मदनपालनिघण्टुMadanapālanighaṇṭu
MPālNigh, 1
Select a line for its word-by-word analysis.
बीजं श्रुतीनां सुधनम् मुनीनां जीवञ्जडानाम् महदादिकानाम् । (१।१)
bījaṃ śrutīnāṃ sudhanam munīnāṃ jīvañjaḍānām mahadādikānām |
आग्नेयमस्त्रम् भवपातकानां किंचिन्महः श्यामलम् आश्रयामि ॥ (१।२)
āgneyamastram bhavapātakānāṃ kiṃcinmahaḥ śyāmalam āśrayāmi ||
लुब्धा कपोलमधुवारिमधुव्रताली कुम्भस्थलीमधुविभूषणलोहिताङ्गी । (२।१)
lubdhā kapolamadhuvārimadhuvratālī kumbhasthalīmadhuvibhūṣaṇalohitāṅgī |
माणिक्यमौलिरिव राजति यस्य मौलौ विघ्नं स धूनयतु विघ्नपतिः सदा वः ॥ (२।२)
māṇikyamauliriva rājati yasya maulau vighnaṃ sa dhūnayatu vighnapatiḥ sadā vaḥ ||
यो ध्वान्तसन्ततिगभीरपयोधिमध्यान्निष्कासयत्यशरणम् भुवनं निमज्जत् । (३।१)
yo dhvāntasantatigabhīrapayodhimadhyānniṣkāsayatyaśaraṇam bhuvanaṃ nimajjat |
दत्त्वा जगत्त्रयहितः स्वकरावलम्बं वाञ्छां स वो दिनकरः सफलीकरोतु ॥ (३।२)
dattvā jagattrayahitaḥ svakarāvalambaṃ vāñchāṃ sa vo dinakaraḥ saphalīkarotu ||
मिथ्याशनादि कृतदोषचयाद्रिकोपनद्यम्बुवर्धित उपद्रवनक्रभीमे । (४।१)
mithyāśanādi kṛtadoṣacayādrikopanadyambuvardhita upadravanakrabhīme |
रोगाम्बुधौ भवजनस्य निमज्जतो यः पोतः प्रयच्छतु शुभानि स काशिराजः ॥ (४।२)
rogāmbudhau bhavajanasya nimajjato yaḥ potaḥ prayacchatu śubhāni sa kāśirājaḥ ||
केचित्सन्ति निघण्टवोऽतिलघवः केचिन्महान्तः परे केचिद् दुर्गमनामकाः कतिपये भावस्वभावोज्झिताः । (५।१)
kecitsanti nighaṇṭavo'tilaghavaḥ kecinmahāntaḥ pare kecid durgamanāmakāḥ katipaye bhāvasvabhāvojjhitāḥ |
तस्मान्नातिलघुर्न चातिविपुलः ख्यातादिनामा सताम् प्रीत्यै द्रव्यगुणान्वितोऽयमधुना ग्रन्थो मया बध्यते ॥ (५।२)
tasmānnātilaghurna cātivipulaḥ khyātādināmā satām prītyai dravyaguṇānvito'yamadhunā grantho mayā badhyate ||
सर्वं कायेन संसाध्यन्तस्यायुः स्थितिकारणम् । (६।१)
sarvaṃ kāyena saṃsādhyantasyāyuḥ sthitikāraṇam |
तत्रापि पूर्वं ज्ञातव्या द्रव्यनामगुणागुणाः । (७।१)
tatrāpi pūrvaṃ jñātavyā dravyanāmaguṇāguṇāḥ |
अतस्त एव वक्ष्यन्ते तज्ज्ञाने हि क्रियाक्रमः ॥ (७।२)
atasta eva vakṣyante tajjñāne hi kriyākramaḥ ||
हरीतकीहरस्य भवने जाता हरिता च स्वभावतः । (८।१)
harītakīharasya bhavane jātā haritā ca svabhāvataḥ |
पञ्चाङ्गी त्वभया ज्ञेया मता वृत्ता तु रोहिणी । (१३।१)
pañcāṅgī tvabhayā jñeyā matā vṛttā tu rohiṇī |
त्र्यङ्गी चेतकी ज्ञेया कर्म तासामथोच्यते ॥ (१३।२)
tryaṅgī cetakī jñeyā karma tāsāmathocyate ||
शुद्ध्यर्थममृता प्रोक्ता विजया सर्वरोगहृत् ॥ (१४।२)
śuddhyarthamamṛtā proktā vijayā sarvarogahṛt ||
चेतकी चूर्णयोगे स्यात्सप्तधैवम् प्रकीर्तिता ॥ (१५।२)
cetakī cūrṇayoge syātsaptadhaivam prakīrtitā ||
स्थूलत्वक् सरसा स्वल्पबीजा गुर्वी हरीतकी ॥ (१६।२)
sthūlatvak sarasā svalpabījā gurvī harītakī ||
स्विन्ना संग्राहिणी प्रोक्ता भृष्टा पथ्या त्रिदोषनुत् ॥ (१७।२)
svinnā saṃgrāhiṇī proktā bhṛṣṭā pathyā tridoṣanut ||
ग्रीष्मे तुल्यगुडां सुसैन्धवयुतां मेघावनद्धाम्बरे सार्द्धं शर्करया शरद्यमलया शुण्ठ्या तुषारागमे । (१८।१)
grīṣme tulyaguḍāṃ susaindhavayutāṃ meghāvanaddhāmbare sārddhaṃ śarkarayā śaradyamalayā śuṇṭhyā tuṣārāgame |
पिप्पल्या शिशिरे वसन्तसमये क्षौद्रेण संयोजितां राजन्प्राप्य हरीतकीमिव गदा नश्यन्तु ते शत्रवः ॥ (१८।२)
pippalyā śiśire vasantasamaye kṣaudreṇa saṃyojitāṃ rājanprāpya harītakīmiva gadā naśyantu te śatravaḥ ||
प्रपथ्या प्रमथामोघा कायस्था प्राणदामृता ॥ (१९।२)
prapathyā pramathāmoghā kāyasthā prāṇadāmṛtā ||
वयस्था नन्दिनी ज्ञेया श्रेयसी रोहिणी तथा ॥ (२०।२)
vayasthā nandinī jñeyā śreyasī rohiṇī tathā ||
रूक्षोष्णा दीपनी मेध्या स्वादुपाका रसायिनी ॥ (२१।२)
rūkṣoṣṇā dīpanī medhyā svādupākā rasāyinī ||
सरा बुद्धिप्रदायुष्या चक्षुष्या बृंहणी लघुः । (२२।१)
sarā buddhipradāyuṣyā cakṣuṣyā bṛṃhaṇī laghuḥ |
गुल्माध्मानव्रणच्छर्दिहिक्काकण्डूहृदामयान् ॥ (२३।२)
gulmādhmānavraṇacchardihikkākaṇḍūhṛdāmayān ||
पित्तं हन्ति कफं तद्वत्कटुत्वेन हरीतकी ॥ (२४।३)
pittaṃ hanti kaphaṃ tadvatkaṭutvena harītakī ||
अध्वातिखिन्नः परिहीनतेजा रूक्षः कृशो लङ्घनकर्शितश्च । (२५।१)
adhvātikhinnaḥ parihīnatejā rūkṣaḥ kṛśo laṅghanakarśitaśca |
पित्ताधिको गर्भवती च नारी ज्वर्यल्पवीर्यस्त्वभयां न खादेत् ॥ (२५।२)
pittādhiko garbhavatī ca nārī jvaryalpavīryastvabhayāṃ na khādet ||
तद्वद् धात्रीफलं वृष्यं विशेषाद् रक्तपित्तजित् ॥ (२६।२)
tadvad dhātrīphalaṃ vṛṣyaṃ viśeṣād raktapittajit ||
अम्लत्वात् पवनं हन्ति पित्तम् माधुर्यशैत्यतः । (२७।१)
amlatvāt pavanaṃ hanti pittam mādhuryaśaityataḥ |
कफं रूक्षकषायत्वात् तस्मात् किम् अधिकम् फलम् ॥ (२७।२)
kaphaṃ rūkṣakaṣāyatvāt tasmāt kim adhikam phalam ||
कुर्यात्पित्तं तदम्लत्वात् कफम् माधुर्यशैत्यतः । (२८।१)
kuryātpittaṃ tadamlatvāt kapham mādhuryaśaityataḥ |
वातं रूक्षकषायत्वाद् एवं किं न विपर्ययः ॥ (२८।२)
vātaṃ rūkṣakaṣāyatvād evaṃ kiṃ na viparyayaḥ ||
धात्र्यास्त्रिदोषहन्तृत्वं शक्त्यैव मुनिभिः स्मृतम् । (२९।१)
dhātryāstridoṣahantṛtvaṃ śaktyaiva munibhiḥ smṛtam |
विभीतकविभीतकः कर्षफलो भूतावासः कलिद्रुमः । (३०।१)
vibhītakavibhītakaḥ karṣaphalo bhūtāvāsaḥ kalidrumaḥ |
वासन्तो ऽक्षो विन्ध्यजातः संवर्तस्तिलपुष्पकः ॥ (३०।२)
vāsanto 'kṣo vindhyajātaḥ saṃvartastilapuṣpakaḥ ||
रूक्षो नेत्रहितः केश्यो मज्जातो मदकारकः । (३२।१)
rūkṣo netrahitaḥ keśyo majjāto madakārakaḥ |
त्रिफलात्रिफलैतत्त्रयेण स्याद्वरा श्रेष्ठा फलोत्तमा ॥ (३२।२)
triphalātriphalaitattrayeṇa syādvarā śreṣṭhā phalottamā ||
चक्षुष्या रोपणी हृद्या वयसः स्थापनी सरा ॥ (३३।२)
cakṣuṣyā ropaṇī hṛdyā vayasaḥ sthāpanī sarā ||
भूम्यामलकीभूधात्री बहुपत्रा स्याज्जटातामलकी शिवा । (३४।१)
bhūmyāmalakībhūdhātrī bahupatrā syājjaṭātāmalakī śivā |
भूधात्री वातकृत्तिक्ता कषाया मधुरा हिमा ॥ (३४।२)
bhūdhātrī vātakṛttiktā kaṣāyā madhurā himā ||
जलआउलाप्राचीनामलकम् प्राची नागरं रक्तकम् मतम् ॥ (३५।२)
jalaāulāprācīnāmalakam prācī nāgaraṃ raktakam matam ||
तत्पक्वम् पित्तकफकृच्छुष्कं गुरु समीरजित् । (३६।१)
tatpakvam pittakaphakṛcchuṣkaṃ guru samīrajit |
वासावासा वृषः सिंहमुखो भिषङ्माता ऽटरूषकः ॥ (३६।२)
vāsāvāsā vṛṣaḥ siṃhamukho bhiṣaṅmātā 'ṭarūṣakaḥ ||
शुक्ला हैमवती चैव सिंही स्याद् वाजिदन्तिका । (३७।१)
śuklā haimavatī caiva siṃhī syād vājidantikā |
वासको वातकृत् स्वर्यः कफपित्तास्रनाशनः ॥ (३७।२)
vāsako vātakṛt svaryaḥ kaphapittāsranāśanaḥ ||
गुडूचीगुडूची कुण्डली छिन्ना वयस्थामृतवल्लरी ॥ (३८।२)
guḍūcīguḍūcī kuṇḍalī chinnā vayasthāmṛtavallarī ||
संग्राहिणी कषायोष्णा वृष्या तिक्ताग्निदीपनी ॥ (४०।२)
saṃgrāhiṇī kaṣāyoṣṇā vṛṣyā tiktāgnidīpanī ||
घृतेन वातं सगुडा विबन्धम् पित्तं सिताढ्या मधुना कफं च । (४१।२)
ghṛtena vātaṃ saguḍā vibandham pittaṃ sitāḍhyā madhunā kaphaṃ ca |
वातास्रम् उग्रं रुबुतैलमिश्रा शुंठ्यामवातं शमयेद् गुडूची ॥ (४१।३)
vātāsram ugraṃ rubutailamiśrā śuṃṭhyāmavātaṃ śamayed guḍūcī ||
बिल्वबिल्वः शलाटुः शैलूषो मालूरश्च सदाफलः । (४२।१)
bilvabilvaḥ śalāṭuḥ śailūṣo mālūraśca sadāphalaḥ |
लक्ष्मीफलो गन्धगर्भः शांडिल्यः कण्टकी मतः ॥ (४२।२)
lakṣmīphalo gandhagarbhaḥ śāṃḍilyaḥ kaṇṭakī mataḥ ||
हृद्यम् बालं लघु स्निग्धं तिक्तं वातकफापहम् ॥ (४३।२)
hṛdyam bālaṃ laghu snigdhaṃ tiktaṃ vātakaphāpaham ||
वृद्धं गुरु त्रिदोषं स्याद्दुर्जरम् पूतिमारुतम् । (४४।१)
vṛddhaṃ guru tridoṣaṃ syāddurjaram pūtimārutam |
विदाहि विष्टम्भकरं मधुरं वह्निमान्द्यकृत् ॥ (४४।२)
vidāhi viṣṭambhakaraṃ madhuraṃ vahnimāndyakṛt ||
अग्निमन्थअग्निमन्थो जयः केतुररणिर्वैजयन्तिका । (४५।२)
agnimanthaagnimantho jayaḥ keturaraṇirvaijayantikā |
अग्निमन्थः श्वयथुहृद् वीर्योष्णः कफवातनुत् ॥ (४५।३)
agnimanthaḥ śvayathuhṛd vīryoṣṇaḥ kaphavātanut ||
पाटलापाटला कामदूती स्यात्कुम्भीका कालवृन्तिका । (४६।१)
pāṭalāpāṭalā kāmadūtī syātkumbhīkā kālavṛntikā |
स्थाल्यमोघा मधोदूर्ती ताम्रपुष्पाम्बुवासिनी । (४६।२)
sthālyamoghā madhodūrtī tāmrapuṣpāmbuvāsinī |
अन्या फलेरुहा श्वेता कुम्भीका काष्ठपाटला ॥ (४६।३)
anyā phaleruhā śvetā kumbhīkā kāṣṭhapāṭalā ||
अनुष्णं तुवरं स्वादु तत्पुष्पं कफरक्तनुत् । (४७।२)
anuṣṇaṃ tuvaraṃ svādu tatpuṣpaṃ kapharaktanut |
पित्तातिसारदाहघ्नं फलं हिक्कास्रपित्तजित् ॥ (४७।३)
pittātisāradāhaghnaṃ phalaṃ hikkāsrapittajit ||
काश्मिरीकाश्मीरी सर्वतोभद्रा श्रीपर्णी कृष्णवृन्तिका । (४८।१)
kāśmirīkāśmīrī sarvatobhadrā śrīparṇī kṛṣṇavṛntikā |
गम्भारी काश्मरी हीरा काश्मर्यो भद्रपर्णिका ॥ (४८।२)
gambhārī kāśmarī hīrā kāśmaryo bhadraparṇikā ||
काश्मरी ज्वरशूलघ्नी वीर्योष्णा मधुरा गुरुः । (४९।१)
kāśmarī jvaraśūlaghnī vīryoṣṇā madhurā guruḥ |
तत्पुष्पं वातलं ग्राहि पित्तासृक्प्रदरापहम् ॥ (४९।२)
tatpuṣpaṃ vātalaṃ grāhi pittāsṛkpradarāpaham ||
फलं रसायनं केश्यं बृंहणं शुक्रलं गुरु ॥ (५०।०)
phalaṃ rasāyanaṃ keśyaṃ bṛṃhaṇaṃ śukralaṃ guru ||
श्योनाकश्योनाकः पृथुशिंबः स्याच्छुकनासः कुटन्नटः ॥ (५२।०)
śyonākaśyonākaḥ pṛthuśiṃbaḥ syācchukanāsaḥ kuṭannaṭaḥ ||
भूतवृक्षश्चकट्वङ्गष् टुण्टुकः शलकोऽरलुः । (५३।१)
bhūtavṛkṣaścakaṭvaṅgaṣ ṭuṇṭukaḥ śalako'raluḥ |
कटम्भरः श्योनाको दीपनः पाके कटुस् तुवरको हिमः । (५४।१)
kaṭambharaḥ śyonāko dīpanaḥ pāke kaṭus tuvarako himaḥ |
बृहत्पञ्चमूलबिल्वादिभिः पञ्चभिरेभिरेतैः स्यात्पञ्चमूलं महदग्निकारि । (५५।१)
bṛhatpañcamūlabilvādibhiḥ pañcabhirebhiretaiḥ syātpañcamūlaṃ mahadagnikāri |
लघूष्णतिक्तं रसतः कषायम् मेदःकफश्वाससमीरहारि ॥ (५५।२)
laghūṣṇatiktaṃ rasataḥ kaṣāyam medaḥkaphaśvāsasamīrahāri ||
गोक्षुरकगोक्षुरस्त्रिकटः कण्टफलः स्यात् स्वादुकण्टकः । (५६।१)
gokṣurakagokṣurastrikaṭaḥ kaṇṭaphalaḥ syāt svādukaṇṭakaḥ |
गोकण्टको भक्ष्यकण्टस् त्रिकण्टो व्यालदंष्ट्रकः ॥ (५६।२)
gokaṇṭako bhakṣyakaṇṭas trikaṇṭo vyāladaṃṣṭrakaḥ ||
श्वदंष्ट्रः स्थलशृङ्गाटः षडङ्गः क्षुरकस्त्रिकः । (५७।१)
śvadaṃṣṭraḥ sthalaśṛṅgāṭaḥ ṣaḍaṅgaḥ kṣurakastrikaḥ |
गोक्षुरः शीतलः स्वादुर् बलकृद् वस्तिशोधनः ॥ (५७।२)
gokṣuraḥ śītalaḥ svādur balakṛd vastiśodhanaḥ ||
शालिपर्णीशालिपर्णी ध्रुवा सौम्या त्रिपर्णी पीतनी स्थिरा ॥ (५८।२)
śāliparṇīśāliparṇī dhruvā saumyā triparṇī pītanī sthirā ||
शालिपर्णी गुरुश्छर्दिज्वरश्वासातिसारनुत् ॥ (५९।२)
śāliparṇī guruśchardijvaraśvāsātisāranut ||
पृष्ठिपर्णीपृष्ठिपर्णी क्रोष्टुपुच्छी धावनी कलशी गुहा । (६०।२)
pṛṣṭhiparṇīpṛṣṭhiparṇī kroṣṭupucchī dhāvanī kalaśī guhā |
शृगालवृन्ताङ्घ्रिबला पृथक्पर्णी च पर्णिका । (६०।३)
śṛgālavṛntāṅghribalā pṛthakparṇī ca parṇikā |
पृश्निपर्णी लघुर् वृष्या मधुरोष्णा विनाशयेत् ॥ (६०।४)
pṛśniparṇī laghur vṛṣyā madhuroṣṇā vināśayet ||
बृहतीबृहती स्थूलभण्टाकी विशदा च महोटिका । (६१।२)
bṛhatībṛhatī sthūlabhaṇṭākī viśadā ca mahoṭikā |
वार्ताकी महती सिंही कण्टकी राष्ट्रिका कुली ॥ (६१।३)
vārtākī mahatī siṃhī kaṇṭakī rāṣṭrikā kulī ||
उष्णा कुष्ठज्वरश्वासशूलकासाग्निमान्द्यहृत् ॥ (६२।२)
uṣṇā kuṣṭhajvaraśvāsaśūlakāsāgnimāndyahṛt ||
कण्टालिकाकण्टालिका कण्टकिनी कण्टकारी निदग्धिका । (६३।१)
kaṇṭālikākaṇṭālikā kaṇṭakinī kaṇṭakārī nidagdhikā |
दुःस्पर्शा धावनी क्षुद्रा स्याद् व्याघ्री दुःप्रधर्षिणी ॥ (६३।२)
duḥsparśā dhāvanī kṣudrā syād vyāghrī duḥpradharṣiṇī ||
सितक्षुद्रा चन्द्रहासा लक्ष्मणा क्षेत्रदूतिका ॥ (६४।०)
sitakṣudrā candrahāsā lakṣmaṇā kṣetradūtikā ||
निहन्ति पीनसम् पार्श्वपीडाकृच्छ्रहृदामयान् । (६६।१)
nihanti pīnasam pārśvapīḍākṛcchrahṛdāmayān |
तद्वत्प्रोक्ता सितक्षुद्रा विशेषाद् गर्भकारिणी ॥ (६६।२)
tadvatproktā sitakṣudrā viśeṣād garbhakāriṇī ||
लघुपञ्चमूलह्रस्वाख्यम् पञ्चमूलं स्यात् पञ्चभिर् गोक्षुरादिभिः । (६७।१)
laghupañcamūlahrasvākhyam pañcamūlaṃ syāt pañcabhir gokṣurādibhiḥ |
बल्यम् पित्तानिलहरं नात्युष्णं स्वादु बृंहणम् । (६७।२)
balyam pittānilaharaṃ nātyuṣṇaṃ svādu bṛṃhaṇam |
दशमूलएताभ्यां पञ्चमूलाभ्यां दशमूलमुदाहृतम् । (६७।३)
daśamūlaetābhyāṃ pañcamūlābhyāṃ daśamūlamudāhṛtam |
तन्द्रास्वेदज्वरानाहारुचिपार्श्वरुजो जयेत् ॥ (६७।५)
tandrāsvedajvarānāhārucipārśvarujo jayet ||
ऋद्धिवृद्धिऋद्धिः सुखं युगं लक्ष्मीः सिद्धिः सर्वजनप्रिया । (६८।१)
ṛddhivṛddhiṛddhiḥ sukhaṃ yugaṃ lakṣmīḥ siddhiḥ sarvajanapriyā |
ऋषिश्रेष्ठा रथाङ्गी स्यान् मङ्गला श्रावणी वसुः ॥ (६८।२)
ṛṣiśreṣṭhā rathāṅgī syān maṅgalā śrāvaṇī vasuḥ ||
योग्यं युग्या तुष्टिराशिर् वृद्धिरप्येतदाह्वया । (६९।१)
yogyaṃ yugyā tuṣṭirāśir vṛddhirapyetadāhvayā |
ऋद्धिर् बल्या त्रिदोषघ्नी शुक्रला मधुरा गुरुः ॥ (६९।२)
ṛddhir balyā tridoṣaghnī śukralā madhurā guruḥ ||
वृद्धिर्गर्भप्रदा शीता वृष्या कासक्षयामनुत् । (७०।१)
vṛddhirgarbhapradā śītā vṛṣyā kāsakṣayāmanut |
काकोलीकाकोली मधुरा वीरा कायस्था क्षीरशुक्लिका । (७०।२)
kākolīkākolī madhurā vīrā kāyasthā kṣīraśuklikā |
ध्वांक्षोली वायसोली स्यात् स्वादुमांसी पयस्विनी ॥ (७०।३)
dhvāṃkṣolī vāyasolī syāt svādumāṃsī payasvinī ||
द्वितीया क्षीरकाकोली शताह्वा क्षीरिणी मता । (७१।१)
dvitīyā kṣīrakākolī śatāhvā kṣīriṇī matā |
मेदामेदा ज्ञेया शालिपर्णी दिव्या मेदोभवाध्वरा । (७२।२)
medāmedā jñeyā śāliparṇī divyā medobhavādhvarā |
मेदायुग्मं गुरु स्वादु वृष्यं स्तन्यकफावहम् । (७३।१)
medāyugmaṃ guru svādu vṛṣyaṃ stanyakaphāvaham |
जीवकजीवको मधुरः शृङ्गी ह्रस्वाङ्गः कूर्चशीर्षकः । (७४।१)
jīvakajīvako madhuraḥ śṛṅgī hrasvāṅgaḥ kūrcaśīrṣakaḥ |
ऋषभो धीर इन्द्राक्षो विषाणी दुर्धरो वृषः ॥ (७४।२)
ṛṣabho dhīra indrākṣo viṣāṇī durdharo vṛṣaḥ ||
अष्टवर्गअष्टवर्गो ऽष्टभिर् द्रव्यैर् एतैः शीतोऽतिशुक्रलः । (७६।१)
aṣṭavargaaṣṭavargo 'ṣṭabhir dravyair etaiḥ śīto'tiśukralaḥ |
बृंहणः पित्तदाहास्रशोषघ्नः स्तन्यगर्भकृत् ॥ (७६।२)
bṛṃhaṇaḥ pittadāhāsraśoṣaghnaḥ stanyagarbhakṛt ||
जीवन्तीजीवन्ती जीवनी जीवा जीवनीया यशस्करी । (७७।१)
jīvantījīvantī jīvanī jīvā jīvanīyā yaśaskarī |
शाकश्रेष्ठा जीवभद्रा मङ्गल्या जीववर्धिनी ॥ (७७।२)
śākaśreṣṭhā jīvabhadrā maṅgalyā jīvavardhinī ||
जीवन्ती शीतला स्वादुः स्निग्धा दोषत्रयापहा । (७८।१)
jīvantī śītalā svāduḥ snigdhā doṣatrayāpahā |
मधुयष्टीमधुयष्टी क्लीतनकं यष्टीमधु मधूलिका । (७९।१)
madhuyaṣṭīmadhuyaṣṭī klītanakaṃ yaṣṭīmadhu madhūlikā |
यष्ट्याह्वम् मधुकं यष्टीमधुकं जलजा मधु ॥ (७९।२)
yaṣṭyāhvam madhukaṃ yaṣṭīmadhukaṃ jalajā madhu ||
मधुयष्टी गुरुः शीता बल्या तृट्छर्दिपित्तनुत् । (८०।०)
madhuyaṣṭī guruḥ śītā balyā tṛṭchardipittanut |
माषपर्णीमाषपर्णी कृष्णवृन्ता काम्बोजी हयपुच्छिका । (८०।१)
māṣaparṇīmāṣaparṇī kṛṣṇavṛntā kāmbojī hayapucchikā |
मुद्गपर्णीमुद्गपर्णी क्षुद्रसहा शूर्पपर्णी कुरङ्गिनी । (८१।१)
mudgaparṇīmudgaparṇī kṣudrasahā śūrpaparṇī kuraṅginī |
माषपर्णी हिमा तिक्ता रूक्षा शुक्रबलासकृत् । (८२।१)
māṣaparṇī himā tiktā rūkṣā śukrabalāsakṛt |
तद्वद्भवेन्मुद्गपर्णी त्रिदोषास्रहरा लघुः ॥ (८२।३)
tadvadbhavenmudgaparṇī tridoṣāsraharā laghuḥ ||
जीवनीयगणजीवन्ती शूर्पपर्णीयुक् काकोल्यौ जीवकर्षभौ । (८३।१)
jīvanīyagaṇajīvantī śūrpaparṇīyuk kākolyau jīvakarṣabhau |
शुक्रकृद् बृंहणः शीतः स्तन्यगर्भकफप्रदः । (८४।१)
śukrakṛd bṛṃhaṇaḥ śītaḥ stanyagarbhakaphapradaḥ |
एरण्डएरण्डो दीर्घदण्डः स्यात् तरुणो वर्धमानकः । (८५।१)
eraṇḍaeraṇḍo dīrghadaṇḍaḥ syāt taruṇo vardhamānakaḥ |
चित्रः पंचाङ्गुलो व्याघ्रपुच्छो गन्धर्वहस्तकः ॥ (८५।२)
citraḥ paṃcāṅgulo vyāghrapuccho gandharvahastakaḥ ||
रक्तैरण्डो हस्तिकर्णो व्याघ्रो व्याघ्रतलोरुवुः । (८६।१)
raktairaṇḍo hastikarṇo vyāghro vyāghrataloruvuḥ |
एरण्डयुग्मम् मधुरम् उष्णं गुरु विनाशयेत् । (८७।१)
eraṇḍayugmam madhuram uṣṇaṃ guru vināśayet |
तत्फलम् भेदनं स्वादु शारमुष्णं समीरजित् ॥ (८८।२)
tatphalam bhedanaṃ svādu śāramuṣṇaṃ samīrajit ||
सारिवासारिवा शारदा स्फोता गोपकन्या प्रतानिका । (८९।१)
sārivāsārivā śāradā sphotā gopakanyā pratānikā |
सारिवायुगलं स्वादु स्निग्धं शुक्रकरं गुरु । (९०।२)
sārivāyugalaṃ svādu snigdhaṃ śukrakaraṃ guru |
यासयासो मरुद्भवो ऽनन्ता दीर्घमूलो यवासकः । (९१।१)
yāsayāso marudbhavo 'nantā dīrghamūlo yavāsakaḥ |
बालपत्त्रः समुद्रान्तो दूरमूलो ऽतिकण्टकः ॥ (९१।२)
bālapattraḥ samudrānto dūramūlo 'tikaṇṭakaḥ ||
धन्वयासस् ताम्रमूली दुःस्पर्शा स्याद् दुरालभा । (९२।१)
dhanvayāsas tāmramūlī duḥsparśā syād durālabhā |
यासः स्वादुः सरस्तिक्तो हिमः पित्तहरो लघुः । (९३।१)
yāsaḥ svāduḥ sarastikto himaḥ pittaharo laghuḥ |
हन्ति रक्तकफभ्रान्तीस् तद्वद्धन्वयवासकः ॥ (९३।२)
hanti raktakaphabhrāntīs tadvaddhanvayavāsakaḥ ||
मुण्डीमुण्डी भिक्षुः परिव्राजी श्रावणी स्यात् तपोधना । (९४।१)
muṇḍīmuṇḍī bhikṣuḥ parivrājī śrāvaṇī syāt tapodhanā |
श्रावणा श्रीमती मुण्डा तिक्ता श्रवणशीर्षका ॥ (९४।२)
śrāvaṇā śrīmatī muṇḍā tiktā śravaṇaśīrṣakā ||
मुण्डी तिक्ता कटुः पाके वीर्योष्णा मधुरा लघुः । (९५।१)
muṇḍī tiktā kaṭuḥ pāke vīryoṣṇā madhurā laghuḥ |
मेध्या गण्डापचीछर्दिकृमियोन्यर्तिपाण्डुजित् ॥ (९५।२)
medhyā gaṇḍāpacīchardikṛmiyonyartipāṇḍujit ||
महामुण्डीमहामुण्डी लोभनीया छिन्नग्रन्थिनिका मता । (९६।१)
mahāmuṇḍīmahāmuṇḍī lobhanīyā chinnagranthinikā matā |
कदम्बपुष्पी मुण्डीवद् गुणैर् भूमिकदम्बकः । (९७।१)
kadambapuṣpī muṇḍīvad guṇair bhūmikadambakaḥ |
अपामार्गअपामार्गस्तु शिखरी किणिही खरमञ्जरी ॥ (९७।२)
apāmārgaapāmārgastu śikharī kiṇihī kharamañjarī ||
अधःशल्यः शैखरिकः प्रत्यक्पुष्पी मयूरकः । (९८।१)
adhaḥśalyaḥ śaikharikaḥ pratyakpuṣpī mayūrakaḥ |
अपामार्गः सरस् तीक्ष्णो दीपनः कफवातनुत् । (९८।२)
apāmārgaḥ saras tīkṣṇo dīpanaḥ kaphavātanut |
निहन्ति दद्रुसिध्मार्शःकण्डूशूलोदरापचीः ॥ (९८।३)
nihanti dadrusidhmārśaḥkaṇḍūśūlodarāpacīḥ ||
ऊनः पूर्वगुणै रूक्षस् तत्पत्रं रक्तपित्तजित् ॥ (९९।३)
ūnaḥ pūrvaguṇai rūkṣas tatpatraṃ raktapittajit ||
कम्पिल्लकम्पिल्लो रोचनो रक्तचूर्णको व्रणशोधनः । (१००।१)
kampillakampillo rocano raktacūrṇako vraṇaśodhanaḥ |
कम्पिल्लः कफपित्तास्रक्रिमिगुल्मोदरव्रणान् । (१०१।१)
kampillaḥ kaphapittāsrakrimigulmodaravraṇān |
हन्ति रेची कटूष्णश्च तच्छाकं ग्राहि शीतलम् ॥ (१०१।२)
hanti recī kaṭūṣṇaśca tacchākaṃ grāhi śītalam ||
दन्तीदन्ती घुणप्रिया नागदन्ती शीघ्रानुकूलिनी । (१०२।१)
dantīdantī ghuṇapriyā nāgadantī śīghrānukūlinī |
उपचित्रा निकुम्भा स्याद् विशल्योदुम्बरच्छदा ॥ (१०२।२)
upacitrā nikumbhā syād viśalyodumbaracchadā ||
आखुपर्णी विषैरण्डा द्रवन्ती शम्बरी मता । (१०३।१)
ākhuparṇī viṣairaṇḍā dravantī śambarī matā |
मूसिकाह्वा सुतश्रेणी प्रत्यक्श्रेणी च फञ्जिका ॥ (१०३।२)
mūsikāhvā sutaśreṇī pratyakśreṇī ca phañjikā ||
तीक्ष्णोष्णं हन्ति पित्तास्रकफशोफोदरकृमीन् ॥ (१०४।२)
tīkṣṇoṣṇaṃ hanti pittāsrakaphaśophodarakṛmīn ||
जयपालजयपालो दन्तिबीजं ख्यातं तत् तित्तिरीफलम् । (१०५।१)
jayapālajayapālo dantibījaṃ khyātaṃ tat tittirīphalam |
जयपालो गुरुः स्निग्धो रेची पित्तकफापहः ॥ (१०५।२)
jayapālo guruḥ snigdho recī pittakaphāpahaḥ ||
मूर्वामूर्वा मधुरसा देवी पृथक्पर्णी त्रिपर्ण्यपि । (१०६।१)
mūrvāmūrvā madhurasā devī pṛthakparṇī triparṇyapi |
देवश्रेणी स्वादुरसा स्निग्धपर्णी च मोरटा ॥ (१०६।२)
devaśreṇī svādurasā snigdhaparṇī ca moraṭā ||
जालिनी दीपनी तिक्तवल्कला च पृथक्त्वचा । (१०७।१)
jālinī dīpanī tiktavalkalā ca pṛthaktvacā |
मधुश्रवा मधुश्रेणी स्रुवा मधुमती च सा ॥ (१०७।२)
madhuśravā madhuśreṇī sruvā madhumatī ca sā ||
गोपवल्ली तेजनी च मूर्वा वृष्या बलप्रदा । (१०८।२)
gopavallī tejanī ca mūrvā vṛṣyā balapradā |
श्लेष्मकृत् पित्तवातघ्नी ग्राहिणी गुल्मनाशिनी ॥ (१०८।३)
śleṣmakṛt pittavātaghnī grāhiṇī gulmanāśinī ||
त्रिवृत्तृवृत् कुम्भारुणा त्र्यस्रा भण्डी कोटरवासिनी । (१०९।१)
trivṛttṛvṛt kumbhāruṇā tryasrā bhaṇḍī koṭaravāsinī |
सर्वानुभूतिस् त्रिवृता त्रिपुटा सरला सिता ॥ (१०९।२)
sarvānubhūtis trivṛtā tripuṭā saralā sitā ||
तृवृत् तिक्ता सरा रूक्षा स्वादुर् उष्णा समीरनुत् । (११०।१)
tṛvṛt tiktā sarā rūkṣā svādur uṣṇā samīranut |
कालत्रिवृत्तृवृत् काला कालमेषी कालपर्ण्यर्धचन्द्रिका । (१११।१)
kālatrivṛttṛvṛt kālā kālameṣī kālaparṇyardhacandrikā |
तृवृत् काला हीनगुणा तस्यास् तीव्रविरेचिनी । (११२।१)
tṛvṛt kālā hīnaguṇā tasyās tīvravirecinī |
मूर्च्छादाहमदभ्रान्तिकण्ठोत्कर्षणकारिणी ॥ (११२।२)
mūrcchādāhamadabhrāntikaṇṭhotkarṣaṇakāriṇī ||
ऐन्द्रवारुणीऐन्द्रवारुण्यथेन्द्राह्वा वृषभाक्षी गवादिनी । (११३।१)
aindravāruṇīaindravāruṇyathendrāhvā vṛṣabhākṣī gavādinī |
इन्द्रवारुः क्षुद्रफला विशालैन्द्री वृषादिनी ॥ (११३।२)
indravāruḥ kṣudraphalā viśālaindrī vṛṣādinī ||
अन्येन्द्रवारुणी चित्रफला चित्रा महाफला । (११४।१)
anyendravāruṇī citraphalā citrā mahāphalā |
श्वेतपुष्पामृगाक्षी च तथा यक्षसुरा मता । (११५।१)
śvetapuṣpāmṛgākṣī ca tathā yakṣasurā matā |
मरुद्भवा कृमीकुम्भा चित्रा देवी च कीर्तिता ॥ (११५।२)
marudbhavā kṛmīkumbhā citrā devī ca kīrtitā ||
इन्द्रवारुद्वयं तिक्तं कटु पाके सरं लघु । (११६।१)
indravārudvayaṃ tiktaṃ kaṭu pāke saraṃ laghu |
आरग्वधआरग्वधो राजवृक्षः शम्याकः कृतमालकः । (११७।१)
āragvadhaāragvadho rājavṛkṣaḥ śamyākaḥ kṛtamālakaḥ |
व्याधिघातः कर्णिकारः प्रग्रहश् चनुरङ्गुलः । (११७।२)
vyādhighātaḥ karṇikāraḥ pragrahaś canuraṅgulaḥ |
आरोग्यशिम्बी स्वर्णद्रुः कर्णी दीर्घफलो मतः ॥ (११७।३)
ārogyaśimbī svarṇadruḥ karṇī dīrghaphalo mataḥ ||
तत्पुष्पं वातलं ग्राहि तिक्तम् पित्तकफापहम् । (११९।१)
tatpuṣpaṃ vātalaṃ grāhi tiktam pittakaphāpaham |
तन्मज्जा मधुरः पाके स्निग्धः पित्तसमीरजित् ॥ (११९।२)
tanmajjā madhuraḥ pāke snigdhaḥ pittasamīrajit ||
नीलिनीनीलिनी नीलिका ग्राम्या श्रीफला भारवाहिनी । (१२०।१)
nīlinīnīlinī nīlikā grāmyā śrīphalā bhāravāhinī |
रञ्जिनी कालिका मेला तूणी तुत्था विशोधिनी ॥ (१२०।२)
rañjinī kālikā melā tūṇī tutthā viśodhinī ||
नालिनी रेचनी तिक्ता केश्या मोहभ्रमावहा । (१२१।१)
nālinī recanī tiktā keśyā mohabhramāvahā |
कटुकाकटुका रोहिणी तिक्ता चक्राङ्गा कटुरोहिणी । (१२२।१)
kaṭukākaṭukā rohiṇī tiktā cakrāṅgā kaṭurohiṇī |
मत्स्यपित्ता काण्डरुहा कृष्णभेदा द्विजाङ्गिका ॥ (१२२।२)
matsyapittā kāṇḍaruhā kṛṣṇabhedā dvijāṅgikā ||
कटुकी कटुका पाके तिक्ता रूक्षा सरा लघुः । (१२३।२)
kaṭukī kaṭukā pāke tiktā rūkṣā sarā laghuḥ |
हिमा हन्ति कृमिश्वासदाहपित्तकफज्वरान् ॥ (१२३।३)
himā hanti kṛmiśvāsadāhapittakaphajvarān ||
अङ्कोल्लकअङ्कोल्लकस् ताम्रफलः पीतसारो निकोचकः । (१२४।१)
aṅkollakaaṅkollakas tāmraphalaḥ pītasāro nikocakaḥ |
गुप्तस्नेहो विरेची स्याद् भूसुता दीर्घकीलकः ॥ (१२४।२)
guptasneho virecī syād bhūsutā dīrghakīlakaḥ ||
अङ्कोल्लकः कटुः स्निग्धस्तीक्ष्णोष्णस् तुवरो लघुः । (१२५।१)
aṅkollakaḥ kaṭuḥ snigdhastīkṣṇoṣṇas tuvaro laghuḥ |
तत्फलं शीतलं स्वादु श्लेष्मलम् बृंहणं गुरु ॥ (१२५।३)
tatphalaṃ śītalaṃ svādu śleṣmalam bṛṃhaṇaṃ guru ||
बल्यं विरेचनं वातपित्तदाहक्षयास्रजित् । (१२६।१)
balyaṃ virecanaṃ vātapittadāhakṣayāsrajit |
सेहुण्डसेहुण्डो वज्रतुण्डस्तु गण्डीरो वज्रदण्डकः । (१२६।२)
sehuṇḍasehuṇḍo vajratuṇḍastu gaṇḍīro vajradaṇḍakaḥ |
स्नुही समन्तदुग्धासिपत्त्रो वज्री महातरुः ॥ (१२६।३)
snuhī samantadugdhāsipattro vajrī mahātaruḥ ||
सेहुण्डो रेचनस् तीक्ष्णो दीपनः कटुको गुरुः । (१२७।१)
sehuṇḍo recanas tīkṣṇo dīpanaḥ kaṭuko guruḥ |
हन्ति दूषीविषप्लीहकुष्ठोन्मादाश्मपाण्डुताः ॥ (१२७।३)
hanti dūṣīviṣaplīhakuṣṭhonmādāśmapāṇḍutāḥ ||
निम्बनिम्बो नियमनो नेतारिष्टः स्यात् पारिभद्रकः । (१२८।१)
nimbanimbo niyamano netāriṣṭaḥ syāt pāribhadrakaḥ |
सुतिक्तः सर्वतोभद्रः पिचुमन्दः सुभद्रकः ॥ (१२८।२)
sutiktaḥ sarvatobhadraḥ picumandaḥ subhadrakaḥ ||
निम्बः शीतो लघुर् ग्राही कटुपाको ऽग्निवातकृत् । (१२९।१)
nimbaḥ śīto laghur grāhī kaṭupāko 'gnivātakṛt |
व्रणपित्तकफच्छर्दिकुष्ठहृल्लासमेहनुत् ॥ (१२९।२)
vraṇapittakaphacchardikuṣṭhahṛllāsamehanut ||
निम्बपत्रं स्मृतं नेत्र्यं कृमिपित्तविषप्रणुत् । (१३०।१)
nimbapatraṃ smṛtaṃ netryaṃ kṛmipittaviṣapraṇut |
अपक्वम् पाचयेन्निम्बं पक्वं च परिशोधयेत् । (१३१।१)
apakvam pācayennimbaṃ pakvaṃ ca pariśodhayet |
तत्फलम् भेदनं स्निग्धमुष्णं कुष्ठहरं लघु ॥ (१३१।२)
tatphalam bhedanaṃ snigdhamuṣṇaṃ kuṣṭhaharaṃ laghu ||
महानिम्बमहानिम्बो निम्बवरः कार्मुको विषमुष्टिकः । (१३२।१)
mahānimbamahānimbo nimbavaraḥ kārmuko viṣamuṣṭikaḥ |
रम्यको गिरिकोद्रेकः क्षीरः स्यात् केशमुष्टिकः ॥ (१३२।२)
ramyako girikodrekaḥ kṣīraḥ syāt keśamuṣṭikaḥ ||
कैवर्तः शाकशालश्च गिरिपत्त्रः सुपार्श्वकः । (१३३।१)
kaivartaḥ śākaśālaśca giripattraḥ supārśvakaḥ |
महानिम्बो हिमो रूक्षस् तिक्तो ग्राही कषायकः ॥ (१३३।२)
mahānimbo himo rūkṣas tikto grāhī kaṣāyakaḥ ||
किराततिक्तकिराततिक्तः कैरातो भूनिम्बो रामसेनकः ॥ (१३४।२)
kirātatiktakirātatiktaḥ kairāto bhūnimbo rāmasenakaḥ ||
किराततिक्तको हैमः काण्डतिक्तः किरातकः । (१३५।१)
kirātatiktako haimaḥ kāṇḍatiktaḥ kirātakaḥ |
नैपालः कथितश्चान्यो जातिभेदो ज्वरान्तकृत् ॥ (१३५।२)
naipālaḥ kathitaścānyo jātibhedo jvarāntakṛt ||
नाडीतिक्तोऽर्धतिक्तः स्यान्निद्रारिः सन्निपातहा । (१३६।१)
nāḍītikto'rdhatiktaḥ syānnidrāriḥ sannipātahā |
किरातो वातलो रूक्षः शीतस् तिक्तको लघुः ॥ (१३६।२)
kirāto vātalo rūkṣaḥ śītas tiktako laghuḥ ||
सरो लघुः तिक्तहिमो बलासपित्तास्रशोफज्वरकासतृड्घ्नः । (१३७।२)
saro laghuḥ tiktahimo balāsapittāsraśophajvarakāsatṛḍghnaḥ |
भूनिम्बो वातलो रूक्षः कफपित्तज्वरापहः ॥ (१३७।३)
bhūnimbo vātalo rūkṣaḥ kaphapittajvarāpahaḥ ||
कुटजकुटजः कूटजः कोटी वत्सको गिरिमल्लिका । (१३८।१)
kuṭajakuṭajaḥ kūṭajaḥ koṭī vatsako girimallikā |
कलिङ्गो मल्लिकापुष्प इन्द्रवृक्षोऽथ वृक्षकः ॥ (१३८।२)
kaliṅgo mallikāpuṣpa indravṛkṣo'tha vṛkṣakaḥ ||
तुच्छको वरतिक्तश्च शक्रद्रुः पाण्डुरद्रुमः । (१३९।१)
tucchako varatiktaśca śakradruḥ pāṇḍuradrumaḥ |
शतक्रतुद्रुमः कोशी नीलयष्टिश्च मल्लिका ॥ (१३९।२)
śatakratudrumaḥ kośī nīlayaṣṭiśca mallikā ||
अर्शोऽतिसारपित्तास्रकफतृष्णामकुष्ठनुत् ॥ (१४०।२)
arśo'tisārapittāsrakaphatṛṣṇāmakuṣṭhanut ||
इन्द्रयवाःफलानि तस्येन्द्रयवाः शक्राह्वं च कलिङ्गकम् । (१४१।१)
indrayavāḥphalāni tasyendrayavāḥ śakrāhvaṃ ca kaliṅgakam |
तथा वत्सकबीजानि प्रोक्ता भद्रयवास् तथा ॥ (१४१।२)
tathā vatsakabījāni proktā bhadrayavās tathā ||
इन्द्रयवस् त्रिदोषघ्नः संग्राही शीतलः कटुः । (१४२।१)
indrayavas tridoṣaghnaḥ saṃgrāhī śītalaḥ kaṭuḥ |
ज्वरातिसाररक्तार्शःकृमिकुष्ठविसर्पनुत् ॥ (१४२।२)
jvarātisāraraktārśaḥkṛmikuṣṭhavisarpanut ||
मदनमदनश् छर्दनो राठः पिण्डी पिण्डीतकः फलः । (१४३।१)
madanamadanaś chardano rāṭhaḥ piṇḍī piṇḍītakaḥ phalaḥ |
छर्दनो वामनश्चैव स च गालः प्रकीर्तितः ॥ (१४४।२)
chardano vāmanaścaiva sa ca gālaḥ prakīrtitaḥ ||
मदनो वान्तिकृच्छ्रोत्रव्रणस्त्रावविनाशनः । (१४५।१)
madano vāntikṛcchrotravraṇastrāvavināśanaḥ |
कङ्कुष्ठ:: स्य्नोन्य्म्स्कङ्कुष्ठकं काककुष्ठं रेचनं रङ्गनायकम् । (१४६।१)
kaṅkuṣṭha:: synonymskaṅkuṣṭhakaṃ kākakuṣṭhaṃ recanaṃ raṅganāyakam |
वराङ्गपुपुलकं हासं शोधनं किञ्जवालुकम् ॥ (१४६।२)
varāṅgapupulakaṃ hāsaṃ śodhanaṃ kiñjavālukam ||
कङ्कुष्ठ:: मेदिच्। प्रोपेर्तिएस्कङ्कुष्ठं रेचनं तिक्तं कटूष्णं वर्णकारकम् । (१४७।१)
kaṅkuṣṭha:: medic. propertieskaṅkuṣṭhaṃ recanaṃ tiktaṃ kaṭūṣṇaṃ varṇakārakam |
हेमाह्वाहेमाह्वा कनकक्षीरी हेमक्षीरी च काञ्चनी । (१४८।१)
hemāhvāhemāhvā kanakakṣīrī hemakṣīrī ca kāñcanī |
क्षीरिणी काञ्चनक्षीरी कटुपर्णी च कर्षिणी ॥ (१४८।२)
kṣīriṇī kāñcanakṣīrī kaṭuparṇī ca karṣiṇī ||
तिक्ता हैमवती दुग्धा हेमदुग्धा हिमावती । (१४९।१)
tiktā haimavatī dugdhā hemadugdhā himāvatī |
स्वर्णक्षीरी स्वर्णदुग्धा सुवर्णक्षीरिकापि च ॥ (१४९।२)
svarṇakṣīrī svarṇadugdhā suvarṇakṣīrikāpi ca ||
पीतदुग्धा हैमवती तिक्तदुग्धा हिमाद्रिजा । (१५०।१)
pītadugdhā haimavatī tiktadugdhā himādrijā |
हेमाह्वा रेचनी तिक्ता मादिन्युत्क्लेशकारिणी । (१५०।२)
hemāhvā recanī tiktā mādinyutkleśakāriṇī |
सातलासातला सप्तला सारा विदुला विमला मता । (१५१।१)
sātalāsātalā saptalā sārā vidulā vimalā matā |
बहुफेना चर्मकसा फेना दीप्ता तु नालिका ॥ (१५१।२)
bahuphenā carmakasā phenā dīptā tu nālikā ||
अश्मन्तकअश्मन्तको युग्मपत्त्रः कुशली पापनाशनः । (१५३।१)
aśmantakaaśmantako yugmapattraḥ kuśalī pāpanāśanaḥ |
श्लक्ष्मत्वग् अश्मयोनिः स्यात् पाषाणान्तक एव च ॥ (१५३।२)
ślakṣmatvag aśmayoniḥ syāt pāṣāṇāntaka eva ca ||
द्वितीयो ऽश्मन्तकश्चैव गुणतस्तु स्मृतो ऽन्यथा । (१५४।१)
dvitīyo 'śmantakaścaiva guṇatastu smṛto 'nyathā |
अश्मन्तस्तुवरो ग्राही शीतोष्णः कफवातजित् ॥ (१५४।२)
aśmantastuvaro grāhī śītoṣṇaḥ kaphavātajit ||
तत्फलं लेखनं ग्राहि गुरु श्लेष्मानिलापहम् । (१५५।२)
tatphalaṃ lekhanaṃ grāhi guru śleṣmānilāpaham |
तन्मषी शस्त्रघाते तु श्रेष्ठा च व्रणरोपणे ॥ (१५५।३)
tanmaṣī śastraghāte tu śreṣṭhā ca vraṇaropaṇe ||
काञ्चनारकाञ्चनारः काञ्चनकः पाकारी रक्तपुष्पकः । (१५६।१)
kāñcanārakāñcanāraḥ kāñcanakaḥ pākārī raktapuṣpakaḥ |
कोविदारोऽस्य भेदः स्यात्कुद्दालः कुण्डली कुली ॥ (१५६।२)
kovidāro'sya bhedaḥ syātkuddālaḥ kuṇḍalī kulī ||
आस्फोतोद्दालकः स्वल्पकेशरश्च कुलाहलः ॥ (१५७।२)
āsphotoddālakaḥ svalpakeśaraśca kulāhalaḥ ||
काञ्चनारो हिमो ग्राही तुवरः श्लेष्मपित्तजित् । (१५८।१)
kāñcanāro himo grāhī tuvaraḥ śleṣmapittajit |
कोविदारोऽपि तद्वत्स्यात् पुष्पं शीतं तयोर्लघु । (१५९।१)
kovidāro'pi tadvatsyāt puṣpaṃ śītaṃ tayorlaghu |
रूक्षं संग्राहि पित्तास्रप्रदरक्षतकासनुत् ॥ (१५९।२)
rūkṣaṃ saṃgrāhi pittāsrapradarakṣatakāsanut ||
निर्गुण्डीनिर्गुण्डी श्वेतकुसुमा सिन्दुकः सिन्दुवारकः । (१६०।१)
nirguṇḍīnirguṇḍī śvetakusumā sindukaḥ sinduvārakaḥ |
भूतकेश्यपरो नीलसिन्दुको नीलपुष्पकशेफालिका । (१६०।२)
bhūtakeśyaparo nīlasinduko nīlapuṣpakaśephālikā |
निर्गुण्डी स्मृतिदा तिक्ता कषाया कटुका लघुः । (१६१।१)
nirguṇḍī smṛtidā tiktā kaṣāyā kaṭukā laghuḥ |
केश्या नेत्रहिता हन्ति शूलशोथाममारुतान् । (१६१।२)
keśyā netrahitā hanti śūlaśothāmamārutān |
अजशृङ्गीअजशृङ्गी मेषशृङ्गी सर्पदंष्ट्रा च कीर्तिता । (१६२।१)
ajaśṛṅgīajaśṛṅgī meṣaśṛṅgī sarpadaṃṣṭrā ca kīrtitā |
तिक्तदुग्धाक्षिभैषज्यं पुत्रश्रेणी विषाणिका । (१६२।२)
tiktadugdhākṣibhaiṣajyaṃ putraśreṇī viṣāṇikā |
उष्ट्री लोमशपुष्पा च धीवृक्षा घनशृङ्गिका । (१६३।१)
uṣṭrī lomaśapuṣpā ca dhīvṛkṣā ghanaśṛṅgikā |
विषघ्ना पादवृक्षश्च काली चक्षुष्य एव च ॥ (१६३।२)
viṣaghnā pādavṛkṣaśca kālī cakṣuṣya eva ca ||
माषपर्ण्यल्परोमा च मेषवल्लीति कीर्तिता । (१६५।१)
māṣaparṇyalparomā ca meṣavallīti kīrtitā |
द्वितीया दक्षिणावर्ता वृश्चिकाली विषाणिका ॥ (१६५।२)
dvitīyā dakṣiṇāvartā vṛścikālī viṣāṇikā ||
अपरा वृश्चिका पत्त्री तथा चर्मकवृन्तिका । (१६६।१)
aparā vṛścikā pattrī tathā carmakavṛntikā |
पुनर्नवापुनर्नवा विशाखश्च रक्तपुष्पा शिवाटिका । (१६८।१)
punarnavāpunarnavā viśākhaśca raktapuṣpā śivāṭikā |
क्रूरकः क्षुद्रवर्षाभूर् दीर्घपत्त्रश्च क्षुद्रकः ॥ (१६८।२)
krūrakaḥ kṣudravarṣābhūr dīrghapattraśca kṣudrakaḥ ||
पुनर्नवा सरा तिक्ता रूक्षोष्णा मधुरा कटुः । (१६९।१)
punarnavā sarā tiktā rūkṣoṣṇā madhurā kaṭuḥ |
श्वेतपुनर्नवापुनर्नवारुणा तिक्ता रक्तपुष्पा कठिल्लकः । (१७०।१)
śvetapunarnavāpunarnavāruṇā tiktā raktapuṣpā kaṭhillakaḥ |
क्रूरकः क्षुद्रवर्षाभूर् वर्षकेतुः शिवाटिका ॥ (१७०।२)
krūrakaḥ kṣudravarṣābhūr varṣaketuḥ śivāṭikā ||
वातला ग्राहिणी श्लेष्मरक्तविद्रधिनाशिनी ॥ (१७१।२)
vātalā grāhiṇī śleṣmaraktavidradhināśinī ||
रास्नारास्ना रक्ता युक्तरसा रसना गन्धनाकुलिः । (१७२।१)
rāsnārāsnā raktā yuktarasā rasanā gandhanākuliḥ |
रास्नामपाचनी तिक्ता गुरूष्णा श्लेष्मवातजित् । (१७३।१)
rāsnāmapācanī tiktā gurūṣṇā śleṣmavātajit |
अश्वगन्धाअश्वगन्धा तुरङ्गाह्वा गोकर्णाश्वावरोहकः । (१७४।१)
aśvagandhāaśvagandhā turaṅgāhvā gokarṇāśvāvarohakaḥ |
बल्या रसायनी तिक्ता कषायोष्णातिशुक्रला ॥ (१७५।२)
balyā rasāyanī tiktā kaṣāyoṣṇātiśukralā ||
प्रसारिणीप्रसारिणी राजबला चारुपर्णी प्रतानिका । (१७६।१)
prasāriṇīprasāriṇī rājabalā cāruparṇī pratānikā |
प्रसारिणी गुरुर्वृष्या वर्त्मसन्धानकृत्सरा । (१७७।१)
prasāriṇī gururvṛṣyā vartmasandhānakṛtsarā |
वीर्योष्णा वातनुत्तिक्ता वातरक्तकफापहा ॥ (१७७।२)
vīryoṣṇā vātanuttiktā vātaraktakaphāpahā ||
शतावरीशतावरी द्वीपिशत्रुर् द्वीपिकाधरकण्टका । (१७८।१)
śatāvarīśatāvarī dvīpiśatrur dvīpikādharakaṇṭakā |
शतावरी गुरुः शीता स्वादुः स्निग्धा रसायनी । (१७९।१)
śatāvarī guruḥ śītā svāduḥ snigdhā rasāyanī |
शुक्रस्तन्यकरा बल्या वातपित्तास्रशोफजित् ॥ (१७९।२)
śukrastanyakarā balyā vātapittāsraśophajit ||
सहस्रवीर्या केशी स्यात्तुङ्गिनी सूक्ष्मपत्त्रिका । (१८१।१)
sahasravīryā keśī syāttuṅginī sūkṣmapattrikā |
बलाबला वाट्यालका शीतपाकी वाट्योदनाह्वया । (१८२।१)
balābalā vāṭyālakā śītapākī vāṭyodanāhvayā |
भद्रौदनी समङ्गा स्यात्समांशा खरयष्टिका ॥ (१८२।२)
bhadraudanī samaṅgā syātsamāṃśā kharayaṣṭikā ||
महाबलामहाबला वीरपुष्पी सहदेवी बृहद्बला । (१८३।१)
mahābalāmahābalā vīrapuṣpī sahadevī bṛhadbalā |
वाट्यायिनी देवसहा वाट्या स्यात्पीतपुष्पिका । (१८३।२)
vāṭyāyinī devasahā vāṭyā syātpītapuṣpikā |
गन्धवर्णा महागन्धा वर्षापुष्पा प्रसादिनी ॥ (१८३।३)
gandhavarṇā mahāgandhā varṣāpuṣpā prasādinī ||
बालिकाबालिकातिबला भारद्वाजी स्याद् अक्षगन्धिनी । (१८४।१)
bālikābālikātibalā bhāradvājī syād akṣagandhinī |
गाङ्गेरुकीगाङ्गेरुकी नागबला विश्वेदेवा गवेधुका ॥ (१८४।२)
gāṅgerukīgāṅgerukī nāgabalā viśvedevā gavedhukā ||
बलाचतुष्टयं शीतं मधुरम् बलकान्तिकृत् । (१८५।१)
balācatuṣṭayaṃ śītaṃ madhuram balakāntikṛt |
स्निग्धं ग्राहि समीरास्रपीनसक्षतनाशनम् ॥ (१८५।२)
snigdhaṃ grāhi samīrāsrapīnasakṣatanāśanam ||
आसाम् बृहद्बला कृच्छ्रं हन्ति वातानुलोमिनी । (१८६।१)
āsām bṛhadbalā kṛcchraṃ hanti vātānulominī |
गुर्वी नागबला वृष्या विशेषाद् रक्तपित्तजित् ॥ (१८६।२)
gurvī nāgabalā vṛṣyā viśeṣād raktapittajit ||
बल्या रसायनी पुंस्त्ववर्धिनी बृंहणी तथा । (१८७।१)
balyā rasāyanī puṃstvavardhinī bṛṃhaṇī tathā |
तस्याः फलं हिमं स्वादुस्तम्भनं गुरु लेखनम् । (१८७।२)
tasyāḥ phalaṃ himaṃ svādustambhanaṃ guru lekhanam |
निबन्धाध्मानजननं रक्तपित्तनिबर्हणम् ॥ (१८७।३)
nibandhādhmānajananaṃ raktapittanibarhaṇam ||
तेजस्विनीतेजस्विनी तेजवती तेजिन्यलघुवल्कला । (१८८।१)
tejasvinītejasvinī tejavatī tejinyalaghuvalkalā |
पाचन्युष्णा कटुस्तिक्ता रुचिवह्निप्रदीपनी ॥ (१८९।२)
pācanyuṣṇā kaṭustiktā rucivahnipradīpanī ||
ज्योतिष्मतीज्योतिष्मती वह्निरुचिः कङ्गनी कटभी तथा । (१९०।१)
jyotiṣmatījyotiṣmatī vahniruciḥ kaṅganī kaṭabhī tathā |
ज्योतिष्मती कटुस्तिक्ता सरा कफसमीरजित् । (१९०।२)
jyotiṣmatī kaṭustiktā sarā kaphasamīrajit |
अत्युष्णा दामनी तीक्ष्णा वह्निबुद्धिस्मृतिप्रदा ॥ (१९०।३)
atyuṣṇā dāmanī tīkṣṇā vahnibuddhismṛtipradā ||
देवदारुदेवदारुः सुराह्वं स्याद्भद्रदारु सुरद्रुमः । (१९१।१)
devadārudevadāruḥ surāhvaṃ syādbhadradāru suradrumaḥ |
भद्रकाष्ठं स्नेहवृक्षः किलिमं शक्रदारु च ॥ (१९१।२)
bhadrakāṣṭhaṃ snehavṛkṣaḥ kilimaṃ śakradāru ca ||
देवदारु कटुस्निग्धं तिक्तोष्णं लघु नाशयेत् । (१९२।१)
devadāru kaṭusnigdhaṃ tiktoṣṇaṃ laghu nāśayet |
सरलसरलो नन्दनश्चीडो नमेरु दर्पिवृक्षकः । (१९३।१)
saralasaralo nandanaścīḍo nameru darpivṛkṣakaḥ |
पीतदारुः पीतवृक्षो महादीर्घः कलिद्रुमः ॥ (१९३।२)
pītadāruḥ pītavṛkṣo mahādīrghaḥ kalidrumaḥ ||
उष्णः स्निग्धः समीराक्षिकण्ठकर्णामयापहः ॥ (१९४।२)
uṣṇaḥ snigdhaḥ samīrākṣikaṇṭhakarṇāmayāpahaḥ ||
पौष्करपुष्कराह्वम् पद्मपत्त्रं पौष्करम् पुष्कराङ्घ्रिकम् । (१९५।१)
pauṣkarapuṣkarāhvam padmapattraṃ pauṣkaram puṣkarāṅghrikam |
काश्मीरम् पुष्करजटा मूलं वीरं सुगन्धिकम् ॥ (१९५।२)
kāśmīram puṣkarajaṭā mūlaṃ vīraṃ sugandhikam ||
पौष्करं कटुकं तिक्तम् उष्णं वातकफज्वरान् । (१९६।१)
pauṣkaraṃ kaṭukaṃ tiktam uṣṇaṃ vātakaphajvarān |
हन्ति शोफारुचिश्वासान् विशेषात् पार्श्वशूलजित् ॥ (१९६।२)
hanti śophāruciśvāsān viśeṣāt pārśvaśūlajit ||
कुष्ठकुष्ठं रोगाह्वयं वाप्यं कौबेरम् पारिभद्रकम् । (१९७।१)
kuṣṭhakuṣṭhaṃ rogāhvayaṃ vāpyaṃ kauberam pāribhadrakam |
पारिहार्यम् पारिभाव्यमुत्पलं हरिभद्रकम् ॥ (१९७।२)
pārihāryam pāribhāvyamutpalaṃ haribhadrakam ||
कुष्ठमुष्णं कटु स्वादु शुक्रप्रदं लघु । (१९८।१)
kuṣṭhamuṣṇaṃ kaṭu svādu śukrapradaṃ laghu |
हन्ति वातास्रवीसर्पकासकुष्ठमरुत्कफान् ॥ (१९८।२)
hanti vātāsravīsarpakāsakuṣṭhamarutkaphān ||
शृङ्गीशृङ्गी कुलीरशृङ्गी स्याद्वक्रा कर्कटशृङ्गिका । (१९९।१)
śṛṅgīśṛṅgī kulīraśṛṅgī syādvakrā karkaṭaśṛṅgikā |
कर्कटाख्या महाघोषा शृङ्गनाम्नी नताङ्ग्यपि ॥ (१९९।२)
karkaṭākhyā mahāghoṣā śṛṅganāmnī natāṅgyapi ||
शृङ्गी कषाया तिक्तोष्णा हन्ति हिध्मावमिज्वरान् । (२००।१)
śṛṅgī kaṣāyā tiktoṣṇā hanti hidhmāvamijvarān |
तृष्णाभ्रमकफश्वासक्षयकासोर्ध्वमारुतान् ॥ (२००।२)
tṛṣṇābhramakaphaśvāsakṣayakāsordhvamārutān ||
रोहिषरोहिषं कत्तृणम् भूतिर् भूतीकं सरलं तृणम् । (२०१।१)
rohiṣarohiṣaṃ kattṛṇam bhūtir bhūtīkaṃ saralaṃ tṛṇam |
श्यामलं युग्दलम् पौरं ध्यामकं देवगन्धकम् ॥ (२०१।२)
śyāmalaṃ yugdalam pauraṃ dhyāmakaṃ devagandhakam ||
रोहिषं कटुकम् पाके तिक्तोष्णं तुवरं जयेत् । (२०२।१)
rohiṣaṃ kaṭukam pāke tiktoṣṇaṃ tuvaraṃ jayet |
कट्फलकट्फलं कुमुदा कुम्भी श्रीपर्णी सोमपादपः । (२०३।१)
kaṭphalakaṭphalaṃ kumudā kumbhī śrīparṇī somapādapaḥ |
सोमवल्को महाकुम्भी भद्रा भद्रवती शिवा ॥ (२०३।२)
somavalko mahākumbhī bhadrā bhadravatī śivā ||
कट्फलं तुवरं तिक्तं कटु वातकफज्वरान् । (२०४।१)
kaṭphalaṃ tuvaraṃ tiktaṃ kaṭu vātakaphajvarān |
हन्ति श्वासप्रमेहार्शःकासकण्ठामयारुचीः ॥ (२०४।२)
hanti śvāsapramehārśaḥkāsakaṇṭhāmayārucīḥ ||
भार्ङ्गीभार्ङ्गी भृगुभवा पद्मा कासघ्नी भार्गवाग्रणीः । (२०५।१)
bhārṅgībhārṅgī bhṛgubhavā padmā kāsaghnī bhārgavāgraṇīḥ |
खरशाकं शुक्रमाता फञ्जी ब्राह्मणयष्टिका ॥ (२०५।२)
kharaśākaṃ śukramātā phañjī brāhmaṇayaṣṭikā ||
भार्ङ्गी रूक्षा कटुस्तिक्ता रुच्योष्णा पाचनी जयेत् । (२०६।१)
bhārṅgī rūkṣā kaṭustiktā rucyoṣṇā pācanī jayet |
पाषाणभेदपाषाणभेदः पाषाणो ऽश्मरीभेदो ऽश्मभेदकः । (२०७।१)
pāṣāṇabhedapāṣāṇabhedaḥ pāṣāṇo 'śmarībhedo 'śmabhedakaḥ |
सरस्तिक्तः प्रमेहार्शःकृच्छ्राश्मरिरुजो जयेत् ॥ (२०८।२)
sarastiktaḥ pramehārśaḥkṛcchrāśmarirujo jayet ||
मुस्तमुस्तं वारिधरो मुस्ता मेघाख्यः कुरुविन्दकः । (२०९।१)
mustamustaṃ vāridharo mustā meghākhyaḥ kuruvindakaḥ |
वराहो ऽब्दो घनो भद्रमुस्तो राजकसेरुकः ॥ (२०९।२)
varāho 'bdo ghano bhadramusto rājakaserukaḥ ||
पिण्डमुस्तं विषध्वंसी नागरो ऽन्यः प्रकीर्तितः । (२१०।१)
piṇḍamustaṃ viṣadhvaṃsī nāgaro 'nyaḥ prakīrtitaḥ |
मुस्तं कटु हिमं ग्राहि तिक्तं दीपनपाचनम् । (२१०।२)
mustaṃ kaṭu himaṃ grāhi tiktaṃ dīpanapācanam |
धातकीधातकी कुञ्जरा सिन्धुपुष्पी प्रमदिनी मदा । (२११।१)
dhātakīdhātakī kuñjarā sindhupuṣpī pramadinī madā |
पार्वतीया ताम्रपुष्पी सुभिक्षा मद्यवासिनी ॥ (२११।२)
pārvatīyā tāmrapuṣpī subhikṣā madyavāsinī ||
माचिकामाचिका बालिकाम्बष्ठा शची दन्तशठाम्बिका । (२१३।१)
mācikāmācikā bālikāmbaṣṭhā śacī dantaśaṭhāmbikā |
विदारिकाविदारिका वृष्यवल्ली वृष्यकन्दा विदालिका । (२१५।१)
vidārikāvidārikā vṛṣyavallī vṛṣyakandā vidālikā |
शृङ्गालिका कन्दवल्ली स्वादुकन्दा पलाशिका ॥ (२१५।२)
śṛṅgālikā kandavallī svādukandā palāśikā ||
अन्या शुक्ला क्षीरशुक्ला क्षीरवल्ली पयस्विनी । (२१६।१)
anyā śuklā kṣīraśuklā kṣīravallī payasvinī |
इक्षुवल्ली महाश्वेता क्षीरगन्धेक्षुगन्धिका ॥ (२१६।२)
ikṣuvallī mahāśvetā kṣīragandhekṣugandhikā ||
विदारी मधुरा स्निग्धा बृंहणी स्तन्यशुक्रदा । (२१७।१)
vidārī madhurā snigdhā bṛṃhaṇī stanyaśukradā |
गुरुः पित्तास्रपवनदाहान् हन्ति रसायिनी ॥ (२१७।२)
guruḥ pittāsrapavanadāhān hanti rasāyinī ||
वाराहीवाराही माधवी घृष्टिः सौकरी वनमालिका । (२१८।१)
vārāhīvārāhī mādhavī ghṛṣṭiḥ saukarī vanamālikā |
तस्याः कन्दः किटिः क्रोडनामा शम्बरकन्दकः ॥ (२१८।२)
tasyāḥ kandaḥ kiṭiḥ kroḍanāmā śambarakandakaḥ ||
वाराही मधुरा कन्दे कटुस् तिक्तातिशुक्रला । (२१९।१)
vārāhī madhurā kande kaṭus tiktātiśukralā |
बल्या पित्तकरी वातकफपित्तकृमीन् जयेत् ॥ (२१९।२)
balyā pittakarī vātakaphapittakṛmīn jayet ||
पाठापाठाम्बष्ठा बृहत्तिक्ता प्राचीनाम्बष्ठकी रसा । (२२०।१)
pāṭhāpāṭhāmbaṣṭhā bṛhattiktā prācīnāmbaṣṭhakī rasā |
वरा तिक्ता पापचेली श्रेयसी विद्धकर्णिका ॥ (२२०।२)
varā tiktā pāpacelī śreyasī viddhakarṇikā ||
पाठोष्णा कटुका तीक्ष्णा वातश्लेष्महरा लघुः । (२२१।१)
pāṭhoṣṇā kaṭukā tīkṣṇā vātaśleṣmaharā laghuḥ |
हन्ति शूलज्वरच्छर्दिकुष्ठातीसारहृद्रुजः । (२२१।२)
hanti śūlajvaracchardikuṣṭhātīsārahṛdrujaḥ |
मूर्वामूर्वा देवी मधुरसा देवश्रेणी मधुस्रवा । (२२२।१)
mūrvāmūrvā devī madhurasā devaśreṇī madhusravā |
स्निग्धपर्णी पृथक्पर्णी मोरटा पीलुपर्णिका ॥ (२२२।२)
snigdhaparṇī pṛthakparṇī moraṭā pīluparṇikā ||
मूर्वा सरा गुरुः स्वादुस्तिक्ता पित्तास्रमेहनुत् । (२२३।१)
mūrvā sarā guruḥ svādustiktā pittāsramehanut |
त्रिदोषतृष्णाहृद्रोगकण्डूकुष्ठज्वरापहा ॥ (२२३।२)
tridoṣatṛṣṇāhṛdrogakaṇḍūkuṣṭhajvarāpahā ||
मञ्जिष्ठामञ्जिष्ठा विजया रक्ता रक्ताङ्गी कालमेषिका । (२२४।१)
mañjiṣṭhāmañjiṣṭhā vijayā raktā raktāṅgī kālameṣikā |
रक्तयष्टी ताम्रवल्ली समङ्गा वस्त्रभूषणा ॥ (२२४।२)
raktayaṣṭī tāmravallī samaṅgā vastrabhūṣaṇā ||
मञ्जुला विकसा भण्डी छद्मिका ज्वरनाशिनी । (२२५।१)
mañjulā vikasā bhaṇḍī chadmikā jvaranāśinī |
मञ्जिष्ठा मधुरा तिक्ता कषाया स्वरवर्णकृत् ॥ (२२५।२)
mañjiṣṭhā madhurā tiktā kaṣāyā svaravarṇakṛt ||
गुरुरुष्णा विषश्लेष्मशोफयोन्यक्षिशूलजित् । (२२६।१)
gururuṣṇā viṣaśleṣmaśophayonyakṣiśūlajit |
तच्छाकं दीपनं स्वादु स्निग्धम् पित्तानिलापहम् ॥ (२२७।०)
tacchākaṃ dīpanaṃ svādu snigdham pittānilāpaham ||
हरिद्राहरिद्रा रजनी गौरी रञ्जिनी वरवर्णिनी । (२२८।१)
haridrāharidrā rajanī gaurī rañjinī varavarṇinī |
हरिद्रा कटुका तिक्ता रूक्षोष्णा श्लेष्मपित्तनुत् । (२२९।१)
haridrā kaṭukā tiktā rūkṣoṣṇā śleṣmapittanut |
वर्ण्या त्वग्दोषमेहास्रशोफपाण्डुव्रणापहा ॥ (२२९।२)
varṇyā tvagdoṣamehāsraśophapāṇḍuvraṇāpahā ||
दार्वीदार्वी दारुहरिद्रान्या पीतदारुः पचम्पचा । (२३०।१)
dārvīdārvī dāruharidrānyā pītadāruḥ pacampacā |
कटङ्कटेरी पीतद्रुः स्वर्णवर्णा कटंकटी ॥ (२३०।२)
kaṭaṅkaṭerī pītadruḥ svarṇavarṇā kaṭaṃkaṭī ||
दार्वी तद्वद्विशेषात्तु नेत्रकर्णास्यरोगजित् ॥ (२३१।०)
dārvī tadvadviśeṣāttu netrakarṇāsyarogajit ||
प्रपुन्नाटप्रपुन्नाटस्त्वेडगजश्चक्रमर्दः प्रपुन्नटः । (२३२।१)
prapunnāṭaprapunnāṭastveḍagajaścakramardaḥ prapunnaṭaḥ |
दद्रुघ्नो मर्दको मेषकुसुमः कुष्ठकृन्तनः ॥ (२३२।२)
dadrughno mardako meṣakusumaḥ kuṣṭhakṛntanaḥ ||
प्रपुन्नाटो लघुः स्वादू रूक्षः पित्तानिलापहः । (२३३।१)
prapunnāṭo laghuḥ svādū rūkṣaḥ pittānilāpahaḥ |
हृद्यो हिमः कफश्वासकुष्ठदद्रुकृमीन् जयेत् ॥ (२३३।२)
hṛdyo himaḥ kaphaśvāsakuṣṭhadadrukṛmīn jayet ||
हन्त्युष्णं तत्फलं कुष्ठदद्रुकण्डूविषानिलान् । (२३४।१)
hantyuṣṇaṃ tatphalaṃ kuṣṭhadadrukaṇḍūviṣānilān |
वाकुचीबाकुची चन्द्रिका सोमवल्ली पूतिफला वरा । (२३५।१)
vākucībākucī candrikā somavallī pūtiphalā varā |
विष्टम्भिनी हिमा रुच्या सरा हृद्यास्रपित्तनुत् ॥ (२३६।२)
viṣṭambhinī himā rucyā sarā hṛdyāsrapittanut ||
रूक्षा हन्ति कफश्वासकुष्ठमेहज्वरकृमीन् । (२३७।१)
rūkṣā hanti kaphaśvāsakuṣṭhamehajvarakṛmīn |
तत्फलम् पित्तकृत् श्वेतकुष्ठवातकफापहम् ॥ (२३७।२)
tatphalam pittakṛt śvetakuṣṭhavātakaphāpaham ||
भृङ्गराजभृङ्गराजो भेकराजो मार्कवः केशरञ्जनः । (२३८।१)
bhṛṅgarājabhṛṅgarājo bhekarājo mārkavaḥ keśarañjanaḥ |
अङ्गारको भृङ्गरजो भृङ्गाह्वः सूर्यवल्लभः ॥ (२३८।२)
aṅgārako bhṛṅgarajo bhṛṅgāhvaḥ sūryavallabhaḥ ||
भृङ्गराजः कटुस्तिक्तो रूक्षोष्णः कफवातजित् । (२३९।१)
bhṛṅgarājaḥ kaṭustikto rūkṣoṣṇaḥ kaphavātajit |
दन्त्यो रसायनो रुच्यः कुष्ठनेत्रशिरोऽर्तिनुत् ॥ (२३९।२)
dantyo rasāyano rucyaḥ kuṣṭhanetraśiro'rtinut ||
पर्पटपर्पटः कवचो रेणुः पित्तहा यवकण्टकः । (२४०।१)
parpaṭaparpaṭaḥ kavaco reṇuḥ pittahā yavakaṇṭakaḥ |
वरस्तिक्तः पर्पटकः पृथ्विकश्चर्मकण्टकः ॥ (२४०।२)
varastiktaḥ parpaṭakaḥ pṛthvikaścarmakaṇṭakaḥ ||
पर्पटो हन्ति पित्तास्रभ्रमतृष्णाकफज्वरान् । (२४१।१)
parpaṭo hanti pittāsrabhramatṛṣṇākaphajvarān |
संग्राही शीतलस्तिक्तो दाहनुद्वातलो लघुः ॥ (२४१।२)
saṃgrāhī śītalastikto dāhanudvātalo laghuḥ ||
शणपुष्पीशणपुष्पी माल्यपुष्पी धावनी शणघण्टिका । (२४२।१)
śaṇapuṣpīśaṇapuṣpī mālyapuṣpī dhāvanī śaṇaghaṇṭikā |
बृहत्पुष्पी स्वल्पघण्टा घण्टाशब्दोरुपुष्पिका ॥ (२४२।२)
bṛhatpuṣpī svalpaghaṇṭā ghaṇṭāśabdorupuṣpikā ||
शणपुष्पी कटुः पित्तश्लेष्मजिच्छर्दिकारिणी । (२४३।१)
śaṇapuṣpī kaṭuḥ pittaśleṣmajicchardikāriṇī |
त्रायमाणात्रायमाणा सुरत्राणा त्रायन्ती गिरिसानुजा । (२४३।२)
trāyamāṇātrāyamāṇā suratrāṇā trāyantī girisānujā |
बलभद्रा कृतत्राणा वार्षिकं त्रायमाणकः । (२४३।३)
balabhadrā kṛtatrāṇā vārṣikaṃ trāyamāṇakaḥ |
त्रायमाणा सरा पित्तज्वरश्लेष्मास्रशूलजित् ॥ (२४३।४)
trāyamāṇā sarā pittajvaraśleṣmāsraśūlajit ||
महाजालिनिकामहाजालिनिका चर्मरङ्गा स्यात् पीतकीलिका । (२४४।१)
mahājālinikāmahājālinikā carmaraṅgā syāt pītakīlikā |
आवर्तकी बिन्दुकिनी विभाण्डी रक्तपुष्पिका ॥ (२४४।२)
āvartakī bindukinī vibhāṇḍī raktapuṣpikā ||
अतिविषाअतिविषा शुक्लकन्दा विषा प्रतिविषा परा । (२४६।१)
ativiṣāativiṣā śuklakandā viṣā prativiṣā parā |
श्यामकन्दासिता शृङ्गी भङ्गुरोपविषाणिका ॥ (२४६।२)
śyāmakandāsitā śṛṅgī bhaṅguropaviṣāṇikā ||
विषोष्णा पाचनी तिक्ता श्लेष्मवातातिसारजित् ॥ (२४७।०)
viṣoṣṇā pācanī tiktā śleṣmavātātisārajit ||
काकमाचीकाकमाची ध्वाङ्क्षमाची कामाची जघनेफला । (२४८।१)
kākamācīkākamācī dhvāṅkṣamācī kāmācī jaghanephalā |
रसायनी वरा सर्वतिक्ता स्यात्काकिनी कटुः ॥ (२४८।२)
rasāyanī varā sarvatiktā syātkākinī kaṭuḥ ||
काकमाची त्रिदोषघ्नी स्निग्धोष्णा स्वरशुक्रदा । (२४९।१)
kākamācī tridoṣaghnī snigdhoṣṇā svaraśukradā |
हृद्या रसायनी शोफकुष्ठार्शोज्वरमेहजित् ॥ (२४९।२)
hṛdyā rasāyanī śophakuṣṭhārśojvaramehajit ||
काकजङ्घाकाकजङ्घा नदीकान्ता काकतिक्ता सलोमशा । (२५०।१)
kākajaṅghākākajaṅghā nadīkāntā kākatiktā salomaśā |
काकजङ्घा हिमा हन्ति रक्तपित्तकफज्वरान् ॥ (२५०।३)
kākajaṅghā himā hanti raktapittakaphajvarān ||
लोध्रलोध्रस्तिरीटः कानीनस्तिल्वकः संततोद्भवः । (२५१।१)
lodhralodhrastirīṭaḥ kānīnastilvakaḥ saṃtatodbhavaḥ |
अन्यो घनत्वक् शबरः श्वेतलोध्रो ऽक्षिभेषजम् ॥ (२५१।२)
anyo ghanatvak śabaraḥ śvetalodhro 'kṣibheṣajam ||
लोध्रो विरेचकः शीतश्चक्षुष्यः कफपित्तनुत् । (२५२।१)
lodhro virecakaḥ śītaścakṣuṣyaḥ kaphapittanut |
तत्पुष्पं मधुरं ग्राहि सतिक्तं श्लेष्मपित्तजित् ॥ (२५२।३)
tatpuṣpaṃ madhuraṃ grāhi satiktaṃ śleṣmapittajit ||
वृद्धदारुवृद्धदारुर् महाश्यामो जाङ्गलो वृद्धदारुकः । (२५३।१)
vṛddhadāruvṛddhadārur mahāśyāmo jāṅgalo vṛddhadārukaḥ |
अन्तःकोटरपुष्पी स्यादावेगी छगलान्त्रिका ॥ (२५३।२)
antaḥkoṭarapuṣpī syādāvegī chagalāntrikā ||
वृद्धदारुः कषायोष्णः सरस्तिक्तो रसायनम् । (२५४।१)
vṛddhadāruḥ kaṣāyoṣṇaḥ sarastikto rasāyanam |
देवदालीदेवदाली वृत्तकोशा देवताडो गरागरी । (२५५।१)
devadālīdevadālī vṛttakośā devatāḍo garāgarī |
देवदाली रसे तिक्ता कफार्शःशोफपाण्डुताः । (२५६।१)
devadālī rase tiktā kaphārśaḥśophapāṇḍutāḥ |
नाशयेद् वामनी तीक्ष्णा क्षयहिक्काकृमिज्वरान् ॥ (२५६।२)
nāśayed vāmanī tīkṣṇā kṣayahikkākṛmijvarān ||
हंसपादीहंसपादी हंसपदी रक्तपादी नृपादिका । (२५७।१)
haṃsapādīhaṃsapādī haṃsapadī raktapādī nṛpādikā |
हंसपादी गुरुः शीता हन्ति रक्तविषव्रणान् । (२५८।१)
haṃsapādī guruḥ śītā hanti raktaviṣavraṇān |
नाकुलीनाकुली सुवहा सर्पगन्धिनी गन्धनाकुली । (२५९।१)
nākulīnākulī suvahā sarpagandhinī gandhanākulī |
नकुलेष्टा मता सर्पनेत्रा चीरितपत्त्रिका ॥ (२५९।२)
nakuleṣṭā matā sarpanetrā cīritapattrikā ||
नाकुली तुवरा तिक्ता कटुकोष्णा विनाशयेत् । (२६०।१)
nākulī tuvarā tiktā kaṭukoṣṇā vināśayet |
विषं लूतावृश्चिकाखुसर्पाणां च कृमीन्व्रणान् ॥ (२६०।२)
viṣaṃ lūtāvṛścikākhusarpāṇāṃ ca kṛmīnvraṇān ||
वटपत्त्रीवटपत्त्री दीपनी स्यान्मोहनी रेचनी मता । (२६१।१)
vaṭapattrīvaṭapattrī dīpanī syānmohanī recanī matā |
तत्फलं स्तम्भनं शीतं वातलं कफपित्तजित् ॥ (२६१।३)
tatphalaṃ stambhanaṃ śītaṃ vātalaṃ kaphapittajit ||
लज्जालुलज्जालुर् मेदिनी स्पृक्का खादिरी गन्धकारिणी । (२६२।१)
lajjālulajjālur medinī spṛkkā khādirī gandhakāriṇī |
लज्जालुः शीतला तिक्ता कषाया श्लेष्मपित्तजित् । (२६३।१)
lajjāluḥ śītalā tiktā kaṣāyā śleṣmapittajit |
सोमवल्लीसोमवल्ली यज्ञनेता सोमक्षीरी द्विजप्रिया । (२६४।१)
somavallīsomavallī yajñanetā somakṣīrī dvijapriyā |
सोमवल्ली त्रिदोषघ्नी कटुस्तिक्ता रसायनी ॥ (२६४।२)
somavallī tridoṣaghnī kaṭustiktā rasāyanī ||
मुसलीमुसली खलिनी तालपत्री काञ्चनपुष्पिका । (२६५।१)
musalīmusalī khalinī tālapatrī kāñcanapuṣpikā |
महावृष्या वृष्यकन्दा खर्जूरी तालमूलिका ॥ (२६५।२)
mahāvṛṣyā vṛṣyakandā kharjūrī tālamūlikā ||
मुसली मधुरा वृष्या वीर्योष्णा बृंहणी गुरुः । (२६६।१)
musalī madhurā vṛṣyā vīryoṣṇā bṛṃhaṇī guruḥ |
कपिकच्छुकपिकच्छुः स्वयङ्गुप्ता कण्डूरा दुरभिग्रहा । (२६७।१)
kapikacchukapikacchuḥ svayaṅguptā kaṇḍūrā durabhigrahā |
चण्डात्मगुप्ता लाङ्गूली मर्कटी स्यात्तु हर्षिणी ॥ (२६७।२)
caṇḍātmaguptā lāṅgūlī markaṭī syāttu harṣiṇī ||
कपिकच्छुः परं वृष्या मधुरा बृंहणी गुरुः । (२६८।१)
kapikacchuḥ paraṃ vṛṣyā madhurā bṛṃhaṇī guruḥ |
पुत्रजीवपुत्रजीवो गर्भकरो यष्टिपुष्पो ऽर्थसाधनः । (२६९।१)
putrajīvaputrajīvo garbhakaro yaṣṭipuṣpo 'rthasādhanaḥ |
पुत्रजीवो गुरुर् वृष्यो गर्भदः श्लेष्मवातकृत् ॥ (२६९।२)
putrajīvo gurur vṛṣyo garbhadaḥ śleṣmavātakṛt ||
वन्ध्याकर्कोटिकावन्ध्याकर्कोटिका देवी कुमारी विषनाशिनी । (२७०।१)
vandhyākarkoṭikāvandhyākarkoṭikā devī kumārī viṣanāśinī |
मनोज्ञा नागदमनी वन्ध्या योगेश्वरी स्मृता ॥ (२७०।२)
manojñā nāgadamanī vandhyā yogeśvarī smṛtā ||
वन्ध्याकर्कोटिका लघ्वी कफनुद् व्रणशोधिनी । (२७१।१)
vandhyākarkoṭikā laghvī kaphanud vraṇaśodhinī |
विष्णुक्रान्ताविष्णुक्रान्ता नीलपुष्पी जया वश्यापराजिता । (२७२।१)
viṣṇukrāntāviṣṇukrāntā nīlapuṣpī jayā vaśyāparājitā |
विष्णुक्रान्ता कटुर्मेध्या कृमिव्रणकफान् जयेत् ॥ (२७२।२)
viṣṇukrāntā kaṭurmedhyā kṛmivraṇakaphān jayet ||
शङ्खपुष्पीशङ्खपुष्पी शङ्खनाम्नी किरीटी कम्बुमालिनी । (२७३।१)
śaṅkhapuṣpīśaṅkhapuṣpī śaṅkhanāmnī kirīṭī kambumālinī |
कम्बुपुष्पी स्मृतिहिता मेध्या वनविलासिनी ॥ (२७३।२)
kambupuṣpī smṛtihitā medhyā vanavilāsinī ||
शङ्खपुष्पी सरा मेध्या मता चेतोऽविकारिणी । (२७४।१)
śaṅkhapuṣpī sarā medhyā matā ceto'vikāriṇī |
दुग्धिकादुग्धिका मधुपर्णी स्यात्क्षीरिणी स्वादुपुष्पिका । (२७४।३)
dugdhikādugdhikā madhuparṇī syātkṣīriṇī svādupuṣpikā |
क्षुद्रपर्णी पयस्या च प्रमेहघ्नी मधुच्छदा । (२७४।४)
kṣudraparṇī payasyā ca pramehaghnī madhucchadā |
दुग्धिकोष्णा गुरू रूक्षा वातला गर्भकारिणी । (२७५।१)
dugdhikoṣṇā gurū rūkṣā vātalā garbhakāriṇī |
स्वादुर्विष्टम्भिनी वृष्या कफकुष्ठकृमीञ्जयेत् ॥ (२७५।२)
svādurviṣṭambhinī vṛṣyā kaphakuṣṭhakṛmīñjayet ||
अर्कपुष्पीअर्कपुष्पी क्रूरकर्मा जलकामा भिरिण्डिका । (२७६।१)
arkapuṣpīarkapuṣpī krūrakarmā jalakāmā bhiriṇḍikā |
अर्कपुष्पी कृमिश्लेष्ममेहचित्तविकारहृत् ॥ (२७६।२)
arkapuṣpī kṛmiśleṣmamehacittavikārahṛt ||
भल्लातकभल्लातको ऽनलो भल्ली वीरवृक्षो ऽग्निवक्त्रकः । (२७७।१)
bhallātakabhallātako 'nalo bhallī vīravṛkṣo 'gnivaktrakaḥ |
अरुष्करस्तथारुष्कस् तपनो ऽग्निमुखी धनुः ॥ (२७७।२)
aruṣkarastathāruṣkas tapano 'gnimukhī dhanuḥ ||
भल्लातकः कषायोष्णः शुक्रलो मधुरो लघुः । (२७८।१)
bhallātakaḥ kaṣāyoṣṇaḥ śukralo madhuro laghuḥ |
हन्ति गुल्मज्वरश्वित्रवह्निमान्द्यकृमिव्रणान् ॥ (२७८।३)
hanti gulmajvaraśvitravahnimāndyakṛmivraṇān ||
चिरपोटचिरपोटा दीर्घपत्रा कुन्तलस् तिक्तका मता । (२७९।१)
cirapoṭacirapoṭā dīrghapatrā kuntalas tiktakā matā |
चिरपोटा हिमा रूक्षा भेदनी श्वासकासजित् ॥ (२७९।२)
cirapoṭā himā rūkṣā bhedanī śvāsakāsajit ||
द्रोणपुष्पीद्रोणपुष्पी श्वसनका पालिन्दी कुम्भयोनिका । (२८०।१)
droṇapuṣpīdroṇapuṣpī śvasanakā pālindī kumbhayonikā |
छत्त्रातिछत्त्रिका द्रोणा कौण्डिन्यो वृक्षसारकः ॥ (२८०।२)
chattrātichattrikā droṇā kauṇḍinyo vṛkṣasārakaḥ ||
द्रोणपुष्पी गुरू रूक्षा स्वादूष्णा वातपित्तनुत् । (२८१।१)
droṇapuṣpī gurū rūkṣā svādūṣṇā vātapittanut |
ब्राह्मीब्राह्मी सरस्वती सोमा सत्याह्वा ब्रह्मचारिणी । (२८२।१)
brāhmībrāhmī sarasvatī somā satyāhvā brahmacāriṇī |
मण्डूकपर्णी माण्डूकी त्वाष्ट्री दिव्या महौषधी ॥ (२८२।२)
maṇḍūkaparṇī māṇḍūkī tvāṣṭrī divyā mahauṣadhī ||
ब्राह्मी सरा हिमा स्वादुर्लघुर् मेध्या रसायनी ॥ (२८३।२)
brāhmī sarā himā svādurlaghur medhyā rasāyanī ||
स्वर्या स्मृतिप्रदा कुष्ठपाण्डुमेहास्रकासजित् । (२८४।१)
svaryā smṛtipradā kuṣṭhapāṇḍumehāsrakāsajit |
सुवर्चलासुवर्चलार्ककान्ता स्यात्सूर्यभक्ता सुखोद्भवा । (२८५।१)
suvarcalāsuvarcalārkakāntā syātsūryabhaktā sukhodbhavā |
सूर्यावर्ता रविप्रीता त्वन्या ब्रह्मसुवर्चला ॥ (२८५।२)
sūryāvartā raviprītā tvanyā brahmasuvarcalā ||
सुवर्चला गुरुः शीता मूत्रला कफवातजित् । (२८६।१)
suvarcalā guruḥ śītā mūtralā kaphavātajit |
अन्योष्णा कुष्ठमेहाश्मकृच्छ्रज्वरहरा लघुः ॥ (२८६।२)
anyoṣṇā kuṣṭhamehāśmakṛcchrajvaraharā laghuḥ ||
मत्स्याक्षीमत्स्याक्षी बाह्लिका मत्स्यगन्धिर् मत्स्यादनी तथा । (२८७।१)
matsyākṣīmatsyākṣī bāhlikā matsyagandhir matsyādanī tathā |
मत्स्याक्षी ग्राहिणी तिक्ता कुष्ठपित्तकफास्रनुत् ॥ (२८७।२)
matsyākṣī grāhiṇī tiktā kuṣṭhapittakaphāsranut ||
जलपिप्पलीजलपिप्पल्यम्बुवल्ली पत्तूरः कञ्चटं तथा । (२८८।१)
jalapippalījalapippalyambuvallī pattūraḥ kañcaṭaṃ tathā |
जलपिप्पलिका हृद्या चक्षुष्या शुक्रला लघुः । (२८८।२)
jalapippalikā hṛdyā cakṣuṣyā śukralā laghuḥ |
सङ्ग्राहिणी हिमा रूक्षा रक्तदाहव्रणापहा ॥ (२८८।३)
saṅgrāhiṇī himā rūkṣā raktadāhavraṇāpahā ||
गोजिह्वागोजिह्वा गोजिका गोभी दीर्घिका खरपर्णिनी । (२८९।१)
gojihvāgojihvā gojikā gobhī dīrghikā kharaparṇinī |
गोजिह्वा वातला शीता ग्राहिणी कफपित्तनुत् । (२८९।२)
gojihvā vātalā śītā grāhiṇī kaphapittanut |
हृद्या प्रमेहकासास्रव्रणज्वरहरा लघुः ॥ (२८९।३)
hṛdyā pramehakāsāsravraṇajvaraharā laghuḥ ||
नागाह्वानागाह्वा दमनी नागगन्धा भुजगपर्णिनी । (२९०।१)
nāgāhvānāgāhvā damanī nāgagandhā bhujagaparṇinī |
गुञ्जागुञ्जा शिखण्डिका ताम्रा रक्तिका काकणन्तिका । (२९१।१)
guñjāguñjā śikhaṇḍikā tāmrā raktikā kākaṇantikā |
श्वेतान्या चक्रिका चूडा दुर्मुखी काकपीलुका ॥ (२९१।२)
śvetānyā cakrikā cūḍā durmukhī kākapīlukā ||
गुञ्जा केश्या बलकरी त्वच्या पित्तकफापहा । (२९२।१)
guñjā keśyā balakarī tvacyā pittakaphāpahā |
कृमीन्द्रलुप्तकुष्ठानि तद्वच्छ्वेतातिशस्यते ॥ (२९२।३)
kṛmīndraluptakuṣṭhāni tadvacchvetātiśasyate ||
वेल्लान्तरवेल्लन्तरो दीर्घपत्रो वीरद्रुर् बहुपत्त्रकः । (२९३।१)
vellāntaravellantaro dīrghapatro vīradrur bahupattrakaḥ |
वेल्लन्तरो ऽनुद्ग्राही कफकृच्छ्रानिलार्तिजित् ॥ (२९३।२)
vellantaro 'nudgrāhī kaphakṛcchrānilārtijit ||
वन्दाकवन्दाकः स्याद्वृक्षरुहा शेखरी कामवृक्षकः । (२९४।१)
vandākavandākaḥ syādvṛkṣaruhā śekharī kāmavṛkṣakaḥ |
पिण्डारपिण्डारः करहाटः स्यात् तीक्ष्णकीलः कुरङ्गकः । (२९५।१)
piṇḍārapiṇḍāraḥ karahāṭaḥ syāt tīkṣṇakīlaḥ kuraṅgakaḥ |
पिण्डारो मधुरः शीतः शोथपित्तकफापहः ॥ (२९५।२)
piṇḍāro madhuraḥ śītaḥ śothapittakaphāpahaḥ ||
छिक्किकाछिक्किका क्षवकः क्रूरो नासासंवेदनः कटुः । (२९६।१)
chikkikāchikkikā kṣavakaḥ krūro nāsāsaṃvedanaḥ kaṭuḥ |
रोहितरोहितो दाडिमीपुष्पो रोहीतः कूटशाल्मलिः । (२९७।१)
rohitarohito dāḍimīpuṣpo rohītaḥ kūṭaśālmaliḥ |
मोचकमोचकः स्यान्मोचरसः शाल्मलीवेष्टकः स्मृतः । (२९८।१)
mocakamocakaḥ syānmocarasaḥ śālmalīveṣṭakaḥ smṛtaḥ |
मोचनिर्यासकः पिच्छो मोचस्रावी च वेष्टकः ॥ (२९८।२)
mocaniryāsakaḥ piccho mocasrāvī ca veṣṭakaḥ ||
मोचकः शीतलो ग्राही गुरुर्वृष्योऽतिसारजित् । (२९९।१)
mocakaḥ śītalo grāhī gururvṛṣyo'tisārajit |
अजगन्धाअजगन्धा बस्तगन्धा कवरी पूतिबर्बरी । (३००।१)
ajagandhāajagandhā bastagandhā kavarī pūtibarbarī |
अजगन्धा लघू रुच्या हृद्यास्रकफवातनुत् ॥ (३००।२)
ajagandhā laghū rucyā hṛdyāsrakaphavātanut ||
सैरेयकसैरेयकः सहचरः सैरेयः किङ्किरातकः । (३०१।१)
saireyakasaireyakaḥ sahacaraḥ saireyaḥ kiṅkirātakaḥ |
रक्तपुष्पः कुरवकः पीतो ज्ञेयः कुरण्टकः । (३०२।१)
raktapuṣpaḥ kuravakaḥ pīto jñeyaḥ kuraṇṭakaḥ |
तिक्तोष्णो मधुरः केश्यः सुस्निग्धः केशरञ्जनः ॥ (३०३।२)
tiktoṣṇo madhuraḥ keśyaḥ susnigdhaḥ keśarañjanaḥ ||
श्वेतस्पन्दाश्वेतस्पन्दा श्वेतपुष्पा कटभी गिरिकर्णिका । (३०४।१)
śvetaspandāśvetaspandā śvetapuṣpā kaṭabhī girikarṇikā |
नीलस्पन्दा व्यक्तगन्धा नीलपुष्पा गवादिनी । (३०५।१)
nīlaspandā vyaktagandhā nīlapuṣpā gavādinī |
श्वेतस्पन्दाद्वयं शीतं ग्रहघ्नं दृष्टिकण्डुहृत् । (३०५।२)
śvetaspandādvayaṃ śītaṃ grahaghnaṃ dṛṣṭikaṇḍuhṛt |
इक्षुरैक्षुरः क्षुरको ऽव्यण्डः कोकिलाक्षः क्षुरः स्मृतः । (३०६।१)
ikṣuraikṣuraḥ kṣurako 'vyaṇḍaḥ kokilākṣaḥ kṣuraḥ smṛtaḥ |
तैलकण्टस् तिक्षुर् इक्षुवालिका चेक्षुगन्धिका । (३०६।२)
tailakaṇṭas tikṣur ikṣuvālikā cekṣugandhikā |
कार्पासकार्पासः पटलस्तूलश्छादनो बादरः पिचुः । (३०७।१)
kārpāsakārpāsaḥ paṭalastūlaśchādano bādaraḥ picuḥ |
कार्पासको लघुः कोष्णो मधुरो वातनाशनः । (३०७।२)
kārpāsako laghuḥ koṣṇo madhuro vātanāśanaḥ |
आरामशीतलाआरामशीतला देवगन्धा कुक्कुरमर्दनः । (३०८।१)
ārāmaśītalāārāmaśītalā devagandhā kukkuramardanaḥ |
कुक्कुरद्रुकुक्कुरद्रुस्ताम्रचूडः सूक्ष्मपत्त्रो मृदुच्छदः । (३०९।१)
kukkuradrukukkuradrustāmracūḍaḥ sūkṣmapattro mṛducchadaḥ |
वामीवामी शङ्खधरा धारी ब्राह्मी च हिलमोचिका । (३१०।१)
vāmīvāmī śaṅkhadharā dhārī brāhmī ca hilamocikā |
बलामोटाबलामोटा जपा सूक्ष्मपत्त्रा ज्ञेयापराजिता । (३११।१)
balāmoṭābalāmoṭā japā sūkṣmapattrā jñeyāparājitā |
शरपुङ्खाशरपुङ्खा कालशाकं प्लीहारिः कालिका मता । (३१२।१)
śarapuṅkhāśarapuṅkhā kālaśākaṃ plīhāriḥ kālikā matā |
मयूराह्वामयूराह्वा शिखा ज्ञेया साहस्री मधुकछदा । (३१३।१)
mayūrāhvāmayūrāhvā śikhā jñeyā sāhasrī madhukachadā |
लक्ष्मणालक्ष्मणा पुत्रदा रक्तबिन्दुपत्त्रा च नागिनी । (३१४।१)
lakṣmaṇālakṣmaṇā putradā raktabindupattrā ca nāginī |
गोक्षीरसदृशं पुष्पं रोमवल्लिसमन्वितम् ॥ (३१४।२)
gokṣīrasadṛśaṃ puṣpaṃ romavallisamanvitam ||
रक्तबिन्दुयुतं पत्रं लक्ष्मणाकार उच्यते । (३१५।१)
raktabinduyutaṃ patraṃ lakṣmaṇākāra ucyate |
लक्ष्मणा गर्भदा शीता सरा वृष्या दोषनुत् ॥ (३१५।२)
lakṣmaṇā garbhadā śītā sarā vṛṣyā doṣanut ||
मांसरोहिणीमांसरोहिण्यतिरुहा वृन्ता चर्मकषा कसा । (३१६।१)
māṃsarohiṇīmāṃsarohiṇyatiruhā vṛntā carmakaṣā kasā |
स्यान्मांसरोहिणी वृष्या सरा दोषत्रयापहा ॥ (३१६।२)
syānmāṃsarohiṇī vṛṣyā sarā doṣatrayāpahā ||
अस्थिसंहारकअस्थिसंहारको वज्रवल्लरी क्रोष्टुघण्टिका । (३१७।१)
asthisaṃhārakaasthisaṃhārako vajravallarī kroṣṭughaṇṭikā |
वज्राङ्गी ग्रन्थिमान्वज्री प्रोक्ता स्यादस्थिशृङ्खला । (३१७।२)
vajrāṅgī granthimānvajrī proktā syādasthiśṛṅkhalā |
अस्थिसंहारकः शीतो वृष्यो वातहरो ऽस्थियुक् ॥ (३१७।३)
asthisaṃhārakaḥ śīto vṛṣyo vātaharo 'sthiyuk ||
अर्कअर्कः सूर्याह्वयः क्षीरी सदापुष्पो विकीरणः । (३१८।१)
arkaarkaḥ sūryāhvayaḥ kṣīrī sadāpuṣpo vikīraṇaḥ |
मन्दारो वसुकोऽलर्को राजार्को दीर्घपुष्पकः ॥ (३१८।२)
mandāro vasuko'larko rājārko dīrghapuṣpakaḥ ||
अर्कद्वयं सरं वातकुष्ठकण्डूग्रहव्रणान् । (३१९।१)
arkadvayaṃ saraṃ vātakuṣṭhakaṇḍūgrahavraṇān |
निहन्ति प्लीहगुल्मार्शोयकृच्छूलोदरकृमीन् ॥ (३१९।२)
nihanti plīhagulmārśoyakṛcchūlodarakṛmīn ||
करवीरकरवीरो ऽश्वहा श्वेतपुष्पः स्याच्छ्वेतकुम्भकः । (३२०।१)
karavīrakaravīro 'śvahā śvetapuṣpaḥ syācchvetakumbhakaḥ |
यावानीयावानी यावनी तीव्रा तुरुष्का मदकारिणी । (३२०।२)
yāvānīyāvānī yāvanī tīvrā turuṣkā madakāriṇī |
यवानी पाचनी रूक्षा ग्राहिणी मादिनी गुरुः ॥ (३२०।३)
yavānī pācanī rūkṣā grāhiṇī mādinī guruḥ ||
तिलभेदतिलभेदः खसतिलः शुभ्रपुष्पो लसत्फलः । (३२१।१)
tilabhedatilabhedaḥ khasatilaḥ śubhrapuṣpo lasatphalaḥ |
वृष्यो बल्यः खसतिलः श्लेष्मलो वातजित् गुरुः । (३२१।२)
vṛṣyo balyaḥ khasatilaḥ śleṣmalo vātajit guruḥ |
वल्कलस्तत्फलोद्भूतो रूक्षो ग्राही विशोषणः ॥ (३२१।३)
valkalastatphalodbhūto rūkṣo grāhī viśoṣaṇaḥ ||
अफूकअफूकं तद्रसोद्भूतमहिफेनमफेनकम् । (३२२।१)
aphūkaaphūkaṃ tadrasodbhūtamahiphenamaphenakam |
अफूकं शोषणं ग्राहि श्लेष्मघ्नं वातपित्तलम् ॥ (३२२।२)
aphūkaṃ śoṣaṇaṃ grāhi śleṣmaghnaṃ vātapittalam ||
छिलिहिण्टछिलिहिण्टो महामूलः पातालगरुडाह्वयः । (३२३।१)
chilihiṇṭachilihiṇṭo mahāmūlaḥ pātālagaruḍāhvayaḥ |
छिलिहिण्टः परं वृष्यः श्लेष्मलः पवनापहः ॥ (३२३।२)
chilihiṇṭaḥ paraṃ vṛṣyaḥ śleṣmalaḥ pavanāpahaḥ ||
यो राज्ञां मुखतिलकः कटारमलस्तेन श्रीमदननृपेण निर्मितेऽत्र । (३२४।१)
yo rājñāṃ mukhatilakaḥ kaṭāramalastena śrīmadananṛpeṇa nirmite'tra |
ग्रन्थेऽभून्मदनविनोदनाम्नि पूर्णो वर्गोऽयं ललितपदाङ्कितो ऽभयादिः ॥ (३२४।२)
granthe'bhūnmadanavinodanāmni pūrṇo vargo'yaṃ lalitapadāṅkito 'bhayādiḥ ||
Data courtesy of The Digital Corpus of Sanskrit.