनव्यायामादीनां वर्जनम् स्निग्धरूक्षाद्यनभ्यवहारश्च । (५।९)

तत्र शस्त्रादिसाध्ये भेषजम् अनुक्रमते न तु भेषजसाध्ये शस्त्रादि ॥ (५।१०)

पुनरपि त्रिविधं हेतुविपरीतं व्याधिविपरीतम् उभयार्थकारि च । (६।१)

तत्र हेतुविपरीतं गुरुस्निग्धशीतादिजे व्याधौ लघुरूक्षोष्णादि तथेतरस्मिन्नितरत् । (६।२)

व्याधिविपरीतं द्वौ मूलोपक्रमौ तौ च स्नेहस्वेदौ लङ्घनबृंहणे । (६।३)

पञ्चकर्माणि वमनादीनि सधूपधूमाञ्जनादीनि च । (६।४)

तथा विम्लापनोपनाहनपाटनादीन् ॥ (६।५)

यच्च दोषशमनत्वे सत्यपि ज्वरे विशेषतोऽभिहितं मुस्तापर्पटकं यवाग्वश्च प्रमेहे रजनी यवान्नं चेत्यादि । (७।१)

रक्तपित्ते चोर्ध्वगे विरेचनमधोगे वमनम् । (७।२)

उभयार्थकारि पुनर्दैवव्यपाश्रयमौषधम् । (७।३)

तथा छर्द्यां छर्दनम् अतीसारेऽनुलोमनं मदात्यये मद्यपानं तुच्छदग्धेऽग्निप्रतपनं पित्तेऽन्तर्गूढे विमार्गगे वा स्वेदः कट्वम्ललवणतीक्ष्णोष्णाभ्यवहारश्च बहिःप्रवर्तनाय स्वमार्गापादनाय च । (७।४)

श्लेष्मणि चान्तर्निगूढे स्तब्धे बहिः शीतोपचारस्तत्पीडितस्योष्मणो ऽन्तःप्रवेशेन कफविलयनायेति । (७।५)

एवंविधं ह्यविपरीतमेव सद्भेषजं हेतुव्याधिविपरीतमर्थं करोति ॥ (७।६)

अनौषधं पुनर्द्विविधमेव । (८।१)

बाधनम् अनुबाधनं च । (८।२)

तत्र सद्यःप्राणहरं बाधनं कालान्तरेणानुबाधनमिति । (८।३)

परं चातो रसवीर्यादिभेदेन यथास्थूलमौषधैकदेश उपदिश्यते ॥ (८।४)

सुवर्णं बृंहणं स्निग्धं मधुरं रसपाकयोः । (९।१)

विषदोषहरं शीतं सकषायं रसायनम् ॥ (९।२)

रूप्यं स्निग्धं कषायाम्लं विपाके मधुरं सरम् । (१०।१)

वयसः स्थापनं शीतं लेखनं वातपित्तजित् ॥ (१०।२)

ताम्रं सतिक्तमधुरं कषायं लेखनं लघु । (११।१)

कटुपाकरसं शीतं रोपणं कफपित्तजित् ॥ (११।२)

कांस्यं कषायानुरसं विशदं लेखनं लघु । (१२।१)

दृष्टिप्रसादनं रूक्षं तिक्तं पित्तकफापहम् ॥ (१२।२)

सतिक्तलवणं भेदि पाण्डुत्वकृमिवातनुत् । (१३।१)

लेखनं पित्तलं किंचित्त्रपु सीसं च तद्गुणम् ॥ (१३।२)

चक्षुष्यं कृष्णलोहं च कषायं स्वादुतिक्तकम् । (१४।१)

लेखनं वातलं शीतं कृमिकुष्ठकफप्रणुत् ॥ (१४।२)

गात्रशैथिल्यपालित्यपाण्डुघ्नं शोषशोफजित् । (१५।१)

तद्वत्तीक्ष्णं विशेषेण तद् विकासि सुदुर्जरम् ॥ (१५।२)

पद्मरागमहानीलपुष्परागविदूरकाः । (१६।१)

मुक्ताविद्रुमवज्रेन्द्रवैडूर्यस्फटिकादिकम् ॥ (१६।२)

मणिरत्नं सरं शीतं कषायं स्वादु लेखनम् । (१७।१)

चक्षुष्यं धारणात्तत्तु पापालक्ष्मीविषापहम् ॥ (१७।२)

धन्यम् आयुष्यमोजस्यं हर्षोत्साहकरं शिवम् । (१८।१)

सक्षार उष्णवीर्यश्च काचो दृष्टिकृदञ्जनात् ॥ (१८।२)

शंखोदधिमलौ शीतौ कषायावतिलेखनौ । (१९।१)

तुत्थकं कटु सक्षारं कषायं विशदं लघु ॥ (१९।२)

लेखनं भेदि चक्षुष्यं कण्डूकृमिविषापहम् । (२०।१)

विशदो गैरिकः स्निग्धः कषायमधुरो हिमः ॥ (२०।२)

कफघ्नी तिक्तकटुका मनोह्वा लेखनी सरा । (२१।१)

स्निग्धं कषायकटुकं हरितालं विषप्रणुत् ॥ (२१।२)

कषायं मधुरं शीतं लेखनं स्निग्धमञ्जनम् । (२२।१)

रक्तपित्तविषच्छर्दिहिध्माघ्नं दृक्प्रसादनम् ॥ (२२।२)

स्रोतोञ्जनं वरं तत्र ततः सौवीरकाञ्जनम् । (२३।१)

कफघ्नं तिक्तकटुकं छेदि सोष्णं रसाञ्जनम् ॥ (२३।२)

स्वादु हिध्माप्रशमनं कासमेहक्षयापहम् । (२४।१)

कफघ्नमुष्णं कटुकं शिलाजतु रसायनम् ॥ (२४।२)

तिक्तं च छेदनं योगवाहि तत् सर्वरोगजित् । (२५।१)

विशेषात् कृच्छ्रमेहार्शःपाण्डुशोफकफापहम् ॥ (२५।२)

कषाया मधुरा रूक्षा कासघ्नी वंशरोचना । (२६।१)

तुगाक्षीरी क्षयश्वासकासघ्नी मधुरा हिमा ॥ (२६।२)

विष्यन्दि लवणं सर्वं सूक्ष्मं सृष्टमलं मृदु । (२७।१)

वातघ्नं पाकि तीक्ष्णोष्णं रोचनं कफपित्तकृत् ॥ (२७।२)

सैन्धवं तत्र सस्वादु वृष्यं हृद्यं त्रिदोषनुत् । (२८।१)

लघ्वनुष्णं दृशः पथ्यमविदाह्यग्निदीपनम् ॥ (२८।२)

लघु सौवर्चलं हृद्यं सुगन्ध्युद्गारशोधनम् । (२९।१)

कटुपाकं विबन्धघ्नं दीपनीयं रुचिप्रदम् ॥ (२९।२)

ऊर्ध्वाधःकफवातानुलोमनं दीपनं विडम् । (३०।१)

विबन्धानाहविष्टम्भशूलगौरवनाशनम् ॥ (३०।२)

विपाके स्वादु सामुद्रं गुरु श्लेष्मविवर्धनम् । (३१।१)

सतिक्तकटुकं क्षारं तीक्ष्णमुत्क्लेदि चौद्भिदम् ॥ (३१।२)

कृष्णे सौवर्चलगुणा लवणे गन्धवर्जिताः । (३२।१)

रोमकं लघु पांसूत्थं सक्षारं श्लेष्मलं गुरु ॥ (३२।२)

लवणं प्रयोगे तु सैन्धवादि प्रयोजयेत् । (३३।१)

गुल्महृद्ग्रहणीपाण्डुप्लीहानाहगलामयान् ॥ (३३।२)

श्वासार्शःकफकासांश्च शमयेद्यवशूकजः । (३४।१)

स्वर्जिका तद्गुणान्न्यूना क्षारेण तु ततोऽधिका ॥ (३४।२)

क्षारः सर्वश्च परमं तीक्ष्णोष्णः कृमिजिल्लघुः । (३५।१)

पित्तास्रदूषणः पाकी छेद्यो हृद्यो विदारणः ॥ (३५।२)

अपथ्यः कटुलावण्याच्छुक्रौजःकेशचक्षुषाम् ॥ (३६।१)

दीपनी पाचनी मेध्या वयसः स्थापनी परम् । (३७।१)

उष्णवीर्या सरायुष्या बुद्धीन्द्रियबलप्रदा ॥ (३७।२)

कुष्ठवैवर्ण्यवैस्वर्यपुराणविषमज्वरान् । (३८।१)

शिरोऽक्षिपाण्डुहृद्रोगकामलाग्रहणीगदान् ॥ (३८।२)

सशोषशोफातीसारमेहमोहवमिकृमीन् । (३९।१)

श्वासकासप्रसेकार्शःप्लीहानाहगरोदरम् ॥ (३९।२)

विबन्धं स्रोतसां गुल्ममूरुस्तम्भम् अरोचकम् । (४०।१)

हरीतकी जयेद् व्याधींस्तांस्तांश्च कफवातजान् ॥ (४०।२)

तद्वदामलकं शीतं माधुर्यात्पित्तजित्परम् । (४१।१)

कफं कटुविपाकित्वाद् अम्लत्वान्मारुतं जयेत् ॥ (४१।२)

परं च कण्ठ्यं चक्षुष्यं हृद्यं दाहज्वरापहम् । (४२।१)

आक्षं तु तद्गुणान्न्यूनं कषायमधुरं हिमम् ॥ (४२।२)

कासश्वासगलश्लेष्मपित्तशुक्रहरं लघु । (४३।१)

परं केश्यस्तु तन्मज्जा शुक्रघ्नं च ततोऽञ्जनम् ॥ (४३।२)

इयं रसायनवरा त्रिफलाक्ष्यामयापहा । (४४।१)

रोपणी त्वग्गदक्लेदमेदोमेहकफास्रजित् ॥ (४४।२)