अथातो रोगभेदीयमध्यायं व्याख्यास्याम इति ह स्माहुरात्रेयादयो महर्षयः ॥ (१।०)

सप्तविधाः खलु रोगा भवन्ति सहगर्भजातपीडाकालप्रभावस्वभावजाः । (२।१)

ते तु पृथक् द्विविधाः । (२।२)

तत्र सहजाः शुक्रार्तवदोषान्वयाः कुष्ठार्शोमेहादयः पितृजा मातृजाश्च । (२।३)

गर्भजा जनन्यपचारात् कौब्ज्यपाङ्गुल्यपैङ्गल्यकिलासादयो ऽन्नरसजा दौहृदविमानजाश्च । (२।४)

जातजाः स्वापचारात्संतर्पणजा अपतर्पणजाश्च । (२।५)

पीडाकृताः क्षतभङ्गप्रहारक्रोधशोकभयादयः शारीरा मानसाश्च । (२।६)

कालजाः शीतादिकृता ज्वरादयो व्यापन्नजा असंरक्षणजाश्च । (२।७)

प्रभावजा देवगुरूल्लङ्घनशापाथर्वणादिकृता ज्वरादयः पिशाचादयश्च । (२।८)

स्वभावजाः क्षुत्पिपासाजरादयः कालजा अकालजाश्च । (२।९)

तत्र कालजा रक्षणकृताः अरक्षणजा अकालजाः । (२।१०)

त एते समासतः पुनर्द्विविधा भवन्ति प्रत्युत्पन्नकर्मजाः पूर्वकर्मजाश्च । (२।११)

तत्र रोगोत्पत्ति प्रत्युत्पन्नं कर्म यदनेनैव शरीरेण दृष्टमदृष्टं चोद्दिश्याप्तोपदिष्टानां विहितानां प्रतिषिद्धानामननुष्ठानमनुष्ठानं वा । (२।१२)

जन्मान्तरातीतेन तु पूर्वम् । (२।१३)

तत्तु पुनर्दैवाख्यमुक्तं च नियतानियतभेदेन प्राक् । (२।१४)

तस्माददृष्टहेतवः प्रत्युत्पन्नकर्मजाः । (२।१५)

विपरीता दैवजन्मानः । (२।१६)

अल्पनिदाना महारुजश् चोभयात्मकाः ॥ (२।१७)

तत्र यथास्वं प्रतिपक्षशीलनात् पूर्वेषां रोगाणामुपशमः । (३।१)

सत्येव विपक्षशीलनेऽनिष्टकर्मक्षयाद्दैविकानाम् । (३।२)

दोषकर्मक्षयादन्येषाम् । (३।३)

अन्ये तु पुनः प्रत्युत्पन्नं कर्म परकृतमपि वर्णयन्ति । (३।४)

तच्च पराभिसंस्कारम् आचक्षते । (३।५)

एवं चाहुः । (३।६)

यदि स्वयं कृतादेव कर्मणः कार्यनिर्वृत्तिः स्यात् न दृष्टं पुरुषान्तरकृतात्किमिति विद्वानपि पराचरितयोर् उपकारापकारयोः सुखदुःखानुरोधात् तोषरोषौ प्रतिकर्तव्यचिन्तां वा प्रतिपद्यते । (३।७)

एवमेते व्याधयो द्विविधाः सन्तस्त्रिविधा जायन्ते । (३।८)

ततश्च दोषविशेषतो भूयः सप्तविधाः ॥ (३।९)

सकलोऽपि चायं रोगसमूहः प्रतीकारवान् आयुर्वेदविहितम् उपदेशम् अपेक्षते । (४।१)

यस्मान्नियतहेतुकोऽप्यामयः सम्यग्भिषगादेशानुष्ठानाद् उपात्तायुःसंस्कारापरिक्षये सति सह्यवेदनतां प्रतिपद्यते । (४।२)

अनुपक्रम्यमाणस्तु सर्व एव प्रायशो भनक्त्यकाण्डे । (४।३)

स्वयमपि च दैवान्निदानाल्पतया वा निवर्तमानः षोडशगुणसमुदितक्रियोपलम्भाद् आशुतरम् अपरिक्लिष्टस्य चापगच्छति । (४।४)

अनियतफलदायिनि तु दैवे हिताभ्यासरतस्यावकाशमेव न लभते व्याधिः । (४।५)

तस्मान्न कस्यांचिद् अवस्थायाम् आत्मवान् हिताहितयोस् तुल्यदर्शी स्यात् ॥ (४।६)

त्रिविधाश्च पुनर्व्याधयो मृदुमध्यातिमात्रभेदेन । (५।१)

तत्राल्पलक्षणा मृदवो मध्यलक्षणा मध्याः सम्पूर्णलक्षणास्त्वधिमात्राः । (५।२)

ते पुनः सुखसाध्यादिविशेषेण चतुर्विधाः प्रागुपदिष्टाः । (५।३)

सुबहुशो ऽपि च भिद्यमाना व्याधयो निजागन्तुतां न व्यभिचरन्ति । (५।४)

तत्र निजास्तु दोषोत्थास्तेषु पूर्वं वातादयो वैषम्यमापद्यन्ते ततो व्यथाभिनिर्वर्तते । (५।५)

बाह्यहेतुजास्त्वागन्तवस्तेषु व्यथा पूर्वमुपजायते ततो दोषवैषम्यम् । (५।६)

दोषवैषम्येणैव च बहुरूपा रुगनुबध्यते प्रवर्धते च । (५।७)

एवं च कृत्वा न दोषव्यतिरेकेण रोगानुबन्धः केवलं पौर्वापर्ये विशेषः । (५।८)

तस्मादेकाकारा एव रोगास्तथा रुक्सामान्यादसंख्यभेदा वा प्रत्येकं समुत्थानस्थानसंस्थानधर्मनामवेदना प्रभावोपक्रमविशेषात्ते यथास्थूलं यथास्वमेवोपदेक्ष्यन्ते । (५।९)

असंख्येयत्वाच्च दोषलिङ्गैरेव रोगानुपक्रमं च विभजेत् ॥ (५।१०)

दोषा एव हि सर्वरोगैककारणम् । (६।१)

यथैव शकुनिः सर्वतः परिपतन् दिवसं स्वां छायां नातिवर्तते । (६।२)

यथा वा कृत्स्नं विकारजातं वैश्वरूप्येण व्यवस्थितं गुणत्रयमव्यतिरिच्य वर्तते तथैवेदमपि कृत्स्नं विकारजातं दोषत्रयमिति । (६।३)

यथा च विद्युद्वर्षादयो नभसि भवन्ति न त्ववश्यं निमित्ततस्त्ववश्यमपि । (६।४)

तरङ्गबुद्बुदादयश् चाम्भसि तथा दोषेषु रोगाः ॥ (६।५)

त्रिविधं तु निमित्तमेषाम् असात्म्येन्द्रियार्थसंयोगः प्रज्ञापराधः परिणामश्च । (७।१)

ते पुनः प्रत्येकम् अतियोगायोगमिथ्यायोगभेदात् त्रिधा भिद्यन्ते । (७।२)

तत्र यथास्वं चक्षुरादीन्द्रियाणां रूपादिभिरर्थैरतिसंसर्गोऽतियोगः अल्पशो नैव वा संसर्गस्त्वयोगः । (७।३)

सूक्ष्मातिदूरान्तिकस्थातिभास्वद्भैरवाप्रियविकृतादिदर्शनम् । (७।४)

द्विष्टात्युच्चपरुषभीषणादिश्रवणम् । (७।५)

पूत्यमेध्यातितीक्ष्णोग्रप्रतिकूलाद्याघ्राणम् । (७।६)

स्वभावादिभिर् आहारकल्पनाविशेषायतनैर् अपथ्यानां रसानामभ्यवहारस्तथा स्नानादीनां शीतोष्णादीनां च स्पृश्यानाम् अयथावदुपसेवनम् अशुचिभूताभिघ्रातविषवातादिसंस्पर्शश्च मिथ्यायोगः ॥ (७।७)

कायवाङ्मनोभेदेन तु त्रिविधमप्यहितं कर्म प्रज्ञापराधः । (८।१)

तत्र कायादिकर्मणोऽतिप्रवृत्तिरतियोगः । (८।२)

अल्पशो नैव वा प्रवृत्तिरयोगः । (८।३)

वेगोदीरणधारणविषमाङ्गचेष्टनस्खलनकण्डूयनप्रहारप्राणायामादि तथा क्षुत्पिपासार्धभुक्तभाषणादि भयशोकेर्ष्यामात्सर्यादि दशधियं चाकुशलं कर्म यथास्वं मिथ्यायोगः ॥ (८।४)

परिणामः पुनः काल उच्यते सोऽपि शीतोष्णवर्षभेदात्त्रिधा । (९।१)

तत्रातिमात्रस्वलक्षणः कालोऽतियोगः । (९।२)

हीनस्वलक्षणस्त्वयोगः । (९।३)

विपरीतो मिथ्यायोगः ॥ (९।४)

त एतेऽतियोगादयः सामान्यतोऽनुपशयलक्षणाः । (१०।१)

सर्वो वा प्रज्ञापराध एवायं यदेषाम् अविवर्जनम् । (१०।२)

अर्थकर्मकालाः पुनः सम्यग्योगेनोपशयाद् भूयिष्ठं स्वास्थ्यहेतवः । (१०।३)

तत्रापि रसवर्जा विषया यथायथमिन्द्रियं बाधन्तेऽनुगृह्णन्ति च । (१०।४)

शेषा रसकर्मकालास्तु सर्वं देहम् । (१०।५)

अपि च । (१०।६)

सर्वभावानां भावाभावौ नान्तरेण योगातियोगादीन् व्यवस्येत् । (१०।७)

सर्वेषां पुनर्विकाराणां निदानदोषदूष्यविशेषेभ्यो भावाभावविशेषा भवन्ति । (१०।८)

यदा ह्येते त्रयो निदानादिविशेषान्नान्यो ऽन्यम् अनुबध्नन्तीषद् वानुबध्नन्त्यबला वा न तदाभिनिर्वर्तन्ते व्याधयश्चिराद् वाभिनिर्वर्तन्ते तनवो वा भवन्त्यसंपूर्णलिङ्गा वा विपरीते तु विपरीताः ॥ (१०।९)

त्रयश्च रोगाणां मार्गा बाह्यमध्याभ्यन्तरास्तत्र बाह्यो रक्तादिधातवस्त्वक्च । (११।१)

स पुनः शाखाख्यः । (११।२)

तदाश्रया गण्डपिटिकालज्यपचीचर्मकीलार्बुदाधिमांसमषव्यङ्गादयो बहिर्भागाश्च शोथार्शोगुल्मविसर्पविद्रध्यादयः । (११।३)

मध्यो मूर्धहृदयवस्त्यादीनि मर्माण्यस्थिसन्धयः । (११।४)

तत्रोपनिबद्धाश्च स्नायुसिराकण्डरादयः । (११।५)

तदाश्रयाः पक्षवधग्रहापतानकादितराजयक्ष्मास्थिसन्धिश्गुदभ्रंशादयो मूर्धादिरोगाश्च । (११।६)

आभ्यन्तरो महास्रोतः शरीरमध्यं महानिम्नमामपक्वाशयाश्रयः कोष्ठोऽन्तरिति पर्यायाः । (११।७)

तदाश्रया ज्वरातिसारछर्द्यलसकविसूचिकाश्वासकासहिध्मानाहोदरप्लीहादयो ऽन्तर्भागाश्च शोफार्शोविद्रधिगुल्मादयः ॥ (११।८)

ते च रोगाः स्वप्रधाना भवन्त्यन्यपरिवारा वा क्रमाद् अननुबन्धानुबन्धाख्याः । (१२।१)

तत्राद्याः स्वतन्त्राः स्पष्टाकृतयो यथास्वं समुत्थानोपशयाश्च । (१२।२)

इतरे तु तद्विपरीताः । (१२।३)

तद्वच्च दोषा अपि । (१२।४)

तत्रान्यपरिवारा व्याधयो द्विविधाः पुरोगामिनोऽनुगामिनश्च । (१२।५)

तेष्वाद्याः पूर्वरूपसंज्ञा उपद्रवास्त्वितरे । (१२।६)

तान् यथायथमेव वक्ष्यमाणान् उपलक्षयेत् । (१२।७)

प्रधानप्रशमे प्रशमो भवति तेषाम् । (१२।८)

अनुपशाम्यतो वा पश्चात्तानुपक्रमेत् । (१२।९)

त्वरितं वा बलवन्तम् उपद्रवं प्रधानाविरोधेन । (१२।१०)

स हि पीडाकरतरो भवति व्याधिपरिक्लिष्टदेहत्वात् प्रमेहपिडिकादिवत् । (१२।११)

तथान्यः प्रधान एव रोगोऽन्यस्य हेतुर्भवति यथा ज्वरो रक्तपित्तस्य रक्तपित्तं वा ज्वरस्य । (१२।१२)

तौ श्वासस्य प्लीहा जठरस्य । (१२।१३)

तच्छ्वयथोः । (१२।१४)

अर्शांसि गुल्मोदरातिसारग्रहणीनाम् । (१२।१५)

प्रतिश्यायः कासज्वरयोः । (१२।१६)

तौ क्षयस्य क्षयः शोषस्य । (१२।१७)

एकश्चापचारो निमित्तमेकस्य व्याधेः बहूनां च तथा बहवः । (१२।१८)

तद्वदेकं लिङ्गम् । (१२।१९)

एवमेव प्रशमेऽभ्युपायस्तथा स एवान्यस्य प्रकोपे । (१२।२०)

तस्मात्तानवहितः सम्यगागमादिभिः परीक्षेत ॥ (१२।२१)

तत्रागमतो रोगमेवमेवं प्रकोपनमेवं योनिमेवमात्मानम् एवम् अधिष्ठानमेवं वेदनमेवं रूपशब्दगन्धरसस्पर्शम् एवं पूर्वरूपमेवमुपद्रवमेवं वृद्धिस्थानक्षयान्वितमेवम् उदर्कम् एवंनामानम् । (१३।१)

तस्मिन्नियं प्रतीकारस्य प्रवृत्तिरन्यथा निवृत्तिः । (१३।२)

प्रत्यक्षतस्त्वातुरस्य यथास्वमिन्द्रियैर् वर्णसंस्थानप्रमाणोपचयछायाविण्मूत्रछर्दिताधिक्यमन्त्रकूजनमङ्गुल्यादिसंधिस्फुटनं देहशकृद्व्रणादिगन्धं सुप्तशीतोष्णस्तम्भसंस्पन्दश्लक्ष्णखरस्पर्शं च । (१३।३)

प्रकृतिविकृतिभुक्तम् आस्यरसं तु प्रश्नेन तथा सुछर्ददुश्छर्दत्वं मृदुक्रूरकोष्ठतां स्वप्नदर्शनमभिप्रायं जन्मामयप्रवृत्तिनक्षत्रद्विष्टेष्टसुखदुःखानि च । (१३।४)

तथा वयः प्रत्यक्षेण च । (१३।५)

अनुमानतस्तु यूकापसर्पणेन शरीरस्य वैरस्यं मक्षिकोपसर्पणेन माधुर्यं तथाग्निं जरणशक्त्या बलं व्यायामशक्त्या गूढलिङ्गं व्याधिमुपशयानुपशयतो दोषप्रमाणम् उपचारविशेषेणायुषः क्षयं रिष्टैः । (१३।६)

प्रकृतिसत्त्वसारसात्म्यबलान्य् अनुशीलनेनेति ॥ (१३।७)

ज्ञानबुद्धिप्रदीपेन यो नाविशति योगिवत् । (१४।१)

आतुरस्यान्तरात्मानं न स रोगांश्चिकित्सति ॥ (१४।२)

द्वाविमौ व्याधितौ व्याधिस्वरूपस्याप्रकाशकौ । (१५।१)

तद्यथैको गुरुव्याधिः सत्त्वदेहबलाश्रयात् ॥ (१५।२)

लघुव्याधिवदाभाति लघुव्याधिस्ततोऽन्यथा । (१६।१)

बाह्यावयवमात्रेण तयोर्मुह्यति बालिशः ॥ (१६।२)

ततोऽल्पमल्पवीर्यं वा विपरीतमतोऽथवा । (१७।१)

पथ्यं विपर्यये युञ्जन् प्राणान्मुष्णाति रोगिणाम् ॥ (१७।२)

ज्ञानांशेन न हि ज्ञानं कृत्स्ने ज्ञेये प्रवर्तते । (१८।१)

बुभुत्सेत भिषक् तस्मात्तत्त्वं तन्त्रानुशीलनात् ॥ (१८।२)

अभियुक्तस्तु सततं सर्वमालोच्य सर्वथा । (१९।१)

न जातु स्खलति प्राज्ञो विषमेऽपि क्रियापथे ॥ (१९।२)

आगन्तुरन्वेति निजं विकारं निजस्तथागन्तुमतिप्रवृद्धम् । (२०।१)

तत्रानुबन्धं प्रकृतिं च सम्यक् ज्ञात्वा ततः कर्म समारभेत ॥ (२०।२)